جلسه 1388/11/06

بسم الله الرحمن الرحیم



بحث فعلی درباره تقیه مدراتی است. به تعبیر صحیح تر تقیه ی مدارائی، چون هر گاه یاء نسبت بر کلمه ی وارد شد، حرف التأنیث حذف می شود و لذا می گویند مدارائی.

حال بحث در این است که آیا تقیه مدارائی در روایات و آیات هست یا نیست، و بر فرض اینکه باشد آیا مجزی هست یا نیست؟

در قرآن مجید همه ی تقیه ها از قبیل تقیه ی خوفی است. اگر بخواهیم سندی بر تقیه ی مدارائی پیدا کنیم، باید در روایات پیدا کنیم.

باید دانست که تقیه ی مدارائی دو اصطلاح دار:

الف: تقیه ی مدارائی، ب: تقیه ی تحبیبی، یعنی گاهی به آن تقیه ی مدارائی می گویند و گاهی تقیه ی تحبیبی؛

پس گاهی می گویند تقیه مدارائی، و گاهی می گویند تقیه ی تحبیبی، در حقیقت می خواهیم با این تقیه محبت آنها را جلب کنیم. یعنی مثل آنها نماز می خوانیم تا محبت شان را جلب کنیم، از این رو به آن می گویند تقیه ی «تحبیبی»

یا می گویند تقیه ی مدارائی، یعنی می خواهیم با هم مدارا کنیم و معاشرات مدارائی.

ما آیه ای بر این موضوع پیدا نکردیم فلذا بایاد سراغ روایات برویم.

مرحوم امام نسبت به این تقیه اصرار داشتند. یعنی می خواستند بفرمایند برخی از این روایات مربوط به تقیه مدارائی و تحبیبی هستند.

شاید ایشان ملاک مسئله را مطرح کرده و آن این است که:« الاسلام بنی علی کلمتین: کلمة التوحید و توحید الکلمة». کلمه ی توحید عبارت است از: «لااله الا الله» توحید الکلمة هم این است که مسلمانان متحد و یگانه باشند. البته این کلمه حدیث نیست، بلکه ما آن را از بزرگان شنیدیم. کلمة التوحید: «لا اله الا الله حصنی فمن دخل حصنی فقد امن من عذابی». اما توحید الکلمة از این آیه مبارکه استفاده می شود که: «واعتصموا بحبل الله جمیعاً و لا تفرقوا».

حال که این در واقع مطلوب اسلام است، پس باید گفت که تقیه بردو قسم است:

1: تقیه ی خوفی،2: تقیه ی تحبیبی، یعنی مسلمانان به ظاهر یکی باشند تا در مقابل دشمن سد عظیمی را تشکیل دهند تا دشمن سوار بر اینها نباشد. فلسفه اش همین است که مسلمانان همدست و متحد باشند

قرآن کریم می فرماید: «واعتصموا بحبل الله جمیعا و لا تفرقوا» سخن اینجاست که چرا خدا می فرماید «واعتصموا بحبل الله» چرا نمی گوید «واعتصموا بالقرآن، واعتصموا بالاسلام»؟ چرا قرآن کلمه ی «حبل» را در اینجا به کار می برد، نکته اش چیست؟

نکته اش این است که قرآن می خواهد بفرماید کسانی که متفرّقند و تفرقه دارند و دو دسته اند، مثل کسی است که توی چاه افتاده باشد، آدمی توی چاه افتاده، وقتی می خواهند او را نجات بدهند، چه می کنند؟

یک ریسمان و حبلی را دراز می کنند و آن را به سوی چاه پرتاب می کنند تا اینکه او به این ریسمان چنگ بزند وسپس او را به سمت بالا بکشند.

قرآن می خواهد بفرماید جمعیت متفرق مانند انسانی است که در چاه افتاده است اگر این انسان بخواهد از چاه بیرون بیاید، باید وحدت کلمه پیدا بکند تا از این غربت و از این هلاکت نجات پیدا کند «فاعتصموا بحبل الله و لا تفرقوا، أی فاعتصموا بالوحدة و لا تفرقوا».

البته این مطلب را که گفتیم، یک نکته ی فکری و فلسفی است.

