جلسه 1388/12/16

بسم الله الرحمن الرحیم



بحث ما درباره دو مرحله است:

یکی اینکه نوافل ماه رمضان را نمی شود با جماعت خواند.

مرحله دوم این است که اصلاً نوافل را نمی شود با جماعت خواند. فلذا ما باید هر دو مرحله را بررسی کنیم. یعنی هم مرحله ی اول را که نوافل ماه رمضان را نمی شود با جماعت خواند، و هم مرحله ی دوم را که اصلاً مطلق نوافل (حتی نوافل یومیه و لیلیه) را نمی شود با جماعت خواند

اما نوافل رمضان، علی الظاهر آن شش روایتی که خواندیم برای رمضان کافی است. عمده مطلب این است که ما بتوانیم غیر رمضان را هم ثابت کنیم. همان روایت اولی و روایت چهارم هرچند موردش در رمضان است. اما ظاهر ضرب قاعده کلیه است، افاده ضابطه کلیه است. همان روایت اولی صغری و کبری هست، حتی صغری و کبری هم در آنجا آمده است. برگردیم و ببینیم روایت چهارم چگونه است؟ در روایت چهارم هم قانون کلی است.

(ما رواه سلیم بن قیس الهلالی. قال: خطب امیرالمؤمنین علیه السلام إلی أن قال: و قد أمرت الناس ألّا یجتمعوا فی شهر رمضان إلّا فی فریضة و أعلمتهم أنّ اجتماعهم فی النوافل بدعة»

کأنّه نافله رمضان، صغرایی است از این کبری؛ معلوم می شود که مطلقا ممنوع است.

و تنادی بعض اهل عسکری)بعضی ها که جزء سپاه من بودند با من مخالفت کردند، گفتند: ( ممن یقاتل معی: یا اهل الاسلام غیّرت سنّة عمر و ینهانا عن الصلاة فی شهر رمضان تطوّعاً و قد خفت أن یثوروا فی ناحیة جانب عسکری ...) الحدیث.

گفتم بروید و هر که را می خواهید انتخاب کنید و نماز را با او بخوانید. بنابراین ماه رمضانش مسلّم است. از قواعد کلی که در این روایت اولی و در روایت چهارم آمده، مطلق نوافل را می فهمیم.

(ما رواه ابن ادریس فی آخر السرائر من کتاب أبی القاسم جعفر بن محمد بن قولوی (ما یک محمد بن قولویه داریم و یک جعفر بن محمد بن قولویه، این ابن قولویه که در شیخان مدفون است، جعفر نیست بلکه پدرش است که محمد بن قولویه است، پسر در کاظمین در کنار شیخ مفید دفن است، چون مفید شاگرد ایشان است فلذا مفید را در کنار او دفن کردند) عن أبی جعفر و أبی عبدالله: قالا: «لما کان أمیرالمؤمنین علیه السلام بالکوفة أتاه الناس فقالوا: اجعل لنا إماماً یؤمّنا فی رمضان: فقال لهم: لا. ونهاهم أن یجتمعوا فیه، فلمّا أمسوا جعلوا یقولون: ابکوا رمضان! وا رمضاناه! فأتی الحارث الاعور فی أناس فقال: یا أمیرالمؤمنین ضجّ الناس و کرهوا قولک. قال: فقال عند ذلک: دعوهم و ما یریدون و لیصلّ بهم من شاؤوا».

این روایات در باره ی نوافل ماه رمضان است البته قاعده کلی نیز از آن استفاده می شود.

این دلالت بر غیر رمضان ندارد. قبل از آنکه ما به بخش دوم (مطلق النوافل) برسیم، دو تا نکته را متذکر می شویم.

یکی از صحیح بخاری است. صحیح بخاری چاپ قدیم است سه جلد دارد و هر جلدی سه جزء است که در واقع نه جزء می شود.

از روایت بخاری استفاده می شود که پیامبر چهار شب این نماز را با آنها با نارحتی خوانده و بعداً به خانه اش رفته. بعداً روایت مسلم را می خوانیم که فقط یک شب پیامبر خواند، آن هم پیامبر نخواند، بلکه آنها آمدند و اقتدا کردند، شب دوم که نیامد، سنگ به خانه اش می زدند که بیا، حضرت آمد و اظهار ناراحتی کرد.

بخاری می گوید چهار شب، صحیح مسلم می گوید یک شب.

