جلسه 1388/09/22

بسم الله الرحمن الرحیم



بحث ما در باره ی شرکت های هرمی بود، حاصل شرکت های هرمی این شد که شرکتی را تشکیل می دهند، بدون اینکه کوچکترین سرمایه ی مالی در آن شرکت باشد، فقط اتاقی دارند، میز، صندلی و مدیر، فقط اینها یک برگی را آماده کرده اند که در آن اسم پنج نفر نوشته شده، هر فردی که بخواهد عضو این شرکت بشود، باید این برگ را بخرد، فرض کنید قیمت برگ هزار تومان است، کسی که می خواهد عضو بشود، با هزار تومان این برگ را می خرد، بعد از خریدن برگ، سه کار دیگر را هم انجام می دهد:

الف) مبلغ هزار تومان را به نام فرد اول می فرستد،

ب) مبلغ هزار تومان دیگر را به اسم گرداندگان شرکت پست می کند،

د) مدارک آن را به شرکت می فرستد. وقتی شرکت دید که این آدم هم برگ عضویت را خریده و هم مبلغ هزار تومان به نام شخص اول فرستاده و هم هزار تومان دیگر را به نام شرکت پست کرده، آنگاه چهار برگ دیگر برای او می فرستد که در آن، همان اسماء خمسه است، با این تفاوت که در برگ اول نام این فرد نبود، اما در این چهار برگ اخیر نام این فرد هم در ردیف پنجم نوشته شده است. یعنی اسم یک نفر از برگه حذف شده. چون او به خواسته ی خودش رسیده، ولذا اسم این آدم در برگه در ردیف پنجم نوشته شده.باید این آدم چهار نفر دیگر را پیدا کند و به هر کدام از آنها یکی از این برگه ها را بفروشد، هر کدام از این چهار نفر هم باید همان راهی که این آدم پیموده، بپیمایند، یعنی ابتدا باید هزار تومان بدهند و این برگ ها را بخرند، باز هزار تومان دیگر را باید به اسم نفر اول بفرستند، هزار تومان هم برای شرکت پست کنند، سپس آن را برای اراده ی شرکت پست کنند، این آدم در این مرحله هم بهره می گیرد، چون فرد اول هر یک از این برگ ها را به هزار تومان می فروشد، قهراٌ هزینه ای را که قبلاٌ کرده بود، در می آید، قبلاٌ سه تومان و اندی خرج کرده بود، حالا که برگ های چهار گانه برایش آمد، هر کدام را به هزار تومان می فروشد که در مجموع می شود چهار هزار تومان. و از این راه دهانش را شیرین می کند که آنچه را هزینه کرده بود، بیشتر از آن گیرش آمد، سپس این چهار نفر باید همان راهی را که فرد اول رفته بودند، برود، یعنی ابتدا باید هزار تومان برای نفر اول بفرستد، هزار تومان دیگر هم برای شرکت، یک تومان هم برگه را خریده بود، ضمناٌ خرج پست هم هست، این چهار نفر هر کدام جداگانه، پاکت می کنند و می فرستند به شرکت، شرکت همان معامله ی را که با فرد اول کرده بود، با این چهار نفر همان معامله را می کند، یعنی به هر کدام شان چهار برگ می فرستد ولذا در این روز ها می بینیم که قاعده ی هرم گسترش پیدا می کند. و این چهار نفر باید هر کدام شان چهار نفر دیگر را پیدا کنند.