اما آیا روایتی هم داریم که بر این مسئله دلالت کند یا نداریم؟

مرحوم امام این روایت را می فرمود:

1: و عنه، عن أحمد بن محمد، عن علیّ بن الحکم، عن هشام الکندیّ قال: سعمت أبا عبد الله علیه السلام یقول: «سمعت ابا عبدالله یقول إیّاکم أن تعملوا عمل نعیّر به فإنّ ولد السوء یعیّر والده بعمله، کونوا لمن انقطعتم الیه زیناٌ و لا تکونوا علینا شینا، صلّوا فی عشائرهم، و عودوا مرضاهم، واشهدوا جنائزهم، لا یسبقونکم إلی شیئ من الخیر و انتم اولی به منهم، والله ما عبد الله بشیء أحبّ الیه من الخباء، قلتُ و من الخباء؟ قال: التقیه) الوسائل: ج 11، الباب 26 من أّبواب الأمر و النهی و ما یناسبها. الحدیث2.

اینکه می گوید بروید و در عشائر آنها زندگی کنید و مثل آنها نماز بخوانید، قهرا باید یک مشت واجبات و اجزاء نماز ترک شود، شرائط عوض بشود و ما را به این سو هل می دهد؛ چرا؟ به جهت اینکه یک نوع محبوبیتی بین ما و آنها پیدا شود. مسئله ی خوف نیست. اگر مسئله، مسئله ی خوف بود، به ما نمی گفت که بروید در عشائر انها. کاری کنید که عمل شما مایه ی مباهات ما باشد.

ایشان به این روایت تمسک می کرد.

روایات دیگری نیز در این زمینه هست؛ یک مشت روایات دیگری هم داریم ،یعنی شش روایت است که ظاهراً از آنها تقیه ی تحبیبی و تقیه ی مداراتی استفاده می شود.

2: و من محمد بن یحیی، عن أحمد بن محمد، عن معمر بن خلاد قال: سألتُ اباالحسن علی القیام للولاة: (آیا جلوی والی جائر بلند بشویم)؟ قال ابو جعفر علیه السلام:

«التقیة من دینی و دین آبائی و لا ایمان لمن لا تقیة له» الوسائل: ج 11، الباب24 من أّبواب الأمر و النهی و ما یناسبها، الحدیث3.

این بلند شدن چه لزومی دارد؟ می فرماید باید بلند بشوید. چرا؟ تا مقدار ی عداوت ها کم شود و محبت افزایش یابد. البته دیگر در این عبادت نیست.

از این معلوم می شود دائره ی تقیه اعم از خوفی و غیر خوفی است.

3: «یا زید! خالفوا الناس باخلاقهم ، صلّوا فی مساجدهم و عودوا مرضاهم واشهدوا جنائزهم و ان استطعتم أن تکون الائمة والموذنین- پیش نماز و اذان گوی آنها باشید. من اگر قرار باشد اذان آنها را بگویم، باید مثل آنها اذان بگویم. یا اگر امام آنها بشوم، باید مثل آنها نماز را اقامه بکنم.- فانّکم اذا فعلتم ذلک قالوا هولاء الجعفریة، رحم الله جعفرا ما کان احسن ما یعلّم اصحابه».

می فرماید از این روایات استفاده می شود که تقیه بر دو قسم است:

الف: تقیه خوفی؛ ب: تقیه مداراتی و تحبیبی، تقیه ی مداراتی و تحبیبی این است که عمداً تظاهر به تقیه می کنیم ، چرا؟ تا بتوانیم محبت آنها را جلب کنیم.

البته ایشان اینها را خیلی محکم می فرمود، ولذا در دوران زعامت و رهبری خود دستور می فرمود که بروید پشت سر آنها نماز بخوانید و اعاده هم لازم نیست.

دیدگاه استاد

ولی «فی النفس من القرطاس شیء». و آن اینکه اگر روایات بیش از این باشد که ما بتوانیم دو تقیه درست کنیم : یک تقیه خوفی، و دیگری تقیه تحبیبی.

البته این روایات تقیه تحبیبی هست. اگر این روایات زیاد باشد، ما می توانیم همان فتوا را بدهیم که تقیه تحبیبی داریم. همانطور که خوفی مجزی است، تقیه ی تحبیبی هم مجزی است.

اما چون روایات کم است ولذا ما احتیاط می کنیم و می گوییم در تقیه تحبیبی شرکت بکنیم و نماز بخوانیم، و موقع مغرب مسجد آنها را ترک نکنیم، ولی در عین حال احتیاطاً نماز را اعاده کنیم.

