جلسه 1388/10/16

بسم الله الرحمن الرحیم



الفصل الثانی

التقیة فی أحادیث أئمة أهل البیت

بحث ما راجع به تقیه بود و ما تقیه را در تاریخ امم مطالعه کردیم، هم چنین تقیه را در در قرآن مجید و سنت نبوی بحث نمودیم، اکنون می خواهیم تقیه را در کلمات ائمه ای اهل البیت علیهم السلام بحث کنیم، در کلمات ائمه ی اهل بیت به ظاهر خیلی مورد مبالغه است و این مبالغه سبب شده است که مخالفین به ما انتقاد کنند، مثلا در کلمات معصومین داریم که دین اگر ده قسمت باشد، نه قسمتش تقیه است «تسعه أعشار الدین فی التقیة و لا دین لمن لا تقیة له» یعنی اگر دین را تقسیم به ده بخش کنیم، نه بخش آن را تقیه تشکیل می دهد و یک بخش دیگر غیر تقیه است، از این رو مخالفین به ما ایراد می گیرند که طبق این روایات، پس نه بخش از روایات کتب اربعه شما تقیه است و یک بخش دیگرش غیر تقیه.

هم چنین روایاتی داریم که می گویند: «لا إیمان لمن لا تقیه له» آنکس که تقیه ندارد، فاقد ایمان است، چون یک چنین اشکلاتی بر ما گرفته اند، ما نیز این فصل را باز کردیم تا این اشکالات را رفع کنیم و جواب بدهیم.

البته رفع این اشکال توقف دارد که ما و ضع شیعه را در این مقام ملاحظه کنیم:

الف: شیعه در زمان اموی های، یعنی معاویه و فرزندان معاویه

ب: شیعه در دوران مروانی ها

ج: شیعه در دوران عباسی ها

همانطور که می دانید، معاویه سر سلسله است، فرزندش یزید است و از یزید هم معاویه باقی ماند که از خلافت کناره گیری نمود و خلافت به دست مروانی ها رسید که سر سلسه مروانی ها، مروان بن حکم است، یعنی سلسه ی دیگر روی کار آمدند.و بعد از مروانی ها، عباسی ها به خلافت رسیدند.

بنابراین، اگر کسی وضع شیعه را در این سه دروه مطالعه و بررسی کند، قهرا متوجه خواهد شد که این کلمات امام صادق علیه السلام بسیار کلمات بالاست و موردش هم همان بوده که حضرت فرموده است.

بررسی دوران معاویه

دوران معاویه را عام الجماعه می گویند، چون بعد از آنکه حسن بن علی علیهما السلام خلافت را به معاویه واگذار کرد، مردم با معاویه بیعت کردند، اسم آن سال را عام الجماعة نهادند، کأنّه همه ی مردم آمدند و با معاویه بیعت کردند، این مرد به جای اینکه انصاف به خرج بدهد و با شیعیان علی از راه مدارا پیش بیاید، دو بخش نامه منتشر کرد، در بخش نامه ی اول خود در تمام کوره ها (کوره عبارت است از استان یا شهرستان که لا اقل در اطرافش قری و قصبات باشد) نوشت که در بالای منبر علی علیه السلام را سب کنید و شیعیان او را بگیرید و به دار بزنید (علی جذوع النخل)، این بخش نامه سبب شد که عمال معاویه هر کس را که احتمال تشیع به او می دادند،یعنی همین که گمان می کردند که این آدم شیعه است، او را می گرفتند یا می کشتند یا مالش را غارت می کردند، یعنی هر کاری که از دست شان می آمد، انجام می داند بخاطر همین بخش نامه ی معاویه.

بخش نامه ی دوم ایشان کمی لحنش نرم تر است و در آن نوشته بود که حقوق آنها را از بیت المال قطع کنید، شهادت شان را نپذیرید و خانه های آنها را بر سر شان خراب کنید،از این دو بخش نامه انسان وضع شیعه را در دوران معاویه به خوبی می فهمد که چگونه بوده است، اینک بخش نامه ی معاویه را می خوانیم تا مطلب کاملا جا بیفتد.