پس هرگاه کسی بخواهد مشترک بشود، نخست باید برگی را (که اسم پنج نفر در آن نوشته شده) با هزار تومان از شرکت بخرد، برای فرد اول که اسمش در آن برگ آمده، هزار تومان دیگر بفرستد، هزار تومان دیگر هم برای خود شرکت پست کند، آنگاه مجموع مدارک را برای شرکت پست کند. فرض کنید جناب زید نفر اول است، آنها برای زید چهار برگ می فرستند که او باید هر یکی از این برگ ها را به چهار نفر دیگر بفروشد، یعنی برای این شرکت چهار عضو دیگر پیدا کند، آن چهار نفر هم باید همان راه زید را بپیمایند، یعنی هر کدام نخست باید این برگ ها را با هزار تومان از زید بخرند، سپس هزار تومان دیگر را برای نفر اول پست کنند، در مرحله ی سوم باید مبلغ هزار تومان دیگر را هم برای شرکت توسط پست بفرستند، در آخر هم مدارک و رسید آنها را برای شرکت پست کنند، وقتی که اینها مدارک را پست کردند، قهراٌ نفر پنجم که زید بود، نفر چهارم می شود و اینها می شوند نفر پنجم، یعنی اسم اینها در برگه نوشته می شود و می شوند نفر پنجم. این چهار نفر هر کدام باید چهار مشترک پیدا کنند، قهراٌ زید چهار عضو معرفی کرد، این چهار نفر هم هر کدام شان شانزده نفر پیدا کردند، چون هر کدام شان چهار تا برگ دارند، و این مسئله هم چنان پیش می رود. هر چه پیش برود، افردا جا بجا می شوند تا به مرحله ی می رسد که به ترتیب حذف بشوند، یعنی اولی حذف می شود، دومی جای او را می گیرد، او حذف می شود، سومی جای او می آید، سومی هم حذف می شود، چهارمی جایش می آید و هکذا مسئله ادامه دارد، تا اینکه نفر پنجم بشود نفر اول، و مجموع هزار تومانی که برای فرد اول می فرستند، می شود یک میلیون بیست و چهار هزار تومان. این یک شکل شرکت هرمی است، ممکن است اشکال دیگری هم داشته باشد، ولی ما می خواهیم این مسئله را از نظر شرعی مطالعه کنیم، در اسلام اقتصاد هست، اما علم الإقتصاد نیست، اقتصاد هست، چون اسلام آمده حلال و حرام را، معاملات جایز و غیر جایز را معین کند، اصول اقتصاد بشری و اسلامی را بیان کرده.

به بیان دیگر آنچه به عقل بشر نمی رسد و بشر با عقل خود توان درک آن را ندارد، در قرآن و سنت هست به نام اقتصاد، تمام مبانی اقتصاد اسلامی که الهی است، در کتاب و سنت هست، اما در کنار اقتصاد، علم الإقتصاد داریم که آن بشری است، یعنی آن را به خود بشر واگذار کرده است، مثلاٌ چه کنیم تا بیشتر بهره ببریم، یا چه کنیم تا کمتر ضرر کنیم، اینها علم الإقتصاد هستند، مسئله عرضه و تقاضا، اگر تقاضا بیشتر و عرضه کمتر است، موجب گرانی است، اگر عکس است، یعنی عرضه بیش از تقاضاست، در این صورت ارزانی است، مسائل علم الإقتصاد را امروز مدیران هر شرکت بدانند تا شرکت ضرر نکند، به آن می گویند علم الإقتصاد، آن را واگذار به خود بشر کرده، اسلام آنچه را که بشر درک نمی کند، بیان می کند، اما آنچه را که بشر از روی تجربه درک خواهد کرد، به خود بشر واگذار کرده ولذا در اسلام اقتصاد هست، اصول اقتصادی بشری و الهی که با فطرت مطابق می باشد، هست، ملکیت، اباحه و انواع شرکت ها هست، اما علم الإقتصاد که امروزه در دانشگاه ها می خوانند و مدیران باید آن بیاموزند تا شرکت ها ضرر نکنند و و نفع کنند، این علم البشری است ونباید خاتم الرسل آن را بیان کند، بلکه آن را واگذار به خود بشر کرده، ما عین این مسئله را در خاتمیت گفتیم که اسلام اصل ستر را بیان کرده، یعنی انسان باید ساتر داشته باشد، اما اینکه کیفیت ستر چه گونه و از کدام جنس باشد، اینها را واگذار به خود بشر کرده، اسلام همیشه لبّ را می گوید، اما چهره، لباس، صورت را واگذار به خود جماعت کرده، اسلام روابط مسلمانان با کفار را به عنوان یک اصل گفته، یعنی فرموده باید عزت مسلمان محفوظ باشد، میزان این است که دولت اسلامی عزتش باید محفوظ باشد، ولی عزت گاهی در صلح است و گاهی در ترک ، نفرموده همیشه صلح کنید، یا همیشه قهر کنید، چون گاهی زمان و شرائط زمانی صلح را ایجاب می کند و گاهی هم زمان ایجاب می کند ترک را. در یک جمله گفته عزت باید محفوظ باشد، «ولله العزّة و لرسوله و للمؤمنین». حال که این مقدمه دانسته شد که به اقتصاد اسلام، باید از نظر اقتصاد بنگریم نه از نظر علم الإقتصاد، اسلام می گوید آن درآمدی حلال است که در بر اساس کار و کوشش باشد، اسلام خیلی از کار و کوشش ترویج کرده، یعنی کمتر منبعی را پیدا می کنیم که مانند اسلام به کار و کوشش اهمیت قائل باشد و علاقه به کار و کوشش داشته باشد، من برخی از آیات و روایت را در این زمینه می خوانم که اسلام تا چه اندازه به کار و کوشش اهمیت قائل شده است.