بخاری:(حدثّنا اسماعیل قال حدّثنی مالک عن ابن شهاب عن عروة بن زبیر عن عایشه أنّ رسول الله صلّی و ذلک فی رمضان، إنّ رسول الله خرج لیلة من جوف اللیل فصلّی فی المسجد و صلّی رجال بصلاته، فأصبح الناس فتحدثّوا) روز که شد، مردم به همدیگر گفتند پیامبر اکرم دیشب از خانه درآمد و نماز نافله را در مسجد خواند و ما اقتدا کردیم.اینها هم به دیگران خبر دادند فلذا شب دوم جمعیت بیشتر شد، باز شب سوم بیشتر شدند (فتحدثوا فاجتمع أکثر منهم فصلّوا معه، فأصبح الناس فتحدّثوا فکثر اهل المسجد من اللیلة الثالثة، فخرج رسول الله فصلّی، فصلّوا بصلاته، فلمّا کانت اللیلة الرابعه عجز المسجد عن اهله) تنگ شد (حتی خرج لصلاة الصبح، فلمّا قضی الفجر أقبل علی الناس فتشهّد ثمّ قال اشهد أن لا اله الا الله، أمّا بعد فإنّه لم یخف علیّ مکانکم ولکن خشیتُ أن تفترض علیکم) می ترسم که من بخوانم و این برای شما واجب بشود (فتعجزوا عنها) بروید کنار (فتوفی رسول الله والأمر علی ذلک) سه شب یا چهار شب خواند. و می گویند علت اینکه پیغمبر نخواند این بود که ترسید که این مسئله برای آنها واجب بشود.

البته خود این روایت اشکالات مضمونی دارد که آن را در جای خودش گفته ایم.

اما از روایت جناب مسلم - همان گونه که من در کتاب «صلاة التراویح بین السنة والبدعة» آؤرده ام- استفاده می شود که فقط یک شب پیامبر خواند و آن هم غافل، یعنی پیامبر نماز خودش را می خواند و اینها مسئله را نمی دانستند، آمدند و اقتدا کردند.

«أخرج مسلم عن زید بن ثابت قال احتجر رسول الله عجیرة بخفصة أو حصیر فخرج رسول الله یصلّی فیها فتتّبع إلیه رجال و جاؤوا یصلّون بصلاته قال ثمّ جائوا لیلة فحضروا و افطر رسول الله عنهم - شب دوم نیامد- قال فلم یخرج إلیهم فرفعوا اصواتهم و حسّب الباب - سنگهای ریز را به در می زدند که پیامبر بیرون بیاید و این حاکی از بی ادبی آنها نسبت به پیغمبر بوده است-.فحصره الباب فخرج الیهم رسول الله مغضباً فقال لهم رسول الله: ما زال بکم صنیعکم حتی ظننت أنّه سیکتب علیکم فعلیکم بالصلاة فی بیوتکم فإنّ خیر صلاة المرء فی بیته إنّ الصلاة المکتوبة»

صحیح مسلم، ج2، ص178-.

حال آن یکی می گوید سه شب، آن دیگری می گوید یک شب. علی الظاهر همین یک شب بوده و پیامبر که ایستاده، اینها بدون اجازه پیامبر اقتدا کرده اند.

بنابراین هرگز جواز اقامه نوافل رمضان با جماعت حتی با فعل رسول خدا هم ثابت نشده، اینها می گویند پیامبر دو شب یا سه شب خوانده و این دلیل بر جواز است.

یلاحظ علیه

اولاً: این معارض دارد. زیرا یکی می گوید سه شب خواند، دیگری می گوید یک شب؛ و اگر یک شب باشد، این دلیل نیست که پیامبر به اینها اجازه داده است، که تا زمان عمر مردم فرادی می خواندند. بعد عمر بن خطاب مسجد آمد و دید هر کس در گوشه ای مشغول خواندن نماز است، پیش خودش گفت چه بهتر است که من اینها را جمع کنم و یک امام هم تعیین کنم، ابیّ بن کعب معین شد، او نماز را با جماعت خواند، بار دیگر که عمر آمد، گفت: «نعمة البدعة» چه بدعت زیبایی است.