بخش نامه اول معاویه

کتب معاویة نسخة واحدة إلی عماله بعد عام الجماعة : أن برئت الذمة ممّن روی شیئاً من فضل أبی تراب و أهل بیته ، فقامت الخطباء فی کلّ کورة ، و علی کلّ منبر (چهل هزار منبر، شصت سال تمام،در هر جمعه حضرت علی علیه السلام را مورد سب قرار دادند) یلعنون علیاً ویبرأون منه و یقعون (غیبت می کردند) فیه و فی أهل بیته ، و کان أشدّ الناس بلاء حینئذ أهل الکوفة، لکثرة من بها من شیعة علی فاستعمل علیها زیاد بن سمیة (زیاد قبلا از اصحاب علی علیه السلام بود و تمام اصحاب و شیعیان آن حضرت را می شناخت، بعد از آنکه به معاویه ملحق شد، بخاطر شناختی که از شیعیان داشت، توانست که به بخش نامه ی معاویه جامه ی عمل بپوشاند) و ضمّ إلیه البصرة ، فکان یتبع الشیعة و هو بهم عارف، لأنّه کان منهم أیام علی علیه السلام فقتلهم تحت کلّ حجر و مدر، و أخافهم، و قطع الأیدی و الأرجل ، سمل العیون،(سمل به معنای میل کشیدن است، یعنی میل به چشمان شیعه علی علیه السلام می کشید که نبینند) و صلبهم علی جذوع النخل ، و طردهم و شردّهم عن العراق ، فلم یبق بها معروف منهم، و کتب معاویة إلی عماله فی جمیع الأفاق: ألّا یجیزوا لأحد من شیعة علی و أهل بیته شهادة . این بخش نامه ی اول بود.

بخش نامه دوم معاویه

ثم کتب إلی عماله نسخة واحدة إلی جمیع البدان: انظروا من قامت علیه البیّنة أنه یحب علیاً و أهل بیته، فامحوه من الدیوان (یعنی حقوقش را از بیت المال قطع کنید) و أسقطوا عطاءه ورزقه ، وشفع ذلک بنسخة أخری :من اتهمتموه بموالاة هؤلاء القوم ، فنکلّوا به ، واهدموا داره. فلم یکن البلاء أشدّ و لا أکثر منه بالعراق ، و لا سیما بالکوفة حتی أنّ الرجل من شیعة علی علیه السلام لیأتیه من یثق به (یعنی اگر دوستی در خانه ی دوستش می رفت، طرف از کلفت و خادمش تقیه می کرد) فیدخل بیته، فیلقی إلیه سرّه، و یخاف من خادمه و مملوکه، و یحدثّه حتّی یأخذ علیه الأیمان الغلیظة ، لیکتمن علیه.

بررسی دوران مروانی ها

فإذا کان حال الشیعة بهذا الشکل فی عصر معاویة المعروف بالدهاء و المرونة – کما تعرفه کتب التاریخ- فکیف حالهم فی عصر المروانیین الّذی سلّطوا علی شیعة الکوفة الحجاج بن یوسف الثقفی فنکّل بهم و قتلهم قتلاً فظیعاً .

بررسی دوران عباسی ها

ثمّ بعد أن دالت دولة الأمولیین جاء عصر بنی العباس فلم یکونوا أقلّ من سابقیهم فی الظلم و اقتل حتی صدق قول شاعرهم:

یالیت جور بنی مروان دام لنا

یالیت عدل بنی العباس فی النار

((در دوران بنی عباس خلیفه ها هیچ کاره بوند، غالبا ملوکی که روی کار می آمد، کار می کردند، خلافت بود و سطلنت هم بود، کسانی بودند که دولت تشکیل می دادند، مثلا آل بویه در عراق صد سال و اندی حکومت کردند، سلاجقه حکومت کردند، خلیفه نمایشی بود و در واقع کار در دست ملوک بود، در دوران سلاجقه غوغا کردند، کرخ مرکز شیعه است، الآن هم کراره و کرخ در عراق مرکز شیعه است، به کرخ حمله کردند و کتاب خانه ی شیخ طوسی را به آتش کشیدند، شیخ شبانه به نجف فرار کرد، این وضع و حال شیعه بوده، هم در دروان معاویه ،هم در دوران مروانی ها و هم در دوران عباسی ها. در یک چنین زمانی احادیث را مطالعه کنید، ولذا نباید انسان به این زودی اشکال کند که این چه روایاتی است که امام صادق علیه السلام فرموده است، همیشه زمان و مکان در تفسیر آیات و روایات نقش دارد و موثر است، باید انسان ببیند که این روایات در چه ظرفی وارد شده است، نخست باید ظروف را مطالعه کرد و سپس سراغ روایت رفت، حال که ظروف را بررسی کردیم، می رویم سراغ روایات.

1. ما رواه الکلینی عن ابن عمر الاعجمی قال: قال لی أبو عبد الله :«یا أبا عمر أن تسعة أعشار الدین فی التقیة و لا دین لمن لا تقیة له»

حضرت در این روایت نمی خواهد اندازه گیری کند و بگوید دین ده بخش است، نه بخش آن را تقیه تشکیل می دهد و یک بخش دیگرش غیر تقیه، تا کسی اشکال کند که کتب اربعه ی شیعه، نه بخشش تقیه است و یک بخش دیگر غیر تقیه و واقع، بلکه می خواهد سیمای ظرف را منعکس کند و بفرماید یک چنین شرائطی ایجاب می کند که نه بخش از زندگی را تقسیم به تقیه کنید، یعنی مماشات با آنها کنید، این یک نوع مبالغه در ترسیم اوضاع آن زمان است، مرداش از کلمه ی «دین» در این حدیث، یعنی معاشرت است، یعنی شما که با آنها معاشرت می کنید، مراقب خودب باشید، در نه بخش از زندگی با اینها مماشات کنید مانند زکات، خمس، حج و ...، در یک بخش هم آزاد هستید. حضرت نمی خواهد بگوید مجموع روایاتی که من گفتم، نه بخش آن تقیه است و یک بخش دیگرش واقع و غیر تقیه، تا شما اشکال کنید که این کتاب های شما بی ارزش است، چون نه بخش آن را تقیه تشکیل می دهد، بلکه می خواهد بفرماید که زندگی شما ده بخش است، مراد از دین، یعنی معاشرت متدینانه، معاشرت متدینانه با این جمعیت و با این شرائط و اوضاع، این است که در نه قسمت با آنها مماشات کنید و در یک قسمت احتیاج به مماشات نیست، در واقع نه و ده از قبیل مبالغه است، مثلا قرآن می فرماید اگر در باره ی منافقین هفتاد بار هم استغفار کنید، خداوند آنها را نخواهد بخشید، آن مرد گفت اگر هفتاد و یک بار استغفار می کرد، خدا می بخشید و حال آنکه نه هفتاد مطرح است و نه هفتاد و یک، بلکه می خواهد بگوید استغفار شمای پیغمبر که فرد اول جهان آفرینش هستید در حق اینها موثر نیست، چون اینها قابلیت ندارند، عدد هفتاد و غیر هفتاد مطرح نیست، در ما نحن فیه که کلمه ی عشره را می گوید، عشره یا تسعه موثر نیست، بلکه می خواهد با گفتار خودش اوضاع و شرائط را ترسیم کند.

٢. وروی أیضاً عن معمر بن الخلاد قال: سألت أبا الحسن عن القیام للوالاة؟ بیا که بر ضد بنی عباس قیام و نهض کنیم، فقال: قال أبو جعفر :« التقیة من دینی و دین آبائی و لا إیمان لمن لا تقیة له ».