اما الآیات

1- «و لیس للإنسان إلّا ما سعی»، آن درآمد و سودی برای انسان حلال است که در سایه ی سعی و تلاش به دست آمده باشد، یعنی منشأ و ریشه اش سعی و کوشش انسان باشد.

2- من آمن بالله و الیوم الآخر و عمل صالحاٌ» عمل صالح می تواند مایه ی نجات باشد.

3- «و لکّل درجات ممّا عملوا» درجه و مقام در دنیا و آخرت در گرو عمل است.

4- «إنّ الذین آمنوا عملوا الصالحات سیهدیهم ربّهم بإیمانهم» باز پای عمل در میان است.

5- «الّذین آمنوا و عملوا الصالحات، سیجعل الرحمن ودّاٌ»، خیال نشود که این آیات مربوط به آخرت است، بلکه اعم است از اعمال دنیوی و اخروی، کلمه ی «ودّ» در این آیه به معنای محبت در دل مردم است، محبت در دل مردم فرع این است که انسان در این دنیا کاری به نفع مردم انجام داده باشد. مثلاٌ مسجد گوهر شاد را در مشهد مقدس یک زن ساخته و هزینه اش را پرداخت نموده، همگان نسبت به آن زن (که از تبار ایلخانی هاست) یک نوع علاقه دارند، چون مسجدی ساخته و همه در آنجا نماز می خوانند.

اما الرویات

الف: «الکادّ لعیاله کالمجاهد فی سبیل الله» کسانی که برای به دست آوردن نفقه ی زن و بچه ی خودشان کار می کنند، همانند مجاهدان در راه خدا هستند.

ب: «المال الّذی یطلب من فضل الله عزّ و جل ما یکلّف به عیاله أعظم در جة من المجاهد فی سبیل الله» آن کس که کار و کوشش کند تا زن و بچه را از فقر و تنگ دستی برهاند، ثوابش از ثواب جهاد فی سبیل الله بیشتر است.

ج: «إنّی أحبّ أن یتعزر الرجل حر الشمس فی طلب المعشیة» من دلم می خواهد که انسان در تامین زندگی خود، گرمای آفتاب را لمس کند.

بنابراین، از مجموع آیات و رویات استفاده می شود که باید مبنای درآمد ها کار باشد. البته ممکن است گاهی از اوقات بدون کار هم یک درآمد و سودی نصیب انسان بشود، ولی باز آنهم محصول کار است، یعنی پدر و مادر انسان می میرد، چیزی به انسان می رسد، پدر و مادر کار کرده و فرزند هم جگر گوشه ی پدر و مادر است، دل شان می خواهد آنچه را که از طریق کار به دست آورده اند، به جگر گوشه ی خودشان بدهند. در آنجا هم مفتکی نیست، بلکه چون او فرزند آنان است و مورد علاقه ی شان و لذا می خواهند به او بدهند، گاهی عطیه است ولی اینها جنبه ی استثنائی دارند، اما مبنای زندگی در اسلام همان کار و کوشش است و هر درآمدی که از طریق کار و کوشش به دست می آید، آن درآمد از نظر شرع حلال و مباح است. خیلی کار در اسلام ارزشمند است، از این رو اسلام به کارگر خیلی علاقمند است و لازم می دانم در این زمینه دو روایت را متعرض بشوم:

1- إنّ رسول الله و امیر المؤمنین و آبائی کلّهم کانوا قد عملوا بأیدهیم و هو من عمل النبیین و المرسلین و الأوصیاء والصالحین»

به موسی بن جعفر گفته شد که چرا در مزرعه ات کار می کنی؟

حضرت در جواب فرمود، این شیوه ی پدران واجداد من و انبیا و اوصیا و بندگان صالح خداست.

2- «إنّ الله لیبغض العبد النواّم و إنّ الله یبغض العبد الفارغ» خداوند بنده ی خواب آلود و بی کار را دشمن می دارد.

مردی خدمت رسول گرامی اسلام رسید و گفت فلان کس چنین است و چنان، یعنی از عبادات و نماز شب ها و راز و نیاز او صحبت به میان آورد، حضرت رو کرد به آن مرد و فرمود: زندگی آن مرد را که اداره می کند؟ در جواب گفت برادرش اداره می کند، حضرت فرمود پس برادرش از او عابدتر است.

باز در روایت داریم که مردی خدمت پیغمبر رسید، حضرت به او فرمود: آیا کاری هم بلد هستی؟ گفت: نه!

