مشخصات کتاب

سرشناسه : مجلسی، محمد باقربن محمدتقی، 1037 - 1110ق.

Majlesi, Mohammad Baqir

عنوان قراردادی : بحار الانوار .فارسی - عربی

عنوان و نام پدیدآور : بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار علیهم السلام- بحار الانوار / دریاهای نور :مجموعه ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم السلام با ترجمه فارسی / محمدباقر مجلسی؛ [مترجم] موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان؛ ویراستار ادبی موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.

مشخصات نشر : اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1399 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره 978-622-6962-65-0 : ؛ ج.1 978-622-6962-64-3 : ؛ ج.2 978-622-6962-66-7 : ؛ ج.3 978-622-6962-68-1 : ؛ ج.4 978-622-6962-70-4 ؛ ج.5 978-622-696272-8 : ؛ ج. 6 978-622-696274-2 : ؛ ج. 7 978-622-696276-6 : ؛ ج.8:978-622-696278-0 ؛ ج.9:978-622-696280-3 ؛ ج.10 978-622-6962-82-7 : ؛ ج.11 978-622-6962-84-1 : ؛ ج.12:978-622-6962-86-5 ؛ ج. 13 978-622-6962-88-9: ؛ ج. 14 978-622-6962-90-2: ؛ ج.15 978-622-6962-92-6 : ؛ ج.16:978-622-6962-94-0 ؛ ج.17 978-622-6962-96-4 : ؛ ج.18 978-622-6962-98-8 : ؛ ج.19 978-622-6962-62-9 : ؛ ج.20 978-622-7524-16-1 : ؛ ج. 21 978-622-7524-17-8 : ؛ ج. 22 978-622-7524-18-5 : ؛ ج.23:978-622-7524-19-2

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و جهل.- ج.2. کتاب علم.- ج.3. کتاب توحید 1.- ج 4. کتاب توحید.- ج 5 . کتاب عدل و معاد 1.- ج 6 . کتاب عدل و معاد 2.- ج.7. کتاب عدل و معاد 3.- ج.8. کتاب عدل و معاد 4.- ج.9. کتاب احتجاج و مناظره 1.- ج.10. کتاب احتجاج و مناظره 2.- ج.11. تاریخ پیامبران 1.- ج. 13. تاریخ پیامبران 3.- ج. 14. تاریخ پیامبران 4.- ج.15. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 1.- ج.16. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 2.- ج.17. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 3.- ج.18. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 4.- ج.19. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 5.- ج.20. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 6.- ج.21. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 7.- ج.22. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 8

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

Hadith (Shiites) -- Texts -- 17th century

شناسه افزوده : موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

رده بندی کنگره : BP135

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 7351844

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

---

متن عربی مطابقت داده شده با چاپ :

سرشناسه: مجلسی محمد باقربن محمدتقی 1037 - 1111ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء التراث العربی [ -13].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، 1403ق. [1360].

یادداشت: جلد108،103،94،91،92،87،67،66،65،52،24(چاپ سوم: 1403ق.=1983م.=[1361]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .24. کتاب الامامة. ج.52. تاریخ الحجة. ج67،66،65. الایمان و الکفر. ج.87. کتاب الصلاة . ج. 92،91 .الذکر و الدعا. ج. 94. کتاب السوم. ج.103.فهرست المصادر. ج.108.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن 11ق

رده بندی کنگره: BP135/م3ب31300 ی ح

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 1680946

ترجمه بحارالانوار جلد 75: کتاب روضه (مواعظ و حِکَم) - 2

سرشناسه : مجلسی، محمد باقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.

عنوان قراردادی : بحار الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور :ترجمه بحارالانوار [کتاب]/ اثر محمدباقر مجلسی،مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران : نهاد کتابخانه های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلی الله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم السلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم السلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیه السلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنت ها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 3348985

تتمة کتاب الروضة

تتمة أبواب المواعظ و الحکم

تتمة باب 15 مواعظ أمیر المؤمنین علیه السلام و خطبه أیضا و حکمه

الأخبار

«49»

کِتَابُ الْغَارَاتِ ⁽¹⁾، لِإِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ عَنْ أَبِی زَکَرِیَّا الْجَرِیرِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ قَالَ خُطْبَةٌ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الْحَمْدُ لِلَّهِ نَحْمَدُهُ وَ نَسْتَعِینُهُ وَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ شُرُورِ أَنْفُسِنَا وَ مِنْ سَیِّئَاتِ أَعْمَالِنَا مَنْ یَهْدِی اللَّهُ فَلَا مُضِلَّ لَهُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِیَ لَهُ وَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ انْتَجَبَهُ بِالْوَلَایَةِ وَ اخْتَصَّهُ بِالْإِکْرَامِ وَ بَعَثَهُ بِالرِّسَالَةِ أَحَبَّ خَلْقِهِ إِلَیْهِ وَ أَکْرَمَهُمْ عَلَیْهِ فَبَلَّغَ رِسَالاتِ رَبِّهِ وَ نَصَحَ لِأُمَّتِهِ وَ قَضَی الَّذِی عَلَیْهِ.

أُوصِیکُمْ بِتَقْوَی اللَّهِ فَإِنَّ تَقْوَی اللَّهِ خَیْرُ مَا تَوَاصَتْ بِهِ الْعِبَادُ وَ أَقْرَبُهُ مِنْ رِضْوَانِ اللَّهِ وَ خِیَرَةٌ فِی عَوَاقِبِ الْأُمُورِ فَبِتَقْوَی اللَّهِ أُمِرْتُمْ وَ لَهَا خُلِقْتُمْ فَاخْشَوُا اللَّهَ خَشْیَةً لَیْسَتْ بِسُمْعَةٍ وَ لَا تَعْذِیرٍ⁽²⁾فَإِنَّهُ لَمْ یَخْلُقْکُمْ عَبَثاً وَ لَیْسَ بِتَارِکِکُمْ سُدًی ⁽³⁾قَدْ أَحْصَی أَعْمَالَکُمْ وَ سَمَّی آجَالَکُمْ وَ کَتَبَ آثَارَکُمْ فَلَا تَغُرَّنَّکُمُ الدُّنْیَا فَإِنَّهَا غَرَّارَةٌ مَغْرُورٌ مَنِ اغْتَرَّ بِهَا وَ إِلَی فَنَاءٍ مَا هِیَ .

نَسْأَلُ اللَّهَ رَبَّنَا وَ رَبَّکُمْ أَنْ یَرْزُقَنَا وَ إِیَّاکُمْ خَشْیَةَ السُّعَدَاءِ وَ مَنَازِلَ الشُّهَدَاءِ وَ مُرَافَقَةَ الْأَنْبِیَاءِ فَإِنَّمَا نَحْنُ بِهِ وَ لَهُ.

ادامه باب پانزدهم از جلد 74 موعظه ها و خطبه ها و حکمت های امیرالمؤمنین علیه

موعظه ها و خطبه ها و حکمت های امیرالمؤمنین علیه السلام

روایات

روایت 49

الغارات: امیرالمؤمنین علیه السلام خطبه ای به این مضمون ایراد نمود:

حمد مخصوص خداست، او را ستایش می کنم و از او یاری می خواهم و از شرهای نفس خود و اعمال زشت خویش به او پناه می برم. هر که خدایش هدایت کند کسی نمی تواند او را گمراه نماید و هر که را خدا گمراه کند هدایت کننده ای نخواهد داشت. گواهی می دهم به اینکه خدایی نیست جز خدای یکتا که او را شریکی نیست. و اینکه محمد صلی اللَّه علیه و آله بنده و پیامبر اوست که به ولایت انتخابش نموده، و به اکرام ممتازش کرده، و او را به رسالت برانگیخته است. محبوبترین خلق پیش خدا است و گرامی ترین آن ها در نزد او. ماموریت تبلیغی خویش را به پایان رسانید، و خیرخواه امت بود و وظیفه خویش را انجام داد.

شما را سفارش می کنم به پرهیزگاری زیرا پرهیزگاری بهترین سفارش به بندگان است و بهترین وسیله است که او را به رضوان خدا نزدیک می کند و از نظر عاقبت و آینده برای او بهتر است. شما را دستور به تقوی داده اند و برای همین آفریده شده اید.

از خدا چنان بترسید که ترس شما همراه با تظاهر و خودنمایی و ناتوانی نباشد. شما را بیهوده نیافریده است و هرگز رهایتان نخواهد کرد. تمام کردار شما را ثبت نموده و برایتان اجل هایی مقرر کرده و آثارتان را یادداشت نموده است؛ مبادا فریب دنیا را بخورید. زیرا دنیا بس فریبنده است. هر که فریفته او شود زیانکار است و دوران دنیا رو به زوال است. از خداوند درخواست می کنیم که به ما و شما خشیت و بیم نیک بختان و جایگاه شهیدان و رفاقت با انبیاء را عنایت نماید. ما نیازمند به او هستیم و در راه او کوشش می کنیم.⁽⁴⁾

«50»

وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ، خُطْبَةٌ لَهُ علیه السلام: الْحَمْدُ لِلَّهِ نَحْمَدُهُ تَسْبِیحاً وَ نُمَجِّدُهُ تَمْجِیداً نُکَبِّرُ عَظَمَتَهُ لِعِزِّ جَلَالِهِ وَ نُهَلِّلُهُ تَهْلِیلًا مُوَحِّداً مُخْلِصاً وَ نَشْکُرُهُ فِی مَصَانِعِهِ الْحُسْنَی أَهْلَ الْحَمْدِ وَ الثَّنَاءِ الْأَعْلَی وَ نَسْتَغْفِرُهُ لِلْحَتِّ مِنَ الْخَطَایَا وَ نَسْتَعْفِیهِ مِنْ مَتْحِ ذَنُوبِ الْبَلَایَا⁽¹⁾وَ نُؤْمِنُ بِاللَّهِ یَقِیناً فِی أَمْرِهِ وَ نَسْتَهْدِی بِالْهُدَی الْعَاصِمِ الْمُنْقِذِ الْعَازِمِ بِعَزَمَاتِ خَیْرِ قَدَرٍ مُوجِبِ فَصْلِ عَدْلِ فَضَاءٍ نَافِذٍ بِفَوْزٍ سَابِقٍ بِسَعَادَةٍ فِی کِتَابٍ کَرِیمٍ مَکْنُونٍ وَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ مَضِیقِ مَضَایِقِ السُّبُلِ عَلَی أَهْلِهَا بَعْدَ اتِّسَاعِ مَنَاهِجِ الْحَقِّ لِطَمْسِ آیَاتِ مُنِیرِ الْهُدَی بِلُبْسِ ثِیَابِ مَضَلَّاتِ الْفِتَنِ وَ نَشْهَدُ غَیْرَ ارْتِیَابِ حَالٍ دُونَ یَقِینِ مُخْلِصٍ بِأَنَّ اللَّهَ وَاحِدٌ مُوَحَّدٌ وَفِیٌّ وَعْدُهُ وَثِیقٌ عَقْدُهُ صَادِقٌ قَوْلُهُ- لَا شَرِیکَ لَهُ فِی الْأَمْرِ وَ لَا وَلِیَّ لَهُ مِنَ الذُّلِّ نُکَبِّرُهُ تَکْبِیراً- لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ وَ .

نَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله عَبْدُهُ بَعِیثُ اللَّهِ لِوَحْیِهِ وَ نَبِیُّهُ بِعَیْنِهِ وَ رَسُولُهُ بِنُورِهِ مُجِیباً مُذَکِّراً مُؤَدِّیاً مُبْقِیاً مَصَابِیحَ شُهُبٍ ضِیَاءٍ مُبْصِرٍ وَ مَاحِیاً مَاحِقاً مُزْهِقاً رُسُومَ أَبَاطِیلِ خَوْضِ الْخَائِضِینَ بِدَارِ اشْتِبَاکِ ظُلْمَةِ کُفْرٍ دَامِسٍ فَجَلَا غَوَاشِیَ أَظْلَامِ لُجِّیٍّ رَاکِدٍ⁽²⁾بِتَفْصِیلِ آیَاتِهِ مِنْ بَعْدِ تَوْصِیلِ قَوْلِهِ وَ فَصَّلَ فِیهِ الْقَوْلَ لِلذَّاکِرِینَ بِمُحْکَمَاتٍ مِنْهُ بَیِّنَاتٍ وَ مُشْتَبِهَاتٍ یَتْبَعُهَا الزَّائِغُ قَلْبُهُ ابْتِغَاءَ التَّأْوِیلِ تَعَرُّضاً لِلْفِتَنِ وَ الْفِتَنُ مُحِیطَةٌ بِأَهْلِهَا وَ الْحَقُّ نَهْجٌ مُسْتَنِیرٌ مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ یُطِعِ اللَّهَ وَ مَنْ یُطِعِ اللَّهَ یَسْتَحِقَّ الشُّکْرَ مِنَ اللَّهِ بِحُسْنِ الْجَزَاءِ وَ مَنْ یَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ یُعَایِنْ عُسْرَ الْحِسَابِ لَدَی اللِّقَاءِ قَضَاءً بِالْعَدْلِ عِنْدَ الْقِصَاصِ بِالْحَقِّ یَوْمَ إِفْضَاءِ الْخَلْقِ إِلَی الْخَالِقِ .

أَمَّا بَعْدُ فَمُنْصِتٌ سَامِعٌ لِوَاعِظٍ نَفَعَهُ إِنْصَاتُهُ وَ صَامِتٌ ذُو لُبٍّ شُغِلَ قَلْبُهُ بِالْفِکْرِ فِی أَمْرِ اللَّهِ حَتَّی أَبْصَرَ فَعَرَفَ فَضْلَ طَاعَتِهِ عَلَی مَعْصِیَتِهِ وَ شَرَفَ نَهْجِ ثَوَابِهِ عَلَی احْتِلَالٍ مِنْ عِقَابِهِ وَ مُخْبِرٌ النَّائِلُ رِضَاهُ عِنْدَ الْمُسْتَوْجِبِینَ غَضَبَهُ عِنْدَ تَزَایُلِ الْحِسَابِ وَ شَتَّی بَیْنَ الْخَصْلَتَیْنِ وَ بَعِیدٌ تَقَارُبُ مَا بَیْنَهُمَا أُوصِیکُمْ بِتَقْوَی اللَّهِ بَارِئِ الْأَرْوَاحِ وَ فَالِقِ الْإِصْبَاحِ.

روایت 50

الغارات: خطبه ای از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت شده است: حمد مخصوص خداست، او را ستایش می کنم ستایشی پاک و منزه و به حق او را تمجید می کنیم، بزرگی اش را می ستاییم چون جلالش عزیز است و به یکتایی تقدیسش می کنیم در حالیکه موحد و مخلص هستیم و او را بر کارهای والایش سپاسگزاریم. او شایسته حمد و ثنای عالی است. از او تقاضای مغفرت می نماییم تا گناهانمان را فرو ریزد. و از او خواهانیم که از گناهانی که موجب بلا می شود ما را نگهدارد. ایمان به خدا داریم به همراه یقین در امرش. هدایت می جوییم، هدایتی پایدار و نجات بخش که ما را در انجام بهترین دستورات یاری کند و موجب تمیز و تشخیص قضای نافذ پروردگار گردد؛ قضایی که ما را به سعادتی که در کتاب کریم مقرر نموده می رساند.

از تنگناهای بسیار دشواری که برای مردم پیش می آید به خدا پناه می بریم با اینکه راه های حق و حقیقت وسیع است اما چون علامات نور بخش هدایت در پس پرده ابهام قرار داده شده، به سبب فتنه های گمراه کننده که به لباس حق درآمده، چنین گرفتاری پیش آمده است.

به یکتایی خدای یکتا گواهی می دهم، گواهی همراه با یقین که شک ناپذیر است. آن خدایی که به وعده خویش وفا می کند و پیمان استوار دارد و در گفتارش صادق است، او را شریکی در آفرینش نیست و نه همکار و کمک کاری دارد. به بزرگی او را می ستاییم. خدایی جز او نیست، عزیز و حکیم است.

گواهی می دهیم که محمد مصطفی صلی اللَّه علیه و آله و سلم مبعوث به وحی و پیام آور از جانب اوست و فرستاده مؤید به نور او، پذیرا و تذکر دهنده و انجام دهنده مأموریت خویش است. به پادارنده چراغ های روشنگر و روشنی بخش دیده ها است، از بین برنده و نابود کننده آداب و سنن یاوه سرایان است. در زمانی که ظلمت کفر عقده های ناگشودنی به وجود آورده بود، دریاهای جهل و نادانی را با آیات و بیانات خود روشن نمود. و برای جویندگان حق با دلایل آشکار راه را روشن کرده، و آیاتی متشابه نیز آورد که دستاویز آشوب طلبان و فتنه انگیزان گردید و به نفع عقاید شوم خویش آن ها را تأویل نمودند.

این آشوب و فتنه انگیزی ها طرفداران مخصوصی دارد، راه حق نیز راهی روشن و آشکار است. هر که مطیع پیامبر باشد اطاعت خدا را کرده و هر که مطیع خدا باشد مستوجب پاداش از جانب اوست. و هر که مخالف خدا و پیامبر باشد به استقبال دشواری حساب در روز قیامت می رود. این یک حکومت و داوری عادلانه ای است؛ وقتی به حق قصاص می کند، روزی که خلایق محشور می شوند.

اما بعد، شخصی که متوجه است و گوش فرا می دهد و از توجه و گوش دادن خود بهره می برد و دیگری ساکت است ولی دلی بیدار دارد و در اندیشه امر پروردگار است تا بصیر و بینا می شود و می فهمد که اطاعت خدا چه ارزشی دارد و راه ثواب پیمودن با راه معصیت از پیش گرفتن چقدر فرق دارد و درک می کند که در قیامت چه مقامی دارد، کسی که نایل به رضای خدا شده، در مقابل آن ها که سزاوار خشم اویند .

بین این دو صفت فاصله بسیار و میان آن ها فرق زیاد است. شما را سفارش می کنم به پرهیزگاری و تقوی. بپرهیزید از خداوندی که به وجود آورنده ارواح و روشنی بخش صبحگاه است.⁽³⁾

«51»

مِنْ کِتَابِ مَطَالِبِ السَّئُولِ ⁽¹⁾، لِمُحَمَّدِ بْنِ طَلْحَةَ مِنْ کَلَامِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: ذِمَّتِی بِمَا أَقُولُ رَهِینَةٌ وَ أَنَا بِهِ زَعِیمٌ إِنَّ مَنْ صَرَّحَتْ ⁽²⁾لَهُ الْعِبَرُ عَمَّا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ الْمَثُلَاتِ حَجَزَهُ التَّقْوَی عَنْ تَقَحُّمِ الشُّبُهَاتِ أَلَا وَ إِنَّ الْخَطَایَا خَیْلٌ شُمُسٌ ⁽³⁾حُمِلَ عَلَیْهَا أَهْلُهَا وَ خُلِعَتْ لُجُمُهَا فَتَقَحَّمَتْ بِهِمْ فِی النَّارِ أَلَا وَ إِنَّ التَّقْوَی مَطَایَا ذُلُلٌ حُمِلَ عَلَیْهَا أَهْلُهَا وَ أُعْطُوا أَزِمَّتَهَا فَأَوْرَدَتْهُمُ الْجَنَّةَ حَقٌّ وَ بَاطِلٌ وَ لِکُلٍّ أَهْلٌ فَلَئِنْ أَمِرَ الْبَاطِلُ ⁽⁴⁾لَقَدِیماً فَعَلَ وَ لَئِنْ قَلَّ الْحَقُّ فَلَرُبَّمَا وَ لَعَلَّ وَ لَقَلَّمَا أَدْبَرَ شَیْ ءٌ فَأَقْبَلَ .

لَقَدْ شُغِلَ مَنِ الْجَنَّةُ وَ النَّارُ أَمَامَهُ سَاعٍ سَرِیعٌ نَجَا وَ طَالِبٌ بَطِی ءٌ رَجَا وَ مُقَصِّرٌ فِی النَّارِ هَوَی الْیَمِینُ وَ الشِّمَالُ مَضَلَّةٌ⁽⁵⁾وَ الطَّرِیقُ الْوُسْطَی هِیَ الْجَادَّةُ عَلَیْهَا بَاقِی الْکِتَابِ ⁽⁶⁾وَ آثَارُ النُّبُوَّةِ وَ مِنْهَا مَنْفَذُ السُّنَّةِ وَ إِلَیْهَا مَصِیرُ الْعَاقِبَةِ هَلَکَ مَنِ ادَّعَی وَ خابَ مَنِ افْتَری وَ خَسِرَ مَنْ بَاعَ الْآخِرَةَ بِالْأُولَی وَ لِکُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَ کُلُّ مَا هُوَ آتٍ قَرِیبٌ.

«52»

وَ مِنْهُ ⁽⁷⁾،: لَقَدْ جَاهَرَتْکُمُ الْعِبَرُ وَ زُجِرْتُمْ بِمَا فِیهِ مُزْدَجَرٌ وَ مَا یُبَلِّغُ عَنِ اللَّهِ بَعْدَ رُسُلِ اللَّهِ إِلَّا الْبَشَرُ أَلَا وَ إِنَّ الْغَایَةَ أَمَامَکُمْ وَ إِنَّ وَرَاءَکُمُ السَّاعَةَ تَحْدُوکُمْ تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا فَإِنَّمَا یُنْتَظَرُ بِأَوَّلِکُمْ آخِرُکُمْ ⁽⁸⁾.

روایت 51

مطالب السؤول: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: من تعهد گفتار خود را می کنم و ضامن سخنان خویشم. همانا کسی که دیده بینا و بصیر او را متوجه رنج و عذاب و گرفتاری های امم گذشته کرده باشد، تقوا و پرهیزگاریش او را مانع می شود که گرفتار شبهات شود.

باید توجه داشت که گناهان مرکبی چموشند که سوارکاران مخصوصی دارند و آن ها لجامش راهوار است که آن ها را با خود به آتش می برد. آگاه باش که تقوا اسب های رام اند که سوارکاران مخصوص دارد و لجام در اختیار آن ها است و به بهشت رهسپار می شوند.

یک راه حق است و دیگری راه باطل و هر کدام طرفدارانی دارد، اگر طرفداران باطل زیادند، این مسئله سابقه داری است که پیوسته چنین بوده و اگر طرفداران حق کم اند، ممکن است و شاید و گاهی امکان دارد چیزی که به کمبود گرایید و کساد شد، باز به او رو آورند و به سویش بشتابند.

کسی که در پیش، بهشت و جهنم دارد، گرفتار کار خویش است. گروهی با سعی و کوشش به سرعت پیش می روند و نجات می یابند و گروهی در جستجویند و با کندی می روند و امید نجات دارند. اما دسته ای نیز تقصیر دارند که به آتش گرفتار می شوند. راست گرایی و چپ روی موجب گمراهی است. میانه روی جاده واقعی است.

کتاب خدا و آثار نبوت و سیره و روش پیامبر و بازگشت به عاقبت پسندیده در همین التزام طریق وسطی و جاده میانه است. هر که به ادّعا پرداخت هلاک شد و هر که تهمت زد ناامید گردید. و هر کس آخرت را به دنیا فروخت زیان کرد. هر جریانی قرارگاهی دارد و هر آینده ای به زودی خواهد آمد.⁽⁹⁾

روایت 52

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: آشکارا مسایل عبرت انگیز را مشاهده می کنید و با مطالبی که هر انسانی کافی است با توجه به آن ها از کار زشت خودداری کند، شما را هراس داده اند. از جانب خدا مبلغی بعد از پیامبران نیست مگر بشرها. بدانید که به سوی نتیجه نهایی رهسپار می شوید و قیامت از پس، خواهد آمد. به سوی رستاخیز برده می شوید. سعی کنید سبکبار باشید تا به هدف برسید. شما را در آن صحرا جمع می کنند تا همه گرد آیند و دیگران نیز برسند.⁽¹⁰⁾

«53»

وَ قَالَ علیه السلام یَوْماً وَ قَدْ أَحْدَقَ النَّاسُ بِهِ: أُحَذِّرُکُمُ الدُّنْیَا فَإِنَّهَا مَنْزِلُ قُلْعَةٍ وَ لَیْسَتْ بِدَارِ نُجْعَةٍ⁽¹⁾هَانَتْ عَلَی رَبِّهَا فَخَلَطَ خَیْرَهَا بِشَرِّهَا وَ حُلْوَهَا بِمُرِّهَا لَمْ یَضَعْهَا لِأَوْلِیَائِهِ وَ لَا یَضِنَّنَّ بِهَا عَلَی أَعْدَائِهِ وَ هِیَ دَارُ مَمَرٍّ لَا دَارُ مُسْتَقَرٍّ وَ النَّاسُ فِیهَا رَجُلَانِ رَجُلٌ بَاعَ نَفْسَهُ فَأَوْبَقَهَا⁽²⁾وَ رَجُلٌ ابْتَاعَ نَفْسَهُ فَأَعْتَقَهَا إِنِ اعْذَوْذَبَ مِنْهَا جَانِبٌ فَحَلَا أَمَرَّ مِنْهَا جَانِبٌ فَأَوْبَی ⁽³⁾أَوَّلُهَا عَنَاءٌ وَ آخِرُهَا فَنَاءٌ مَنِ اسْتَغْنَی فِیهَا فُتِنَ وَ مَنِ افْتَقَرَ فِیهَا حَزِنَ مَنْ سَاعَاهَا فَاتَتْهُ وَ مَنْ قَعَدَ عَنْهَا أَتَتْهُ وَ مَنْ أَبْصَرَ فِیهَا بَصَّرَتْهُ وَ مَنْ أَبْصَرَ إِلَیْهَا أَعْمَتْهُ فَالْإِنْسَانُ فِیهَا غَرَضُ الْمَنَایَا مَعَ کُلِّ جَرْعَةٍ شَرَقٌ وَ مَعَ کُلِّ أَکْلَةٍ غُصَصٌ- لَا تُنَالُ مِنْهَا نِعْمَةٌ إِلَّا بِفِرَاقِ أُخْرَی.

