جلسه 1388/10/12

بسم الله الرحمن الرحیم



ابحث ما در باره ی تقیه است و مسئله ی تقیه در فقه شیعه از جایگاه و مقام بالای بر خوردار است، اما در فقه اهل سنت بحثی بنام تقیه در کتاب های فقهی شان وجود ندارد، هر چند در کتاب های تفسیری است، آنان چندان اطلاعی به مسئله ی تقیه ندارند و لذا در باره ی تقیه بحث نکرده اند، اما در فقه شیعه، مسئله ی تقیه برای خودش مقام و مکانتی دارد.

از آنجا که مسئله ی تقیه در زمان ما مورد هجوم است، کسانی که با اینها (اهل سنت) مقداری اختلاط دارند، خورده ی که بر ما می گیرند، مسئله ی تقیه است، در حقیقت آن را یک نوع شکافی در دیوان فقه ما می دانند و می گویند این تقیه چیست که شما در فقه خود دارید، از این رو به کتاب ها و رساله های ما چندان اعتماد نمی کنند و می گویند از کجا بدانیم که آنچه در آنها نوشته شده است، عین حقیقت است و لعل شما در این کتاب ها و در این رساله ها تقیه می کنید، حتی موقعی که با آنها مذاکره می کنیم، می گویند ما نمی دانیم که آنچه شما می گویید، عین معتقد شماست یا اینکه تقیه می کنید، مرحوم کاشف الغطاء کتابی دارد بنام :« أصل الشیعه و فقهها» و در آنجا بعد از آنکه فقه شیعه را بیان می کند، می فرماید دو چیز برای ما مورد انتقاد است، یکی از آنها مسئله ی تقیه است و دیگری مسئله ی بداء ، که ما مسئله ی بدا ء را در آخر مبحث مطلق و مقید بحث کردیم، هردوی این مسئله برای آنها مشکل است، از این رو حضرت امام (ره) در سال: 1333 مسئله ی تقیه را مفصّلا برای ما بحث کرد، که حتی به صورت یک رساله در آمد و من درس های ایشان را تحت رساله ی تقیه نوشته ام، در حقیقت آنچه که در این رساله می گذرد، مقداری ماخوذ از تحقیقات ایشان است و مقداری هم آنچه که به نظر من رسیده است، منتها با یک تصرفاتی، یعنی مقداری از آن کم کرد ه ام یا چیزی به آن افزوده ام.در هر صورت این مسئله را باید مسئله ی مهم تلقی نمود، خصوصا اگر انسان اهل جدل با آنها باشد، بدانید که این یک نوع نقطه ضعفی است در فقه ما از نظر آنان و ما باید آن را به گونه ی بیان کنیم که این نقطه ی قوت باشد نه نقطه ی ضعف.

حال که این مقدمه فهمیده شد و دانستیم که اولاٌ مسئله ی تقیه در فقه اهل سنت نیست، ولی در فقه ما هست، ثانیاٌ این مسئله از نظر اهل سنت نقطه ی ضعف است و می گویند در کتاب های شما اعتماد نمی کنیم چون اهل تقیه هستید و ما باید به گونه ی بحث کنیم و جواب بدهیم که این نقطه ی قوت باشد نه نقطه ی ضعف. ثالثا عرض کردیم که آنچه که در این رساله است ، رساله ای است که من در سال 1333 نوشتم و تجدید نظر کردم ،یعنی یا چیزی از آن کم کردم یا اضافه نمودم، و آن را به صورت رساله ی دیگر غیر از رساله ی حضرت امام (ره) در آمد، هر چند از بیانات ایشان استفاده کردیم. قبل از آنکه وارد اصل مسئله ی تقیه بشویم، یک تمهیدی را بحث کنیم.