تعداد کمی شیعه هستند، اگر بخواهند در مقابل اموی ها و یا مروانی ها یا عباسی ها قیام کنند، همه از بین خواهند رفت و تازه معلوم نیست که این فرد که این خبر را به امام صادق علیه السلام می دهد، جواب آن حضرت را منتشر نکند، حضرت می فرماید شرائط مساعد نیست ولذا حضرت می فرماید:

«و لا إیمان لمن لا تقیة له »

مومن باید هوشیار باشد، آدمی که در این اوضاع و شرائط می گوید برخیزیم بر ضد عباسی ها قیام کنیم، هوشیار نیست.هنوز از شاخه های درخت خرما خون می چکد، این می گوید بیا بر ضد حکومت عباسی ها قیام کنیم

٣. وروی أیضاً عن عبد الله بن أبی یعفور عن أبی عبد الله قال:«إتّقوا علی دینکم واحجبوه بالتقیة، فإنه لا إیمان لمن لا تقیة له ، إنّما أنتم فی الناس کالنحل فی الطیر، ولو أن الطیر یلم ما فی أجواف النحل ما بقی منها شِء إلا أکلته، ولو أن الناس عملوا ما فی أجوافکم أنکم تحبونا أهل البیت لأکلوکم بألسنتهم، و لنحلوکم فی السر و العلانیة ، رحم الله عبداً منکم کان علی و لایتنا»

زنبور عسل در هنگام بهار می برد، مرغان هم گرسنه هستند اگر مرغ بداند که در درون این نحل چه خبر است، فورا شکارش می کنند، شما به منزله ی زنبور عسل هستید، معارف اهل بیت همانند عسل مصفّا در دل و سینه ی شماست، و اینها مرغان شکاری هستند و اگر آنها بدانند که شما حامل معارف ما هستید، فورا شما را شکار می کنند. علی ای حال من در اینجا فقط ظروف را منعکس کردم و اینها در کتاب مداینی است و در آن ظروف، این روایات وارد شده است و لذا نباید این روایات را حمل بر خلاف کنید، هر کس در آن شرائط باشد، چنین خواهد گفت. شرائط بسیار شرائط عجیبی بود، مثلا از عراق نقل می کنند که در زمان حکومت صدام حسین اگر به یک نفر خبر می دادند که از طرف سازمان امنیت سراغ شما را می گرفت، طرف در همان جا دچار بیماری می شد و سکته می کرد. چرا؟ چون یک سازمان مخوفی بود که اگر یک نفر در آنجا می رفت، دیگر بیرون آمدن بسیار مشکل بود، آنهم در زمانی که به اصطلاح حقوق بشر است و امثالش است و از طرف دنیا باز خواست می شود، اما در آن زمان از هیچکدام این سازمان ها خبری نبوده است، بلکه استبداد محض بر محیط آن زمان حاکم بوده است و شیعه بودن خودش یک جرم بوده است، در یک چنین زمانی امام صادق علیه السلام می فرماید کسی که تقیه نمی کند، ایمان ندارد، یعنی ایمان به حرف ما ندارد،حضرت نمی خواهد بفرماید که طرف کافر است، چون در آن زمان هم جوان های نترس بودند که تقیه نمی کردند و خود شان به کشتن می دادند، حضرت در باره ی آنها می فرماید شما ایمان ندارید، یعنی کسی که به ما مومن نباشد، ایمان یعنی ولایت ما، اگر به ما اعتقاد و ایمان دارید، ما می گوییم در این شرائط سکوت لازم است.

٤. وروی أیضاً عن حبیب بن بشیر قال قال أبو عبد الله : سمعت أبی یقول: «لا والله ما علی وجه الأرض شیء أحبّ إلیّ من التقیة ، یا حبیب انّه من کانت له تقیة رفعه الله (یعنی خدا حفظش می کند) یا حبیب، من لم تکن له تقیة وضعه الله یا حبیب ، إن الناس انما هم فی هدنة ، فلو قد کان ذلک کان هذا».

اگر سند این روایات صحیح باشد، اینها مال ظروف خاص است نه مال همه ی ظروف، یعنی این روایات ناظر به دوران استبداد محض وارد شده که هیچ نوع تلاش موثر نبوده است، فقط باید کار فرهنگی کرد.این اولا.