«54»

وَ قَالَ یَوْماً فِی مَسْجِدِ الْکُوفَةِ وَ عِنْدَهُ وُجُوهُ النَّاسِ: أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا قَدْ أَصْبَحْنَا فِی دَهْرٍ عَنُودٍ وَ زَمَنٍ شَدِیدٍ یُعَدُّ فِیهِ الْمُحْسِنُ مُسِیئاً وَ یَزْدَادُ الظَّالِمُ فِیهِ عُتُوّاً- لَا نَنْتَفِعُ بِمَا عَلِمْنَا وَ لَا نَسْأَلُ عَمَّا جَهِلْنَا وَ لَا نَتَخَوَّفُ قَارِعَةً حَتَّی تَحُلَّ بِنَا وَ النَّاسُ عَلَی أَرْبَعَةِ أَصْنَافٍ مِنْهُمْ مَنْ لَا یَمْنَعُهُ الْفَسَادَ فِی الْأَرْضِ إِلَّا مَهَانَةُ نَفْسِهِ وَ کَلَالَةُ حَدِّهِ وَ نَضِیضُ وَفْرِهِ .

وَ مِنْهُمُ الْمُصْلِتُ بِسَیْفِهِ الْمُعْلِنُ بِشَرِّهِ ⁽⁴⁾وَ الْمُجْلِبُ بِخَیْلِهِ وَ رَجِلِهِ قَدْ أَهْلَکَ نَفْسَهُ وَ أَوْبَقَ دِینَهُ لِحُطَامٍ یَنْتَهِزُهُ أَوْ مِقْنَبٍ یَقُودُهُ أَوْ مِنْبَرٍ یَفْرَعُهُ ⁽⁵⁾وَ لَبِئْسَ الْمَتْجَرُ أَنْ تَرَی

روایت 53

مطالب السؤول: روزی که گروهی از مردم اطراف علی علیه السّلام را گرفته بودند، ایشان شروع به سخنرانی کرده، فرمودند:

شما را از دنیا دوستی می ترسانم ، زیرا دنیا جایگاه ناپایدار است نه چراگاه هموار. بسیار پیش خدا بی ارزش است. خوبی و بدی و تلخی و شیرینی آن در هم آمیخته. خدا دنیا را قرارگاه دوستان خود قرار نداده، و از دادن دنیا به دشمنانش مضایقه و ممانعتی ندارد.

دنیا محل عبور است نه جای ماندن، مردم در دنیا دو دسته اند: یک دسته کسانی هستند که خود را فروخته اند که موجب هلاکت خویش گشته اند، و گروهی جان خویش را خریده اند و آن را آزاد ساخته اند. اگر قسمتی از دنیا گوارا باشد و شیرین به کام آید، باز در کنارش قسمتی ناگوار و تلخ است که دچار بیماری و مرگ می کند. ابتدای دنیا رنج و انتهای آن فنا و نابودی است. هر که خود را بی نیاز از دنیا کرد دنیا را به دام افکنده و هر که در پی دنیا رفت خود را به غم انداخته. هر که در پی دنیا با سعی و کوشش رفت آن را از دست داده و هر که کناره گیری کرد، دنیا به سویش می آید. هر که با دیده بینا به دنیا بنگرد روشن بین می شود و هر که با دیده تمایل به آن بنگرد، دنیا او را کور و نابینا می کند. انسان در دنیا هدف تیرهای مرگ است؛ هر جرعه ای که بیاشامد یک نوع گلوگیر شدن است و با هر لقمه ای که بخورد غصه ای است. به هیچ نعمتی در دنیا نمی رسد مگر به وسیله از دست دادن نعمتی دیگر.⁽⁶⁾

روایت 54

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام روزی در مسجد کوفه در حالی که گروهی از شخصیت های برجسته اطرافش را گرفته بودند فرمود: مردم! ما گرفتار روزگاری ستمگر و زمانی سخت و دشوار شده ایم. آدم خوب را بد می شمارند و ستمگران پیوسته بر ستم خود می افزایند. از علم خود بهره گیری نمی توانیم و از آنچه نمی دانیم نمی پرسیم. از هیچ پیش آمدی باک نداریم تا دامنمان را فراگیرد.

مردم چهار دسته هستند:

الدُّنْیَا لِنَفْسِکَ ثَمَناً وَ مِمَّا لَکَ عِنْدَ اللَّهِ عِوَضاً .

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَطْلُبُ الدُّنْیَا بِعَمَلِ الْآخِرَةِ وَ لَا یَطْلُبُ الْآخِرَةَ بِعَمَلِ الدُّنْیَا قَدْ طَأْمَنَ مِنْ شَخْصِهِ وَ قَارَبَ مِنْ خَطْوِهِ وَ شَمَّرَ مِنْ ثَوْبِهِ ⁽¹⁾وَ زَخْرَفَ مِنْ نَفْسِهِ لِلْأَمَانَةِ وَ اتَّخَذَ سِرَّ اللَّهِ تَعَالَی ذَرِیعَةً إِلَی الْمَعْصِیَةِ.

وَ مِنْهُمْ مَنْ أَقْعَدَهُ عَنْ طَلَبِ الْمُلْکِ ضُئُولَةُ نَفْسِهِ ⁽²⁾وَ انْقِطَاعُ سَبَبِهِ فَقَصَرَتْهُ الْحَالُ عَلَی حَالِهِ فَتَحَلَّی بِاسْمِ الْقَنَاعَةِ وَ تَزَیَّنَ بِلِبَاسِ أَهْلِ الزَّهَادَةِ وَ لَیْسَ مِنْ ذَلِکَ فِی مَرَاحٍ وَ لَا مَغْدًی ⁽³⁾.

وَ بَقِیَ رِجَالٌ غَضَّ أَبْصَارَهُمْ ذِکْرُ الْمَرْجِعِ وَ أَرَاقَ دُمُوعَهُمْ خَوْفُ الْمَحْشَرِ فَهُمْ بَیْنَ شَرِیدٍ نَاءٍ وَ خَائِفٍ مَقْمُوعٍ وَ سَاکِتٍ مَکْعُومٍ ⁽⁴⁾وَ دَاعٍ مُخْلِصٍ وَ ثَکْلَانَ مُوجَعٍ قَدْ أَخْمَلَتْهُمُ التَّقِیَّةُ وَ شَمِلَتْهُمُ الذِّلَّةُ فَهُمْ فِی بَحْرٍ أُجَاجٍ أَفْوَاهُهُمْ خَامِرَةٌ⁽⁵⁾وَ قُلُوبُهُمْ قَرِحَةٌ قَدْ وَعَظُوا حَتَّی مَلُّوا وَ قُهِرُوا حَتَّی ذَلُّوا وَ قُتِلُوا حَتَّی قَلُّوا فَلْتَکُنِ الدُّنْیَا عِنْدَکُمْ أَصْغَرَ مِنْ حُثَالَةِ الْقَرَظِ وَ قُرَاضَةِ الْجَلَمِ ⁽⁶⁾.

وَ اتَّعِظُوا بِمَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ قَبْلَ أَنْ یَتَّعِظَ بِکُمْ مَنْ بَعْدَکُمْ وَ ارْفُضُوهَا ذَمِیمَةً فَإِنَّهَا رَفَضَتْ مَنْ کَانَ أَشْغَفَ بِهَا مِنْکُمْ فَیَا مَا أَغَرَّ خِدَاعَهَا مُرْضِعَةً وَ یَا مَا أَضَرَّ نَکَالَهَا فَاطِمَةً.

«55»

وَ قَدْ نُقِلَ عَنْهُ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ وَ قَدِ اجْتَمَعَ حَوْلَهُ خَلْقٌ کَثِیرٌ: اتَّقُوا اللَّهَ فَمَا

دنیا را بها و ارزش نفس خویش قرار دهد و در مقابل آنچه در نزد خدا دارد، دنیا را عوض گیرد.

باقیمانده گروهی هستند که به واسطه توجه به عالم آخرت چشم از دنیا بسته اند و سیلاب اشک شان از ترس قیامت فرو می ریزد . پس این دسته بعضی به فاصله های دور دست تبعید شده اند و برخی در بیم و هراسند و پیوسته بر جان خویش می ترسند و عده ای هم چون آنانکه لجام بر دهن دارند، زبان از سخن بسته اند؛ و برخی با اخلاص تمام به دعا مشغولند و در مصیبت جانگداز می سوزند، تقیه آن ها را گوشه گیر و منزوی کرده و لباس خواری و زبونی بر ایشان پوشانده و در دریایی از ناملایمات غوطه ورند.

زبان بسته اند و دل خسته، آنقدر پند داده اند که ملول و افسرده اند و آنقدر مغلوب و مقهور شده اند که به صورت خوار و ذلیل درآمده اند. آنقدر از این گروه را کشته اند که کم و اندک شده اند.

باید دنیا در نظر شما خوارتر و بی ارزش تر از پوست جو و ریزه های دم قیچی باشد.

از گذشتگان درس بگیرید قبل از اینکه آیندگان از کار شما درس بگیرند. دنیا را رها کنید که ناپسند است. آنها که از شما دل بسته تر به دنیا بودند می بینید که رهایش کرده اند. ای وای! چه بسیار فریب نیرنگ او را خوردند به خیال اینکه مادر شیرده آنها است. و چه بسیار دلبستگان به دنیا زیان دیدند وقتی این مادر، قطع شیر از آنها کرد.⁽⁷⁾

روایت 55

مطالب السؤول: امیرالمؤمنین علیه السلام وقتی گروه زیادی اطرافش را گرفته بودند فرمود: از خدا بپرهیزید.

خُلِقَ امْرُؤٌ عَبَثاً فَیَلْهُوَ وَ لَا تُرِکَ سُدًی فَیَلْغُوَ وَ مَا دُنْیَاهُ الَّتِی تَحَسَّنَتْ لَهُ بِخَلَفٍ مِنَ الْآخِرَةِ الَّتِی قَبَّحَهَا سُوءُ ظَنِّهِ عِنْدَهُ وَ مَا الْمَغْرُورُ بِزُخْرُفِهَا الَّذِی بِنَاجٍ مِنْ عَذَابِ رَبِّهِ عِنْدَ مَرَدِّهِ إِلَیْهِ.

«56»

وَ قَالَ علیه السلام: عَلَیْکُمْ بِالْعِلْمِ فَإِنَّهُ صِلَةٌ بَیْنَ الْإِخْوَانِ وَ دَالٌّ عَلَی الْمُرُوَّةِ وَ تُحْفَةٌ فِی الْمَجَالِسِ وَ صَاحِبٌ فِی السَّفَرِ وَ مُونِسٌ فِی الْغُرْبَةِ وَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یُحِبُّ الْمُؤْمِنَ الْعَالِمَ الْفَقِیهَ الزَّاهِدَ الْخَاشِعَ الْحَیِیَّ الْعَلِیمَ الْحَسَنَ الْخُلُقِ الْمُقْتَصِدَ الْمُنْصِفَ.

«57»

وَ قَالَ علیه السلام: مَنْ تَوَاضَعَ لِلْمُتَعَلِّمِینَ وَ ذَلَّ لِلْعُلَمَاءِ سَادَ بِعِلْمِهِ فَالْعِلْمُ یَرْفَعُ الْوَضِیعَ وَ تَرْکُهُ یَضَعُ الرَّفِیعَ وَ رَأْسُ الْعِلْمِ التَّوَاضُعُ وَ بَصَرُهُ الْبَرَاءَةُ مِنَ الْحَسَدِ وَ سَمْعُهُ الْفَهْمُ وَ لِسَانُهُ الصِّدْقُ وَ قَلْبُهُ حُسْنُ النِّیَّةِ وَ عَقْلُهُ مَعْرِفَةُ أَسْبَابِ الْأُمُورِ وَ مِنْ ثَمَرَاتِهِ التَّقْوَی وَ اجْتِنَابُ الْهَوَی وَ اتِّبَاعُ الْهُدَی وَ مُجَانَبَةُ الذُّنُوبِ وَ مَوَدَّةُ الْإِخْوَانِ وَ الِاسْتِمَاعُ مِنَ الْعُلَمَاءِ وَ الْقَبُولُ مِنْهُمْ وَ مِنْ ثَمَرَاتِهِ تَرْکُ الِانْتِقَامِ عِنْدَ الْقُدْرَةِ وَ اسْتِقْبَاحُ مُقَارَفَةِ الْبَاطِلِ وَ اسْتِحْسَانُ مُتَابَعَةِ الْحَقِّ وَ قَوْلُ الصِّدْقِ وَ التَّجَافِی عَنْ سُرُورٍ فِی غَفْلَةٍ وَ عَنْ فِعْلِ مَا یُعْقِبُ نَدَامَةً وَ الْعِلْمُ یَزِیدُ الْعَاقِلَ عَقْلًا وَ یُورِثُ مُتَعَلِّمَهُ صِفَاتِ حَمْدٍ فَیَجْعَلُ الْحَلِیمَ أَمِیراً وَ ذَا الْمَشُورَةِ وَزِیراً وَ یَقْمَعُ الْحِرْصَ وَ یَخْلَعُ الْمَکْرَ وَ یُمِیتُ الْبُخْلَ وَ یَجْعَلُ مُطْلَقَ الْوَحْشِ مَأْسُوراً⁽¹⁾وَ بَعِیدَ السَّدَادِ قَرِیباً.

«58»

وَ قَالَ علیه السلام⁽²⁾: الْعَقْلُ عَقْلَانِ عَقْلُ الطَّبْعِ وَ عَقْلُ التَّجْرِبَةِ وَ کِلَاهُمَا یُؤَدِّی إِلَی الْمَنْفَعَةِ وَ الْمَوْثُوقُ بِهِ صَاحِبُ الْعَقْلِ وَ الدِّینِ وَ مَنْ فَاتَهُ الْعَقْلُ وَ الْمُرُوَّةُ فَرَأْسُ مَالِهِ الْمَعْصِیَةُ وَ صَدِیقُ کُلِّ امْرِئٍ عَقْلُهُ وَ عَدُوُّهُ جَهْلُهُ وَ لَیْسَ الْعَاقِلُ مَنْ یَعْرِفُ الْخَیْرَ مِنَ الشَّرِّ وَ لَکِنَّ الْعَاقِلَ مَنْ یَعْرِفُ خَیْرَ الشَّرَّیْنِ وَ مُجَالَسَةُ الْعُقَلَاءِ تَزِیدُ فِی الشَّرَفِ وَ الْعَقْلُ الْکَامِلُ قَاهِرُ الطَّبْعِ السَّوْءِ وَ عَلَی الْعَاقِلِ أَنْ یُحْصِیَ عَلَی نَفْسِهِ مَسَاوِیَهَا فِی الدِّینِ وَ الرَّأْیِ وَ الْأَخْلَاقِ وَ الْأَدَبِ فَیَجْمَعَ ذَلِکَ فِی صَدْرِهِ أَوْ فِی کِتَابٍ

هیچکس را خدا بیهوده نیافریده که به لهو اشتغال ورزد و نه او را رها خواهد کرد تا بتواند به کار ناپسند مشغول شود. هرگز دنیای خوشآیند در نظر او با آخرتی که به آن بدبین است برابری ندارد؛ و نه آن کس که فریب زر و زیور دنیا را خورده، وقتی به پیشگاه پروردگار خویش رود نجات خواهد یافت.⁽³⁾

روایت 56

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: از آموختن علم خودداری نکنید زیرا علم موجب همبستگی برادران و علامت مردانگی، و سوغات مجلس ها، و همراهی سفر و مونس غربت است و خداوند مؤمن عالم و دانشمند، زاهد خشوع کننده ، زنده دانا، خوش اخلاق میانه رو و با انصاف را دوست دارد.⁽⁴⁾

روایت 57

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: کسی که برای شاگردان تواضع کند و برای دانشمندان خواری کشد، با آن علم سیادت می یابد. و علم موجب رفعت و بلندی مقام شخص گمنام می شود، و ترک علم باعث پست شدن فرد با شخصیت می شود. (علم را به پیکری می توان تشبیه کرد) که سر آن تواضع است و چشمش دوری از رشک و حسد و گوشش فهم و زبانش صدق و قلبش حسن نیت، و عقلش شناسایی نسبت به وسایل کارها است، از نتایج علم، تقوی و پرهیز از هوی و پیروی از هدایت و فاصله از گناهان و دوستی برادران و گوش فرادادن به علماء و پذیرفتن از آن ها است.

واز فواید علم، ترک انتقام هنگام قدرت و ناپسند شمردن اعمال زشت و پسندیدن پیروی حق، و سخن راست و دوری از شادمانی و سروری که همراه با غفلت است و اجتناب از کاری که موجب پشیمانی است. علم باعث افزایش عقل عاقل می شود. دانشجو را آراسته به صفات پسندیده می کند. مرد بردبار را امیر و شخص فهمیده را وزیر می کند. حرص را از بن می کند، و مکر و حیله را از میان می برد و بخل و پستی را نابود می کند. هر وحشی غیر مانوسی را اسیر انسان می کند. و کسانی که دیر پیوندند را نزدیک می کند.⁽⁵⁾

روایت 58

. مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: عقل دو نوع است: 1. عقل ذاتی. 2. عقل تجربی و هر دو موجب منفعت انسانند. کسی که در گرو عقل است صاحب عقل و دین است و هر که فاقد آن است، سرمایه اش گناه و معصیت است. دوست هر کسی عقل اوست و دشمنش نادانی. عاقل کسی نیست که خوبی را از بدی تمییز دهد؛ عاقل کسی است که بتواند تمییز دهد بین دو بدی کدام بهتر است. همنشینی با عقلاء موجب افزایش شرف می شود. عقل کامل بر سرشت بد غالب می شود.

بر عاقل لازم است که کارهای زشت خود را در دین و نظر و رای و اخلاق و ادب مورد توجه قرار دهد یا به دل بسپارد و یا در دفتری بنویسد و سعی کند آن ها را برطرف نماید.⁽⁶⁾

وَ یَعْمَلَ فِی إِزَالَتِهَا.

«59»

وَ قَالَ علیه السلام: الْإِنْسَانُ ⁽¹⁾عَقْلٌ وَ صُورَةٌ فَمَنْ أَخْطَأَهُ الْعَقْلُ وَ لَزِمَتْهُ الصُّورَةُ لَمْ یَکُنْ کَامِلًا وَ کَانَ بِمَنْزِلَةِ مَنْ لَا رُوحَ فِیهِ وَ مَنْ طَلَبَ الْعَقْلَ الْمُتَعَارَفَ فَلْیَعْرِفْ صُورَةَ الْأُصُولِ وَ الْفُضُولِ فَإِنَّ کَثِیراً مِنَ النَّاسِ یَطْلُبُونَ الْفُضُولَ وَ یَضَعُونَ الْأُصُولَ فَمَنْ أَحْرَزَ الْأَصْلَ اکْتَفَی بِهِ عَنِ الْفَضْلِ وَ أَصْلُ الْأُمُورِ فِی الْإِنْفَاقِ طَلَبُ الْحَلَالِ لِمَا یُنْفِقُ وَ الرِّفْقُ فِی الطَّلَبِ وَ أَصْلُ الْأُمُورِ فِی الدِّینِ أَنْ یَعْتَمِدَ عَلَی الصَّلَوَاتِ وَ یَجْتَنِبَ الْکَبَائِرَ وَ أُلْزِمَ ذَلِکَ لُزُومَ مَا لَا غِنَی عَنْهُ طَرْفَةَ عَیْنٍ وَ إِنَّ حُرْمَتَهُ هُلْکٌ فَإِنْ جَاوَزْتَهُ إِلَی الْفِقْهِ وَ الْعِبَادَةِ فَهُوَ الْحَظُّ وَ إِنَّ أَصْلَ الْعَقْلِ الْعَفَافُ وَ ثَمَرَتَهُ الْبَرَاءَةُ مِنَ الْآثَامِ وَ أَصْلَ الْعَفَافِ الْقَنَاعَةُ وَ ثَمَرَتَهَا قِلَّةُ الْأَحْزَانِ وَ أَصْلَ النَّجْدَةِ الْقُوَّةُ وَ ثَمَرَتَهَا الظَّفَرُ وَ أَصْلَ الْعَقْلِ ⁽²⁾الْقُدْرَةُ وَ ثَمَرَتَهَا السُّرُورُ وَ لَا یُسْتَعَانُ عَلَی الدَّهْرِ إِلَّا بِالْعَقْلِ وَ لَا عَلَی الْأَدَبِ إِلَّا بِالْبَحْثِ وَ لَا عَلَی الْحَسَبِ إِلَّا بِالْوَفَاءِ وَ لَا عَلَی الْوَقَارِ إِلَّا بِالْمَهَابَةِ وَ لَا عَلَی السُّرُورِ إِلَّا بِاللِّینِ وَ لَا عَلَی اللُّبِّ إِلَّا بِالسَّخَاءِ وَ لَا عَلَی الْبَذْلِ إِلَّا بِالْتِمَاسِ الْمُکَافَاةِ وَ لَا عَلَی التَّوَاضُعِ إِلَّا بِسَلَامَةِ الصَّدْرِ وَ کُلُّ نَجْدَةٍ یَحْتَاجُ إِلَی الْعَقْلِ وَ کُلُّ مَعُونَةٍ تَحْتَاجُ إِلَی التَّجَارِبِ وَ کُلُّ رِفْعَةٍ یَحْتَاجُ إِلَی حُسْنِ أُحْدُوثَةٍ وَ کُلُّ سُرُورٍ یَحْتَاجُ إِلَی أَمْنٍ وَ کُلُّ قَرَابَةٍ یَحْتَاجُ إِلَی مَوَدَّةٍ وَ کُلُّ عِلْمٍ یَحْتَاجُ إِلَی قُدْرَةٍ وَ کُلُّ مَقْدُرَةٍ تَحْتَاجُ إِلَی بَذْلٍ وَ لَا تَعَرَّضْ لِمَا لَا یَعْنِیکَ بِتَرْکِ مَا یَعْنِیکَ فَرُبَّ مُتَکَلِّمٍ فِی غَیْرِ مَوْضِعِهِ قَدْ أَعْطَبَهُ ذَلِکَ.

«60»

وَ قَالَ علیه السلام: لَا تَسْتَرْشِدْ إِلَی الْحَزْمِ بِغَیْرِ دَلِیلِ الْعَقْلِ فَتُخْطِئَ مِنْهَاجَ الرَّأْیِ فَإِنَّ أَفْضَلَ الْعَقْلِ مَعْرِفَةُ الْحَقِّ بِنَفْسِهِ وَ أَفْضَلَ الْعِلْمِ وُقُوفُ الرَّجُلِ عِنْدَ عِلْمِهِ وَ أَفْضَلَ الْمُرُوَّةِ اسْتِبْقَاءُ الرَّجُلِ مَاءَ وَجْهِهِ وَ أَفْضَلَ الْمَالِ مَا وُقِیَ بِهِ الْعِرْضُ وَ قُضِیَتْ بِهِ الْحُقُوقُ.

«61»

وَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَا انْتَفَعْتُ بِکَلَامٍ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَانْتِفَاعِی

روایت 59

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: انسان دارای عقل و قیافه است، هر کس از عقل استفاده نکند ولی قیافه خود را نگهدارد کامل نیست. مثل پیکری است که بی روح است و هر که در جستجوی عقل متعارف است باید صورت اصول و اضافی ها را بداند. چون بیشتر مردم در پی مسایل اضافی و زیادی هستند و اصول را رها می کنند. هر کس پایه و اساس را به دست آورد از اضافات صرف نظر می کند.

اصل امور در انفاق و خرج کردن، به دست آوردن از راه حلال است و ملایمت در طلب آن است. و اصل امور در دین این است که اعتماد بر نمازها نماید و پرهیز از گناهان کبیره کند و چنان متوجه این پرهیز و نماز باشد که یک چشم بر هم زدن از آن غفلت نکند، اگر محروم شود هلاک می گردد، اگر در این راه به پیش برود تا به فقه و عبادت برسد، این است بهره عالی.

قطعاً اصل عقل عفت است و نتیجه اش خودداری از گناه، اصل عفت قناعت است و نتیجه اش کم شدن اندوه، اصل شجاعت و دلاوری قدرت و نیرومندی است و نتیجه اش پیروزی است.

اصل کار قدرت و توانستن است و نتیجه اش شادی، نمی توان بر امور زندگی کمک گرفت مگر به وسیله عقل. و نه بر ادب مگر با بحث و جستجو، و نه بر حسب و شخصیت مگر با وفا، و نه بر وقار و سنگینی مگر با مهابت، و نه بر خوشحالی مگر با نرمی، و نه بر مغز و خرد مگر با سخاوت، و نه بر بذل و بخشش مگر با امید مکافات و پاداش، و نه بر تواضع مگر با سلامتی صدر.

هر دلیری احتیاج به عقل دارد. و هر کاری محتاج تجربه است، و هر سربلندی و سرافرازی نیازمند به کار خوب است، و هر شادی محتاج به امن و آرامش است، و هر خویشاوندی نیاز به مودت و دوستی دارد، و هر علمی احتیاج به نیرو دارد و هر نیرومندی نیازمند بذل و به کاربردن آن است.

توجه به چیزی که به دردت نمی خورد، با ترک کردن چیزی که برایت ضروری است مکن که بسیاری از سخن گویان هستند که در غیر محل حرف زده اند و این سخن برای آن ها مشکلی به وجود آورده است.⁽³⁾

روایت 60

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: مبادا دوراندیشی را جز به راهنمایی عقل بجویی که این خود خطایی در رای است، بهترین عقل این است که حق را به وسیله خودش تشخیص دهد، و بهترین علم، وارد بودن شخص است به علم خود. بهترین جوانمردی نگهداری آبروی خویش است و بهترین مال آن است که به وسیله آن آبروی انسان حفظ شود و حقوق مردم با آن پرداخت شود .

روایت 61

مطالب السؤول: عبد الله بن عباس گفت: از سخنی بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به اندازه

بِکِتَابٍ کَتَبَهُ إِلَیَّ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام فَإِنَّهُ کَتَبَ إِلَیَّ أَمَّا بَعْدُ⁽¹⁾

فَإِنَّ الْمَرْءَ قَدْ یَسُرُّهُ دَرْکُ مَا لَمْ یَکُنْ لِیَفُوتَهُ وَ یَسُوؤُهُ فَوْتُ مَا لَمْ یَکُنْ لِیُدْرِکَهُ فَلْیَکُنْ سُرُورُکَ بِمَا نِلْتَ مِنْ آخِرَتِکَ وَ لْیَکُنْ أَسَفُکَ عَلَی مَا فَاتَکَ مِنْهَا وَ مَا نِلْتَ مِنْ دُنْیَاکَ فَلَا تُکْثِرَنَّ بِهِ فَرَحاً وَ مَا فَاتَکَ مِنْهُ فَلَا تَأْسَ عَلَیْهِ جَزَعاً وَ لْیَکُنْ هَمُّکَ فِیمَا بَعْدَ الْمَوْتِ وَ السَّلَامُ.