حضرت فرمود: «سقطت عن عینی» از چشمم افتادی. یعنی مؤمن باید کار بلد باشد. الآن دوباره بر می گردیم به شرکت های هرمی، آیا در این شرکت های هرمی، آن شخصی که در آخر است، و فروش ها هم بالا برود، در آخر این فرد یک میلیون و بیست و چهار هزار تومان را مالک شده، آیا روی آن کار کرده؟ کاری روی آن انجام نداده، کارش فقط این بوده که چهار نفر دیگر را به شرکت معرفی کرده است، آیا مبلغی که گیری این فرد و افراد دیگر می آید، تولید کرده اند و روی آن کار کرده اند؟ جواب منفی است، کار شان فقط معرفی افراد است، یعنی کار شان این است که پول ها را از سایر مشترکین جمع کنند، تا موقعی که هر کدام به مقصود خود برسد. البته اینها مبلغی کمی می گیرند، ممکن است این شرکت صد هزار عضو داشته باشد، هر یکی از این اعضا یک میلیون و بیست و چهار هزار تومان می برد، در حالی که شرکت به اندازه ی همه ی این اعضاء گیرش می آید، چون هر عضو و مشترکی، باید مبلغی را به شرکت بپردازد. فلذا این گونه شرکت های هرمی با روح اسلام و اقتصاد اسلامی سازگاری ندارد.

در نظام سابق یک چیزی رائج بود به نام: بخت آزمائی، بعضی تلاش می کردند که آن را حلال کنند، و حال آنکه آنهم باروح اسلام و اقتصاد اسلامی سازگار نیست و معنایش این است که بدون کار و تلاش، جیب مان را پر کنیم. ولذا قرآن می فرماید: «إنّما الخمر و المیسر ... و الأزلام الخ»، ازلام در زمان جاهلیت خودش یک نوع بخت آزمائی بوده، منتها از آنجا که عرب ها در آن زمان، دور از فرهنگ امروزی بودند، آن را در شتر پیاده می کردند. اما تعدادی برنده بودند و برخی هم بازنده و هیچ چیزی گیر شان نمی آمد.

علاوه براین، افرادی که در این جریان برنده می شوند، آیا درآمد شان محصول کار و کوشش است یا اینکه جیب همدیگر را خالی کردن است؟ قطعاٌ در آخر کار یک عده جیب شان خالی و عده ی دیگر پر می شود، چه بسا بعد از آنکه این شرکت هرمی قاعده اش کمی توسعه پیدا کرد، دیگر اصلاٌ مشتری پیدا نشود که این بر گ ها را بخرد و در وسط راه می ماند، قهراٌ کسانی که این برگ ها را خریده اند، جیب شان خالی می شود، یعنی اصلاٌ به آنان چیزی نمی رسد، یعنی وقتی دائره وسیع شد و به ده هزار یا بیست هزار رسید، گاهی افراد مشترک پیدا نمی کنند، قهراٌ پولی را که خرج کرده اند، در مقابل هیچ درآمدی نیست.

اشکال اول ما نسبت به شرکت های هرمی این شد که این با اصول اقتصاد اسلامی سازگار نیست.

ثانیاٌ: این افراد در اینجا درآمد را منهای تولید مالک می شوند و این بر خلاف اصل اسلام است، تولید و کار نیست، فقط کلاه گذاری است و جیب مردم را خالی کردن.

ثالثاٌ: این از قبیل اکل مال به باطل است، قرآن کریم می فرماید: «لا تأکلوا أموالک بینکم بالباطل» أی بسبب باطل، این هم سبب باطل است، یعنی سبب باطل گاهی رشوه است، گاهی سرقت و دزدی است و گاهی شرکت هرمی ، باطل، یعنی پوچ، شرکت هرمی یک کار پوچی است که کوچکترین عاید و سودی برای یک مملکت ندارد.

اگر بنا شود که در گوشه و کنار شهر ها، شرکت های علم کنند و جوانان را به سوی خود بکشند، این سبب باطل است، سبب صحیح عبارتند از : بیع، تجارت، کار های زراعی، علم و صنعت است، هیچ یک از این عناوین بر شرکت هرمی منطبق نیست، قهراٌ می شود سبب باطل.

رابعاٌ: در پشت این شرکت های هرمی، اجنبی قرار دارد تا پول مملکت را خارج کنند، اگر این شرکت ها پا بگیرد، هر روز میلیون ها «ارز» از مملکت خارج می شود بدون اینکه ما درک کنیم.