بحث در تقیه تحبیبی نیست، مسلما تقیه تحبیبی خوب است. منتها بحث در این است که مجزی هست یا نیست؟

بنابراین؛ اگر این مسئله را از من نقل کردید، باید بدانید که من منکر تقیه تحبیبی نیستم، یعنی قائل به تقیه ی مداراتی هستم، ولی آیا در این حد هست که اگر عمل کردیم، دیگر اعاده و قضا نداشته باشد؟

من احتیاط می کنم بر اینکه نماز و غیر نماز را اعاده کنند.

تنبیهات مهمة

ممکن است بعضی از این امور را قبلا خوانده باشیم، ولی ما مستقلا بحث کردیم که خودش اهمیت پیدا کند.

1: آنگاه تقیه مجزی است که عملی را به مولا تحویل داده باشد. اما اینکه تقیه کردیم و در آخر ماه رمضان روزه را خوردیم، اجزا معنا ندارد.

بله! به ما حد نمی زنند و گناهکار نیستیم؛ اما مجزی معنا ندارد، چون اجزاء در جایی است که انسان عملی را تحویل دهد. من از اینجا منتقل شدم به یک قاعده ای که در باب اجزاء است .

ما در باب اجزاء معتقد به اجزاء هستیم در اوامر ظاهری. این در جایی است که عملی را به مولا تحویل دهد. اما اگر اصلاً عملی را تحویل ندهد مجزی نیست «من غیر فرق بین الاوامر الاضطراریة والاوامر الظاهریة» به اوامر اضطراریه می گویند واقعی ثانوی، و به اوامر ظاهری هم ظاهری می گویند.

اگر شما کتاب اجزاء کفایه را ببینید، بحث هایی که ما کردیم در همان جا گفتیم که باید عملی را تحویل مولا بدهد، اما اگر عملی را تحویل مولا ندهد، اجزاء معنی ندراد.

پس این قاعده مختص به باب تقیه نیست، بلکه کل اوامر ظاهری و اوامر اضطراری، اجزائش در جایی است که عملی را تحویل مولا بدهد ولو عمل ناقص باشد.

اما اگر هیچ عملی در کار نباشد، اجزاء معنا ندارد. این را قبلا هم خواندیم و الآن مستقلاً گفتیم. ضمناً روشن می شود که بحث ما منحصر به اوامر اضطراری نیست و حتی اوامر ظاهری هم از این قبیل است.

2: در تقیه به ما اشکال می کنند، قران که می گوید تقیه، باید حتما از کافر باشد. شما شیعیان تقیه از مسلمان سنی می کنید.

ما در پاسخ می گوییم تقیه فرق نمی کند، چون «متقا منه» سه تا است:

الف؛ الکافر، ب: المسلم المخالف، ج: المسلم الموافق.

مثلا یک مسلمان موافقی است مانند دوران رضا خان است کلانتری انسانی را برده است، در آنجا ناچار است حتی از شیعه هم تقیه کند. «متقا منه» سه تا است. گاهی کافر است، گاهی مسلمان سنی است و گاهی هم مسلمان شیعه است.

شافعی گفت اگر حال مسلمان با حال کافر یکسان باشد، همانطوریکه از کافر تقیه می کنیم از مسلمان نیز تقیه می کنیم.

والعجب! آقایانی که به ما اعتراض می کنند، چشم و گوش خود شان را بسته اند و اگر باز کنند می بینند که خود سنی ها هم از سلطان جائر تقیه می کردند.

مثلا در دوران مأمون الرشید یک مسئله ای به نام خلق القرآن مطرح شد. مأمون معتقد بود که قرآن مخلوق است؛ محدثین می گفتند که قرآن مخلوق نیست، گاهی برتر می گفتند حادث نیست. گاهی می گفتند قدیم است که کفر است. رئیس شهربانی بغداد در این رابطه بیست و شش نفر از محدثین را دستگیر کرد که در رأس آنها احمد بن حنبل بود. نامه ی مأمون را برای آنها خواند که هر کس اعتراف به خلق قرآن نکند، دستبند می زنیم و زندانی می کنیم و می فرستیم پیش خلیفه، خلیفه هم در آن زمان در طرابطوس بود که در سوریه است. از این بیست و شش نفر، بیست و دو نفر فورا برگشتند و گفتند: ما اعتراف می کنیم که:

«إنّ القرآن مخلوق و حادث» چهار نفر دیگر باقی ماندند مانند: احمد بن حنبل، سجاده، القواریری، محمد بن نوح. این چهار نفر ایستادگی کردند و گفتند ما نمی گوییم. فردای آن روز دو نفرشان گفتند: ما هم می گوییم «القرآن مخلوق»، ولی آن دو نفر دیگر که یکی شان «احمد بن حنبل» بود و دیگری هم گویا (محمد بن نوح) اینها را دستبند زد و فرستاد به ترطوس. نیمه راه خبر مرگ مأمون رسید و اینها را رها کردند. خود اینها تقیه کردند .

یک تاریخ قطعی است. اتفاقا اهل سنت افتخار به این تاریخ می کنند و می گویند جناب احمد بن حنبل در راه عقیده زندانی شدن را متحمل شد؛ نه اینکه قهرمان ندارند، به خاطر همین خیلی با آب و تاب این قضیه را نقل می کنند. می فرمایند که: «المبتلی المحنة».

بنابراین،در تقیه بین مسلم و غیر مسلم فرقی نیست.

3: التقیة من المرجّحات، یعنی خلاف تقیه از مرجحات است. و این کار مشکلی است، ما اگر با یک عالم سنی بخواهیم این مسئله را مطرح کنیم، به زحمت می توانیم این مطلب را جا بیندازیم مگر اینکه مسلط بر مسئله باشد. به جهت اینکه شما می گویید تقیه از مرجّحات است. اگر دو روایت آمد که یکی موافق عام است و دیگری مخالف. مخالف را می گیریم. حتی روایت داریم که از علی علیه السلام مسئله را سراغ می گرفتند. وقتی می فهمیدند که نظر علی علیه السلام این است، می رفتند و خلافش را فتوا می دادند.

ولی عالم سنی به شما می گویند بسیاری از فتاوای ما مبنی بر کتاب و سنت است، چطور شما خلاف ما را می گویید، همان کتاب و سنتی که شما هم دارید و ماه هم داریم.

می گویند این چه تقیه ای است که امام شما فرموده، و تازه می گویند که امام شما نگفته بلکه شما آن را جعل کرده اید.

فلذا آنها می گویند بسیاری از فتاوای ما مبنی بر کتاب و سنت است . چگونه شما می توانید خلاف ما را بگیرید؟

جواب

این مسئله جواب روشنی دارد. چطور؟

اولاٌ: روایتی که معارض ندارد، ما در آنجا بحث نداریم. بحث در آنجایی است که روایت معارض داشته باشد، آنگاه در درجه اول «موافقة الکتاب و السنة» است. و اگر هر دو موافق شدند، یا مخالف نشدند ما در آنجا می گوییم بر اینکه مخالف اقرب است تا موافق.

پس این آقا سوراخ دعا را گم کرده است. چون ما همه جا که نمی گوییم، اولین مرجّح ما «موافقة الکتاب والسنّة» است. شما که می گویید فتاوای ما موافق کتاب و سنة است، ما نیز هر خبری که موافق کتاب و سنة باشد می گیریم، می خواهد موافق عامة باشد یا نباشد، فلذا آن در درجه اول است.

ثانیا: وقتی از کتاب و سنت رد شدیم یا هر دو را موافق دیدیم. چطور می شود هر دو موافق باشد؟ مثلاً هر دو مخالف نباشد. در آنجا می گوییم آن روایتی مخالف عامه است بگیر و موافق را رها کن. کجا؟ در جاهایی که اهل سنت فتاوای شان بر اساس قیاس، استحسان، سد الذرائع و فتح الذرائع و امثالش است. ما آنجا ها را می گوییم، نه آنجایی را که اگر روایتی موافق کتاب و سنت شد می گیریم و صد مرتبه هم با شما موافق باشد ما روی چشم می گذاریم.

ما که می گوییم مخالف عامه را بگیر، در درجه دوم دائره اش همه فتاوا نیست. بلکه فتاوایی است که اهل سنت بر اساس قیاس و استحصار گفته اند. من چند دو نمونه از کتاب های آنها نقل می کنم تا ببینید که در ا ین مسائل تنها نیستیم، بلکه آنها نیز نظیر کار ما را دارند.