«62»

وَ قَالَ علیه السلام لِجَمَاعَةٍ: خُذُوا عَنِّی هَذِهِ الْکَلِمَاتِ فَلَوْ رَکِبْتُمُ الْمَطِیَّ حَتَّی تُنْضُوهَا مَا أَصَبْتُمْ مِثْلَهَا⁽²⁾لَا یَرْجُوَنَّ عَبْدٌ إِلَّا رَبَّهُ وَ لَا یَخَافَنَّ إِلَّا ذَنْبَهُ وَ لَا یَسْتَحِی إِذَا لَمْ یَعْلَمْ أَنْ یَتَعَلَّمَ وَ لَا یَسْتَحِی إِذَا سُئِلَ عَمَّا لَا یَعْلَمُ أَنْ یَقُولَ لَا أَعْلَمُ وَ اعْلَمُوا أَنَّ الصَّبْرَ مِنَ الْإِیمَانِ بِمَنْزِلَةِ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ وَ لَا خَیْرَ فِی جَسَدٍ لَا رَأْسَ لَهُ فَاصْبِرُوا عَلَی مَا کُلِّفْتُمُوهُ رَجَاءَ مَا وُعِدْتُمُوهُ.

«63»

وَ قَالَ علیه السلام: الشَّیْ ءُ شَیْئَانِ شَیْ ءٌ قُصِرَ عَنِّی لَمْ أُرْزَقْهُ فِیمَا مَضَی وَ لَا أَرْجُوهُ فِیمَا بَقِیَ وَ شَیْ ءٌ لَا أَنَالُهُ دُونَ وَقْتِهِ وَ لَوِ اسْتَعَنْتُ عَلَیْهِ بِقُوَّةِ أَهْلِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ فَمَا أَعْجَبَ أَمْرَ هَذَا الْإِنْسَانِ یَسُرُّهُ دَرْکُ مَا لَمْ یَکُنْ لِیُدْرِکَهُ وَ لَوْ أَنَّهُ فَکَّرَ لَأَبْصَرَ وَ لَعَلِمَ أَنَّهُ مُدَبَّرٌ وَ اقْتَصَرَ عَلَی مَا تَیَسَّرَ وَ لَمْ یَتَعَرَّضْ لِمَا تَعَسَّرَ وَ اسْتَرَاحَ قَلْبَهُ مِمَّا اسْتَوْعَرَ فَبِأَیِّ هَذَیْنِ أُفْنِی عُمُرِی فَکُونُوا أَقَلَّ مَا یَکُونُونَ فِی الْبَاطِنِ أَمْوَالًا أَحْسَنَ مَا یَکُونُونَ فِی الظَّاهِرِ أَحْوَالًا فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَی أَدَّبَ عِبَادَهُ الْمُؤْمِنِینَ الْعَارِفِینَ أَدَباً حَسَناً فَقَالَ جَلَّ مِنْ قَائِلٍ- یَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِیاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِیماهُمْ لا یَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً⁽³⁾.

«64»

وَ قَالَ علیه السلام: لَا یَکُونُ غَنِیّاً حَتَّی یَکُونَ عَفِیفاً وَ لَا یَکُونُ زَاهِداً حَتَّی یَکُونَ مُتَوَاضِعاً وَ لَا یَکُونُ حَلِیماً حَتَّی یَکُونَ وَقُوراً وَ لَا یَسْلَمُ لَکَ قَلْبُکَ حَتَّی تُحِبَّ لِلْمُؤْمِنِینَ مَا تُحِبُّ لِنَفْسِکَ وَ کَفَی بِالْمَرْءِ جَهْلًا أَنْ یَرْتَکِبَ مَا نُهِیَ عَنْهُ وَ کَفَی بِهِ عَقْلًا

نامه ای که امیرالمؤمنین علیه السّلام برایم نوشت بهره نبردم. آن حضرت برایم نامه ای به این مضمون نوشت:

اما بعد، گاهی انسان برای به دست آوردن چیزی شاد می شود که از دستش نمی رفت و از به دست نیاوردن چیزی که هرگز به دستش نمی آید، ناراحت می شود. باید شادمانی تو برای چیزهایی باشد که از آخرت به دست آورده ای و ناراحتی ات برای آنچه که از آخرت از دست داده ای.

برای به دست آوردن یک مسأله دنیوی و مادی خیلی خرسند نباش، و برای آنچه از دنیا از دست داده ای زیاد ناراحت نباش. باید همت خود را در مسایل مربوط به بعد از مرگ به کار بری. و السلام.⁽⁴⁾

روایت 62

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام به گروهی فرمود: این سخنان مرا به گوش بگیرید که اگر بر پشت شترها بنشینید و آنقدر راه طی کنید که مرکبتان از پا درآید، نمی توانید چنین سخنانی را به دست آورید.

به هیچ کس به جز خدا امیدوار نباشید و از هیچ چیز جز گناه خود نترسید. اگر چیزی را نمی دانید خجالت نکشید و (آن را) بیاموزید؛ و اگر از شما چیزی را پرسیدند که نمی دانید، خجالت نکشید و بگویید نمی دانم.

بدانید که صبر نسبت به ایمان مانند سر است نسبت به جسد. بدنی که بی سر باشد ارزشی ندارد. پس تحمل کنید و در مورد چیزهایی که وظیفه شما است، به امید دریافت آنچه به شما در مقابلش وعده داده اند، صبر داشته باشید.⁽⁵⁾

روایت 63

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: اشیاء دو نوع است: بعضی چیزها است که من به آن دسترسی ندارم، نه قبلا به من داده شد و نه در آینده امید دریافت آن برایم هست. و بعضی چیزها است که تا وقتش فرا نرسد به آن نخواهم رسید، گرچه از تمام نیروی آسمان ها و زمین برای رسیدن به آن کمک بگیرم.

شگفت از کار انسان است که برای به دست آوردن چیزی که قبلا به دست نیاورده بود خوشحال می شود. اگر درست بیاندیشد خواهد فهمید که او در اختیار و تدبیر خدا است. به همین جهت حرکت خود را منحصر به مقداری می کند که برایش ممکن است. و در جست و جوی تکاپوی چیز مشکل و غیر مقدور برنمی آید. در نتیجه نسبت به مشکلات آرامش دل پیدا می کند.

پس در راه کدام یک از این دو چیز عمر خود را تمام کنم. در نتیجه، در کمال فقر و تنگدستی خوشحال ترین چهره را داشته باشید. خداوند بزرگ بندگان مؤمن عارف خود را به بهترین وجه ادب می آموزد و خدای تعالی فرموده است:

«یَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِیاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ، تَعْرِفُهُمْ بِسِیماهُمْ لا یَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً»⁽⁶⁾

{از شدّت خویشتن داری، فرد بی اطلاع، آنان را توانگر می پندارد. آنها را از سیمایشان می شناسی. با اصرار، [چیزی] از مردم نمی خواهند.}

به واسطه عفت و خویشتن داری، شخص جاهل خیال می کند آنان ثروتمندند. تو آن ها را از چهره اشان می شناسی. آنها هرگز از مردم درخواستی با اصرار ندارند.⁽⁷⁾

روایت 64

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: هیچ شخصی غنی نخواهد بود مگر اینکه عفیف باشد و زاهد نخواهد بود مگر اینکه متواضع باشد و حلیم نیست مگر اینکه سنگین باشد. به سلامتی قلب خود اعتماد نداشته باش مگر اینکه برای مؤمنین دوست بداری، آنچه را برای خود می خواهی. در نادانی شخص همین بس که مرتکب کارهای نهی شده می شود. و در عقل او همین بس که از

أَنْ یُسْلَمَ عَنْ شَرِّهِ فَأَعْرِضْ عَنِ الْجَهْلِ وَ أَهْلِهِ وَ اکْفُفْ عَنِ النَّاسِ مَا تُحِبُّ أَنْ یُکَفَّ عَنْکَ وَ أَکْرِمْ مَنْ صَافَاکَ وَ أَحْسِنْ مُجَاوَرَةَ مَنْ جَاوَرَکَ وَ أَلِنْ جَانِبَکَ وَ اکْفُفْ عَنِ الْأَذَی وَ اصْفَحْ عَنْ سُوءِ الْأَخْلَاقِ وَ لْتَکُنْ یَدُکَ الْعُلْیَا إِنِ اسْتَطَعْتَ وَ وَطِّنْ نَفْسَکَ عَلَی الصَّبْرِ عَلَی مَا أَصَابَکَ وَ أَلْهِمْ نَفْسَکَ الْقُنُوعَ وَ اتَّهِمِ الرَّجَاءَ وَ أَکْثِرِ الدُّعَاءَ تَسْلَمْ مِنْ سَوْرَةِ الشَّیْطَانِ وَ لَا تُنَافِسْ عَلَی الدُّنْیَا وَ لَا تَتَّبِعِ الْهَوَی وَ تَوَسَّطْ فِی الْهِمَّةِ تَسْلَمْ مِمَّنْ یَتَّبَّعُ عَثَرَاتِکَ وَ لَا تَکُ صَادِقاً حَتَّی تَکْتُمَ بَعْضَ مَا تَعْلَمُ احْلُمْ عَنِ السَّفِیهِ یَکْثُرْ أَنْصَارُکَ عَلَیْهِ عَلَیْکَ بِالشِّیَمِ الْعَالِیَةِ تَقْهَرْ مَنْ یُعَادِیکَ قُلِ الْحَقَّ وَ قَرِّبِ الْمُتَّقِینَ وَ اهْجُرِ الْفَاسِقِینَ وَ جَانِبِ الْمُنَافِقِینَ وَ لَا تُصَاحِبِ الْخَائِنِینَ.

«65»

وَ قَالَ علیه السلام: قُلْ عِنْدَ کُلِّ شِدَّةٍ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ تُکَفَّ بِهَا وَ قُلْ عِنْدَ کُلِّ نِعْمَةٍ الْحَمْدُ لِلَّهِ تَزْدَدْ مِنْهَا وَ قُلْ إِذَا أَبْطَأَتْ عَلَیْکَ الْأَرْزَاقُ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ یُوَسَّعْ عَلَیْکَ عَلَیْکَ بِالْمَحَجَّةِ الْوَاضِحَةِ الَّتِی لَا تُخْرِجُکَ إِلَی عِوَجٍ وَ لَا تَرُدُّکَ عَنْ مَنْهَجٍ النَّاسُ ثَلَاثٌ عَالِمٌ رَبَّانِیٌّ وَ مُتَعَلِّمٌ عَلَی سَبِیلِ النَّجَاةِ وَ هَمَجٌ رَعَاعٌ مِفْتَاحُ الْجَنَّةِ الصَّبْرُ مِفْتَاحُ الشَّرَفِ التَّوَاضُعُ مِفْتَاحُ الْغِنَی الْیَقِینُ مِفْتَاحُ الْکَرَمِ التَّقْوَی مَنْ أَرَادَ أَنْ یَکُونَ شَرِیفاً فَیَلْزَمُ التَّوَاضُعَ عُجْبُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ أَحَدُ حُسَّادِ عَقْلِهِ الطُّمَأْنِینَةُ قَبْلَ الْحَزْمِ ضِدُّ الْحَزْمِ الْمُغْتَبَطُ مَنْ حَسُنَ یَقِینُهُ.

«66»

وَ قَالَ علیه السلام: اللَّهْوُ یُسْخِطُ الرَّحْمَنَ وَ یُرْضِی الشَّیْطَانَ وَ یُنْسِی الْقُرْآنَ عَلَیْکُمْ بِالصِّدْقِ فَإِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّادِقِینَ الْمَغْبُونُ مَنْ غُبِنَ دِینَهُ جَانِبُوا الْکَذِبَ فَإِنَّهُ مُجَانِبُ الْإِیمَانِ وَ الصَّادِقُ عَلَی سَبِیلِ نَجَاةٍ وَ کَرَامَةٍ وَ الْکَاذِبُ عَلَی شَفَا هَلْکٍ وَ هَوْنٍ قُولُوا الْحَقَّ تُعْرَفُوا بِهِ وَ اعْمَلُوا الْحَقَّ تَکُونُوا مِنْ أَهْلِهِ وَ أَدُّوا الْأَمَانَةَ إِلَی مَنِ ائْتَمَنَکُمْ وَ لَا تَخُونُوا مَنْ خَانَکُمْ وَ صِلُوا أَرْحَامَ مَنْ قَطَعَکُمْ وَ عُودُوا بِالْفَضْلِ عَلَی مَنْ حَرَمَکُمْ أَوْفُوا إِذَا عَاهَدْتُمْ وَ اعْدِلُوا إِذَا حَکَمْتُمْ- لَا تَفَاخَرُوا بِالْآبَاءِ وَ لا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ وَ لَا تَحَاسَدُوا وَ لَا تَبَاغَضُوا وَ لَا تَقَاطَعُوا وَ أَفْشُوا السَّلَامَ وَ رُدُّوا التَّحِیَّةَ بِأَحْسَنَ مِنْهَا وَ ارْحَمُوا الْأَرْمَلَةَ وَ الْیَتِیمَ وَ أَعِینُوا الضَّعِیفَ وَ الْمَظْلُومَ وَ أَطِیبُوا الْمَکْسَبَ وَ أَجْمِلُوا فِی الطَّلَبِ.

شرش در امان باشی. از نادانی و نادانان فاصله بگیر. بپوشان از مردم آنچه را مایلی از تو بپوشانند، کسی که از در صفا با تو درآمده گرامیش بدار. با همسایه خود رفتار نیکو داشته باش. ملایم نما رفتار خود را و از آزار خودداری کن. از بداخلاقی دیگران چشم پوشی کن. تا وقتی می توانی سعی کن دست بالاتر داشته باشی (انفاق کنی).

خود را نسبت به پیش آمدها آماده صبر کن و به خود قناعت را تلقین نما. امیدواری خود را متهم ساز، زیاد به دعا بپرداز که از حمله شیطان محفوظ می مانی. در به دست آوردن دنیا رقابت مکن و پیرو هوای نفس مباش. در همت میانه رو باش، از دست عیبجو آسوده خواهی بود. راستگو نخواهی بود مگر اینکه پنهان کنی بعضی از چیزهایی را که می دانی.

از نادان چشم پوشی کن تا یاور تو علیه او زیاد شود. سعی کن در عادات و اخلاق برجسته بر دشمن خود پیروز شوی. سخن به حق بگو، و خود را به متقین نزدیک کن و از فاسقان جدا شو و از منافقین فاصله بگیر. و با جنایتکاران مصاحبت نکن.⁽¹⁾

روایت 65

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: هنگام هر شدت بگو «لا حول و لا قوه الا بالله» به وسیله آن حمایت خواهی شد. و در هنگام هر نعمتی بگو «الحمد لله» نعمتت افزایش خواهد یافت. هر وقت کم روزی شدی بگو «استغفر الله» وسعت خواهی یافت.

سعی کن از راه روشنی که پیچ و خم ندارد بروی که از هدف و راه باز نمانی.

مردم سه دسته هستند: 1. عالم ربانی. 2. دانشجوی در راه نجات. 3. و اشخاصی که همچون پشه های ناتوان در مسیر باد هستند. کلید بهشت صبر است. کلید شخصیت تواضع، و کلید بی نیازی یقین است، وکلید کرم و بزرگواری تقوی است. کسی که مایل است با شخصیت شود تواضع را پیش بگیرد. خودپسندی یکی از مبارزین و مخالفین عقل اوست. اعتماد قبل از دقت و دوراندیشی، مخالف احتیاط است. کسی که یقین خوبی داشته باشد مورد حسرت مردم قرار می گیرد.⁽²⁾

روایت 66

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: لهو و بازیچه موجب خشم خدا و خشنودی شیطان و فراموشی قرآن است. راستگویی را از دست ندهید، خدا با راستگویان است. گول خورده کسی است که از دین فریب خورده باشد.

از دروغ بپرهیزید که دروغ مخالف ایمان است. راستگو در راه نجات و پرهیزگاری است و دروغگو کنار پرتگاه هلاکت و خواری است. حق را بگویید تا به حق گویی معروف شوید. به حق عمل کنید، اهل حق خواهید بود. امانت را تسلیم هر کس به شما داده بکنید. مبادا با کسی که خیانت به شما کرده خیانت کنید. رابطه خویشاوندی را با کسی که از شما قطع نموده برقرار کنید. کسی که شما را محروم نموده مورد فضل و بخشش خود قرار دهید. هر گاه پیمانی بستید وفا کنید. وقتی قضاوت کردید عدالت را رعایت نمایید. مبادا به اکابر و اجداد خود افتخار کنید. مردم را با لقب هایشان مسخره نکنید. حسد را رها کنید. کینه توزی نکنید. با هم قطع رابطه ننمایید. سلام کردن را آشکار نمایید. جواب سلام و تهنیت را به بهترین وجه بدهید. به بیوه زنان و یتیمان رحم کنید. به ناتوان و مظلوم کمک کنید. کاسبی پاک و پاکیزه از پیش بگیرید و در راه جستجوی رزق، راه صحیح و خوبی را انتخاب کنید.⁽³⁾

«67»

وَ قَالَ علیه السلام: لَا رَاحَةَ لِحَسُودٍ وَ لَا مَوَدَّةَ لِمَلُولٍ وَ لَا مُرُوَّةَ لِکَذُوبٍ وَ لَا شَرَفَ لِبَخِیلٍ وَ لَا هِمَّةَ لِمَهِینٍ وَ لَا سَلَامَةَ لِمَنْ أَکْثَرَ مُخَالَطَةَ النَّاسِ الْوَحْدَةُ رَاحَةٌ وَ الْعُزْلَةُ عِبَادَةٌ وَ الْقَنَاعَةُ غُنْیَةٌ وَ الِاقْتِصَادُ بُلْغَةٌ⁽¹⁾وَ عَدْلُ السُّلْطَانِ خَیْرٌ مِنْ خِصْبِ الزَّمَانِ وَ الْعَزِیزُ بِغَیْرِ اللَّهِ ذَلِیلٌ وَ الْغَنِیُّ الشَّرِهُ فَقِیرٌ⁽²⁾لَا یُعْرَفُ النَّاسُ إِلَّا بِالاخْتِبَارِ فَاخْتَبِرْ أَهْلَکَ وَ وُلْدَکَ فِی غَیْبَتِکَ وَ صَدِیقَکَ فِی مُصِیبَتِکَ وَ ذَا الْقَرَابَةِ عِنْدَ فَاقَتِکَ وَ ذَا التَّوَدُّدِ وَ الْمَلَقِ عِنْدَ عُطْلَتِکَ ⁽³⁾لِتَعْلَمَ بِذَلِکَ مَنْزِلَتَکَ عِنْدَهُمْ وَ احْذَرْ مِمَّنْ إِذَا حَدَّثْتَهُ مَلَّکَ وَ إِذَا حَدَّثَکَ غَمَّکَ وَ إِنْ سَرَرْتَهُ أَوْ ضَرَرْتَهُ سَلَکَ فِیهِ مَعَکَ سَبِیلَکَ وَ إِنْ فَارَقَکَ سَاءَکَ مَغِیبُهُ بِذِکْرِ سَوْأَتِکَ وَ إِنْ مَانَعْتَهُ بَهَتَکَ وَ افْتَرَی وَ إِنْ وَافَقْتَهُ حَسَدَکَ وَ اعْتَدَی وَ إِنْ خَالَفْتَهُ مَقَتَکَ وَ مَارَی ⁽⁴⁾یَعْجِزُ عَنْ مُکَافَاةِ مَنْ أَحْسَنَ إِلَیْهِ وَ یُفْرِطُ عَلَی مَنْ بَغَی عَلَیْهِ یُصْبِحُ صَاحِبُهُ فِی أَجْرٍ وَ یُصْبِحُ هُوَ فِی وِزْرٍ لِسَانُهُ عَلَیْهِ لَا لَهُ وَ لَا یَضْبِطُ قَلْبُهُ قَوْلَهُ یَتَعَلَّمُ لِلْمِرَاءِ وَ یَتَفَقَّهُ لِلرِّیَاءِ یُبَادِرُ الدُّنْیَا وَ یُؤَاکِلُ التَّقْوَی فَهُوَ بَعِیدٌ مِنَ الْإِیمَانِ قَرِیبٌ مِنَ النِّفَاقِ مُجَانِبٌ لِلرُّشْدِ مُوَافِقٌ لِلْغَیِّ فَهُوَ بَاغٍ غَاوٍ لَا یَذْکُرُ الْمُهْتَدِینَ.

«68»

وَ قَالَ علیه السلام⁽⁵⁾: لَا تُحَدِّثْ مِنْ غَیْرِ ثِقَةٍ فَتَکُونَ کَذَّاباً وَ لَا تُصَاحِبْ هَمَّازاً فَتُعَدَّ مُرْتَاباً وَ لَا تُخَالِطْ ذَا فُجُورٍ فَتُرَی مُتَّهَماً وَ لَا تُجَادِلْ عَنِ الْخَائِنِینَ فَتُصْبِحَ مَلُوماً وَ قَارِنْ أَهْلَ الْخَیْرِ تَکُنْ مِنْهُمْ وَ بَایِنْ أَهْلَ الشَّرِّ تَبِنْ عَنْهُمْ وَ اعْلَمْ أَنَّ مِنَ الْحَزْمِ الْعَزْمُ وَ احْذَرِ اللَّجَاجَ تَنْجُ مِنْ کَبْوَتِهِ ⁽⁶⁾وَ لَا تَخُنْ مَنِ ائْتَمَنَکَ وَ إِنْ خَانَکَ فِی أَمَانَتِهِ وَ لَا

روایت 67

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: آسایش برای حسود نیست، مودت و دوستی برای افسرده نیست. دروغگو جوانمردی ندارد. بخیل بی شخصیت است. شخص پست همت ندارد. کسی که زیاد با مردم آمیزش دارد سلامت نخواهد بود. تنهایی آسایش است. کناره گیری عبادت، قناعت بی نیازی است. میانه روی در امور مالی انسان را از تقاضای کمک دیگران بی نیاز می کند. عدالت سلطان بهتر از فراخی سال است. کسی که از طریق خدا عزیز نشده باشد ذلیل است. ثروتمند حریص فقیر است. مردم شناخته نمی شوند مگر با آزمایش. خانواده و فرزندانت را در غیبت خود بیازما. و دوست خود را در مصیبت و گرفتاری. خویشاوند را هنگام احتیاج و دوست و چاپلوس را هنگام تنگدستی، تا بفهمی موقعیت تو در نظر آن ها چه اندازه است. بپرهیز از کسی که وقتی با او به صحبت می پردازی ملول و افسرده ات می کند و وقتی او با تو به صحبت می پردازد غمگینت می کند. اگر شادش کنی یا زیان به او برسانی، او هم همین کار را می کند. اگر از تو فاصله بگیرد غیبت او تو را ناراحت می کند (به واسطه عیبجویی های که از تو می کند)، اگر از او جلوگیری کنی به تو تهمت می زند و به دروغ نسبت های ناروا به تو می دهد، اگر با او موافقت نمایی بر تو حسد می ورزد و ستم روا می دارد، اگر با او مخالفت نمایی بر تو خشم می گیرد و به نزاع می پردازد. از پاداش کسی که به او نیکی کرده ناتوان است، و در مورد کیفر کسی که به او بدی کرده راه افراط در پیش می گیرد. مصاحب با او اجر می برد ولی خود او بار گناه بر دوش می کشد. زبانش بر ضرر دوست است نه به نفع او. دلش نگهدار سخنش نیست. برای جر و بحث به دنبال علم می رود و برای ریا و خودنمایی به دنبال اطلاعات دینی می رود. به سوی دنیا به سرعت می تازد. تقوی را به این و آن می سپارد، از ایمان فاصله دارد و به نفاق نزدیک. مخالف رشد و رستگاری است و موافق گمراهی. او ستمگری است گمراه، هرگز به یاد هدایت یافتگان نیست.⁽⁷⁾

روایت 68

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: سخنی را که اطمینان نداری مگو که دروغگو خواهی بود. با مسخره کننده همنشینی منما که مشکوک شمرده می شوی. با نابکار رفت و آمد مکن که مورد تهمت قرار می گیری.

از جنایتکاران دفاع مکن که افسرده خواهی شد، با نیکوکاران همنشین باش که از آن ها محسوب خواهی شد. از مردمان شرور فاصله بگیر، از ایشان جدا خواهی شد. بدان که یک جزء از پایداری تصمیم است. از لج بازی بپرهیز که از سقوط نجات می یابی. به کسی که امانت به تو سپرده خیانت مکن گرچه او در امانت داری تو خیانت کرده باشد.

تُذِعْ سِرَّ مَنْ أَذَاعَ سِرَّکَ وَ لَا تُخَاطِرْ بِشَیْ ءٍ رَجَاءَ مَا هُوَ أَکْثَرُ مِنْهُ وَ خُذِ الْفَضْلَ وَ أَحْسِنِ الْبَذْلَ وَ قُلْ لِلنَّاسِ حُسْناً وَ لَا تَتَّخِذْ عَدُوَّ صَدِیقِکَ صَدِیقاً فَتُعَادِیَ صَدِیقَکَ وَ سَاعِدْ أَخَاکَ وَ إِنْ جَفَاکَ وَ إِنْ قَطَعْتَهُ فَاسْتَبْقِ لَهُ بَقِیَّةً مِنْ نَفْسِکَ وَ لَا تُضِیعَنَّ حَقَّ أَخِیکَ فَتَعْدَمَ أُخُوَّتَهُ وَ لَا یَکُنْ أَشْقَی النَّاسِ بِکَ أَهْلُکَ وَ لَا تَرْغَبَنَّ فِیمَنْ زَهِدَ فِیکَ وَ لَیْسَ جَزَاءُ مَنْ سَرَّکَ أَنْ تَسُوءَهُ وَ اعْلَمْ أَنَّ عَاقِبَةَ الْکَذِبِ الذَّمُّ وَ عَاقِبَةَ الصِّدْقِ النَّجَاةُ.