بنابراین این صلات تراویح که الآن در مسجدالنبی یا مسجد الحرام به این کیفیت می خوانند، در ماه رمضان ششصد و بیست رکعت می خوانند، اصلاً به این کیفیت نه روایت دارند، نه قرآنی هست، فقط سینه به سینه به اینها رسیده است. اگر روایت باشد، پیامبر یک شب یا سه شب با ناراحتی خوانده، و این دلیل بر تسلیم نمی شود، از آنجا که پیامبر خشمگین می شود معلوم می شود که این کار غیر صحیح بوده است. بر فرض اینکه صحیح بوده باشد، پس «تبعاً للنبی» سه شب شما بخوانید نه اینکه در تمام ماه رمضان ؟!حال با این حالت و کیفیت ما می شویم اهل بدعت، و آنها می شوند اهل سنّت! این بخاری است و آن هم مسلم.

مرحله ی دوم

از این مسئله بگذریم و به مرحله دوم بازگردیم که آیا مطلق نوافل را می توان با جماعت خواند؟

روی الصدوق فی الخصال باسناده عن الاعمش (اعمش سنی سیزده امامی بوده، هم سنی بوده و هم نسبت به امام صادق ارادت خالصانه داشته است) عن جعفر بن محمد علیهما السلام فی حدیث شرائع الدین – قال: «و لا یصلّی التطوع فی جماعه لأنّ ذلک بدعة، و کلّ بدعة ضلالة، و کل ضلالة فی النار»

این مطلق نوافل است.

پس مطلق نوافل را گاهی از نوافل رمضان استفاده کردیم، و گاهی هم خودش روایت دارد.

مامون به امام رضا علیه السلام عرض کرد که دلم می خواهد یک رساله ی بنویسی و عصار ه ی اسلام را در آنجا وارد کنی ،حضرت یک رساله ای دارد بنام: «رسالته إلی المأمون» که در عیون أخبار الرضا آمده است

روی الصدوق فی عیون الاخبار باسناده عن الفضل بن شاذان عن الرضا علیه السلام - فضل بن شاذان امام رضا علیه السلام را درک کرده، در سال 206 فوت کرده.-

من کتابه الی المأمون، قال: «لا یجوز أن یصلّی تطوّع فی جماعة لأنّ ذلک بدعة، و کل بدعة ضلالة و کلّ ضلالة فی النار».

در عین حالی که مسئله تقریباً اجماعی است، برخی از این علمای متأخرین خدشه کرده اند. مثلاً از کتاب ذکری شهید اول استفاده می شود که مثلاً قائلی هست که می شود نافله را با جماعت خواند البته نه در رمضان. صاحب ذخیره علی الظاهر فتوا داده، مرحوم صاحب مدارک توقف کرده. یک همچنین اختلاف کوچکی هم هست. در عین حالی که ما گفتیم هم از روایات رمضان می شود استفاده کرد و هم خودش روایات مستقلی دارد. سه نفر اظهار مخالفت کرده اند. شهید نقل می کند که مخالف دارد، ذخیره انتخاب می کند و مدارک توقف.

دلیلشان هم این دو روایت است.

این دو روایت را می خوانیم تا روشن شود که دلالت دارد یا نه؟

١.ما رواه الشیخ فی الصحیح عن عبدالرحمن بن ابی عبدالله عن ابی عبدالله علیه السلام أنّه قال:

«صلّ بأهلک فی رمضان الفریضة و النافلة، فانّی أفعله».

به این روایت تکیه کرده اند. این روایت ابداً قابل اعتماد نیست، چون اگر بقیه ی نوافل را تجویز کنیم، رمضان بین شیعه متفق علیه است، شعار شیعه این است که نوافل رمضان را نمی شود با جماعت خواند. همه نقل کرده اند که این از بدع دومی است. این روایت می گوید هم فریضه و هم نافله را با جماعت بخوانید.

2. عن هشام بن سالم أنّه سأل ابا عبدالله علیه السلام: « المرأة تؤمّ النساء فقال: تؤمّهنّ فی النافلة فامّا المکتوبة فلا.»

از این استفاده کرده اند که معلوم می شود نافله جماعتش جایز است، زن اگر بخواهد پیش نماز بشود در نوافل پیش نماز بشود نه در فرائض.

اشکال

اولاً: این حکم بر خلاف اتفاق فقها است. انشاءالله درآینده می خوانیم که زن حق امامت برای زنان در فریضه دارد. آنجا که به شرائط امام می رسیم، خواهیم گفت که «الذکور اذا کان المأموم رجلاً أو فیه رجل و رجال». اما اگر همه نساء باشد، زن می تواند امام باشد، ولی در وسط بایستد و مقدم نایستد.