اختلافی که بین شیعه و سنی هست کمتر از اختلافی است که بین چهار مذهب سنی است. اگر فقه آنها را مطالعه کنیم، خیلی اختلاف دارند. یک مثالی برای شما می زنم. ابوحامد اسفراینی از شیوخ شافعیه است. ایشان می گوید اگر از شافعی دو تا خبر به ما برسد، کدام را بگیریم؟ می گوید آن را که مخالف ابوحنیفه است می گیریم. در حقیقت خلاف ابو حنیفه را مرجّح می گیرند بر اصل فتوا.

و لیس هذا امر بدیعاٌ فقد حکی عن ابی حامد اسفراینی و هو احد الشیوخ شافعی انّه قال:« اذا ورد عن الشافعی قولان لا یعلم ایهما المتأخر) چون شافعی دو زندگی داشته ، یک زندگی متقدم در بغداد و یک زندگی متأخر در مصر داشته. قبرش الآن در مصر است، اگر دو خبر آمد که نمی دانیم اولی درست است یا دومی؟ مسلما دومی ناسخ است، اگر ندانیم (فالقول المخالف لابی حنیفه أرجح من القول الموافق له، عین آن چیزی که ما می گوییم، می گویند، یعنی القول مخالف للعامه ارجح من القول الموافقه له»

عین آن چیزی که می گوییم، می گویند، چطور شد که :بائک تجر و بائی لا تجر»؟ در مغنی نقل می کند که عربی گفت: «باع یبیع»، عین «یبیع» را جر می داد، به او گفتند که این جرش درست نیست، در جواب گفت: «بائک تجر و بائی لا تجرّ» عین همین مطلب ما را می گویند. این مال شافعی است؛ حنفی ها عکس این را می گویند.

و قال الکرخی الحنفی: «ان الاصل قول اصحابهم، یعنی در شناسایی فتوای ابوحنیفه اصحاب میزان است، فان وافقته نصوص الکتاب والسنة، اگر کتاب و سنت با قول اصحاب موافق است،فذاک، وإلّا وجب تأویلها و إلّا وجب تأویلها. می گوید فتاوا را گرفتیم، اگر دیدیم فتاوا خلاف قرآن و سنت است، باید قرآن و سنت را تأویل کرد. این هم یک نوع ترجیحی است. و جر العمل علی هذا ، أی علی تأویل نصوص الکتاب والسنة و اخضاعهما، یعنی او را خاضع کنیم و پایین بیاوریم، لفتو الحنفیه».

اولی می گوید مخالف ابوحنیفه را بگیرید. اما این می گوید اگر فتاوای اصحاب ابو حنیفه روشن است، او را بگیرید و اگر خلاف کتاب و سنت است، کتاب و سنت را تأویل بکنید.

صاحب کتاب المنار این جمله را که نقل می کند، ناراحت می شود. می گوید به این کرخی باید گفت که آیا مردم مقلد شما هستند یا مقلد ابوحنیفه؟ابو حنیفه این حرف ها را نمی زند.

بنابراین اولا ما از این مشکل سه جواب گفتیم:

الف: گفتیم بحث ما در مخالفت و موافقت بعد از کتاب و سنت است، یعنی کتاب و سنت و جدا است.

ما در بحث تعادل و ترجیح گفتیم که موافقت کتاب و سنت جزء مرجحات نیست بلکه جزء ممیزات است (ممیز الحجة عن لا حجة). مرجحات نیست، کتاب و سنت یک مقامی دارد که نمی شود حرف زد، حتی جزء مرجّحات نیست بلکه جزء ممیزات است (یمیز الحجة عن الله)

ب: ما که می گوییم مخالف عامه را بگیرید، مراد ما فتاوایی است که بر اساس قیاس استحسان است نه فتاوایی که بر اساس کتاب و سنت است.

ج: خود شما نیز از این حرف ها دارید، اقای اسفراینی می گوید که اگر از شافعی دو فتوا نقل شد و ما نفهمیدیم که متقدم کدام است، مخالف ابوحنیفه را بگیرید.

د: کرخی هم در مقابلش می گوید اگر فتاوا از اصحاب ابوحنیفه ثابت شد، قران را باید تأویل کنیم.