و آن این است که کلمه ی « إتقی، یتقی تقیة»، حرف «تاء» در اینجا عوض از «واو» است، وقی، یقی وقیة، هنگامی که به باب افتعال رفت، «واو» تبدیل به «یاء» می شود، إتقی، یتقی تقیة، و الا در حقیقت وقی، یقی، وقیة است، وقتی که به باب افتعال می رود، می شود: «إتقی یتقی تقیة» وقایة به سپر می گویند، هنگامی که طرف مقابل یک شمشیری را به سوی شما متوجه می کند، شما یک سپری را می گیرید، از این رو شمشیر به سپر می خورد نه به سر شما، کأنّه آدم تقیه ای، یعنی آدمی که تقیه می کند، این تقیه یک سپری است در مقابل ضرری که از ناحیه ی دشمن متوجه انسان می شود. به وسیله ی این تقیه، ضرر ها را از خودش دفع می کند، کأنّه تقیه یک وقایه و سپری است در مقابل ضرر های دشمن، چون اگر دشمن عقیده و نیتم را بفهمد، مرا آزار می دهد، در حقیقت تقیه را سپر می کنم تا نفهمد و بدینوسیله من از آزار او در امان باشم.

تقیه از مفاهیم ذات الإضافه است، قهرا متقی لازم است و «متقا منه»، و مورد تقیه لازم است، متقی آن کس است که سپر به سر می گیرد، که یا نبی است (بنابراینکه بر نبی هم تقیه است) یا امام معصوم است و یا مسلم شیعه است و یا مسلم سنی ، در حقیقت متقی یا فرد معصوم است یا فرد غیر معصوم، «متقا منه» مخالف است، مخالف هم ذی مراتب است، گاهی «متقا منه» کافر است و گاهی «متقا منه» مسلمان سنی است و گاهی «متقا منه» مسلمان شیعی می باشد، مثلا در زمان طاغوت و شاه کسانی که منبر می رفتند، «متقا منه» شان شاه و نظام طاغوت بود که به ظاهر شیعه بودند و لذا وعاظ تقیه می کردند و در لفافه حرف می زدند، مورد تقیه یا عقاید است یا احکام. پس ما هم تقیه را هم از نظر لغت معنا کردیم و هم گفتیم که تقیه از مفاهیم ذات الإضافه است، یک طرفش آن کس است که تقیه می کند، یک طرفش هم آن کس است که از او تقیه می کنیم، طرف سومش مورد تقیه است، این مفهوم ذات الإضافه است، چهارمش این است که غرض از تقیه چیست؟ غرض این است که یا جانم یا عرضم و یا مالم محفوظ بماند، پس ما در اینجا چهار چیز داریم: الف: متقی ، ب: «متقا منه»، ج: مورد تقیه، د: غرض و غایت، غرض همان حفظ نفس و نفیس است، نفس عبارت است از جان انسان ، نفیس هم عبارت است از عرض و مال. و من در یک همایشی گفتم که التقیة سلاح الضعیف، تقیه سلاح ضعیف است، یعنی آدمی که ضعیف است و در مقابل دشمن قوی قرار گرفته است، اسلحه ی او تقیه است و اگر قوت و ضعفی در میان نباشد، تقیه معنا ندارد و از این تعبیر من خیلی خوش شان آمده بود، آدم ناتوانی است برای حفظ جان، مال وعرض خود از این سلاح تقیه استفاده می کند، اگر این اسلحه را به کار نبرد، دشمن تمام هستی او را از بین می برد.

إن قلت: ممکن است کسی بگوید، تقیه جنبه ی منفی و سلبی هم دارد، بالأخره حقیقت روشن نمی شود، حتی امام که تقیه می کند، گاهی یک جهات و بار منفی دارد و آن اینکه طرف واقع را نمی فهمد.