اولاً بر خلاف اجماع است.

ثانیاً: این روایت معنای صحیحی دارد و آن این است که این نفل و فریضة صفت جماعت است یا صفت نماز؟ اگر صفت صلات باشد استدلال درست است، آن این است که «الصلاة علی قسمین نافلة و فریضة» زن در نافله امام می شود اما در فریضه امامت ندارد.

ولی ممکن است که ما این را صفت جماعت بگیریم، بعضی از جماعت ها نافله است و بعضی فریضه؛ جماعت در صلاة جمعه فریضه است، اما جماعت در صلات عیدین فریضه نیست، در شرائطی که امام غایب است، در آنجا جماعت نافله است. حضرت می گوید زن اگر بخواهد امام بشود در جماعت های فریضه نمی تواند، مثل صلاة جمعه که قوامش با فریضه است. اما در جماعت هایی که جماعتش نافله است (کالعیدین) آنجا مانع ندارد.

پس این روایت دو اشکال پیدا کرد:

اولاً: اشکالش این است که با اتفاق علمای شیعه که زن می تواند برای زن پیش نماز باشد. اگر ظاهر این روایت را بگیریم، زن در مکتوبة نمی تواند امامت کند. از این بگذریم معنا کردیم که نفل و فریضة صفت نماز نیست بلکه صفت جماعت است. گاهی جماعت واجب است،مانند صلاة جمعه که قوامش با جماعت است و نماز جمعه فرادی معنی ندارد. اما اگر آمدیم و جماعت نفل است، مثل صلاة عیدین که هم می شود با جماعت خواند و هم می شود فرادی خوانند، در آنجا هم می تواند امامت کند به شرطی که آن را نافله بدانیم.

«و یمکن أن یقال المکتوبة و النافلة و صفان للجماعة لا للصلاة والمراد بالجماعة الواجبة، الجمعة والعیدین، حیث لا تجوز إمامة المرأة فیها اتفاقاً نصّاً و فتویّ و المراد بالجماعة النافلة أی المستحبّة کالصلاة الیومیّة لاستحباب الجماعة فیها».

پس هر دو را جماعت واجبة کنیم، هم جمعه را و هم عیدین را، و بگوییم جماعت واجب است. اما در ظهر و عصر جماعتش مستحب است، زن امامتش در مکتوبه نیست؛ مکتوبه یعنی در جمعه و عیدین، اما در نافله مانند ظهر و عصر اشکالی ندارد. این تفسیری است که بر حدیث دارم.

سئوال: من اگر نذر کردم که نماز شب را با جماعت بخوانم؟ پس بگوییم این نماز واجب شد، شما گفتید نافله را نمی شود. وقتی من نذر کردم که نماز شب را با جماعت بخوانم «صارت واجبة» پس می توانم.

مرحوم سید می گوید نه! چرا؟ عرض کردیم که نذر نمی تواند واقع را عوض کند. نذر نمی تواند مستحب را واجب کند. نماز به استحبابش باقی است و آن چیزی که برای من واجب است وفای به نذر است والاّ نماز واجب نیست «النذر لا یقلب الواقع علی ما هو علیه»، وفا به نذر واجب است؛ وفا به نذر هم این است که باید نماز مستحب بخوانم تا وفا به نذر بشود، ما با وفای به نذر نمی توانیم احکام را عوض کنیم، مثل این که من نذر کنم با گلاب وضو بگیرم؛ درست می شود؟ نه! نذر حکم شرعی را عوض نمی کند. نذر می کنم که با آب مضاف وضو بگیرم، این درست نمی شود.

فقط دو جا پیدا کردم که نذر حکم را عوض کرده: یکی اینکه نذر کنم احرام قبل المیقات را.

سئوال

آیا صلاة غدیر را می توانیم با جماعت بخوانیم؟نه! در روایت دارد که پیامبر «صلّی» و بعد هم رفت منبر. معلوم نیست که «صلّی، لعلّ صلّی صلاة الظهر».

تم الکلام در این مسئله ای که عنوان کرده بودیم نوافل رمضان با جماعت بالاتفاق نمی شود خواند، بقیه نوافل هم معروف است. و فقط یک مخالفی را شهید نقل کرده و مرحوم ذخیره فتوا داده، جناب مدارک هم توقف کرده، دو تا روایت داشتیم.