«69»

وَ نُقِلَ عَنْهُ علیه السلام: أَنَّهُ رَأَی جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ وَ قَدْ تَنَفَّسَ الصُّعَدَاءَ⁽¹⁾فَقَالَ علیه السلام یَا جَابِرُ عَلَامَ تَنَفُّسُکَ أَ عَلَی الدُّنْیَا فَقَالَ جَابِرٌ نَعَمْ فَقَالَ لَهُ یَا جَابِرُ مَلَاذُّ الدُّنْیَا سَبْعَةٌ الْمَأْکُولُ وَ الْمَشْرُوبُ وَ الْمَلْبُوسُ وَ الْمَنْکُوحُ وَ الْمَرْکُوبُ وَ الْمَشْمُومُ وَ الْمَسْمُوعُ فَأَلَذُّ الْمَأْکُولَاتِ الْعَسَلُ وَ هُوَ بَصْقٌ مِنْ ذُبَابَةٍ وَ أَحْلَی الْمَشْرُوبَاتِ الْمَاءُ وَ کَفَی بِإِبَاحَتِهِ وَ سِبَاحَتِهِ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ وَ أَعْلَی الْمَلْبُوسَاتِ الدِّیبَاجُ وَ هُوَ مِنْ لُعَابِ دُودَةٍ وَ أَعْلَی الْمَنْکُوحَاتِ النِّسَاءُ وَ هُوَ مَبَالٌ فِی مَبَالٍ وَ مِثَالٌ لِمِثَالٍ وَ إِنَّمَا یُرَادُ أَحْسَنُ مَا فِی الْمَرْأَةِ لِأَقْبَحِ مَا فِیهَا وَ أَعْلَی الْمَرْکُوبَاتِ الْخَیْلُ وَ هُوَ قَوَاتِلُ وَ أَجَلُّ الْمَشْمُومَاتِ الْمِسْکُ وَ هُوَ دَمٌ مِنْ سُرَّةِ دَابَّةٍ وَ أَجَلُّ الْمَسْمُوعَاتِ الْغِنَاءُ وَ التَّرَنُّمُ وَ هُوَ إِثْمٌ فَمَا هَذِهِ صِفَتُهُ لَمْ یَتَنَفَّسْ عَلَیْهِ عَاقِلٌ .

قَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ فَوَ اللَّهِ مَا خَطَرَتِ الدُّنْیَا بَعْدَهَا عَلَی قَلْبِی.

«70»

وَ قَالَ علیه السلام فِی الْأَمْثَالِ: بِالصَّبْرِ یُنَاضَلُ ⁽²⁾الْحَدَثَانُ الْجَزَعُ مِنْ أَنْوَاعِ الْحِرْمَانِ الْعَدْلُ مَأْلُوفٌ وَ الْهَوَی عَسُوفٌ ⁽³⁾وَ الْهِجْرَانُ عُقُوبَةُ الْعِشْقِ الْبُخْلُ جِلْبَابُ الْمَسْکَنَةِ- لَا تَأْمَنَنَّ مَلُولًا إِزَالَةُ الرَّوَاسِی أَسْهَلُ مِنْ تَأْلِیفِ الْقُلُوبِ الْمُتَنَافِرَةِ مَنِ اتَّبَعَ الْهَوَی ضَلَّ الشَّجَاعَةُ صَبْرُ سَاعَةٍ خَیْرُ الْأُمُورِ أَوْسَطُهَا الْقَلْبُ بِالتَّعَلُّلِ رَهِینٌ مَنْ وَمَقَکَ

افشای سرّ کسی که سرّ تو را افشا کرده نکن. به امید افزایش چیزی خود را به خطر میانداز. لطف و محبت را بپذیر و نیکو ببخشای. و با مردم سخن خوب بگو. دشمن دوست خود را به دوستی مگیر که با دوست خود دشمنی کرده ای. به برادرت کمک کن گرچه به تو ستم کرده باشد. اگر با او قطع ارتباط کرده ای، مقداری جانبش را نگهدار که ارتباط از طرف تو به کلی قطع نشده باشد. حق برادر خود را ضایع مکن که برادری را از بین می بری. نباید شقی ترین مردم نسبت به تو خانواده ات باشند. به کسی که از تو کناره می گیرد زیاد اظهار علاقه نکن. پاداش کسی که ترا شاد کرده این نیست که او را ناراحت کنی. بدان که عاقبت دروغگویی سرزنش است، و عاقبت راستگویی نجات.⁽⁴⁾

روایت 69

مطالب السؤول: امیرالمؤمنین علیه السّلام جابر بن عبد الله رحمة اللَّه علیه را دید که آهی سرد می کشید. فرمود: جابر، این آه را برای چه کشیدی، آیا از کمبود و ناراحتی های دنیا بود؟ جابر گفت: آری.

فرمود: جابر، آنچه در دنیا موجب لذت می شود هفت نوع است. خوردنی ها، آشامیدنی ها، پوشیدنی ها، همبستری و وسایل سواری و بوییدنیها و شنیدنیها. لذیذترین خوردنیها عسل است که آب دهان زنبور است. و گواراترین آشامیدنیها آب است که فراوان و آزاد در روی زمین جاری است. عالی ترین لباسها ابریشم است که لعاب دهان کرمی است. و بهترین همبستری با زنان است که آن عمل داخل نمودن آلت بول است در آلت بول دیگر و چیزی داخل در مشابه خود می شود. و بهترین قسمت خوبی زن در بدترین عضو او قرار گرفته.

عالی ترین وسایل سواری اسب است که کشنده است. بهترین بوییدنیها مشک است که خون ناف حیوانی است. بهترین شنیدنیها غنا است که آن هم گناه است. پس عاقل برای چیزی که دارای چنین مشخصاتی باشد، نباید آه بکشد! جابر گفت، به خدا قسم بعد از آن دیگر دنیا برایم ارزشی نداشت.⁽⁵⁾

روایت 70

مطالب السؤول: از گفتار امیرالمؤمنین علیه السّلام در باره مَثَلها است: با صبر باید به مبارزه سختیها و مصیبت های روزگار رفت. جزع و ناراحتی یک نوع محرومیت است. عدالت خوشایند است و هواپرستی ستم، و دوری کیفر عشق است. بخل پوششی است برای فقر. اطمینان به شخص ملول مکن. از بن بر کندن کوهها ساده تر است از ایجاد محبت در دلهایی که از هم تنفر دارند. پیرو هوای نفس، گمراه است. شجاعت یک ساعت صبر است. بهترین امور میانه روی است. دل در گرو گرفتاری است. هر که ترا دوست بدارد خشنودت کرده.

أَعْتَبَکَ ⁽¹⁾الْقِلَّةُ ذِلَّةٌ الْمَجَاعَةُ مَسْکَنَةٌ خَیْرُ أَهْلِکَ مَنْ کَفَاکَ تَرْکُ الْخَطِیئَةِ أَهْوَنُ مِنْ طَلَبِ التَّوْبَةِ مَنْ وَلِعَ بِالْحَسَدِ وَلِعَ بِهِ الشُّؤْمُ کَمْ تَلِفَ مَنْ صَلِفَ کَمْ قَرَفَ مَنْ سَرَفَ ⁽²⁾عَدُوٌّ عَاقِلٌ خَیْرٌ مِنْ صَدِیقٍ أَحْمَقَ التَّوْفِیقُ مِنَ السَّعَادَةِ وَ الْخِذْلَانُ مِنَ الشَّقَاوَةِ مَنْ بَحَثَ عَنْ عُیُوبِ النَّاسِ فَبِنَفْسِهِ بَدَأَ مَنْ کَانَ فِی حَاجَةِ أَخِیهِ کَانَ اللَّهُ فِی حَاجَتِهِ مَنْ سَلِمَ مِنْ أَلْسِنَةِ النَّاسِ کَانَ سَعِیداً مَنْ صَحِبَ الْمُلُوکَ تَشَاغَلَ بِالدُّنْیَا الْفَقْرُ طَرَفٌ مِنَ الْکُفْرِ مَنْ وَقَعَ فِی أَلْسِنَةِ النَّاسِ هَلَکَ مَنْ تَحَفَّظَ مِنْ سَقَطِ الْکَلَامِ أَفْلَحَ کُلُّ مَعْرُوفٍ صَدَقَةٌ کَمْ مِنْ غَرِیبٍ خَیْرٌ مِنْ قَرِیبٍ لَوْ أُلْقِیَتِ الْحِکْمَةُ عَلَی الْجِبَالِ لَقَلْقَلَتْهَا⁽³⁾کَمْ مِنْ غَرِیقٍ هَلَکَ فِی بَحْرِ الْجَهَالَةِ وَ کَمْ عَالِمٍ قَدْ أَهْلَکَتْهُ الدُّنْیَا خَیْرُ إِخْوَانِکَ مَنْ وَاسَاکَ وَ خَیْرٌ مِنْهُ مَنْ کَفَاکَ خَیْرُ مَالِکَ مَا أَعَانَکَ عَلَی حَاجَتِکَ خَیْرُ مَنْ صَبَرْتَ عَلَیْهِ مَنْ لَا بُدَّ لَکَ مِنْهُ أَحَقُّ مَنْ أَطَعْتَ مُرْشِدٌ لَا یَعْصِیکَ مَنْ أَحَبَّ الدُّنْیَا جَمَعَ لِغَیْرِهِ الْمَعْرُوفُ فَرْضٌ وَ الْأَیَّامُ دُوَلٌ عِنْدَ تَنَاهِی الْبَلَاءِ یَکُونُ الْفَرَجُ مَنْ کَانَ فِی النِّعْمَةِ جَهِلَ قَدْرَ الْبَلِیَّةِ مَنْ قَلَّ سُرُورُهُ کَانَ فِی الْمَوْتِ رَاحَتُهُ قَدْ یَنْمِی الْقَلِیلُ فَیَکْثُرُ وَ یَضْمَحِلُّ الْکَثِیرُ فَیَذْهَبُ رُبَّ أُکْلَةٍ یَمْنَعُ الْأَکَلَاتِ أَفْلَجُ النَّاسِ حُجَّةً مَنْ شَهِدَ لَهُ خَصْمُهُ بِالْفَلْجِ ⁽⁴⁾السُّؤَالُ مَذَلَّةٌ وَ الْعَطَاءُ مَحَبَّةٌ مَنْ حَفَرَ لِأَخِیهِ بِئْراً کَانَ بِتَرَدِّیهِ فِیهَا جَدِیراً .

امْلِکْ عَلَیْکَ لِسَانَکَ حُسْنُ التَّدْبِیرِ مَعَ الْکَفَافِ أَکْفَی مِنَ الْکَثِیرِ مَعَ الْإِسْرَافِ الْفَاحِشَةُ کَاسْمِهَا مَعَ کُلِّ جُرْعَةٍ شَرْقَةٌ مَعَ کُلِّ أُکْلَةٍ غُصَّةٌ بِحَسَبِ السُّرُورِ یَکُونُ التَّنْغِیصُ الْهَوَی یَهْوِی بِصَاحِبِ الْهَوَی عَدُوُّ الْعَقْلِ الْهَوَی اللَّیْلُ أَخْفَی لِلْوَیْلِ صُحْبَةُ الْأَشْرَارِ تُورِثُ سُوءَ الظَّنِّ بِالْأَخْیَارِ مَنْ أَکْثَرَ مِنْ شَیْ ءٍ عُرِفَ بِهِ رُبَّ کَثِیرٍ هَاجَهُ صَغِیرٌ رُبَّ مَلُومٍ لَا ذَنْبَ لَهُ الْحُرُّ حُرٌّ وَ لَوْ مَسَّهُ الضُّرُّ مَا ضَلَّ مَنِ

کمبودها یک نوع خواری است.

گرسنگی فقر است. بهترین افراد خانواده ات کسی است که ترا کمک و کفایت می کند.

گناه نکردن ساده تر از توبه کردن است. هر که حریص در حسد باشد، حریص به پلیدی است. چقدر از دست داده چاپلوس! چقدر ستم روا داشته کسی که اسراف نموده. دشمن دانا بهتر از دوست نادان است. توفیق از سعادت است. خواری از شقاوت. هر که در جستجوی عیب دیگران است ابتدا از خود عیبجویی کند. هر که در پی برآوردن حاجت برادر خویش است، خدا در پی برآوردن حاجت اوست. هر که از زبان مردم آسوده باشد سعادتمند است. هر که مصاحب پادشاهان باشد گرفتار دنیا می شود. فقر، یک ناحیه از کفر است. هر که به زبان مردم بیافتد هلاک می شود. کسی که خودداری از سخنان بیهوده نماید رستگار است. هر کار خوب صدقه است. بسا از اشخاص غیر خویشاوند که بهتر از خویشاوندند. اگر حکمت بر کوهها القا شود آن ها را به تحرک و هیجان درمی آورد. چقدر از غرق شده ها هستند که در دریای نادانی هلاک شده اند. بسا دانشمندانی که دنیا آن ها را نابود کرده است.

بهترین برادرانت کسی است که با تو مواسات و برابری نماید. و بهتر از او کسی است که کفایت کند ترا و بی نیازت نماید. بهترین مال تو آن مالی است که کمک به برآوردن حاجت و نیازت کند. شایسته ترین کسی که باید در باره او تحمل

داشته باشی کسی است که به او نیازمندی. شایسته ترین کسی که باید اطاعتش را کنی کسی است که راهنماییت می کند و مخالف تو نیست. هر که دنیادوست باشد برای دیگران جمع می کند. کار نیک لازم است. روزگار در گردش است. وقتی بلا به نهایت برسد فرج می رسد. کسی که در نعمت باشد مقدار گرفتاری را درک نمی کند. هر که سرور و شادیش کم شود مرگ آسایش اوست. گاهی چیز کم برکت می کند و زیاد می شود. و چیز زیاد نابود می شود و از بین می رود. بسا از لقمه ها که مانع ادامه زندگی انسان می شود. پیروزمندترین افراد کسی است که دشمنش گواه پیروزی او باشد. درخواست یک نوع خواری است. بخشش نوعی محبت است. کسی که چاهی برای برادر خود بکند شایسته تر به افتادن در آن چاه است.

زبان خود را نگهدار. حسن تدبیر با داشتن قدرت مالی به اندازه احتیاج، انسان را بی نیازتر می کند از زیاد داشتن همراه با اسراف. فاحشه و عمل زشت مانند نام اوست. با هر نوشیدنی نیشی است و با هر خوردنی غمی. به مقدار شادی گرفتاری است. هواپرستی موجب سقوط هواپرست است. دشمن عقل هوی است. شب گرفتاری را مخفی تر می کند. همنشینی با اشرار موجب بدگمانی اخیار و خوبان می شود. هر کس کاری را زیاد بکند، به همان معروف می شود. بسا از زیادها که با کمی به هیجان و اضطراب درمی آید. بسا از ملامت شده ها که گناهی ندارند، آزاد مرد آزاد است گرچه گرفتار تنگدستی شود. گمراه نمی شود کسی که از

اسْتَرْشَدَ وَ لَا حَارَ مَنِ اسْتَشَارَ الْحَازِمُ لَا یَسْتَبِدُّ بِرَأْیِهِ آمَنُ مِنْ نَفْسِکَ عِنْدَکَ مَنْ وَثِقْتَ بِهِ عَلَی سِرِّکَ الْمَوَدَّةُ بَیْنَ الْآبَاءِ قَرَابَةٌ بَیْنَ الْأَبْنَاءِ.

«71»

وَ قَالَ علیه السلام: مَنْ رَضِیَ عَنْ نَفْسِهِ کَثُرَ السَّاخِطُ عَلَیْهِ وَ مَنْ بَالَغَ فِی الْخُصُومَةِ أَثِمَ وَ مَنْ قَصَّرَ فِیهَا ظُلِمَ مَنْ کَرُمَتْ عَلَیْهِ نَفْسُهُ هَانَتْ عَلَیْهِ شَهْوَتُهُ إِنَّهُ لَیْسَ لِأَنْفُسِکُمْ ثَمَنٌ إِلَّا الْجَنَّةُ فَلَا تَبِیعُوهَا إِلَّا بِهَا مَنْ عَظَّمَ صِغَارَ الْمَصَائِبِ ابْتَلَاهُ اللَّهُ بِکِبَارِهَا الْوِلَایَاتُ مَضَامِیرُ الرِّجَالِ لَیْسَ بَلَدٌ أَحَقَّ مِنْکَ مِنْ بَلَدٍ وَ خَیْرُ الْبِلَادِ مَنْ حَمَلَکَ إِذَا کَانَ فِی الرَّجُلِ خُلَّةٌ رَائِعَةٌ فَانْتَظِرْ أَخَوَاتِهَا الْغِیبَةُ جُهْدُ الْعَاجِزِ رُبَّ مَفْتُونٍ بِحُسْنِ الْقَوْلِ فِیهِ مَا لِابْنِ آدَمَ وَ الْفَخْرِ أَوَّلُهُ نُطْفَةٌ وَ آخِرُهُ جِیفَةٌ- لَا یَرْزُقُ نَفْسَهُ وَ لَا یَمْنَعُ حَتْفَهُ الدُّنْیَا تَغُرُّ وَ تَضُرُّ وَ تَمُرُّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَمْ یَرْضَهَا ثَوَاباً بِأَوْلِیَائِهِ وَ لَا عِقَاباً لِأَعْدَائِهِ وَ إِنَّ أَهْلَ الدُّنْیَا کَرَکْبٍ بَیْنَا هُمْ حَلُّوا إِذْ صَاحَ سَائِقُهُمْ فَارْتَحِلُوا مَنْ صَارَعَ الْحَقَّ صَرَعَهُ الْقَلْبُ مُصْحَفُ الْبَصَرِ⁽¹⁾التُّقَی رَئِیسُ الْأَخْلَاقِ مَا أَحْسَنَ تَوَاضُعَ الْأَغْنِیَاءِ لِلْفُقَرَاءِ طَلَباً لِمَا عِنْدَ اللَّهِ وَ أَحْسَنُ مِنْهُ تِیهُ الْفُقَرَاءِ عَلَی الْأَغْنِیَاءِ اتِّکَالًا عَلَی اللَّهِ .

کُلُّ مُقْتَصَرٍ عَلَیْهِ کَافٍ ⁽²⁾الدَّهْرُ یَوْمَانِ یَوْمٌ لَکَ وَ یَوْمٌ عَلَیْکَ فَإِنْ کَانَ لَکَ فَلَا تَبْطَرْ وَ إِنْ کَانَ عَلَیْکَ فَلَا تَضْجَرْ مَنْ طَلَبَ شَیْئاً نَالَهُ أَوْ بَعْضَهُ الرُّکُونُ إِلَی الدُّنْیَا مَعَ مَا یُعَایَنُ مِنْهَا جَهْلٌ وَ التَّقْصِیرُ فِی حُسْنِ الْعَمَلِ مَعَ الْوُثُوقِ بِالثَّوَابِ عَلَیْهِ غَبْنٌ وَ الطُّمَأْنِینَةُ إِلَی کُلِّ أَحَدٍ قَبْلَ الِاخْتِبَارِ عَجْزٌ وَ الْبُخْلُ جَامِعٌ لِمَسَاوِی الْأَخْلَاقِ نِعَمُ اللَّهِ عَلَی الْعَبْدِ مَجْلَبَةٌ لِحَوَائِجِ النَّاسِ إِلَیْهِ فَمَنْ قَامَ لِلَّهِ فِیهَا بِمَا یَجِبُ عَرَضَهَا لِلدَّوَامِ وَ الْبَقَاءِ وَ مَنْ لَمْ یَقُمْ فِیهَا بِمَا یَجِبُ عَرَضَهَا لِلزَّوَالِ وَ الْفَنَاءِ الرَّغْبَةُ مِفْتَاحُ النَّصَبِ وَ الْحَسَدُ مَطِیَّةُ التَّعَبِ مَنْ عَلِمَ أَنَّ کَلَامَهُ مِنْ عَمَلِهِ قَلَّ کَلَامُهُ إِلَّا فِیمَا یَعْنِیهِ مَنْ نَظَرَ فِی عُیُوبِ النَّاسِ فَأَنْکَرَهَا ثُمَّ حَبَّبَهَا⁽³⁾لِنَفْسِهِ فَذَلِکَ الْأَحْمَقُ بِعَیْنِهِ الْعَفَافُ

راه بپرسد، و نه حیران می ماند کسی که مشورت نماید. کسی که حزم و استقامت دارد خودرای نیست. مورد اطمینان تر از خودت کسی است که اسرارت را به او سپرده ای. دوستی بین پدرها موجب خویشاوندی فرزندان است.⁽⁴⁾

روایت 71

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: هر که خودخواه باشد زیاد دشمن دارد. و هر که در دشمنی مبالغه کند به گناه دچار می شود و هر که کوتاهی نماید به او ستم می شود. هر که به خود علاقه داشته باشد، شهوترانی در نظرش پست می شود. بهای جان شما جز بهشت نیست، به چیز دیگری نفروشید. هر کس گرفتاریهای اندک را بزرگ شمارد گرفتار ناراحتیهای بزرگ می شود. شهرستان ها جولانگاه مردان است. نیست شهری شایسته تر برای تو از شهر دیگری و بهترین شهرها جایی است که ترا بردارد و بپذیرد. اگر شخص دارای یک صفت پسندیده باشد منتظر نظایر آن صفت در او باش. بدگویی و غیبت، کمال قدرت شخص ناتوان و عاجز است. بسا از اشخاص که به واسطه خوش بینی، مردم به آن ها گرفتار شده اند. نباید بنی آدم فخر کند. ابتدایش نطفه است و آخرش مردار است. نه می تواند خود را روزی دهد و نه مانع مرگ خویش می شود.

دنیا می فریبد و زیان می رساند و می گذرد. خداوند دنیا را پاداش دوستان خود قرار نداده و نه عقاب دشمنان. اهل دنیا مانند قافله ای هستند؛ همان دم که برای استراحت پیاده شدند کاروان سالار فریاد می زند حرکت کنید ... هر که با حق نبرد کند به زمین می خورد. دل کتاب دیده است. پرهیزکاری رییس اخلاق است. چقدر خوب است تواضع اغنیاء برای فقرا به جهت رضای خدا ، و بهتر از آن بی اعتنایی فقرا است نسبت به اغنیاء به جهت توکلّ بر خدا.

هر چه بتوان بر او اکتفا نمود کافی است. روزگار دو روز است یک روز به نفع تو و یک روز بر ضرر تو. اگر به نفع تو بود به خود مبال و اگر بر ضررت بود منال. هر که در جستجوی چیزی باشد، یا همه آن و یا بعضی از آن را به دست می آورد. اعتماد به دنیا با مشاهداتی که از آن داری نادانی است. کوتاهی در مورد اعمال نیک با اعتقاد نسبت به ثواب، زیان است. اعتماد به هر کس قبل از آزمایش، ناتوانی است.

بخل و پستی مجموعه اخلاق زشت است. نعمت خدا به بنده ای این است که مردم را به او نیازمند می کند. هر کس در راه برآوردن نیاز مردم کوشش کند موجب بقای نعمت می شود و هر که در این راه نکوشد سبب زوال و نابودی آن نعمت می گردد. عشق و علاقه کلید گرفتاری است. حسد مرکب رنج است، هر که بداند سخن او نیز از اعمال او به حساب می آید کمتر صحبت می کند مگر در موارد ضروری. هر کس دیده در عیب دیگران داشته باشد و آن را زشت شمارد و بعد همان را برای خود بپسندد، این شخص خود احمق است. عفت

زِینَةُ الْفَقْرِ وَ الشُّکْرُ زِینَةُ الْغِنَی رَسُولُکَ تَرْجُمَانُ عَقْلِکَ وَ کِتَابُکَ أَبْلَغُ مَا یَنْطِقُ عَنْکَ النَّاسُ أَبْنَاءُ الدُّنْیَا وَ لَا یُلَامُ الرَّجُلُ عَلَی حُبِّ أُمِّهِ الطَّمَعُ ضَامِنٌ غَیْرُ وَفِیٍّ وَ الْأَمَانِیُّ تُعْمِی أَعْیُنَ الْبَصَائِرِ- لَا تِجَارَةَ کَالْعَمَلِ الصَّالِحِ وَ لَا رِبْحَ کَالثَّوَابِ وَ لَا قَائِدَ کَالتَّوْفِیقِ وَ لَا حَسَبَ کَالتَّوَاضُعِ وَ لَا شَرَفَ کَالْعِلْمِ وَ لَا وَرَعَ کَالْوُقُوفِ عِنْدَ الشُّبْهَةِ وَ لَا قَرِینَ کَحُسْنِ الْخُلُقِ وَ لَا عِبَادَةَ کَأَدَاءِ الْفَرَائِضِ وَ لَا عَقْلَ کَالتَّدْبِیرِ وَ لَا وَحْدَةَ أَوْحَشُ مِنَ الْعُجْبِ وَ مَنْ أَطَالَ الْأَمَلَ أَسَاءَ الْعَمَلَ.

«72»

وَ سَمِعَ علیه السلام⁽¹⁾رَجُلًا مِنَ الْحَرُورِیَّةِ یَقْرَأُ وَ یَتَهَجَّدُ فَقَالَ نَوْمٌ عَلَی یَقِینٍ خَیْرٌ مِنْ صَلَاةٍ فِی شَکٍّ إِذَا تَمَّ الْعَقْلُ نَقَصَ الْکَلَامُ قَدْرُ الرَّجُلِ قَدْرُ هِمَّتِهِ قِیمَةُ کُلِّ امْرِئٍ مَا یُحْسِنُهُ الْمَالُ مَادَّةُ الشَّهَوَاتِ النَّاسُ أَعْدَاءُ مَا جَهِلُوهُ أَنْفَاسُ الْمَرْءِ خُطَاهُ إِلَی أَجَلِهِ.