قلت: درست است که تقیه جنبه ی منفی و سلبی هم دارد، ولی باید دانست که موجب و مسبب آن کسیت؟ موجب و مسبب آن، کسی است که ما را وادار به تقیه می کند، وزر و بالش به گردن او است، چون اگر آزادی در کار باشد و آزادی مصادره نشود، چرا انسان تقیه کند، بنابر این در تقیه یک جهات منفی و سلبی در کار است و آن اینکه واقعاٌ انسان نتواند حرف دل خود را بزند بلکه حرفی را بزند که طرف خوشش بیاید، این از نظر اخلاقی بار منفی دارد، منتها وزر و گناه آن به گردن کسی است که ما را وادار به تقیه کرده است. ولی باید دانست از آن زمانی که بشر عاقل بوده، همیشه افراد ضعیف در مقابل قوی، تقیه می کردند، هذا هو مؤمن آل فرعون، قرآن می فرماید: «و قال رجل من آل فرعون یکتم إیمانه أتقتلون رجلاٌ أن یقول ربّی الله و قد جاءکم بالبیّنات من ربّکم و إن یک کاذباٌ فعلیه کذبه و إن یک صادقاٌ یصبکم بعض الّذی یصدّکم إنّ الله لا یهدی من هو مسرف کذّاب» غافر:28. جمع شدند که در باره ی موسی چه کنند؟ نظر این شد که موسی را به قتل برسانند، یکی از میان آنها بر خواست چرا او را می کشید، اگر او راست بگوید، ممکن است ضررش پای شما را هم بگیرد، اگر دروغگو باشد، ضررش فقط پای خودش را می گیرد، پس چرا او را می کشید، آدم مؤمنی که در در بار فرعون است و ضعیف بود، از طرفی هم مقامی دارد و نمی تواند آشکار را بگوید که من مومن و موحدم، ناچار است که یک سپری برای خودش درست کند تا بدین وسیله جان، عرض و مالش را از شر دشمن حفظ کند، تاریخ نشان می دهد که همیشه افراد ضعیف در مقابل قوی، سلاح شان تقیه بوده است: التقیة سلاح الضعیف.