روایت اول معنا شد یا مردود، من معنا کردم و شما مردود کردید. روایت دوم هم که معنا شد.

الفرع الثانی: ما من عام إلّا و قد خصّ».

گفتیم نافله را نمی توانیم با جماعت بخوانیم الاّ صلاة استسقاء. صلاة استسقاء مستحب است؛ هر موقع خشکسالی باشد، مردم با یک وضع خاصی به بیابان بروند و رحمت خدا را طلب کنند. و امامی باشد، قبلش هم سه روز روزه می گیرند، با یک شرائطی به بیابان یا مصلّی می روند و در آنجا مشغول نماز می شوند. حتماً باید با جماعت باشد، چرا؟ اصلاً سیره بر همین جاری است که پیامبر اکرم استسقاء که می رفت، نماز استسقاء را با جماعت می خواند، علاوه بر این روایت داریم. هم سیره داریم و هم روایت.

اما سیره که آقایان می دانند.

روایت

هشام بن حکم عن ابی عبدالله علیه السلام: «سألته عن صلاة الاستسقاء فقال یقرء فیها و یکبّر فیها (کما یقرأ و یکبّر فیهما) یخرج الامام فیبرز الی مکان نظیف فی سکینة و وقار ... الخ».

حتی روایت دارد که حیوان ها را نیز همراه خود ببرند. بچه ها را ببرند؛ همه را در معرض رحمت قرار دهند. هم روایت داریم بر جماعت و هم سیره داریم.

تم الکلام فی الفرع الثانی.

الفرع الثالث

در عین حالی که گفتیم نافله را با جماعت نمی شود خواند، غیر از صلاة استسقاء چند مورد استثنا شده. کبری چیست؟ کبرای ما این است که:

« لا جماعة فی النافلة»، ولی تعدادی استثنا شده:

١. عیدین را می شود با جماعت خواند. بنابر این که نماز عیدین در زمان غیبت واجب نیست. در عین حالی که واجب نیست می شود با جماعت خواند.

٢. نمازم را فرادی خوانده ام، بعداً جماعت منعقد شد. می توانم نمازم را با جماعت بخوانم. در حالی که نماز دوم «لیست بواجبة بل نافلة».

٣. «بفریضة المتبرع بها من الغیر» همسایه فوت کرده، چند شبانه روز نماز نخوانده، من می خوانم. می توانم با جماعت بخوانم و حال اینکه این نافله است، یعنی بر من واجب نیست.

٤. هرچند در دوران جوانی نماز هایم را خواندم، ولی احتمال می دهم که برخی از نمازهای دوران جوانی من صحیح نباشد. احتیاط استحبابی این است که من اعاده کنم. و حال اینکه همه اینها نفل است؛ در عین حالی که نفل است جماعت بر اینها جاری شده.

مرحوم سید این چهار استثنا را گفته.

محققین و شارحان عروة هر موقع به این استثناها رسیده اند، می گویند این استثناها، استثنای متصل نیست، بلکه استثنای منقطع است. تمام این چهار استثنا از اول گرفته (عیدین، جماعتی هست اعاده نماز با جماعة، تبرّع، احتیاطی)؛ تمام این استثناها منقطع است «لا جماعة فی النافلة إلّا فی هذه المواضع الاربعة» می گویند استثنای منقطع است. چرا؟ اصلاً اینها داخل در مستثنی منه نیست تا شما استثنا کنید؛ مستثنی منه این است که بالذات نافله باشد. و حال آنکه همه ی اینها بالذات واجب هستند. عیدین بالذات واجب است، نمازی را که با جماعت اعاده می کنم بالذات واجب بوده. همچنین جایی که برای همسایه نماز می خوانم، نماز های بر عهده همسایه واجب است اگر چه برای من واجب نیست. همچنین نماز احتیاط که احتیاطاً نمازهای دوران جوانی ام را قضا می کنم که بالذات واجب است.

تمام این استثناها از سید بزرگوار بعید است. اینها بالذات نافله نیستند بلکه بالذات واجب هستند. « ثمّ صاروا نفلاً بالعرض»، اگر ما گفتیم «لا جماعة فی النافلة» نافله های بالذات را گفتیم نه نافله های بالعرض را.