«73»

وَ قَالَ علیه السلام: أُحَذِّرُکُمُ الدُّنْیَا فَإِنَّهَا خَضِرَةٌ حُلْوَةٌ حُفَّتْ بِالشَّهَوَاتِ وَ تَحَبَّبَتْ بِالْعَاجِلَةِ⁽²⁾وَ عُمِّرَتْ بِالْآمَالِ وَ تَزَیَّنَتْ بِالْغُرُورِ وَ لَا یُؤْمَنُ فَجْعَتُهَا وَ لَا یَدُومُ حَبْرَتُهَا⁽³⁾ضَرَّارَةٌ غَدَّارَةٌ غَرَّارَةٌ زَائِلَةٌ بَائِدَةٌ أَکَّالَةٌ عَوَّالَةٌ- لَا تَعْدُو إِذَا تَنَاهَتْ إِلَی أُمْنِیَّةِ أَهْلِ الرِّضَا بِهَا⁽⁴⁾وَ الرَّغْبَةِ فِیهَا أَنْ یَکُونَ کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ ⁽⁵⁾کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیماً تَذْرُوهُ الرِّیاحُ ⁽⁶⁾عَلَی أَنَّ امْرَأً لَمْ یَکُنْ فِیهَا فِی حَبْرَةٍ إِلَّا أَعْقَبَتْهُ بَعْدَهَا عَبْرَةً وَ لَمْ یَلْقَ

زینت فقر است. و سپاسگزاری زینت ثروت. پیک و نماینده تو عقل ترا مشخص می کند. نوشته تو بهترین زبان گویای تو است. مردم فرزندان دنیایند و ملامت نمی شود شخص برای دوست داشتن مادرش. طمع ضامن بی وفا است، آرزوها دیده عقل را کور می کند. هیچ تجارتی به عمل صالح نمی رسد. هیچ سودی مانند ثواب نیست. هیچ رهبری چون توفیق نیست. هیچ شخصیتی مانند تواضع نیست، و هیچ شرافتی مانند علم. هیچ پرهیزکاری مانند توقف در مقابل شبهه ها نیست و هیچ همنشینی چون اخلاق خوب نیست. هیچ عبادتی چون انجام واجبات نیست. هیچ عقلی مانند تدبیر نیست، تنهایی وحشت انگیزتر از خودپسندی نیست. هر که آرزوی دراز داشته باشد کم عمل خواهد بود.⁽⁷⁾

روایت 72

مطالب السؤول: حضرت علی علیه السّلام شنید که یکی از خوارج قرآن می خواند و نافله شب بجا می آورد. فرمود: خوابیدن با یقین بهتر از عبادت با شک است. وقتی عقل کامل شود سخن کم می شود .

ارزش هرکس به اندازه همت اوست. قیمت هر کس به مقدار کارهای نیک اوست. مال مایه شهوتها است. مردم دشمنان چیزهایی هستند که نسبت به آن جاهلند. نَفَسهای انسان، گامهای او به سوی اجل است.⁽⁸⁾

روایت 73

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: شما را از دنیا می ترسانم زیرا دنیا چمن زار خوش و خرم است که آن را شهوت ها احاطه کرده؛ محبوب مردم شده که متاعی حاضر است. و به وسیله آرزوها آباد شده و با فریب آراسته گردیده است. اعتماد به برگشت آن نیست و دوامی برای شادی و سرورش نیست. زیان رسان و مکار و فریبنده است. نابودشدنی و قطع گردیدنی و خورنده و به فریاد آورنده است. نهایت درجه موافقت دنیا با دنیاطلبان و دنیادوستان بیشتر از این مثل که خداوند در قرآن می زند نیست.

«کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیماً تَذْرُوهُ الرِّیاحُ»⁽⁹⁾.{مثل بارانی که از آسمان می فرستیم باعث رشد و نمو گیاهان می شود ولی بعد پژمرده و خشک می گردد و در اختیار باد قرار گرفته، به هر جانب پراکنده می شود.}

بدانید هر کس در این دنیا به نعمتی رسید، متعاقب آن باید اشک بریزد.

مِنْ سَرَّائِهَا بَطْناً إِلَّا مَنَحَتْهُ مِنْ ضَرَّائِهَا ظَهْراً⁽¹⁾وَ لَمْ تَطُلَّهُ فِیهَا دِیمَةُ رَخَاءٍ إِلَّا هَتَنَتْ عَلَیْهِ مُزْنَةُ بَلَاءٍ⁽²⁾وَ حَرِیٌّ إِذَا أَصْبَحَتْ لَهُ متنصرة [مُنْتَصِرَةً] أَنْ تُمْسِیَ لَهُ مُتَنَکِّرَةً فَإِنْ جَانِبٌ مِنْهَا اعْذَوْذَبَ لِامْرِئٍ وَ احْلَوْلَی أَمَرَّ عَلَیْهِ جَانِبٌ فَأَوْبَی وَ إِنْ لَقِیَ امْرُؤٌ مِنْ غَضَارَتِهَا رَغَباً زَوَّدَتْهُ مِنْ نَوَائِبِهَا تَعَباً وَ لَا یُمْسِی امْرُؤٌ مِنْهَا فِی جَنَاحِ أَمْنٍ إِلَّا أَصْبَحَ فِی خَوَافِی خَوْفٍ ⁽³⁾غَرَّارَةٌ غُرُورٌ مَا فِیهَا فَانِیَةٌ فَانٍ مَنْ عَلَیْهَا مَنْ أَقَلَّ مِنْهَا اسْتَکْثَرَ مِمَّا یُؤْمِنُهُ ⁽⁴⁾وَ مَنِ اسْتَکْثَرَ مِنْهَا لَمْ یَدُمْ لَهُ وَ زَالَ عَمَّا قَلِیلٍ عَنْهُ کَمْ مِنْ وَاثِقٍ بِهَا قَدْ فَجَعَتْهُ وَ ذِی طُمَأْنِینَةٍ إِلَیْهَا قَدْ صَرَعَتْهُ وَ ذِی خُدَعٍ قَدْ خَدَعَتْهُ وَ ذِی أُبَّهَةٍ قَدْ صَیَّرَتْهُ حَقِیراً وَ ذِی نَخْوَةٍ قَدْ صَیَّرَتْهُ خَائِفاً فَقِیراً وَ ذِی تَاجٍ قَدْ أَکَبَّتْهُ لِلْیَدَیْنِ وَ الْفَمِ سُلْطَانُهَا دُوَلٌ وَ عَیْشُهَا رَنِقٌ ⁽⁵⁾وَ عَذْبُهَا أُجَاجٌ وَ حُلْوُهَا صَبِرٌ وَ غِذَاؤُهَا سِمَامٌ وَ أَسْبَابُهَا رِمَامٌ ⁽⁶⁾حَیُّهَا بِعَرَضِ مَوْتٍ وَ صَحِیحُهَا بِعَرَضِ سُقْمٍ وَ مَنِیعُهَا بِعَرَضِ اهْتِضَامٍ عَزِیزُهَا مَغْلُوبٌ وَ مُلْکُهَا مَسْلُوبٌ وَ ضَیْفُهَا مَثْلُوبٌ وَ جَارُهَا مَحْرُوبٌ ⁽⁷⁾ثُمَّ مِنْ وَرَاءِ

از خوشی دنیا شکمی پر نکرده، دچار ناراحتی آن می شود. باران خصب و فراوانی بر او نباریده جز اینکه دچار رنج و بلا گردیده.

شایسته است وقتی دنیا صبحگاه به تو رو آورد، شب هنگام پشت کند. اگر یک طرف دنیا برای کسی خوش آیند و شیرین باشد طرف دیگر آن ناخوشایند و تلخ است. اگر کسی از طراوت دنیا خوشحال شد به ناچار مبتلا به مصیبت ها و رنج آن خواهد گردید. سحرگاه هیچ کس در دنیا به امن و امان نمی گذرد جز اینکه شامگاهش در خوف و هراس است .

فریبنده ایست که هر چه دارد فریب است. فناپذیری است که هر چه در اوست فانی است.

هر کس مقدار کمی از دنیا به دست آورد، دنیا مقدار زیادی از سرمایه او را می گیرد و هر که بهره اش از دنیا زیاد باشد برایش دوامی ندارد و به زودی از دست می دهد. چقدر اشخاص بودند که دل به دنیا بستند و ناگهان گرفتار مصیبت آن شدند. بسا کسانی که به دنیا اعتماد کردند و آن ها را به زمین زد. و فریبکارانی که فریب دنیا را خوردند. شخصیتهای برجسته ای که دنیا آن ها را حقیر نمود. و متکبرانی که دنیا آن ها را به ترس و فقر مبتلا نموده و تاجدارانی که به رو بر زمین افتادند. قدرت دنیا در انقلاب و دگرگونی است. خوشی دنیا آب گل آلود است و خوشگواری آن همراه با شوری و تلخی است. و شیرینی آن با تلخکامی. خوراک دنیا زهر است و دست آویزهای آن ریسمان پوسیده. زنده دنیا در معرض مرگ و سلامت دنیا در معرض بیماری. شرافتمند دنیا در حال زوال است و عزیز آن در حال ذلّت. قدرت و مکنت دنیا در راه دستبرد و مهمان دنیا مورد سرزنش، و همسایه دنیا دزد زده.

تازه پس از همه

ذَلِکَ هَوْلُ الْمُطَّلَعِ وَ سَکَرَاتُ الْمَوْتِ وَ الْوُقُوفُ بَیْنَ یَدَیِ الْحَکَمِ الْعَدْلِ- لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی .

أَ لَسْتُمْ فِی مَنَازِلِ مَنْ کَانَ أَطْوَلَ مِنْکُمْ أَعْمَاراً وَ آثَاراً وَ أَعَدَّ مِنْکُمْ عَدِیداً وَ أَکْثَفَ جُنُوداً⁽¹⁾وَ أَشَدَّ مِنْکُمْ عَتُوداً تَعَبَّدُوا الدُّنْیَا أَیَّ تَعَبُّدٍ وَ آثَرُوهَا أَیَّ إِیْثَارٍ ثُمَّ ظَعَنُوا عَنْهَا بِالصَّغَارِ .

فَهَلْ بَلَغَکُمْ أَنَّ الدُّنْیَا سَخَتْ لَهُمْ بِفِدْیَةٍ أَوْ أَغْنَتْ عَنْهُمْ فِیمَا قَدْ أَهْلَکَهُمْ مِنْ خَطْبٍ بَلْ قَدْ أَوْهَنَتْهُمْ بِالْقَوَارِعِ ⁽²⁾وَ ضَعْضَعَتْهُمْ بِالنَّوَائِبِ وَ عَفَّرَتْهُمْ لِلْمَنَاخِرِ وَ أَعَانَتْ عَلَیْهِمْ رَیْبَ الْمَنُونِ ⁽³⁾فَقَدْ رَأَیْتُمْ تَنَکُّرَهَا لِمَنْ دَانَ لَهَا وَ أَخْلَدَ إِلَیْهَا حَتَّی ظَعَنُوا عَنْهَا لِفِرَاقِ أَمَدٍ إِلَی آخِرِ الْمُسْتَنَدِ هَلْ أَحَلَّتْهُمْ إِلَّا الضَّنْکَ أَوْ زَوَّدَتْهُمْ إِلَّا التَّعَبَ أَوْ نَوَّرَتْ لَهُمْ إِلَّا الظُّلَمَ أَوْ أَعْقَبَتْهُمْ إِلَّا النَّارَ فَهَذِهِ تُؤْثِرُونَ أَمْ عَلَی هَذِهِ تَحْرِصُونَ إِلَی هَذِهِ تَطْمَئِنُّونَ یَقُولُ اللَّهُ جَلَّ مِنْ قَائِلٍ مَنْ کانَ یُرِیدُ الْحَیاةَ الدُّنْیا وَ زِینَتَها نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِیها وَ هُمْ فِیها لا یُبْخَسُونَ- أُولئِکَ الَّذِینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا فِیها وَ باطِلٌ ما کانُوا یَعْمَلُونَ ⁽⁴⁾.

فَبِئْسَتِ الدَّارُ لِمَنْ لَا یَتَّهِمُهَا وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ فِیهَا عَلَی وَجَلٍ مِنْهَا اعْلَمُوا وَ أَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ أَنَّکُمْ تَارِکُوهَا لَا بُدَّ⁽⁵⁾فَإِنَّمَا هِیَ کَمَا نَعَتَّهَا اللَّهُ تَعَالَی لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ اتَّعِظُوا

اینها گرفتاری قیامت و ناهنجاری مرگ و توقف در پیشگاه عدل الهی است. «لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی»⁽⁶⁾. {تا کسانی را که بد کرده اند به [سزای] آنچه انجام داده اند کیفر دهد و آنان را که نیکی کرده اند به نیکی پاداش دهد.}

مگر شما ساکن خانه هایی نیستید که صاحبان قبلی آن عمر بیشتر و اثر زیادتر و مال فراوان تر و سپاه افزون تر و قدرت بیشتر و دلبستگی زیادتر از شما به دنیا داشتند؟ با تمام علاقه دل به آن بسته بودند اما به زودی کوچ کرده و با خواری رفتند.

آیا شنیده اید که دنیا به آنها بهایی بدهد یا دیگر از کشتن سیر شود چون خیلی اشخاص را به دست نابودی سپرده؟ نه، بلکه آن ها را با مصیبتها ذلیل کرده و با ناملایمات بیچاره نموده و بینی آن ها را به خاک مالیده و گرفتار تغییر و تحول روزگار شده اند. ملاحظه کردید بی میلی دنیا را به کسی که به آن دل بسته که چگونه کوچ کردند برای همیشه. ارمغان دنیا جز ضعف و ناتوانی است یا رنج و تعب و یا ظلم و ستم یا گرفتاری آتش جهنم؟ به دنبال چنین چیزی می روید و به آن به شدت علاقه دارید و اطمینان کرده اید؟ خداوند می فرماید:

«مَنْ کانَ یُرِیدُ الْحَیاةَ الدُّنْیا وَ زِینَتَها نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِیها وَ هُمْ فِیها لا یُبْخَسُونَ *أُولئِکَ الَّذِینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا فِیها وَ باطِلٌ ما کانُوا یَعْمَلُونَ»⁽⁷⁾.{کسانی که زندگی دنیا و زیور آن را بخواهند [جزای] کارهایشان را در آنجا به طور کامل به آنان می دهیم، وبه آنان در آنجا کم داده نخواهد شد. اینان کسانی هستند که درآخرت جز آتش برایشان نخواهد بود، و آنچه در آنجا کرده اند به هدر رفته، وآنچه انجام می داده اند باطل گردیده است.}

بد جایگاهی است برای کسی که دنیا را متهم نکند گرچه از دنیا بیم و هراسی نداشته باشد. بدانید به ناچار باید دنیا را رها کنید و دنیا دارای صفتی است که خداوند در قرآن آن را تعریف نموده، لهو و لعب است. پند بگیرید

بِالَّذِینَ کَانُوا یَبْنُونَ ⁽¹⁾بِکُلِّ رَیْعٍ آیَةً یَعْبَثُونَ وَ یَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّهُمْ یَخْلُدُونَ ⁽²⁾وَ اتَّعِظُوا بِالَّذِینَ قَالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً وَ اتَّعِظُوا بِإِخْوَانِکُمُ الَّذِینَ نُقِلُوا إِلَی قُبُورِهِمْ- لَا یُدْعَوْنَ رُکْبَاناً قَدْ جَعَلَ لَهُمْ مِنَ الضَّرِیحِ أَکْنَاناً وَ مِنَ التُّرَابِ أَکْفَاناً وَ مِنَ الرُّفَاتِ جِیرَاناً فَهُمْ جِیرَةٌ لَا یُجِیبُونَ دَاعِیاً وَ لَا یَمْنَعُونَ ضَیْماً⁽³⁾قَدْ بَادَتْ أَضْغَانُهُمْ فَهُمْ کَمَنْ لَمْ یَکُنْ وَ کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ- فَتِلْکَ مَساکِنُهُمْ لَمْ تُسْکَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِیلًا وَ کُنَّا نَحْنُ الْوارِثِینَ ⁽⁴⁾اسْتَبْدَلُوا بِظَهْرِ الْأَرْضِ بَطْناً وَ بِالسَّعَةِ ضِیقاً وَ بِالْأَهْلِ غُرْبَةً جَاءُوهَا کَمَا فَارَقُوهَا بِأَعْمَالِهِمْ إِلَی خُلُودِ الْأَبَدِ کَمَا قَالَ عَزَّ مِنْ قَائِلٍ کَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ وَعْداً عَلَیْنا إِنَّا کُنَّا فاعِلِینَ ⁽⁵⁾.

«74»

وَ قَالَ ⁽⁶⁾: أَیُّهَا الذَّامُّ لِلدُّنْیَا أَنْتَ الْمُتَجَرِّمُ عَلَیْهَا أَمْ هِیَ الْمُتَجَرِّمَةُ عَلَیْکَ ⁽⁷⁾فَقَالَ قَائِلٌ مِنَ الْحَاضِرِینَ بَلْ أَنَا المجترم [الْمُتَجَرِّمُ] عَلَیْهَا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ لَهُ فَلِمَ ذَمَمْتَهَا أَ لَیْسَتْ دَارَ صِدْقٍ لِمَنْ صَدَقَهَا وَ دَارَ غِنًی لِمَنْ تَزَوَّدَ مِنْهَا وَ دَارَ عَافِیَةٍ لِمَنْ فَهِمَ عَنْهَا مَسْجِدُ أَحِبَّائِهِ وَ مُصَلَّی أَنْبِیَائِهِ وَ مَهْبِطُ الْمَلَائِکَةِ وَ مَتْجَرُ أَوْلِیَائِهِ اکْتَسَبُوا فِیهَا الطَّاعَةَ وَ رَبِحُوا فِیهَا الْجَنَّةَ فَمَنْ ذَا یَذُمُّهَا وَ قَدْ آذَنَتْ بِانْتِهَائِهَا وَ نَادَتْ بِانْقِضَائِهَا وَ أَنْذَرَتْ بِبَلَائِهَا فَإِنْ رَاحَتْ بِفَجِیعَةٍ فَقَدْ غَدَتْ بِمُبْتَغًی وَ إِنْ أَعْصَرَتْ بِمَکْرُوهٍ فَقَدْ أَسْفَرَتْ بِمُشْتَهًی ⁽⁸⁾ذَمَّهَا رِجَالٌ یَوْمَ النَّدَامَةِ وَ مَدَحَهَا آخَرُونَ حَدَّثَتْهُمْ فَصَدَّقُوا وَ ذَکَّرَتْهُمْ فَتَذَکَّرُوا .

فَیَا أَیُّهَا الذَّامُّ لَهَا الْمُغْتَرُّ بِغُرُورِهَا مَتَی غَرَّتْکَ أَمْ مَتَی اسْتَذَمَّتْ إِلَیْکَ أَ بِمَصَارِعِ

از کسانی که در مراکز مرتفع علامتها و مناره ها می ساختند که نشانه ای برای عابرین باشد. ساخت و پرداخت هایی در دنیا داشتند مثل اینکه همیشه در اینجا جاودان می مانند.

از کسانی که می گفتند چه کس بیشتر از ما قدرت و نیرو دارد عبرت بگیرید. پند بگیرید از کسانی که منتقل به قبرها شده اند و مرکب سواری نداشتند. قبر خانه آن ها شده و خاک لباسشان و استخوان پوسیده همسایه شان. ساکنانی هستند که جواب کسی را نمی دهند. و نه می توانند از خود دفاع نمایند، کینه های آن ها آشکار شده مثل اینکه نبوده اند؛ همان طوری که خداوند فرموده: «فَتِلْکَ مَساکِنُهُمْ لَمْ تُسْکَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِیلًا وَ کُنَّا نَحْنُ الْوارِثِینَ».⁽⁹⁾{چه بسیار شهرها که هلاکش کردیم، [زیرا] زندگی خوش، آن ها را سرمست کرده بود. این است سراهایشان که پس از آنان جز برای عدّه کمی مورد سکونت قرار نگرفته، و ماییم که وارث آنان بودیم.}

به جای روی زمین در زیر زمین جای گرفته اند. و فراخنای پهنه دنیا را تبدیل به جایی تنگ کرده اند و به جای خانواده خود غربت و تنهایی را گزیده اند همان طور که آمدند رفتند، با اعمال خود به سرایی جاودان برای همیشه.

چنانچه خداوند می فرماید:

«کَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ وَعْداً عَلَیْنا إِنَّا کُنَّا فاعِلِینَ»⁽¹⁰⁾.{روزی که آسمان را همچون درپیچیدن صفحه نامه ها درمی پیچیم. همانگونه که بار نخست آفرینش را آغاز کردیم، دوباره آن را بازمی گردانیم. وعده ای است بر عهده ما، که ما انجام دهنده آنیم.}⁽¹¹⁾

روایت 74

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: ای کسی که دنیا را سرزنش می کنی تو مدعی گناه او هستی یا او مدعی گناه بر تو است؟ یکی از حاضرین گفت من گناهکار بر او هستم یا امیرالمؤمنین! فرمود: پس چرا دنیا را سرزنش می کنی؟ مگر دنیا خانه راستی نیست برای کسی که راستی را پیش بگیرد و جایگاه ثروت نیست برای کسی که از آن بهره بگیرد. خانه سلامتی است برای کسی که متوجه آن باشد.

سجده گاه دوستان خدا و نمازخانه انبیاء و نزولگاه ملایکه و تجارتخانه اولیای خدا است که در آن بندگی خدا را به دست آورده اند و بهشت را بهره برده اند. چه کسی می تواند دنیا را زشت شمارد. او خود اعلام فنای خویش را نموده و فریاد بی دوامی را کشیده و از بلای خود ترسانیده. اگر شب گرفتاری داشته سحرگاه شادی آورده و اگر عصر ناراحتی به وجود آورده صبح خوشی آفریده. گروهی در قیامت دنیا را زشت می شمارند و گروه دیگری ستایش می کنند. دنیا جریان را برای آن ها نقل کرده است پس ایشان تصدیق نموده اند و تذکر داده و متوجه شده اند.

ای کسی که دنیا را سرزنش می کنی که فریب او را خورده ای، کی او ترا فریب داده؟ یا چه وقت مستوجب نکوهش تو شده؟ به واسطه استخوانهای پوسیده

آبَائِکَ مِنَ الْبِلَی أَمْ بِمَضَاجِعِ أُمَّهَاتِکَ تَحْتَ الثَّرَی کَمْ عَلَّلْتَ بِیَدَیْکَ وَ مَرَّضْتَ وَ أَذَاقَتْکَ شَهْداً وَ صَبِراً فَإِنْ ذَمَمْتَهَا لِصَبِرِهَا فَامْدَحْهَا لِشَهْدِهَا وَ إِلَّا فَاطْرَحْهَا لَا مَدْحَ وَ لَا ذَمَّ فَقَدْ مُثِّلَتْ لَکَ نَفْسُکَ حِینَ مَا یُغْنِی عَنْکَ بُکَاؤُکَ وَ لَا یَرْحَمُکَ أَحِبَّاؤُکَ.

«75»

وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّ الدُّنْیَا قَدْ أَدْبَرَتْ وَ آذَنَتْ بِوَدَاعٍ وَ إِنَّ الْآخِرَةَ قَدْ أَقْبَلَتْ وَ آذَنَتْ بِاطِّلَاعٍ ⁽¹⁾أَلَا وَ إِنَّ الْمِضْمَارَ الْیَوْمَ وَ السِّبَاقَ غَداً أَلَا وَ إِنَّ السُّبْقَةَ الْجَنَّةُ وَ الْغَایَةَ النَّارُ أَلَا وَ إِنَّکُمْ فِی أَیَّامِ مَهَلٍ مِنْ وَرَائِهِ أَجَلٌ یَحُثُّهُ عَجَلٌ فَمَنْ عَمِلَ فِی أَیَّامِ مَهَلِهِ قَبْلَ حُلُولِ أَجَلِهِ نَفَعَهُ عَمَلُهُ وَ لَمْ یَضُرَّهُ أَمَلُهُ وَ مَنْ لَمْ یَعْمَلْ أَیَّامَ مَهَلِهِ قَبْلَ حُضُورِ أَجَلِهِ ضَرَّهُ أَمَلُهُ وَ لَمْ یَنْفَعْهُ عَمَلُهُ وَ لَوْ عَاشَ أَحَدُکُمْ أَلْفَ عَامٍ کَانَ الْمَوْتُ بَالِغَهُ وَ نَحْبُهُ لَاحِقَهُ ⁽²⁾فَلَا تَغُرَّنَّکُمُ الْأَمَانِیُّ وَ لَا یَغُرَّنَّکُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ وَ قَدْ کَانَ قَبْلَکُمْ لِهَذِهِ الدُّنْیَا سُکَّانٌ شَیَّدُوا فِیهَا الْبُنْیَانَ وَ وَطَّنُوا الْأَوْطَانَ أَضْحَتْ أَبْدَانُهُمْ ⁽³⁾فِی قُبُورِهِمْ هَامِدَةً وَ أَنْفُسُهُمْ خَامِدَةً فَتَلَهَّفَ الْمُفَرِّطُ مِنْهُمْ عَلَی مَا فَرَّطَ یَقُولُ یَا لَیْتَنِی نَظَرْتُ لِنَفْسِی یَا لَیْتَنِی کُنْتُ أَطَعْتُ رَبِّی.