داستان عمار یا سر

شما داستان عمار را در نظر بگیرید، جناب عمار جوان قوی و نیرومند بود و در مکه زندگی می کرد، ایشان پدری دارد به نام یاسر، مادری دارد بنام سمیه، هر سه را گرفتند و به آنان گفتند که از پیغمبر اکرم تبری بجویید، پدر و مادر تبری نجستند و کشته شدند، ولی عمار تبرّی جست و لذا کشته نشد، از طرفی جوان بود و هم بازی جوانان قریش بود فلذا جوان های قریش او را آزد کردند، گریه کنان نزد پیغمبر اکرم آمد و گفت وای بر من که کافر شدم، حضرت به او فرمود که در قلب ایمان داری، گفت آری، فرمود اشکالی ندارد،« فإن عادوا فعد» تاریخ نشان می دهد که تقیه سلاح ضعیف است، قبل از آنکه شیعه در دنیا متولد بشود، تقیه در میان اقوام و ملل بوده است، یعنی آدم های ضعیف در مواقع خاصی از انسان های قوی تقیه می کردند. ولذا باید اینها را هنگامی که مناظره می کنید، بیان کنید. در زمان مأمون عباسی یک مسئله ی مطرح شد به نام اینکه آیا قرآن مخلوق است یا غیر مخلوق، این یک مسله ی بسیار پوچ و در عین حال پیچیده است، این مسئله را مسیحی ها آوردند و در میان مسلمانان مطرح کردند، تاریخچه اش را من در کتاب «بحوث فی الملل و النحل» بیان کرده ام که این مسئله از کجا آمد و در میان مسلمین مطرح شد، در دربار بنی عباس مسیحیان به عنوان طبیب کار می کردند و لذا این مسئله را مطرح کردند که: هل کلمة الله قدیم أو حادث مخلوق أو غیر مخلوق؟ احمد بن حنبل و همه ی محدثین گفتند نمی توانیم بگوییم که: القرآن مخلوق، بلکه باید بگوییم القرآن غیر مخلوق، معتزله که مامون هم جزو آنها بود، اصرار داشتند که القرآن مخلوق، یعنی ما سوی الله مخلوق است، چون اگر قرآن مخلوق نباشد، یلزم تعدد القدماء بتعدد حروف القرآن، لازم می آید که هزاران قدیم در دنیا باشد ، معزله اصرار داشتند که قران مخلوق است «هل من خالق غیر الله» و این مخلوق است، حالا مسئله کجاست؟ اصلا یک نفر عاقل در آنجا نبود که این مسئله را در آنجا بشکافد. همین طور مجمل و مهمل بحث می کردند، یک نفر نبود که بگوید آیا مراد شما از مخلوق به معنای مختلق است، القرآن مخلوق، یعنی مختلق، کما اینکه در زمان پیغمبر اکرم به ایشان گفتند که قران مختلق است، یعنی ساخته ی خود پیغمبر اکرم است، اگر مراد از مخلوق همان مختلق باشد، یعنی پیغمبر آن را ساخته است، ابدا قرآن مخلوق نیست، اگر مخلوق به معنای مختلق باشد، «إن هذا إلّا قول مختلق» سوره ی قیامت، اگر مخلوق به معنای مختلق باشد، به این معنا که فکر پیغمبر، قرآن را ساخته است، حتما این قرآن مخلوق نیست، اما اگر مراد از «مخلوق» این باشد که این کلمات، این مفاهیم و این معانی از ناحیه ی حق تعالی ایجاد شده است و از طریق جبرئیل به ما رسیده است. اگر این باشد، قرآن حتماٌ مخلوق است، مسئله مبهم بود، خیلی در یک محیط آلوده و بدون فهم بحث می کردند، فلذا رئیس شهربانی بغداد بیست و چهار یا بیست و هفت محدث را احضار کرد و گفت نامه از طرف خلیفه رسیده است که از شما اقرار بگیرم که بگویید: القرآن مخلوق، بیست و چهار نفر گفتند مسئله همان است که شما می گویید، همه آنها اقرار کردند و تقیه نمودند و چهار نفر دیگر باقی ماند و بنا شد که آنها دست بسته در در بار مامون فرستاده شود، فردایش دو نفر دیگر هم گفتند که القرآن مخلوق و تقیه کردند، این همه تقیه که شما بر سر ما می کوبید، و حال آنکه بیست و هشت نفر از پیشوایان و پیش گامان شما با اینکه عقیده ی شان این بود که قرآن مخلوق نیست، گفتند مخلوق است و تقیه کردند، احمد بن حنبل کتابی در عقاید اهل سنت دارد، شماره بندی کرده و یکی از آنها این است که القرآن غیر مخلوق و می گوید هرکس بگوید قرآن مخلوق است، کافر است و حتی هر کس آن دیگری را که گفته است قرآن مخلوق است، تکفیر نکند، او هم کافر است، همه تقیه کردند به جز دو نفر، که یکی از آنها احمد بن حنبل بود و رفیقش، موقعی که آنها را به شام فرستاد و در نیمه ی راه مرگ مامون به گوش اینها رسید و اینها آزاد شدند، بنابراین، تاریخ بشریت نشان می دهد که منهای شیعه، افراد ضعیف و ناتوان در مقابل قوی و بی رحم همیشه به تقیه پناه می بردند، داستان مؤمن آل فرعون شاهد این مسئله است، داستان عمار یاسر نیز شاهد دیگری است، این داستان محدثین دوران مامون است که قائل به عدم مخلوق بودن قرآن بودند، ولی از روی تقیه گفتند که قرآن مخلوق است، الآن هم علمای اهل سنت از دولت های خودشان تقیه می کنند. بنابراین، مسئله ی تقیه فقط شکافی در دیورا فقه ما نیست، بلکه دیوار فقه ما یک دیوار محکم و رفیع است، بلکه این مسئله یک مسئله ای است که در قرآن و تاریخ است و در زمان ما نیز است، ما هنگامی که ببینیم در خطر هستیم، تقیه می کنیم و در غیر این صورت تقیه نمی کنیم، و اگر در جایی هم تقیه می کنیم، وزر و ضررش متوجه ما نیست بلکه متوجه کسانی است که ما را وادار به تقیه می کنند. بنابراین، اگر تقیه یک سنت رایج در میان نوع بشر است، شیعه اکثر ابتلاء به تقیه است، منتها با این تفاوت که تقیه آنها کمتر است، اما تقیه ما بیشتر است، البته این در زمانی بود که برای شیعه دولتی در کار نبود، همیشه در کنار هم زندگی می کردند و دولت هم از آن آنها بود، شیعه هیچ نوع رسمیت نداشت، ولذا شیعه اکثر ابتلاء بوده و الا تقیه یک مسئله عمومی و جهانی بوده است، ابن السکیت از اصحاب امام هادی علیه السلام است و از اعلام علم ادب می باشد، یعنی اگر ادبیات عرب را چند نفر پایه گذاری کرده باشند، یکی از آنها ابن السکیت است، ایشان کتابی دارد به نام :اصلاح المنطق، مراد از منطق، منطق اصطلاحی نیست بلکه مراد از منطق، همان حرف زدن است، ایشان اغلاط ادبیات عرب را در آن کتاب بیان کرده است. متوکل عباسی ایشان را در بغداد معلم دو بچه ی خودش قرار داد و گفت اینها را درس بده، متوکل از نصّاب است، یعنی مامون و امین نصّاب نبودند، ولی متوکل از نصّاب بود و به وسیله ی پسرش کشته شد، روزی متوکل رو به ابن السکیت کرد و گفت آیا حسن و حسین افضل است یا فرزندان من، در جواب متوکل گفت: خادم آنها که قمبر بود، از دو فرزند شما بهتر است تا چه رسد به حسن و حسین علیهما السلام، شیعه یک چنین ابتلای داشته است، مدرسی درس می دهد و به او پیشنهاد می شود که بگوید که فرزندان من از حسن و حسین فاطمه علیهم السلام بهتر است و در نتیجه زبانش را از کامش بیرون می آورند. آیا در یک چنین شرائط، ایجاب نمی کند که شیعه تقیه کند.