ثانیاٌ نباید خیال کنیم که این روایات مبالغه، و بیش از بی حد سخن گفتن است.

بنابراین، تقیه یک اصول شیعه است، اصل من أصول الإسلام، بل أصل من أصول العقلاء. در هر موردی که شیعه ضعیف باشد و در خطر، ائمه اهل بیت علیهم السلام این دستور را داده اند. اما در جایی که حرف زدن موثر است و استبداد حاکم نیست و شیعه از قدرت بر خوردار هستند و راه کمالات بر روی آنان باز است، این روایات ناظر به آنجا ها نیست. این یک مطلب.

مطلب دیگر اینکه شما علاوه بر آنچه من گفتم، مرآت العقول را نیز ببینید، مرآت العقول شرح اصول کافی است، ببیند که مرحوم مجلسی این روایات را چگونه توجیه کرده است. توجیه من این بود که این روایات مربوط است به آن ظروف خاص و اگر کسی تقیه نمی کرد، کشته می شد و مجوزی برای قتلش نبود.

ممطلب سوم این است که ائمه ی اهل بیت می فرماید که در همه جا تقیه می کنیم مگر در سه مورد، یکی المسح علی الخفین، دومی متعة المتعة الحج، سومی حرمة المسکر.

الفصل الثالث

التقیة فی کلّ شیء

الظاهر ممّا روی عن أئمة أهل البیت علیهم السلام عموم التقیه فی کلّ شیء إلّا ما خرج بالدلیل و إلیک بعض ما ورد فی ذلک:

1: روی الکلینی بسنده صحیح عن أبی جعفر علیه السلام قال: «التقیة فی کلّ ضرورة و صاحبها أعلم بها حن تنزل به»

انسان خودش بهتر تشخیص می دهد که زمان تقیه است یا نیست؟

2: عن محمد بن مسلم و زرارة قالا: سمعنا أبا جعفر علیهما السلام یقول: «التقیة فی کلّ شیء یضطر إلیه ابن آدم فقد أحلّ الله له»

3: ما رواه البرقی فی محاسنه عن أبی جعفر علیه السلام قال : التقیه فی کلّ ضرورة».

4: « لا خیر لمن لا تقیة له»

همه ی این روایات در جلد 11 وسائل الشیعه، چاپ تهران کتاب امر به معروف و نهی از منکر باب 25 آمده است، در وسائل چاپ آل البیت، در جلد 16 این روایات است، ولی سه تا را استثنا کرده اند:

الف: شرب الخمر، ب: مسح الخفین، ج: متعة الحج،

روی الکلینی عن زرارة قال: قلت له: فی مسح الخفین تقیة؟ فقال:« ثلاثة لا أتقی فیهن أحدا، شرب الخمر، و مسح الخفین، و متعة الحج، قال زرارة: و لم یقل الواجب علیکم أن لا تتقی فیهنّ أحداٌ»

حضرت فرمود که ما در این سه مورد تقیه نمی کنیم، نه اینکه شما تقیه نکنید. چرا؟ متاسفانه ما ائمه ی اهل بیت را خوب نشناختیم و لذا خیال می کنیم که ائمه اهل بیت از یک آخوند ده سنی می ترسید و حال آنکه این گونه نبوده است، یعنی هیچگاه برای خودشان ترس نداشتند مگر در مسائل سیاسی، در مسائل علمی و فقهی حضرت برای خودش ابدا تقیه نمی کرد، خصوصا در آن سه چیز. چرا؟ چون موقعیت حضرت برای همه روشن بود، در مسجد النبی درس می گفت، در مسجد الحرام همگان به اینها مراجعه می کردند، این سه تا مدرک داشت، چون گاهی اوقات برخی از اهل سنت بعضی از اقسام مسکر را تجویز می کردند، خصوصا حنفی ها. حضرت می فرماید من تقیه نمی کنم، چون دلیل روشنی دارم و آن اینکه قرآن می فرماید: و حرّم الأثم، اثم عبارت است از مسکرات، و لذا در این گونه موارد از راه دلیل پیش می آمد، هم چنین در مسح علی الخفین، چرا؟ چون روایت امیر المؤ منان علیه السلام معروف است و فرموده است:

« سبق الکتاب المسح علی الخفین»،

یعنی آخرین سوره ای که بر پیغمبر نازل شده، سوره ی مبارکه مائده است که در سال دهم هجرت نازل شده است و در سال دهم می فرماید:

«و امسحوا برؤسکم و أرجلکم»

یعنی بشره را مسح کنید نه خفین را. اگر هم پیغمبر یک روزی بر جوراب یا چاروق خودش مسح کشیده، قرآن آن را نسخ کرده، سبق الکتاب الخفین.

چیز سومی که ما در آن تقیه نمی کنیم، متعة الحج است، متعة الحج این است که اول عمره را بجای بیاوریم، بین عمرة و حج از احرام بیرون بیاییم،آنگاه با زنان خود هم بستر بشویم، دوباره احرام ببندیم و برویم مکه، اهل سنت (تبعاٌ لخلیفة الثانی) این را تحریم کرده اند، چون خلیفه دوم گفت این درست نیست که از یک طرف عمرة را بجای بیاوریم و سپس محل بشویم و با زنان خود هم بستر بشویم در حالی که قطرات آب غسل از سر و صورت ما بچکد و در یک چنین حالی به عرفه برویم، این با مزاج من سازگار نیست و لذا ایشان آن را تحریم کرد، از این رو متعة الحج مورد اختلاف بود و بسیاری از صحابه می گفتند عمر بی خود و بی جهت این را تحریم کرده حتی فرزند عمر که عبد الله باشد، به حرف پدرش گوش نداد و به او گفته شد که پدرت این را تحریم کرده، شما چطور حلال می دانید؟

گفت پدرم تحریم کرده، سنت پیغمبر این را حلال کرده است و من بخاطر پدرم نمی توانم سنت پیغمر را رها کنم.

ولی ما باید تقیه کنیم، چون آن قدرت علمی و آن آوازه ا ی که حضرت داشتند، فرد شیعی عادی ندارد، خیال نشود که شیعه در آن سه مورد تقیه نکند.

زمخشری در آخر کشاف می گوید من تابع چهار مذهب اهل سنت نیستم، چون هر کدام از این مذهب ها یک اشکالی دارد،یعنی اگر تابع مذهب حنفی بشوم، آنان بعضی از اقسام شراب را حلال می دانند و حال آنکه من حلال نمی دانم.

اگر تابع مذهب شافعی بشوم، شافعی های می گویند دختری که از زنای خود انسان به دنیا می آید، این زانی می تواند با او ازدواج کند.و حال آنکه من قائلم که بنت و دختر هر چند از زنای خود انسان به دنیا آمده باشد بر این انسان زانی حرام است.

اگر مذهب مالکی را بگیرم، آنها می گویند گوشت سگ حلال است و حال آنکه من گوشت سگ را حرام می دانم، من از یکی الجزایری ها پرسیدم(الجزائری های مالکی مذهب هستند) آیا واقعا آنها گوشت سگ را حلال می دانند، در جواب گفت: بلی!

اگر بگویم حنبلی هستم، خواهند گفت که این آقا مجسمه است و چیزی نمی فهمد.

غغرض این است که اگر حضرات معصومین علیهم السلام می فرمایند که ما در این سه چیز تقیه نمی کنیم، علتش این است که آنان آوازه ی علمی داشتند و با مشایخ آنها بحث می کردند و آنها را قانع می کردند ولذا تقیه نمی کردند، ولی ما به عموم عمل می کنیم که می فرمایند:

الف: «التقیة فی کلّ شیء یضطر إلیه ابن آدم فقد أحلّ الله له»

ب: «التقیة فی کلّ ضرورة»

ج: « لا خیر لمن لا تقیة له»

این عمومات به درد ما می خورد، هم در مقام فتوا و هم در جاهای دیگر.