«76»

وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّ الدُّنْیَا لَیْسَتْ بِدَارِ قَرَارٍ وَ لَا مَحَلِّ إِقَامَةٍ إِنَّمَا أَنْتُمْ فِیهَا کَرَکْبٍ عَرَّسُوا وَ ارْتَاحُوا⁽⁴⁾ثُمَّ اسْتَقَلُّوا فَغَدَوْا وَ رَاحُوا دَخَلُوهَا خِفَافاً وَ ارْتَحَلُوا عَنْهَا ثِقَالًا فَلَمْ یَجِدُوا عَنْهَا نُزُوعاً وَ لَا إِلَی مَا تَرَکُوا بِهَا رُجُوعاً جُدَّ بِهِمْ فَجَدُّوا وَ رَکَنُوا إِلَی الدُّنْیَا فَمَا اسْتَعَدُّوا حَتَّی أَخَذَ بِکَظَمِهِمْ وَ رَحَلُوا إِلَی دَارِ

پدرانت یا به واسطه جایگاه مادرانت زیر خاک؟ چقدر به دست خود معالجه کرده ای و بیمار شده ای و شیرینی و تلخی به کام تو کرده؟ اگر به واسطه تلخی نکوهشی می کنی، به واسطه شهد و شیرینی ستایشش کن. وگرنه او را رها کن و نه سرزنش و نه ستایشش کن! موقعیت تو را برایت مشخص کرده، وقتی گریه برایت سودی ندارد و دوستانت به تو رحمی نمی کنند.⁽⁵⁾

روایت 75

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: دنیا پشت نموده و اعلان جدایی داده، و آخرت روی آورده و اعلام فرارسیدن نموده است. بدانید امروز تحرک و جولان است و فردا جایزه. جایزه بهشت است و (نصیب) عقب مانده جهنم. شما در دوران مهلت هستید که پشت سر آن اجل است و به زودی مرگ می رسد. هر کس در دوران مهلت عمل کند، قبل از فرارسیدن اجل، از عمل خود سود می برد و آرزو برایش زیانبخش نیست و کسی که در این ایام پیش از فرارسیدن اجل، عمل نکند، آرزو زیانبخش اوست و عملش مفید نخواهد بود. اگر هزار سال عمر کنی بالاخره مرگ دامنت را فرامی گیرد و دچار آن می شوی. مبادا فریب آرزوها را بخورید. فریب نخورید. به خدا قسم او فریب دهنده است. پیش از این، دنیا ساکنینی داشته که ساختمانهای محکم ساخته و آنجا را وطن خویش گرفته بودند و (امروز) بدنهایشان در قبر خاک شده و جانشان از بین رفته است. کسی که فرصت را از دست داده با هزار افسوس می گوید: «یا لیتنی نظرت لنفسی یا لیتنی اطعت ربی» ای کاش ملاحظه خود را می کردم و اطاعت پروردگارم را می نمودم.⁽⁶⁾

روایت 76

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: دنیا قرارگاه نیست و نه محل اقامت، شما در دنیا مانند کاروانی هستید که برای استراحت پیاده شده و تجدید نیرو کرده، بر سر نشاط آمده کوچ می کند. سبک وارد شده سنگین خارج می شود. چاره ای از جدا شدن ندارند و بازگشتی به سوی آنچه نهاده اند. به کوشش واداشته شدند، کوشش کردند و دل به دنیا بستند. آماده نشدند تا بالاخره نفس آن ها را گرفتند و رهسپار خانه ای شدند که

قَوْمٍ لَمْ یَبْقَ مِنْ أَکْثَرِهِمْ خَبَرٌ وَ لَا أَثَرٌ قَلَّ فِی الدُّنْیَا لَبْثُهُمْ وَ أَعْجَلَ بِهِمْ إِلَی الْآخِرَةِ بَعْثُهُمْ وَ أَصْبَحْتُمْ حُلُولًا فِی دِیَارِهِمْ وَ ظَاعِنِینَ عَلَی آثَارِهِمْ وَ الْمَنَایَا بِکُمْ تَسِیرُ سَیْراً مَا فِیهِ أَیْنٌ وَ لَا بُطُوءٌ نَهَارُکُمْ بِأَنْفُسِکُمْ دَءُوبٌ ⁽¹⁾وَ لَیْلُکُمْ بِأَرْوَاحِکُمْ ذَهُوبٌ وَ أَنْتُمْ تَقْتَفُونَ مِنْ أَحْوَالِهِمْ حَالًا وَ تَحْتَذُونَ مِنْ أَفْعَالِهِمْ مِثَالًا- فَلا تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا فَإِنَّمَا أَنْتُمْ فِیهَا سَفْرٌ حُلُولٌ وَ الْمَوْتُ بِکُمْ نُزُولٌ فَتَنْتَضِلُ فِیکُمْ مَنَایَاهُ وَ تَمْضِی بِکُمْ مَطَایَاهُ إِلَی دَارِ الثَّوَابِ وَ الْعِقَابِ وَ الْجَزَاءِ وَ الْحِسَابِ فَرَحِمَ اللَّهُ مَنْ رَاقَبَ رَبَّهُ وَ خَافَ ذَنْبَهُ وَ جَانَبَ هَوَاهُ وَ عَمِلَ لآِخِرَتِهِ وَ أَعْرَضَ عَنْ زَهْرَةِ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا.

«77»

وَ قَالَ علیه السلام: کَانَ قَدْ زَالَتْ عَنْکُمُ الدُّنْیَا کَمَا زَالَتْ عَمَّنْ کَانَ قَبْلَکُمْ فَأَکْثِرُوا عِبَادَ اللَّهِ اجْتِهَادَکُمْ فِیهَا بِالتَّزَوُّدِ مِنْ یَوْمِهَا الْقَصِیرِ لِیَوْمِ الْآخِرَةِ الطَّوِیلِ فَإِنَّهَا دَارُ الْعَمَلِ وَ الدَّارُ الْآخِرَةُ دَارُ الْقَرَارِ وَ الْجَزَاءِ فَتَجَافَوْا عَنْهَا فَإِنَّ الْمُغْتَرَّ مَنِ اغْتَرَّ بِهَا لَنْ تعد [تَعْدُوَ] الدُّنْیَا إِذَا تَنَاهَتْ إِلَیْهَا أُمْنِیَّةُ أَهْلِ الرَّغْبَةِ فِیهَا الْمُطْمَئِنِّینَ إِلَیْهَا الْمُغْتَرِّینَ بِهَا أَنْ تَکُونَ کَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَی ⁽²⁾کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ مِمَّا یَأْکُلُ النَّاسُ وَ الْأَنْعامُ أَلَا إِنَّهُ لَمْ یُصِبِ امْرُؤٌ مِنْکُمْ مِنْ هَذِهِ الدُّنْیَا حَبْرَةً إِلَّا أَعْقَبَتْهَا عَبْرَةً وَ لَا یُصْبِحُ امْرُؤٌ فِی حَیَاةٍ إِلَّا وَ هُوَ خَائِفٌ مِنْهَا أَنْ تَئُولَ جَائِحَةً أَوْ تَغَیُّرَ نِعَمِهِ أَوْ زَوَالَ عَافِیَتِهِ وَ الْمَوْتُ مِنْ وَرَاءِ ذَلِکُمْ وَ هَوْلُ الْمُطَّلَعِ وَ الْوُقُوفُ بَیْنَ یَدَیِ الْحَکَمِ الْعَدْلِ- لِتُجْزی کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی.

«78»

وَ قَالَ علیه السلام: مَا لَکُمْ وَ الدُّنْیَا فَمَتَاعُهَا إِلَی انْقِطَاعٍ وَ فَخْرُهَا إِلَی وَبَالٍ وَ زِینَتُهَا إِلَی زَوَالٍ وَ نَعِیمُهَا إِلَی بُؤْسٍ وَ صِحَّتُهَا إِلَی سَقَمٍ أَوْ هَرَمٍ وَ مَالُ مَا فِیهَا إِلَی نَفَادٍ وَشِیکٍ ⁽³⁾وَ فَنَاءٍ قَرِیبٍ کُلُّ مُدَّةٍ فِیهَا إِلَی مُنْتَهًی وَ کُلُّ حَیٍّ فِیهَا إِلَی مُقَارَنَةِ الْبِلَی أَ لَیْسَ لَکُمْ فِی آثَارِ الْأَوَّلِینَ وَ آبَائِکُمُ الْمَاضِینَ عِبْرَةٌ وَ تَبْصِرَةٌ إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ أَ لَمْ تَرَوْا إِلَی الْمَاضِینَ مِنْکُمْ لَا یَرْجِعُونَ وَ إِلَی الْخَلَفِ الْبَاقِینَ مِنْکُمْ

از بیشتر ساکنان آن خانه ها خبر و اثری نیست.

درنگ آن ها در دنیا کم بود. و به زودی به سوی آخرت رفتند. شما جایگزین آن ها شدید و به دنبال آن ها کوچ می کنید، مرگ در حرکت به سوی شما است که وقت آن معین نشده و کندی ندارد. روزتان با مشقت و شبتان جان کندن است. شما نیز تا اندازه ای پیرو آن هایید و قدم جای قدم آن ها می گذارید. مبادا فریب زندگی دنیا را بخورید. شما در دنیا مسافری هستید در حال حرکت و مرگ سایه بر سرتان افکنده و هدفهای خود را از شما می گیرد و بر مرکب خویش سوارتان می کند و به جانب خانه ثواب یا عقاب و پاداش و حساب می برد. خداوند رحمت کند مردی را که مراقب پروردگار خویش است و از گناه خود می ترسد و مخالف هوای نفس است و برای آخرت عمل می کند. و از زیبایی دنیا چشم پوشیده.⁽⁴⁾

روایت 77

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: دنیا از شما فاصله گرفته چنانچه از دست پیشینیان رفت. ای بندگان خدا، هر چه می توانید در روزهای کوتاه دنیا جدیت کنید و برای روز طولانی آخرت توشه بگیرید. زیرا دنیا دار عمل و آخرت پایگاه پایدار و پاداش است. از دنیا جانب تهی کنید که گول خورده کسی است که گول دنیا را بخورد. هرگز آرزوی علاقمندان به دنیا در واپسین روزهای زندگی برآورده نشده. کسانی که اعتماد به دنیا دارند گول خورده اند و مانند این آیه هستند: «کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ مِمَّا یَأْکُلُ النَّاسُ وَ الْأَنْعامُ».⁽⁵⁾

{درحقیقت، مَثَلِ زندگی دنیا بسان آبی است که آن را از آسمان فرو ریختیم، پس گیاه زمین از آنچه مردم و دامها می خورند. با آن درآمیخت.}

و این است که هیچ کس در این دنیا شادی ندیده مگر اینکه پشت سر آن اشک ریخته و هیچ کس صبح نکرده مگر اینکه بیمناک است از بلا یا تغییر نعمت و یا زوال سلامتی. مرگ از پی تمام این ناراحتی ها است. به اضافه وارد شدن به پیشگاه پروردگار عادل تا پاداش هر کسی را به مقدار عمل خوب یا بد او بدهد.⁽⁶⁾

روایت 78

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: شما را به دنیا چه کار؟! متاع آن نابودشدنی و افتخار به آن ننگ است و زینت دنیا زوال پذیر و نعمتش همراه با گرفتاری و صحت آن هم آغوش با درد و پیری است؛ و برگشت به سوی پایان سریع و فنای نزدیک. هر چیزی زمان محدودی دارد و هر زنده ای به گرفتاریها تحویل می شود. آیا وضع پیشینیان و پدران گذشته موجب پند و بینش شما نیست اگر عقل را به کار برید. نمی بینید رفته ها برنمی گردند و به آن ها که هستند توجه نمی کنید که

لَا یَبْقَوْنَ أَ وَ لَسْتُمْ تَرَوْنَ أَهْلَ الدُّنْیَا یُمْسُونَ وَ یُصْبِحُونَ عَلَی أَحْوَالٍ شَتَّی مَیِّتٌ یُبْکَی وَ آخَرُ یُعَزَّی وَ صَرِیعٌ مُبْتَلًی وَ عَائِدٌ یَعُودُ وَ دَنِفٌ بِنَفْسِهِ یَجُودُ⁽¹⁾وَ طَالِبٌ لِلدُّنْیَا وَ الْمَوْتُ یَطْلُبُهُ وَ غَافِلٌ وَ لَیْسَ بِمَغْفُولٍ عَنْهُ عَلَی أَثَرِ الْمَاضِی یَمْضِی الْبَاقِی وَ إِلَی اللَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ.

«79»

وَ قَالَ علیه السلام: انْظُرُوا إِلَی الدُّنْیَا نَظَرَ الزَّاهِدِینَ فِیهَا فَإِنَّهَا عَنْ قَلِیلٍ تُزِیلُ السَّاکِنَ وَ تَفْجَعُ الْمُتْرَفَ ⁽²⁾فَلَا تَغُرَّنَّکُمْ کَثْرَةُ مَا یُعْجِبُکُمْ فِیهَا لِقِلَّةِ مَا یَصْحَبُکُمْ مِنْهَا فَرَحِمَ اللَّهُ امْرَأً تَفَکَّرَ وَ اعْتَبَرَ وَ أَبْصَرَ إِدْبَارَ مَا قَدْ أَدْبَرَ وَ حُضُورَ مَا قَدْ حَضَرَ فَکَأَنَّ مَا هُوَ کَائِنٌ مِنَ الدُّنْیَا عَنْ قَلِیلٍ لَمْ یَکُنْ وَ کَأَنَّ مَا هُوَ کَائِنٌ مِنَ الْآخِرَةِ لَمْ یَزَلْ وَ کُلُّ مَا هُوَ آتٍ قَرِیبٌ فَکَمْ مِنْ مُؤَمِّلٍ مَا لَا یُدْرِکُهُ وَ جَامِعٍ مَا لَا یَأْکُلُهُ وَ مَانِعٍ مَا لَا یَتْرُکُهُ وَ لَعَلَّهُ مِنْ بَاطِلٍ جَمَعَهُ أَوْ حَقٍّ مَنَعَهُ أَصَابَهُ حَرَاماً وَ وَرِثَهُ عُدْوَاناً فَاحْتَمَلَ مَا ضَرَّهُ وَ بَاءَ بِوِزْرِهِ ⁽³⁾وَ قَدِمَ عَلَی رَبِّهِ آسِفاً لَاهِفاً- خَسِرَ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةَ وَ ذلِکَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِینُ.

«80»

وَ قَالَ علیه السلام: الدُّنْیَا مِثْلُ الْحَیَّةِ لَیِّنٌ مَسُّهَا قَاتِلٌ سَمُّهَا فَأَعْرِضْ عَمَّا یُعْجِبُکَ فِیهَا لِقِلَّةِ مَا یَصْحَبُکَ مِنْهَا وَ کُنْ آنَسَ مَا یَکُونُ إِلَیْهَا أَوْحَشَ مَا تَکُونُ مِنْهَا⁽⁴⁾فَإِنَّ صَاحِبَهَا کُلَّمَا اطْمَأَنَّ مِنْهَا إِلَی سُرُورٍ أَشْخَصَتْهُ إِلَی مَکْرُوهٍ فَقَدْ یَسُرُّ الْمَرْءُ بِمَا لَمْ یَکُنْ لِیَفُوتَهُ وَ لَیَحْزَنُ لِفَوَاتِ مَا لَمْ یَکُنْ لِیُصِیبَهُ أَبَداً وَ إِنْ جَهَدَ فَلْیَکُنْ سُرُورُکَ بِمَا قَدَّمْتَ مِنْ عَمَلٍ أَوْ قَوْلٍ وَ لْتَکُنْ أَسَفُکَ عَلَی مَا فَرَّطْتَ فِیهِ مِنْ ذَلِکَ وَ لَا تَکُنْ

پایدار نخواهند بود. نمی بینید دنیانشینان صبح و شب دارای حالات مختلف هستند؛ یکی مرده دیگری را تسلیت می دهد و یکی بیمار است و دیگری به عیادت می رود و مریضی در حال مرگ است و دیگری در پی دنیا است با اینکه مرگ در پی اوست. آن یکی غافل است با اینکه رهایش نخواهند کرد. طبق برنامه گذشتگان، آینده ها نیز خواهند رفت و عاقبت کارها در اختیار خدا است.⁽⁵⁾

روایت 79

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: به دنیا به دیده بی علاقه ها نگاه کنید، به زودی دنیانشین را از میان می برد و خودخواه و لاابالی را گرفتار مصیبت می کند، مبادا چیزهای خوش آیند دنیا موجب غرور و فریب شما شود، چون دوامی ندارد. خدا رحمت کند شخصی را که تفکر می کند و عبرت می گیرد و متوجه برگشت دنیا و حضور پیش آمدها هست. هر چه در دنیا وجود دارد به زودی از بین می رود و آنچه در آخرت هست پایدار خواهد بود. هر آینده ای نزدیک است. بسیاری از آرزوها که به آن نرسیدند و بسیاری از مالها که جمع شد ولی بهره نبردند. اموالی که جلویش را گرفت ولی واگذارد. شاید از راه ناصحیح جمع کرده بود، یا حقی را ناحق کرده بود و یا از حرام به دست آمده و به ستم ارث گذاشت. پس متحمل زیان آن شد و با گناه معامله کرد و با تاسف و سوز و گداز به پیشگاه پروردگار خود رفت. او در دنیا و آخرت زیانکار است زیانی آشکار.⁽⁶⁾

روایت 80

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: دنیا مانند مار است که نرم و ملایم است اما زهر کشنده دارد. از چیزهایی که در دنیا خوش آیند تو است، به واسطه عمر کوتاهی که دارد کناره بگیر. و از هر چه در دنیا بیشتر خوشت می آید، بیشتر فرار کن زیرا دنیاداران به هر چه بیشتر متمایل شوند، (آن را) با ناراحتی تحویل می دهند.

گاهی شخصی از به دست آوردن چیزی که به دستش می آید خوشحال می شود و به واسطه به دست نیاوردن چیزی که هرگز به دستش نمی آمد گرچه کوشش می کرد، اندوهگین می شود. باید شادی تو برای عمل یا گفتاری باشد که پیش فرستاده ای و حزن و اندوهت برای از دست دادن این کار و گفتار باشد.⁽⁷⁾

عَلَی مَا فَاتَکَ مِنَ الدُّنْیَا حَزِیناً وَ مَا أَصَابَکَ مِنْهَا فَلَا تَنْعَمْ بِهِ سُرُوراً وَ اجْعَلْ هَمَّکَ لِمَا بَعْدَ الْمَوْتِ فَ إِنَّ ما تُوعَدُونَ لَآتٍ.

«81»

وَ قَالَ علیه السلام⁽¹⁾: انْظُرُوا إِلَی الدُّنْیَا نَظَرَ الزَّاهِدِینَ فِیهَا فَإِنَّهَا وَ اللَّهِ عَنْ قَلِیلٍ تُشْقِی الْمُتْرَفَ وَ تُحَرِّکُ السَّاکِنَ وَ تُزِیلُ الثَّاوِیَ ⁽²⁾صَفْوُهَا مَشُوبٌ بِالْکَدِرِ وَ سُرُورُهَا مَنْسُوجٌ بِالْحُزْنِ وَ آخِرُ حَیَاتِهَا مُقْتَرِنٌ بِالضَّعْفِ فَلَا یُعْجِبَنَّکُمْ مَا یَغُرُّکُمْ مِنْهَا فَعَنْ کَثَبٍ تُنْقَلُونَ عَنْهَا⁽³⁾وَ کُلَّمَا هُوَ آتٍ قَرِیبٌ وَ هُنالِکَ تَبْلُوا کُلُّ نَفْسٍ ما أَسْلَفَتْ وَ رُدُّوا إِلَی اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ ⁽⁴⁾.

«82»

وَ قَالَ علیه السلام: أُحَذِّرُکُمُ الدُّنْیَا فَإِنَّهَا لَیْسَتْ بِدَارِ غِبْطَةٍ قَدْ تَزَیَّنَتْ بِغُرُورِهَا وَ غَرَّتْ بِزِینَتِهَا لِمَنْ کَانَ یَنْظُرُ إِلَیْهَا فَاعْرِفُوهَا کُنْهَ مَعْرِفَتِهَا فَإِنَّهَا دَارٌ هَانَتْ عَلَی رَبِّهَا قَدِ اخْتَلَطَ حَلَالُهَا بِحَرَامِهَا وَ حُلْوُهَا بِمُرِّهَا وَ خَیْرُهَا بِشَرِّهَا وَ لَمْ یَذْکُرِ اللَّهَ شَیْئاً اخْتَصَّهُ مِنْهَا لِأَحَدٍ مِنْ أَوْلِیَائِهِ وَ لَا أَنْبِیَائِهِ وَ لَمْ یَصْرِفْهَا مِنْ أَعْدَائِهِ فَخَیْرُهَا زَهِیدٌ وَ شَرُّهَا عَتِیدٌ⁽⁵⁾وَ جَمْعُهَا یَنْفَدُ وَ مُلْکُهَا یُسْلَبُ وَ عِزُّهَا یَبِیدُ فَالْمُتَمَتِّعُونَ مِنَ الدُّنْیَا تَبْکِی قُلُوبُهُمْ وَ إِنْ فَرِحُوا وَ یَشْتَدُّ مَقْتُهُمْ لِأَنْفُسِهِمْ وَ إِنِ اغْتُبِطُوا بِبَعْضِ مَا رُزِقُوا الدُّنْیَا فَانِیَةٌ لَا بَقَاءَ لَهَا وَ الْآخِرَةُ بَاقِیَةٌ لَا فَنَاءَ لَهَا الدُّنْیَا مُقْبِلَةٌ وَ الْآخِرَةُ مَلْجَأُ الدُّنْیَا وَ لَیْسَ لِلْآخِرَةِ مُنْتَقَلٌ وَ لَا مُنْتَهًی مَنْ کَانَتِ الدُّنْیَا هَمَّهُ اشْتَدَّ لِذَلِکَ غَمُّهُ وَ مَنْ آثَرَ الدُّنْیَا عَلَی الْآخِرَةِ حَلَّتْ بِهِ الفَاقِرَةُ⁽⁶⁾.

روایت 81

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: به دنیا به دیده بی میلی نگاه کنید. به خدا قسم به زودی دنیا بی بند و بار را بدبخت می کند و ساکن را به حرکت درمی آورد و کسی را که اقامت گزیده، حرکت می دهد .

صفای آن همراه با کدورت است و شادی آن بافته با اندوه. پایان زندگی دنیا همراه با ضعف و ناتوانی است. مبادا از چیزهای فریبنده دنیا خوشتان بیاید. به زودی نقل مکان خواهید داد و هر آینده ای نزدیک است.

«هُنالِکَ تَبْلُوا کُلُّ نَفْسٍ ما أَسْلَفَتْ وَ رُدُّوا إِلَی اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ».⁽⁷⁾{آنجاست که هر کسی آنچه را از پیش فرستاده است می آزماید و به سوی خدا مولای حقیقی خود بازگردانیده می شوند و آنچه به دروغ برمی ساخته اند از دستشان به در می رود.}

روایت 82

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: شما را از دنیا می ترسانم. اینجا محلی که حسرت آن را بخورید نیست. برای کسی که تماشایش می کند آراسته به فریب و فریب دهنده با آرایش است. او را خوب بشناسید. جایگاهی است که در نزد خدا بی ارزش است. حلال آن مخلوط به حرام و شیرینی آن به تلخی و خوبی آن همراه بدی است. خداوند دنیا را به عنوان امتیاز به هیچ یک از اولیاء و انبیای خود نبخشید. و جلوی دنیا را برای دشمنان خود نگرفته است. خوبیهای دنیا کمیاب و بدیهایش حاضر است. و مال جمع شده آن تمام شدنی است و قدرتش از دست رفتنی.

عزت دنیا از میان می رود. دنیاداران دلهایشان گریان است اگر چه شاد باشند و از خود به سختی بیزارند گرچه دیگران به واسطه نعمتی که دارند بر آن ها حسرت می خورند. دنیا فانی است و بقایی ندارد و آخرت باقی است و فناناپذیر. دنیا خود روی می آورد. و آخرت پناه دنیا است. از عالم آخرت گریزگاه و جای دیگری برای انتقال نیست. هر که همت خود را برای دنیا به کار برد، غم و اندوهش زیاد خواهد بود و هر که دنیا را بر آخرت گزیند، گرفتار بدبختی بزرگ می شود.⁽⁸⁾

«83»

وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّمَا الدُّنْیَا دَارُ فَنَاءٍ وَ عَنَاءٍ وَ غِیَرٍ وَ عِبَرٍ فَمِنْ فَنَائِهَا أَنَّکَ تَرَی الدَّهْرَ مُوتِرٌ قَوْسَهُ مُفَوِّقٌ نَبْلَهُ یَرْمِی الصَّحِیحَ بِالسَّقِیمِ وَ الْحَیَّ بِالْمَیِّتِ وَ الْبَرِی ءَ بِالْمُتَّهَمِ وَ مِنْ عَنَائِهَا أَنَّکَ تَرَی الْمَرْءَ یَجْمَعُ مَا لَا یَأْکُلُ وَ یَبْنِی مَا لَا یَسْکُنُ وَ یَأْمُلُ مَا لَا یُدْرِکُ وَ مِنْ غِیَرِهَا أَنَّکَ تَرَی الْمَرْحُومَ مَغْبُوطاً وَ الْمَغْبُوطَ مَرْحُوماً لَیْسَ بَیْنَهُمْ إِلَّا نَعِیمٌ زَالَ أَوْ مُثْلَةٌ حَلَّتْ أَوْ مَوْتٌ نَزَلَ وَ مِنْ عِبَرِهَا أَنَّ الْمَرْءَ یُشْرِفُ عَلَیْهِ أَمَلُهُ حَتَّی یَخْتَطِفَهُ دُونَهُ أَجَلُهُ.

«84»

قَالَ علیه السلام: اجْعَلِ الدُّنْیَا شَوْکاً وَ انْظُرْ أَیْنَ تَضَعُ قَدَمَکَ مِنْهَا فَإِنَّ مَنْ رَکِنَ إِلَیْهَا خَذَلَتْهُ وَ مَنْ أَنِسَ فِیهَا أَوْحَشَتْهُ وَ مَنْ یَرْغَبُ فِیهَا أَوْهَنَتْهُ وَ مَنِ انْقَطَعَ إِلَیْهَا قَتَلَتْهُ وَ مَنْ طَلَبَهَا أَرْهَقَتْهُ وَ مَنْ فَرِحَ بِهَا أَتْرَحَتْهُ ⁽¹⁾وَ مَنْ طَمِعَ فِیهَا صَرَعَتْهُ وَ مَنْ قَدَّمَهَا أَخَّرَتْهُ وَ مَنْ أَلْزَمَهَا أَهَانَتْهُ وَ مَنْ آثَرَهَا بَاعَدَتْهُ مِنَ الْآخِرَةِ وَ مَنْ بَعُدَ مِنَ الْآخِرَةِ قَرُبَ إِلَی النَّارِ فَهِیَ دَارُ عُقُوبَةٍ وَ زَوَالٍ وَ فَنَاءٍ وَ بَلَاءٍ نُورُهَا ظُلْمَةٌ وَ عَیْشُهَا کَدِرٌ وَ غَنِیُّهَا فَقِیرٌ وَ صَحِیحُهَا سَقِیمٌ وَ عَزِیزُهَا ذَلِیلٌ فَکُلُّ مُنْعَمٍ بِرَغْدِهَا شَقِیٌّ وَ کُلُّ مَغْرُورٍ بِزِینَتِهَا مَفْتُونٌ وَ عِنْدَ کَشْفِ الْغِطَاءِ یَعْظُمُ النَّدَمُ وَ یُحْمَدُ الصَّدْرُ أَوْ یُذَمُّ.