ابن ابی الحدید می گوید معاویه بخش نامه کرد که هر کس ولاء و محبت علی علیه السلام در دل او است و معروف به شیعه ی علی علیه السلام است، او را بکشید و خانه اش را به روی او خراب کنید، در بخش نامه ی دیگرش می گوید حقوق آنها را از بیت المال قطع کنید و شهادت آنها را نپذیرید، که اولی شدید اللحن تر و تند تر است و دومی یک کمی ملایم تر می باشد، حیات شیعه در زمان ائمه ی اهل بیت علیهم السلام چنین بوده، آیا در یک چنین شرائطی نباید انسان تقیه کند.

البته بعدا خواهیم گفت که امام علیه السلام از خودش تقیه نمی کرد، بلکه بخاطر مستمع تقیه می کرد و یکی از اشتباهات ما این است که بگوییم امام علیه السلام برای خودش تقیه می کرده، امام مقام عالی داشت، فقیه بود، بر تر از ابوحنیفه و او زاعی، هر گز اجازه نمی داد که خودش تقیه کند، تقیه اش برای مستمع بوده است نه برای خودش، خودش ارفع از این بوده است که تقیه کند مگر در مسائل سیاسی. مثل اینکه خلیفه بگوید فلان روز عید است و اگر حضرت تقیه نمی کرد، دچار مشکلات می شد. در مسائل علمی امام برای خودش تقیه نمی کرد، بلکه برای مستمع تقیه می کرد، مگر اینکه مسئله، یک مسئله ی سیاسی باشد. من این دوتا شعر را می خوانم و شما آن را معنا کنید:

أکلّ أوان للنبیّ محمّد

قتیل زکیّ بالدّماء مضرّج

بنی المصطفی کم یأکل الناس شلوکم

لبلواکم عمّا قلیل مفرّج

أبعد المکنّی بالحسین شهیدکم

تضیء مصابیح السماء فتسرج

دیوان ابن الرومی: 2/ 243.