«85»

وَ قَالَ علیه السلام: یَأْتِی عَلَی النَّاسِ زَمَانٌ لَا یُعْرَفُ فِیهِ إِلَّا الْمَاحِلُ وَ لَا یُظَرَّفُ فِیهِ إِلَّا الْفَاجِرُ⁽²⁾وَ لَا یُؤْتَمَنُ فِیهِ إِلَّا الْخَائِنُ وَ لَا یَخُونُ إِلَّا الْمُؤْتَمَنُ یَتَّخِذُونَ الْفَیْ ءَ مَغْنَماً وَ الصَّدَقَةَ مَغْرَماً وَ صِلَةَ الرَّحِمِ مَنّاً وَ الْعِبَادَةَ اسْتِطَالَةً عَلَی النَّاسِ وَ تَعَدِّیاً وَ ذَلِکَ یَکُونُ عِنْدَ سُلْطَانِ النِّسَاءِ وَ مُشَاوَرَةِ الْإِمَاءِ وَ إِمَارَةِ الصِّبْیَانِ.

«86»

وَ قَالَ علیه السلام: احْذَرُوا الدُّنْیَا إِذَا أَمَاتَ النَّاسُ الصَّلَاةَ وَ أَضَاعُوا الْأَمَانَاتِ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ وَ اسْتَحَلُّوا الْکَذِبَ وَ أَکَلُوا الرِّبَا وَ أَخَذُوا الرُّشَی وَ شَیَّدُوا الْبِنَاءَ وَ اتَّبَعُوا الْهَوَی وَ بَاعُوا الدِّینَ بِالدُّنْیَا وَ اسْتَخَفُّوا بِالدِّمَاءِ وَ رَکَنُوا إِلَی الرِّیَاءِ وَ تَقَاطَعَتِ الْأَرْحَامُ وَ کَانَ الْحِلْمُ ضَعْفاً وَ الظُّلْمُ فَخْراً

روایت 83

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: دنیا خانه فنا و رنج و تغییر و پند است. از فنای دنیا همین است که می بینی روزگار پیوسته کمان را آماده کرده و تیر بر آن نهاده، آدم سالم را با مریض می زند و زنده را با مرده و بی تقصیر را با تقصیر کار و از رنج دنیا اینکه، مشاهده می کنی شخص جمع می کند چیزی را که نمی خورد و می سازد جایی را که ساکن آن نمی شود و آرزو می کند چیزی را که به دست نمی آورد.

و از تغییرات دنیا این است که می بینی، کسی که باید به او رحم شود مورد حسرت قرار می گیرد. و شخصی که باید بر او حسرت خورد مورد رحم واقع می شود. چیزی بین آن ها نیست مگر نعمت فناناپذیر یا گرفتاری که پیش آمده یا مرگی که وارد شده. از پند و عبرت دنیا این است که نزدیک می شود که شخص به آرزویش برسد ولی قبل از رسیدن به آرزو، مرگ او را در بر می گیرد.⁽³⁾

روایت 84

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: دنیا را خارستانی حساب کن. متوجه باش پای خود را کجا می گذاری. هر که به آن اعتماد کند خوارش می نماید و هر که بآن انس بگیرد به وحشتش می اندازد. و هر که دل به او ببندد بی ارزشش می کند و هر که او را در بر گیرد می کشدش و هر که در جستجویش باشد به دشواری می اندازدش و هر که به دنیا خوشحال شود محزونش می کند و هر که طمع در آن پیدا کند به زمینش می زند و هر که دنیا را مقدم دارد دنیا او را عقب می زند و هر که ملازم دنیا باشد خوارش می کند و هر که دنیا را بر آخرت برگزیند از آخرت دور می شود و هر که از آخرت فاصله بگیرد به آتش جهنم نزدیک می شود.

پس دنیا خانه کیفر و زوال و فنا و بلا است. روشنی آن تاریکی و زندگی آن ملال انگیز و ثروت آن فقر و سالم آن بیمار و عزیز آن ذلیل است. هر دنیاداری که در وسعت و فراخی زندگی است بدبخت است و هر که فریب زینت دنیا را خورد در فتنه قرار گرفته. وقتی پرده برداشته شود پشیمانی زیاد خواهد شد و سپس آن کس که وارد شده، یا ستایش خواهد شد و یا سرزنش.⁽⁴⁾

روایت 85

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: بر مردم زمانی خواهد آمد که به شخصیت شناخته نمی شود مگر کسی که با سلطان رفت و آمد دارد و به شوخ طبعی نسبت داده نمی شود و مگر کسی که فسق و فجور کند. و مورد اعتماد قرار نمی گیرد مگر خائن و به خیانت نسبت داده نمی شود مگر امین. بیت المال را بهره شخصی خود می گیرند و صدقه را زیان به حساب می آورند و صله رحم را منّت. عبادت را مایه برتری و مهتری و تعدی بر مردم می دانند. این جریان وقتی پیش می آید که زنان فرمانروا شوند و کنیزان را به مشورت گیرند و بچه ها را فرمانروا کنند.⁽⁵⁾

روایت 86

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: از دنیا بترسید! وقتی مردم نماز را از بین بردند و امانتها را ضایع کردند و پیرو شهوتها شدند و دروغ را جایز دانستند و به رباخواری مشغول شدند و رشوه خواری را در پیش گرفتند. و ساختمانها را آراستند و پیرو هوای نفس شدند و دین را به دنیا فروختند. و خون مردم را سبک شمردند و به ریا و ظاهر سازی پرداختند و قطع رابطه خویشاوندی نمودند. بردباری ضعف شمرده شود و ستمکاری فخر.

وَ الْأُمَرَاءُ فَجَرَةً وَ الْوُزَرَاءُ کَذِبَةً وَ الْأُمَنَاءُ خَوَنَةً وَ الْأَعْوَانُ ظَلَمَةً وَ الْقُرَّاءُ فَسَقَةً وَ ظَهَرَ الْجَوْرُ وَ کَثُرَ الطَّلَاقُ وَ مَوْتُ الْفَجْأَةِ وَ حُلِّیَتِ الْمَصَاحِفُ وَ زُخْرِفَتِ الْمَسَاجِدُ وَ طُوِّلَتِ الْمَنَابِرُ وَ نُقِضَتِ الْعُهُودُ وَ خَرِبَتِ الْقُلُوبُ وَ اسْتَحَلُّوا الْمَعَازِفَ وَ شُرِبَتِ الْخُمُورُ وَ رُکِبَتِ الذُّکُورُ وَ اشْتَغَلَ النِّسَاءُ وَ شَارَکْنَ أَزْوَاجَهُنَّ فِی التِّجَارَةِ حِرْصاً عَلَی الدُّنْیَا وَ عَلَتِ الْفُرُوجُ السُّرُوجَ وَ یُشْبِهْنَ بِالرِّجَالِ فَحِینَئِذٍ عَدُّوا أَنْفُسَکُمْ فِی الْمَوْتَی وَ لَا تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیَاةُ الدُّنْیَا فَإِنَّ النَّاسَ اثْنَانِ بَرٌّ تَقِیٌّ وَ آخَرُ شَقِیٌّ وَ الدَّارُ دَارَانِ لَا ثَالِثَ لَهُمَا وَ الْکِتَابُ وَاحِدٌ لا یُغادِرُ صَغِیرَةً وَ لا کَبِیرَةً إِلَّا أَحْصاها أَلَا وَ إِنَّ حُبَّ الدُّنْیَا رَأْسُ کُلِّ خَطِیئَةٍ وَ بَابُ کُلِّ بَلِیَّةٍ وَ مَجْمَعُ کُلِّ فِتْنَةٍ وَ دَاعِیَةُ کُلِّ رِیبَةٍ الْوَیْلُ لِمَنْ جَمَعَ الدُّنْیَا وَ أَوْرَثَهَا مَنْ لَا یَحْمَدُهُ وَ قَدِمَ عَلَی مَنْ لَا یَعْذِرُهُ الدُّنْیَا دَارُ الْمُنَافِقِینَ وَ لَیْسَتْ بِدَارِ الْمُتَّقِینَ فَلْتَکُنْ حَظُّکَ مِنَ الدُّنْیَا قِوَامُ صُلْبِکَ وَ إِمْسَاکُ نَفْسِکَ وَ تَزَوُّدٌ لِمَعَادِکَ.

«87»

وَ قَالَ علیه السلام: یَا دُنْیَا یَا دُنْیَا أَ بِی تَعَرَّضْتِ أَمْ إِلَیَّ تَشَوَّقْتِ هَیْهَاتَ هَیْهَاتَ غُرِّی غَیْرِی قَدْ بَتَتُّکِ ثَلَاثَةً- لَا رَجْعَةَ لِی فِیکِ فَعُمُرُکِ قَصِیرٌ وَ عَیْشُکِ حَقِیرٌ وَ خَطَرُکِ کَبِیرٌ آهِ مِنْ قِلَّةِ الزَّادِ وَ وَحْشَةِ الطَّرِیقِ.

«88»

وَ قَالَ علیه السلام: احْذَرُوا الدُّنْیَا فَإِنَّ فِی حَلَالِهَا حِسَابٌ وَ فِی حَرَامِهَا عِقَابٌ وَ أَوَّلُهَا عَنَاءٌ وَ آخِرُهَا فَنَاءٌ مَنْ صَحَّ فِیهَا هَرِمَ وَ مَنْ مَرِضَ فِیهَا نَدِمَ وَ مَنِ اسْتَغْنَی فِیهَا فُتِنَ وَ مَنِ افْتَقَرَ فِیهَا حَزِنَ وَ مَنْ أَتَاهَا فَاتَتْهُ وَ مَنْ بَعُدَ عَنْهَا أَتَتْهُ وَ مَنْ نَظَرَ إِلَیْهَا أَعْمَتْهُ وَ مَنْ بَصُرَ بِهَا بَصَّرَتْهُ إِنْ أَقْبَلَتْ غَرَّتْ وَ إِنْ أَدْبَرَتْ ضَرَّتْ.

«89»

فِی وَصْفِهِ الْمُؤْمِنِینَ ⁽¹⁾قَالَ علیه السلام: الْمُؤْمِنُونَ هُمْ أَهْلُ الْفَضَائِلِ هَدَاهُمُ السُّکُوتُ وَ هَیْئَتُهُمُ الْخُشُوعُ وَ سَمْتُهُمُ التَّوَاضُعُ ⁽²⁾خَاشِعِینَ غَاضِّینَ أَبْصَارَهُمْ عَمَّا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ رَافِعِینَ أَسْمَاعَهُمْ إِلَی الْعِلْمِ نَزَلَتْ أَنْفُسُهُمْ مِنْهُمْ فِی الْبَلَاءِ کَمَا نَزَلَتْ فِی الرَّخَاءِ لَوْ لَا الْآجَالُ الَّتِی کُتِبَتْ عَلَیْهِمْ لَمْ تَسْتَقِرَّ أَرْوَاحُهُمْ فِی أَبْدَانِهِمْ طَرْفَةَ

فرمانروایان فاجر و وزیران دروغگو و امینها خیانت کار. همکاران سلطان، ستمگر، و قاریان قرآن فاسق شوند و ستم آشکار گردد و طلاق و مرگ ناگهانی زیاد شود. قرآن ها را بیارایند و مساجد را آیین بندند و منبرها را بلند کنند. پیمان شکنی نمایند و دلها خراب گردد. تار و طنبور حلال شمرده شود و شراب خواری شایع گردد و با مردان جمع شوند و زنان شغل در پیش گیرند و با همسران خود به واسطه حرص به دنیا به تجارت پردازند .

زنان سوار زینها گردند و شبیه مردان شوند. در چنین زمانی خود را مرده بشمارید. مبادا فریب زندگی دنیا را بخورید. مردم دو دسته هستند: نیکوکار تقی و بدکار شقی و خانه فقط دو تا است و سومی ندارد و نامه عمل یکی است که هیچ گناه کوچک و بزرگی را فروگذاری نکرده.

بدانید علاقه به دنیا سرآمد هر گناهی است و درب هر بلا و جایگاه هر آشوب و منشأ هر تظاهر. وای بر کسی که دنیا را جمع کند و برای کسی بگذارد که او را نمی ستاید، و خود به پیشگاه کسی برود که عذرش را نمی پذیرد.

دنیا خانه منافقین است نه خانه متّقین، باید بهره ات از دنیا به مقداری باشد که تو را از توالد و تناسل محروم نکند و وجودت را حفظ کند و برای آخرتت توشه بگیری.⁽³⁾

روایت 87

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: ای دنیا، ای دنیا، متعرض من شده ای؟ تمایل به من پیدا کرده ای؟ افسوس! افسوس! برو دیگری را بفریب، من از تو سه بار جدا شده ام و دیگر امکان رجوع نیست. عمر تو کوتاه و زندگی ات پست و خطر تو زیاد است. آه از کمی توشه و وحشت راه.⁽⁴⁾

روایت 88

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: از دنیا بپرهیزید که در حلال آن حساب و در حرامش کیفر است. ابتدای آن رنج و آخرش فنا است. هر که سالم باشد پیر می شود و هر که مریض باشد پشیمان می شود. و هر که به دنبال بی نیازی باشد فریفته دنیا می شود و هر که فقیر باشد محزون می گردد. هر که به دنبالش رود از دستش می رود و هر که فاصله بگیرد به دنبالش می آید. هر که چشم به دنیا بدوزد کورش می کند و هر که بینش از دنیا بخواهد بینایش می کند. اگر رو آورد فریب می دهد و اگر پشت کند زیان می رساند.⁽⁵⁾

روایت 89

مطالب السؤول: امیرالمؤمنین علیه السّلام در ستایش مؤمنین فرمود: مؤمنان جامع برازندگی ها هستند. ظاهری ساکت و قیافه ای خاشع دارند. آراسته به تواضع اند. در حال خشوع چشمهای خود را از حرام بسته اند و گوش به علم فراداده اند. در گرفتاری چنان هستند که در موقع رضا و فراوانی چنانند. اگر نباشد اجلهایی که برای ایشان مقرر شده،

عَیْنٍ شَوْقاً إِلَی الثَّوَابِ وَ خَوْفاً مِنَ الْعِقَابِ عَظُمَ الْخَالِقُ فِی أَنْفُسِهِمْ وَ صَغُرَ مَا دُونَهُ فِی أَعْیُنِهِمْ فَهُمْ کَأَنَّهُمْ قَدْ رَأَوُا الْجَنَّةَ وَ نَعِیمَهَا وَ النَّارَ وَ عَذَابَهَا فَقُلُوبُهُمْ مَحْزُونَةٌ وَ شُرُورُهُمْ مَأْمُونَةٌ وَ حَوَائِجُهُمْ خَفِیفَةٌ وَ أَنْفُسُهُمْ ضَعِیفَةٌ وَ مَعُونَتُهُمْ لِإِخْوَانِهِمْ عَظِیمَةٌ اتَّخَذُوا الْأَرْضَ بِسَاطاً وَ مَاءَهَا طِیباً وَ رَفَضُوا الدُّنْیَا رَفْضاً وَ صَبَرُوا أَیَّاماً قَلِیلَةً فَصَارَتْ عَاقِبَتُهُمْ رَاحَةً طَوِیلَةً تِجَارَتُهُمْ مُرْبِحَةٌ یُبَشِّرُهُمْ بِهَا رَبٌّ کَرِیمٌ أَرَادَتْهُمُ الدُّنْیَا فَلَمْ یُرِیدُوهَا وَ طَلَبَتْهُمْ فَهَرَبُوا مِنْهَا .

أَمَّا اللَّیْلَ فَأَقْدَامُهُمْ مُصْطَفَّةٌ⁽¹⁾یَتْلُونَ الْقُرْآنَ یُرَتِّلُونَهُ تَرْتِیلًا فَإِذَا مَرُّوا بِآیَةٍ فِیهَا تَشْوِیقٌ رَکَنُوا إِلَیْهَا طَمَعاً وَ تَطَلَّعَتْ أَنْفُسُهُمْ تَشَوُّقاً⁽²⁾فَیُصَیِّرُونَهَا نُصْبَ أَعْیُنِهِمْ وَ إِذَا مَرُّوا بِآیَةٍ فِیهَا تَخْوِیفٌ أَصْغَوْا إِلَیْهَا بِقُلُوبِهِمْ وَ أَبْصَارِهِمْ فَاقْشَعَرَّتْ مِنْهَا جُلُودُهُمْ وَ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ خَوْفاً وَ فَرَقاً⁽³⁾نَحَلَتْ لَهَا أَبْدَانُهُمْ وَ ظَنُّوا أَنَّ زَفِیرَ جَهَنَّمَ وَ شَهِیقَهَا وَ صَلْصَلَةَ حَدِیدِهَا فِی آذَانِهِمْ مُکِبِّینَ عَلَی وُجُوهِهِمْ وَ أَکُفِّهِمْ تَجْرِی دُمُوعُهُمْ عَلَی خُدُودِهِمْ یَجْأَرُونَ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی فِی فَکَاکِ رِقَابِهِمْ .

وَ أَمَّا النَّهَارَ فَعُلَمَاءُ أَبْرَارٌ أَتْقِیَاءُ قَدْ بَرَاهُمُ الْخَوْفُ فَهُمْ أَمْثَالُ الْقِدَاحِ ⁽⁴⁾إِذَا نَظَرَ إِلَیْهِمُ النَّاظِرُ یَقُولُ بِهِمْ مَرَضٌ وَ مَا بِهِمْ مَرَضٌ وَ یَقُولُ قَدْ خُولِطُوا وَ مَا خُولِطُوا⁽⁵⁾إِذَا ذَکَرُوا عَظَمَةَ اللَّهِ وَ شِدَّةَ سُلْطَانِهِ وَ ذَکَرُوا الْمَوْتَ وَ أَهْوَالَ الْقِیَامَةِ وَجَفَتْ قُلُوبُهُمْ

به جهت شوق به ثواب و خوف از عذاب، روح ها در پیکرشان یک لحظه نمی ماند. خدا در چشمهایشان بزرگ است و جز او کوچک. گویی بهشت و نعمت آن و جهنم و عذابش را به چشم دیده اند. دلهای محزون دارند اما از شر آن ها مردم در امانند.

نیازمندی آن ها کم است و پیکری ضعیف دارند ولی به برادران خود زیاد کمک می کنند، زمین فرش آن ها است و آب آن عطر ایشان. دنیا را رها کرده اند. چند روزی شکیبایی می کنند و سپس به سوی یک آسایش مداوم می روند.

تجارتی سودمند دارند که خداوند کریم بشارت آن را داده. دنیا در پی آن ها است و آن ها اراده دنیا را ندارند. دنیا در جستجوی ایشان است ولی آن ها از آن فرار می کنند.

شبانگاه بر روی پا می ایستند و تلاوت قرآن می کنند با آداب مخصوص آن. هر وقت به آیه ای می گذرند که در آن تشویق است، به امید رسیدن، دل به آن می بندند. از شوق مانند کسی هستند که عزیزی در آستانه آمدن دارند و چشم به آن تشویق می بندند اما وقتی به آیه ای می رسند که در آن تخویف و ترساندن است، با دل و گوش متوجه آنند. پوست بدنشان به رعشه می افتد و دلها از ترس و بیم در هراس است و بدنها نحیف. چنان که گویی زفیر جهنم و صدای شعله آن و برخورد زنجیرهای آتشین در گوش آن ها است، به رو بر زمین می افتند و اشکهایشان جاری می شود و برای نجات خویش (از این عذاب) به خدا پناه می برند.

اما در روزها دانشمندانی پرهیزکار و نیکوکارند که ترس آن ها را ضعیف و لاغر نموده و مانند تیری در کمان هستند. وقتی ایشان را ببینی می پنداری مریضند با اینکه مرضی ندارند و می پنداری عقل خود را از دست داده اند در حالی که چنین نیست. وقتی به یاد عظمت خدا و قدرت او و مرگ و هراس قیامت می افتند، دلهایشان مضطرب شده

وَ طَاشَتْ حُلُومُهُمْ وَ ذَهَلَتْ عُقُولُهُمْ ⁽¹⁾فَإِذَا اسْتَفَاقُوا مِنْ ذَلِکَ بَادَرُوا إِلَی اللَّهِ بِالْأَعْمَالِ الزَّاکِیَةِ- لَا یَرْضَوْنَ بِالْقَلِیلِ وَ لَا یَسْتَکْثِرُونَ الْکَثِیرَ فَهُمْ لِأَنْفُسِهِمْ مُتَّهِمُونَ وَ مِنْ أَعْمَالِهِمْ مُشْفِقُونَ إِنْ زُکِّیَ أَحَدُهُمْ خَافَ اللَّهَ وَ غَائِلَةَ التَّزْکِیَةِ⁽²⁾قَالَ وَ أَنَا أَعْلَمُ بِنَفْسِی مِنْ غَیْرِی وَ رَبِّی أَعْلَمُ بِی مِنِّی اللَّهُمَّ لَا تُؤَاخِذْنِی بِمَا یَقُولُونَ وَ اجْعَلْنِی کَمَا یَظُنُّونَ وَ اغْفِرْ لِی مَا لَا یَعْلَمُونَ .

وَ مِنْ عَلَامَاتِ أَحَدِهِمْ أَنْ یَکُونَ لَهُ حَزْمٌ فِی لِینٍ وَ إِیمَانٌ فِی یَقِینٍ وَ حِرْصٌ فِی تَقْوَی وَ فَهْمٌ فِی فِقْهٍ وَ حِلْمٌ فِی عِلْمٍ وَ کَیْسٌ فِی رِفْقٍ وَ قَصْدٌ فِی غِنًی وَ خُشُوعٌ فِی عِبَادَةٍ وَ تَحَمُّلٌ فِی فَاقَةٍ وَ صَبْرٌ فِی شِدَّةٍ وَ إِعْطَاءٌ فِی حَقٍّ وَ طَلَبٌ لِحَلَالٍ وَ نَشَاطٌ فِی هُدًی وَ تَحَرُّجٌ عَنْ طَمَعٍ وَ تَنَزُّهٌ عَنْ طَبَعٍ وَ بِرٌّ فِی اسْتِقَامَةٍ وَ اعْتِصَامٌ بِاللَّهِ مِنْ مُتَابَعَةِ الشَّهَوَاتِ وَ اسْتَعَاذَةٌ بِهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ یُمْسِی وَ هَمُّهُ الشُّکْرُ وَ یُصْبِحُ وَ شُغْلُهُ الْفِکْرُ⁽³⁾أُولَئِکَ الْآمِنُونَ الْمُطْمَئِنُّونَ الَّذِینَ یُسْقَوْنَ مِنْ کَأْسٍ لا لَغْوٌ فِیها وَ لا تَأْثِیمٌ ⁽⁴⁾.

«90»

وَ قَالَ علیه السلام: الْمُؤْمِنُونَ هُمُ الَّذِینَ عَرَفُوا مَا أَمَامَهُمْ فَذَبَلَتْ شِفَاهُهُمْ وَ غَشِیَتْ عُیُونُهُمْ وَ شَحَبَتْ أَلْوَانُهُمْ ⁽⁵⁾حَتَّی عُرِفَتْ فِی وُجُوهِهِمْ غَبَرَةُ الْخَاشِعِینَ فَهُمْ عِبَادُ اللَّهِ الَّذِینَ مَشَوْا عَلَی الْأَرْضِ هَوْناً وَ اتَّخَذُوهَا بِسَاطاً وَ تُرَابَهَا فِرَاشاً فَرَفَضُوا الدُّنْیَا وَ أَقْبَلُوا عَلَی الْآخِرَةِ عَلَی مِنْهَاجِ الْمَسِیحِ ابْنِ مَرْیَمَ إِنْ شَهِدُوا لَمْ یُعْرَفُوا وَ إِنْ غَابُوا لَمْ یُفْتَقَدُوا وَ إِنْ مَرِضُوا لَمْ یُعَادُوا صُوَّامُ الْهَوَاجِرِ قُوَّامُ الدَّیَاجِرِ⁽⁶⁾

و دیوانه وار عقل از سرشان می رود، وقتی به حال می آیند به اعمال صالح روی می آورند و هرگز به مقدار کم راضی نمی شوند و عمل کثیر خود را زیاد نمی انگارند.

خود را متهم می دارند و از اعمال خویش بیمناکند. اگر یکی از آن ها را بستایی از خدا می ترسد و این ستایش برایش مصیبتی می شود، می گوید: من خودم را بهتر می شناسم از شما، و خدا مرا از خودم بهتر می شناسد. خدایا! از من بازخواست نکنی حرفی را که اینها در باره ام می گویند، و مرا همان طور قرار بده که می گویند و ببخش آن خطاهایم را که اینها نمی دانند.

از نشانه های آن ها این است که استوارند به همراه ملایمت، و ایمان با یقین، و حرص در تقوی، و فهم و بینش مذهبی و بردباری با علم، و زیرکی با مدارا و میانه روی در ثروت، و خشوع در عبادت و تحمل در تنگدستی و صبر در گرفتاری و بخشش در راه حق و جستجوی حلال، و سرحالی در راه هدایت و خودداری از طمع و پرهیز از میل گرایی، و نیکی در پایداری، پناه بردن به خدا از پیروی شهوات و پناه بردن به او از شیطان مطرود. شب را به صبح می رساند و همتش در شکر است و صبحگاه کارش فکر و اندیشه است. اینهایند کسانی که در امانند و مطمئن. کسانی که از جامی که در آن لغو و گناه وجود ندارد می آشامند.⁽⁷⁾

روایت 90

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: مؤمنین کسانی هستند که می دانند پیش رویشان چیست؟ لبهایشان خشک شده. چشمهایشان پوشیده است و رنگهایشان تغییر کرده به طوری که در چهره آن ها آثار خشوع دیده می شود. آن ها بندگان خدا هستند که بر روی زمین آرام و مطمئن راه می روند. و زمین را فرش گسترده و خاک آن را بستر نرم گرفته اند. دنیا را رها کرده و به روش عیسی مسیح روی به آخرت آورده اند. اگر حضور داشته باشند شناخته نمی شوند و اگر غایب باشند گم نشده اند. اگر مریض شوند به عیادت آن ها نمی روند. در گرمای شدید روزه دارند و در شبهای تار شب زنده دارند.

یَضْمَحِلُّ عِنْدَهُمْ کُلُّ فِتْنَةٍ وَ یَنْجَلِی عَنْهُمْ کُلُّ شُبْهَةٍ أُولَئِکَ أَصْحَابِی فَاطْلُبُوهُمْ فِی أَطْرَافِ الْأَرَضِینَ فَإِنْ لَقِیتُمْ مِنْهُمْ أَحَداً فَاسْأَلُوهُ أَنْ یَسْتَغْفِرَ لَکُمْ.