بنابراین، همه ی اقوام و ملل تقیه می کنند، حتی سنی ها (که بخاطر تقیه به ما اعتراض می کنند و خورده می گیرند) خود شان تقیه می کنند، مرحوم علامه سید هبة الدین شهرستانی که متولد 1301 قمری است و متوفای 1386 قمری می باشد ، از علمای روشن بین و از شاگردان آخوند است و از کتاب های ایشان که جهان را تکان داد، کتاب «الهیئة و الإسلام» است، قبلاٌ هیئت پطلمیوس در جهان حاکم بود و الآن آن هیئت باطل شده و ایشان در این کتاب خود ثابت کرده است که اسلام با هیئت امروزی سازگار است و موافق، نه با هیئت پطلمیوس. مرحوم شیخ محمد سماوی تقریظ بر این کتاب نوشته است در سه تا شعر، این کتاب به فارسی هم ترجمه شده است، در مصر و کشور های دیگر مورد استقبال قرار گرفت، چون همیشه مورد هجوم بود که قرآن و سنت بر اساس هیئت پطلمیوس است و هیئت پطلمیوس باطل شده، و این خودش در حقیقت یک اشکال بر قرآن و سنت بود و ایشان در این کتاب ثابت کرد که قرآن و سنت با هیئت امروزی موافق است نه با هیئت پطلمیوس،ایشان پاورقی های دارد بر کتاب مرحوم شیخ مفید، مرحوم مفید کتابی دارد که در واقع شرح عقاید صدوق دارد، مرحوم هبة الدین یک پاورقی های بر این کتاب زده، در قدیم الأیام دیده بودم که ایشان در باره ی تقیه بحث کرده و لذا می خواهم عبارت این مرد بزرگ را بخوانم.

قال العلامة السید الهبة الدین الشهرستانی: إن التقیة شعار کلّ ضعیف مسلوب الحریة.إنّ الشیعة قد اشتهرت بالتقیة أکثر من غیرها، لأنها منیت باستمرار اضغط علیها أکثر من أیّة أمّة آخری، فکانت مسلوبة الحریة فی عهد الدولة الامویة کلّه، وفی عهد العباسیین علی طوله، و فی أکثر أیام الدولة العثمانیة، و لآجله استشعروا بشعار التقیة أکثر من ایّ فوم، و لمّا کانت الشیعة تختلف عن الطوائف المخالفة لها فی قسم مهم من الاعتقادات فی فقه الدین، و فی کثیر من الأحکام الفقهیّه، و المخالفة لها فی قسم مهمّ من الاعتقادات فی فقه الدین، وفی کثیر من الأحکام الفقهیّه، و المخالفة تستجلب المخالفة بالطبع رقابة و حزارة فی النفوس و قد یجرّ إلی اضطهاد أقوی الحزبین لأضعفه او إخراج الاعزم منهما الأذل کما یتلوه علینا التاریخ، و تصدّقه التجارب، لذلک أضحت الشیعة الأئمة من آل البیت مضطرة فی أکثر الأحیان إلی کتمان ما تختصّ به من عادة أو عقیدة أو فتوی أو کتاب أو غیر ذلک، تبتغی بهذا الکتمان صیانة النفس و النفیس، و المحافظة علی الوداد و الأخوة مع سائر إخوانهم المسلمین ، لئلا تنشق عصا الطاعة، ولکی لا یحسّ الکفار بوجود اختلاف ما فی المجتمع الإسلامی فیوسوع الخلاف بین الأمّة المحمّدیة.

لهذه الغایات النزیهة کانت الشیعة تستعمل التقیّة و تحافظ علی وفاقها فی الظواهر مع الطوائف الأخری، متّبعة فی ذلک سیرة الأئمّة من آل محمّد و أحکامهم الصارمة حول وجوب التقیة من قبیل:« التقیة دینی و دین آبائی»، إذ أن، دین اللة یمشی علی سنّة التقیة لمسلوبی الحریة، دلـّت علی ذلک آیات من القرآن العظیم.

روی عن صادق آل البیت علیه السلام فی الأثر الصحیح: « التقیة دینی و دین آبائی» و غیر ان التقیة لها شروط و احکام أوضحها العلماء فی کتبهم الفقهیة. أوائل المقالات: ٩٦ – ٩٧ ، قسم التعلیقة.

لقد کانت التقیة شعارا لآل البیت علیه السلام دفعا للضرر عنهم، و عن أتباعهم، وحقنا لدمائهم، و استصلاحا لحال المسلمین، و جمعا لکلمتهم، و لمّا لشعثهم، و ما زالت سمة تعرف بها الإمامیة دون غیرها من الطوائف و الأمم، و کلّ إنسان إذا آحسّ بالخطر علی نفسه، أو ماله بسبب نشر معتقدة ، أو التظاهر به لابدّ أن یتکتّم و یتّقی مواضع الخطر. و هذا أمر تقتضیة فطرة العقول.