«91»

وَ قَالَ علیه السلام⁽¹⁾: شِیعَتُنَا الْمُتَبَاذِلُونَ فِی وَلَایَتِنَا الْمُتَحَابُّونَ فِی مَوَدَّتِنَا الْمُتَوَازِرُونَ فِی أَمْرِنَا الَّذِینَ إِنْ غَضِبُوا لَمْ یَظْلِمُوا وَ إِنْ رَضُوا لَمْ یُسْرِفُوا بَرَکَةٌ عَلَی مَنْ جَاوَرَهُ سِلْمٌ لِمَنْ خَالَطُوهُ أُولَئِکَ هُمُ السَّائِحُونَ النَّاحِلُونَ الزَّابِلُونَ ذَابِلَةٌ شِفَاهُهُمْ خَمِیصَةٌ بُطُونُهُمْ ⁽²⁾مُتَغَیِّرَةٌ أَلْوَانُهُمْ مُصْفَرَّةٌ وُجُوهُهُمْ کَثِیرٌ بُکَاؤُهُمْ جَارِیَةٌ دُمُوعُهُمْ یَفْرَحُ النَّاسُ وَ یَحْزَنُونَ وَ یَنَامُ النَّاسُ وَ یَسْهَرُونَ إِذَا شَهِدُوا لَمْ یُعْرَفُوا وَ إِذَا غَابُوا لَمْ یُفْتَقَدُوا وَ إِذَا خَطَبُوا الْأَبْکَارَ لَمْ یُزَوَّجُوا قُلُوبُهُمْ مَحْزُونَةٌ وَ شُرُورُهُمْ مَأْمُونَةٌ وَ أَنْفُسُهُمْ عَفِیفَةٌ وَ حَوَائِجُهُمْ خَفِیفَةٌ ذُبُلُ الشِّفَاهِ مِنَ الْعَطَشِ خُمْصُ الْبُطُونِ مِنَ الْجُوعِ عُمْشُ الْعُیُونِ مِنَ السَّهَرِ الرَّهْبَانِیَّةُ عَلَیْهِمْ لَائِحَةٌ وَ الْخَشْیَةُ لَهُمْ لَازِمَةٌ کُلَّمَا ذَهَبَ مِنْهُمْ سَلَفٌ خَلَفَ فِی مَوْضِعِهِ خَلَفٌ أُولَئِکَ الَّذِینَ یَرِدُونَ الْقِیَامَةَ وُجُوهُهُمْ کَالْقَمَرِ لَیْلَةَ الْبَدْرِ تَغْبِطُهُمُ الْأَوَّلُونَ وَ الْآخِرُونَ وَ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا یَحْزَنُونَ.

«92»

وَ قَالَ علیه السلام: الْمُؤْمِنُ یَرْغَبُ فِیمَا یَبْقَی وَ یَزْهَدُ فِیمَا یَفْنَی یَمْزُجُ الْحِلْمَ بِالْعِلْمِ وَ الْعِلْمَ بِالْعَمَلِ بَعِیدٌ کَسَلُهُ دَائِمٌ نَشَاطُهُ قَرِیبٌ أَمَلُهُ حَیٌّ قَلْبُهُ ذَاکِرٌ لِسَانُهُ- لَا یُحَدِّثُ بِمَا لَا یُؤْتَمَنُ عَلَیْهِ الْأَصْدِقَاءُ وَ لَا یَکْتُمُ شَهَادَةَ الْأَعْدَاءِ- لَا یَعْمَلُ شَیْئاً مِنَ الْخَیْرِ رِیَاءً وَ لَا یَتْرُکُهُ حَیَاءً الْخَیْرُ مِنْهُ مَأْمُولٌ وَ الشَّرُّ مِنْهُ مَأْمُونٌ إِنْ کَانَ فِی الذَّاکِرِینَ لَمْ یُکْتَبْ فِی الْغَافِلِینَ وَ إِنْ کَانَ فِی الْغَافِلِینَ کُتِبَ فِی الذَّاکِرِینَ وَ یَعْفُو عَمَّنْ ظَلَمَهُ وَ یُعْطِی مَنْ حَرَمَهُ وَ یَصِلُ مَنْ قَطَعَهُ وَ یُحْسِنُ إِلَی مَنْ أَسَاءَ إِلَیْهِ- لَا یَعْزُبُ حِلْمُهُ وَ لَا یُعَجِّلُ فِیمَا یُرِیبُهُ بَعِیدٌ جَهْلُهُ لَیِّنٌ قَوْلُهُ قَرِیبٌ مَعْرُوفُهُ غَائِبٌ مُنْکَرُهُ صَادِقٌ کَلَامُهُ حَسَنٌ فِعْلُهُ مُقْبِلٌ خَیْرُهُ مُدْبِرٌ شَرُّهُ فِی الزَّلَازِلِ وَقُورٌ وَ فِی الْمَکَارِهِ

در پیش آن ها هر آشوبی از بین می رود و هر شبهه و اشتباهی کشف می گردد. آن هایند اصحاب من. آن ها را در پهندشت دنیا بجویید. اگر یکی از آن ها را ملاقات کردید، تقاضا کنید برایتان طلب مغفرت نماید.⁽³⁾

روایت 91

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: شیعیان ما کسانی هستند که در راه ولایت ما به یکدیگر کمک می کنند و در راه محبت ما با هم به دوستی می پردازند و در امر ما با یکدیگر همکاری دارند.

کسانی هستند که اگر خشم بگیرند ستم نمی کنند و اگر خشنود باشند اسراف ندارند. برکت برای همسایگانند و تسلیم برای دوستان. آن ها سیاحت گران ضعیف و لاغر اندام هستند. لبهایشان خشک و شکمهایشان گرسنه و رنگهایشان تغییر یافته است.

چهره های زرد دارند. زیاد گریه می کنند و اشکهایشان جاری است. مردم شادند و آن ها غمگین، مردم در خوابند و آن ها شب زنده دار. وقتی حاضرند شناخته نمی شوند و وقتی غایبند گم نشده اند. اگر به خواستگاری دختران بروند با آن ها ازدواج نمی کنند. دلهای محزون دارند و شر آن ها مامون است. دارای نفسی عفیف و نیازهای سبک و خفیف هستند. لبان خشک از تشنگی و شکمهای خالی از گرسنگی، دیده های به هم خورده از بیدارخوابی. کناره گیری از دنیا در آن ها آشکار است و پیوسته بیمناکند. هر کدام از ایشان که بمیرند دیگری همچون او جایش را می گیرد. آن هایند که در قیامت چهره شان چون ماه تابان می درخشد و مورد حسرت گذشتگان و آیندگانند، نه بیمی بر آن ها است و نه محزون می شوند.⁽⁴⁾

روایت 92

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: مؤمن علاقه به زندگی پایدار دارد و بی میل به دنیای ناپایدار است. حلم را با علم و علم را با عمل مخلوط می کند. دیر کسل می شود و پیوسته در حال نشاط است. آرزوی دور و دراز ندارد و قلبش زنده است. زبان ذکرگو دارد. سخن در باره چیزی که دوستان بر آن اعتماد ندارند نمی گوید و شهادت را در باره دشمنان پنهان نمی دارد. هرگز کار نیکی را از روی ریا انجام نمی دهد و از خجالت ترک نمی کند. امید به خیر او هست و از شرش در امانند. اگر در ذاکرین باشد غافل نیست، اگر در میان غافلان باشد از جمله ذاکران به حساب می آید. ستمگر به خویش را می بخشد و به کسی که او را محروم نمود عطا می کند و با قاطع خویشاوندی رابطه برقرار می نماید و به کسی که به او بدی کرده نیکی می کند. بردباری را از دست نمی دهد و در کارهای مشکوک عجله ندارد. از نادانی فاصله دارد و گفتار نرم دارد. نیکی او نزدیک و کار زشتش دور است. راستگو و خوش کردار است. خیرخواه و بیزار از شرّ است، در پیش آمدها سنگین و در گرفتاریها

صَبُورٌ وَ فِی الرَّخَاءِ شَکُورٌ- لَا یَحِیفُ عَلَی مَنْ یُبْغِضُ وَ لَا یَأْثَمُ فِیمَنْ یُحِبُّ وَ لَا یَدَّعِی مَا لَیْسَ لَهُ وَ لَا یَجْحَدُ حَقّاً عَلَیْهِ یَعْتَرِفُ بِالْحَقِّ قَبْلَ أَنْ یُشْهَدَ عَلَیْهِ وَ لَا یُضِیعُ مَا اسْتُحْفِظَ وَ لَا یَرْغَبُ فِیمَا لَا تَدْعُوهُ الضَّرُورَةُ إِلَیْهِ- لَا یَتَنَابَزُ بِالْأَلْقَابِ وَ لَا یَبْغِی عَلَی أَحَدٍ وَ لَا یَهْزَأُ بِمَخْلُوقٍ وَ لَا یُضَارُّ بِالْجَارِ وَ لَا یَشْمَتُ بِالْمَصَائِبِ مُؤَدَّبٌ بِأَدَاءِ الْأَمَانَاتِ مُسَارِعٌ إِلَی الطَّاعَاتِ مُحَافِظٌ عَلَی الصَّلَوَاتِ بَطِی ءٌ فِی الْمُنْکَرَاتِ.

لَا یَدْخُلُ عَلَی الْأُمُورِ بِجَهْلٍ وَ لَا یَخْرُجُ عَنِ الْحَقِّ بِعَجْزٍ إِنْ صَمَتَ فَلَا یَغُمُّهُ الصَّمْتُ وَ إِنْ نَطَقَ لَا یَقُولُ الْخَطَأَ وَ إِنْ ضَحِکَ فَلَا تَعْلُو صَوْتُهُ سَمْعَهُ وَ لَا یَجْمَحُ بِهِ الْغَضَبُ ⁽¹⁾وَ لَا تَغْلِبُهُ الْهَوَی وَ لَا یَقْهَرُهُ الشُّحُّ وَ لَا تَمْلِکُهُ الشَّهْوَةُ یُخَالِطُ النَّاسَ لِیَعْلَمَ وَ یَصْمُتُ لِیَسْلَمَ وَ یَسْأَلُ لِیَفْهَمَ یُنْصِتُ إِلَی الْخَیْرِ لِیَعْمَلَ بِهِ وَ لَا یَتَکَلَّمُ بِهِ لِیَفْخَرَ عَلَی مَا سِوَاهُ نَفْسُهُ مِنْهُ فِی عَنَاءٍ وَ النَّاسُ مِنْهُ فِی رَاحَةٍ یُتْعِبُ نَفْسَهُ لِآخِرَتِهِ وَ یَعْصِی هَوَاهُ لِطَاعَةِ رَبِّهِ بُعْدُهُ عَمَّنْ تَبَاعَدَ مِنْهُ نَزَاهَةٌ وَ دُنُوُّهُ مِمَّنْ دَنَا مِنْهُ لِینٌ وَ رَحْمَةٌ لَیْسَ بُعْدُهُ بِکِبْرٍ وَ لَا قُرْبُهُ خَدِیعَةً مُقْتَدٍ بِمَنْ کَانَ قَبْلَهُ مِنْ أَهْلِ الْإِیمَانِ إِمَامٌ لِمَنْ بَعْدَهُ مِنَ الْبَرَرَةِ الْمُتَّقِینَ.

«93»

وَ قَالَ علیه السلام: طُوبَی لِلزَّاهِدِینَ فِی الدُّنْیَا الرَّاغِبِینَ فِی الْآخِرَةِ أُولَئِکَ قَوْمٌ اتَّخَذُوا أَرْضَ اللَّهِ مِهَاداً وَ تُرَابَهَا وِسَاداً وَ مَاءَهَا طِیباً وَ جَعَلُوا الْکِتَابَ شِعَاراً وَ الدُّعَاءَ دِثَاراً وَ إِنَّ اللَّهَ أَوْحَی إِلَی عَبْدِهِ الْمَسِیحِ علیه السلام أَنْ قُلْ لِبَنِی إِسْرَائِیلَ- لَا تَدْخُلُوا بَیْتاً مِنْ بُیُوتِی إِلَّا بِقُلُوبٍ طَاهِرَةٍ وَ أَبْصَارٍ خَاشِعَةٍ وَ أَکُفٍّ نَقِیَّةٍ وَ أَعْلِمْهُمْ أَنِّی لَا أُجِیبُ لِأَحَدٍ مِنْهُمْ دَعْوَةً وَ لِأَحَدٍ مِنْ خَلْقِی قِبَلَهُ مَظْلِمَةٌ.

«94»

وَ قَالَ علیه السلام: الْمُؤْمِنُ وَقُورٌ عِنْدَ الْهَزَاهِزِ ثَبُوتٌ عِنْدَ الْمَکَارِهِ صَبُورٌ عِنْدَ الْبَلَاءِ شَکُورٌ عِنْدَ الرَّخَاءِ قَانِعٌ بِمَا رَزَقَهُ اللَّهُ- لَا یَظْلِمُ الْأَعْدَاءَ وَ لَا یَتَحَامَلُ لِلْأَصْدِقَاءِ⁽²⁾النَّاسُ مِنْهُ رَاحَةٌ وَ نَفْسُهُ مِنْهُ فِی تَعَبٍ الْعِلْمُ خَلِیلُهُ وَ الْعَقْلُ قَرِینُهُ

شکیبا، و در نعمت و فراوانی شکرگزار است ستم به دشمن خود نمی کند و درباره دوست خود به گناه دست نمی زند. چیزی را که مال او نیست ادعای آن را نمی کند، و منکر حق دیگران بر خود نمی شود. خود به حق اعتراف میکند پیش شهادت مشهود، هر چه در اختیار او بگذاری در حفظش می کوشد. علاقه ای به چیزی که ضروری او نیست ندارد. مردم را به تمسخر نمی گیرد و ستم به کسی روا نمی دارد و کسی را مسخره نمی کند و به همسایه زیان نمی رساند و در گرفتاری و مصیبت، مردم را شماتت نمی کند و به باز پس دادن امانتها تربیت شده، در اطاعت و بندگیها سرعت دارد، مواظب نمازها است و در انجام کارهای زشت کند است.

به نادانی وارد کارها نمی شود، و به واسطه ناتوانی از حق خارج نمی شود. اگر سکوت کند از سکوت خود ملول نمی گردد. اگر سخن بگوید خطا ندارد. اگر بخندد صدای خنده اش از گوش او بلندتر نمی شود. خشم، بر او فرمان نمی راند .

هوی پرستی بر او پیروز نمی شود و حرص او را مغلوب نمی کند. شهوت بر او فرمانروایی نخواهد کرد. با مردم برای علم آمیزش می کند. ساکت است تا سالم بماند. می پرسد تا بفهمد. در باره کار خوب سکوت می کند تا عمل به آن نماید. هرگز در باره کار خود سخن نمی گوید تا با آن بر دیگران افتخار کند. جان خود را به رنج می اندازد و دیگران از او آسایش می یابند؛ برای آخرت به رنج می افتد.

در راه اطاعت خدا مخالفت هوای نفس می کند. فاصله اش از کسی که با او فاصله دارد به واسطه عفت و پاکدامنی است و نزدیکی او با نزدیکان، رحمت و ملایمت است. فاصله اش (با ایشان) از کبر و خودپسندی نیست و نه نزدیکی او نیرنگ. پیرو پیشینیان مؤمن است و پیشوای آیندگان پرهیزکار.⁽³⁾

روایت 93

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: خوشا به حال زاهدان در دنیا که دل به آخرت بسته اند. آن ها زمین را گهواره و خاک را بالش و آب را عطر و کتاب خدا را شعار و دعا را کار خود قرار داده اند. خداوند به بنده خود عیسی مسیح وحی کرد که به بنی اسراییل بگو، داخل خانه های من نشوید مگر با دلی پاک و چشمی خاشع و دستهای پرهیزکار و به آنها اعلام کن، دعای هیچ یک از آن ها را اجابت نمی کنم در صورتی که حقی از دیگری به گردن او باشد.⁽⁴⁾

روایت 94

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: مؤمن در پیش آمدهای سخت سنگین است و در ناملایمات پایدار و در بلا شکیبا و در رضا و فراوانی سپاسگزار، قانع به روزی خدا است. ستم به دشمنان نمی کند و گناه خود به گردن دوستان نمی اندازد. مردم از او در آسایشند اما او خود را به رنج می اندازد. علم دوست اوست و عقل همنشین او.

وَ الْحِلْمُ وَزِیرُهُ وَ الصَّبْرُ أَمِیرُهُ وَ الرِّفْقُ أَخُوهُ وَ اللِّینُ وَالِدُهُ.

«95»

وَ قَوْلُهُ علیه السلام لِنَوْفٍ الْبِکَالِیِّ أَ تَدْرِی یَا نَوْفُ مَنْ شِیعَتِی قَالَ لَا وَ اللَّهِ قَالَ شِیعَتِی الذُّبُلُ الشِّفَاهِ الْخُمْصُ الْبُطُونِ الَّذِینَ تُعْرَفُ الرَّهْبَانِیَّةُ فِی وُجُوهِهِمْ رُهْبَانٌ بِاللَّیْلِ أُسُدٌ بِالنَّهَارِ الَّذِینَ إِذَا جَنَّهُمُ اللَّیْلُ ائْتَزَرُوا عَلَی أَوْسَاطِهِمْ وَ ارْتَدَوْا عَلَی أَطْرَافِهِمْ ⁽¹⁾وَ صَفُّوا أَقْدَامَهُمْ وَ افْتَرَشُوا جِبَاهَهُمْ تَجْرِی دُمُوعُهُمْ عَلَی خُدُودِهِمْ یَجْأَرُونَ إِلَی اللَّهِ فِی فَکَاکِ أَعْنَاقِهِمْ ⁽²⁾وَ أَمَّا النَّهَارَ فَحُلَمَاءُ عُلَمَاءُ کِرَامٌ نُجَبَاءُ أَبْرَارٌ أَتْقِیَاءُ یَا نَوْفُ شِیعَتِی مَنْ لَمْ یَهِرَّ هَرِیرَ الْکَلْبِ وَ لَمْ یَطْمَعْ طَمَعَ الْغُرَابِ وَ لَمْ یَسْأَلِ النَّاسَ وَ لَوْ مَاتَ جُوعاً إِنْ رَأَی مُؤْمِناً أَکْرَمَهُ وَ إِنْ رَأَی فَاسِقاً هَجَرَهُ هَؤُلَاءِ وَ اللَّهِ شِیعَتِی.

«96»

قَالَ نَوْفٌ: عَرَضَتْ لِی حَاجَةٌ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام فَاسْتَتْبَعْتُ إِلَیْهِ جُنْدَبَ بْنَ زُهَیْرٍ وَ الرَّبِیعَ بْنَ خُثَیْمٍ وَ ابْنَ أَخِیهِ هَمَّامَ بْنَ عُبَادَةَ بْنِ خُثَیْمٍ وَ کَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْبَرَانِسِ الْمُتَعَبِّدِینَ فَأَقْبَلْنَا إِلَیْهِ فَأَلْفَیْنَاهُ حِینَ خَرَجَ یَؤُمُّ الْمَسْجِدَ فَأَفْضَی وَ نَحْنُ مَعَهُ إِلَی نَفَرٍ مُتَدَیِّنِینَ قَدْ أَفَاضُوا فِی الْأُحْدُوثَاتِ تَفَکُّهاً وَ هُمْ یُلْهِی بَعْضُهُمْ بَعْضاً فَأَسْرَعُوا إِلَیْهِ قِیَاماً وَ سَلَّمُوا عَلَیْهِ فَرَدَّ التَّحِیَّةَ ثُمَّ قَالَ مَنِ الْقَوْمُ فَقَالُوا أُنَاسٌ مِنْ شِیعَتِکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ لَهُمْ خَیْراً ثُمَّ قَالَ یَا هَؤُلَاءِ مَا لِی لَا أَرَی فِیکُمْ سِمَةَ شِیعَتِنَا وَ حِلْیَةَ أَحِبَّتِنَا فَأَمْسَکَ الْقَوْمُ حَیَاءً فَأَقْبَلَ عَلَیْهِ جُنْدَبٌ وَ الرَّبِیعُ فَقَالا لَهُ مَا سِمَةُ شِیعَتِکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَسَکَتَ فَقَالَ هَمَّامٌ کَانَ عَابِداً مُجْتَهِداً أَسْأَلُکَ بِالَّذِی أَکْرَمَکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ خَصَّکُمْ وَ حَبَاکُمُ لَمَّا أَنْبَأْتَنَا بِصِفَةِ شِیعَتِکَ فَقَالَ لَا تُقْسِمْ فَسَأُنَبِّئُکُمْ جَمِیعاً وَ وَضَعَ یَدَهُ عَلَی مَنْکِبِ هَمَّامٍ وَ قَالَ:

حلم وزیرش و صبر امیرش و مدارا برادرش و ملایمت پدرش.⁽³⁾

روایت 95

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام به نوف بکالی فرمود: می دانی نوف، شیعه من کیست؟ گفت: نه به خدا. فرمود: شیعه من کسی است که لبان او خشک شده، شکمش خالی است. رهبانیت از چهره اش آشکار است. گوشه گیر است در شب و شیر است در روز. شب هنگام جامه بر تن می پوشند و ردا بر دوش می افکنند و به پا می ایستند و چهره بر خاک می نهند. اشکشان بر صورت جاری می شود. از خدا تقاضا می کنند که از آتش جهنم آزادشان کند اما در روز حلیم و دانا، بزرگوار، نجیب، نیکوکار و پرهیزکارند. ای نوف، شیعه من کسی است که چون سگ زوزه نزند و همچون کلاغ طمع نداشته باشد از مردم درخواست نکند گرچه از گرسنگی بمیرد. اگر مؤمنی را ببیند گرامی بدارد و اگر فاسقی را مشاهده کند فاصله بگیرد، به خدا قسم اینهایند شیعیان من.⁽⁴⁾

روایت 96

مطالب السؤول: نوف گفت احتیاجی به امیرالمؤمنین علیه السّلام پیدا کردم؛ از پی جندب بن زهیر و ربیع بن خثیم و پسر برادرش همام بن عباده بن خثیم که از عباد به شمار می رفت رفتم، وقتی (از خانه) خارج شده بود و تصمیم (رفتن به) مسجد داشت، خدمت آن حضرت رسیدیم. در همان موقع که ما خدمتش بودیم به گروهی از متدینین که مشغول صحبت و خنده و شوخی بودند و با یکدیگر مزاح می کردند رسید. همین که مولا را دیدند از جای حرکت کردند و سلام دادند، جواب آن ها را داد و پرسید شما کیستید؟

گفتند گروهی از شیعیان شماییم یا امیرالمؤمنین. فرمود خیر است. سپس فرمود: چرا آثار شیعه را در شما نمی بینم و زیور دوستان ما در شما نیست. آن ها از خجالت چیزی نگفتند. جندب و ربیع عرض کردند، علامت شیعیان شما چیست یا امیرالمؤمنین؟ امام سکوت کرد، همام که مردی عابد و پارسا و بسیار کوشا در عبادت بود گفت، شما را سوگند می دهم به آن خدایی که شما خانواده را گرامی داشته و امتیاز بخشیده، علامت شیعیان خود را بفرمایید. فرمود: قسم مده، اکنون برای همه شما توضیح می دهم.

(حضرت) دست بر روی شانه همام گذاشت و فرمود:

شِیعَتُنَا هُمُ الْعَارِفُونَ بِاللَّهِ الْعَامِلُونَ بِأَمْرِ اللَّهِ أَهْلُ الْفَضَائِلِ النَّاطِقُونَ بِالصَّوَابِ مَأْکُولُهُمُ الْقُوتُ وَ مَلْبَسُهُمُ الِاقْتِصَادُ وَ مَشْیُهُمُ التَّوَاضُعُ بَخَعُوا لِلَّهِ تَعَالَی بِطَاعَتِهِ ⁽¹⁾وَ خَضَعُوا لَهُ بِعِبَادَتِهِ فَمَضَوْا غَاضِّینَ أَبْصَارَهُمْ عَمَّا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ وَاقِفِینَ أَسْمَاعَهُمْ عَلَی الْعِلْمِ بِدِینِهِمْ نَزَلَتْ أَنْفُسُهُمْ مِنْهُمْ فِی الْبَلَاءِ کَالَّذِی نَزَلَتْ مِنْهُمْ فِی الرَّخَاءِ رَضُوا عَنِ اللَّهِ تَعَالَی بِالْقَضَاءِ فَلَوْ لَا الْآجَالُ الَّتِی کَتَبَ اللَّهُ تَعَالَی لَهُمْ لَمْ تَسْتَقِرَّ أَرْوَاحُهُمْ فِی أَبْدَانِهِمْ طَرْفَةَ عَیْنٍ شَوْقاً إِلَی لِقَاءِ اللَّهِ وَ الثَّوَابِ وَ خَوْفاً مِنْ أَلِیمِ الْعِقَابِ عَظُمَ الْخَالِقُ فِی أَنْفُسِهِمْ وَ صَغُرَ مَا دُونَهُ فِی أَعْیُنِهِمْ فَهُمْ وَ الْجَنَّةُ کَمَنْ رَآهَا فَهُمْ عَلَی أَرَائِکِهَا مُتَّکِئُونَ وَ هُمْ وَ النَّارُ کَمَنْ رَآهَا فَهُمْ فِیهَا مُعَذَّبُونَ صَبَرُوا أَیَّاماً قَلِیلَةً فَأَعْقَبَتْهُمْ رَاحَةً طَوِیلَةً أَرَادَتْهُمُ الدُّنْیَا فَلَمْ یُرِیدُوهَا وَ طَلَبَتْهُمْ فَأَعْجَزُوهَا أَمَّا اللَّیْلَ فَصَافُّونَ أَقْدَامَهُمْ تَالُونَ لِأَجْزَاءِ الْقُرْآنِ یُرَتِّلُونَهُ تَرْتِیلًا یَعِظُونَ أَنْفُسَهُمْ بِأَمْثَالِهِ وَ یَسْتَشْفُونَ لِدَائِهِمْ بِدَوَائِهِ تَارَةً وَ تَارَةً یَفْتَرِشُونَ جِبَاهَهُمْ وَ أَنْفُسَهُمْ وَ رُکَبَهُمْ وَ أَطْرَافَ أَقْدَامِهِمْ تَجْرِی دُمُوعُهُمْ عَلَی خُدُودِهِمْ یُمَجِّدُونَ جَبَّاراً عَظِیماً وَ یَجْأَرُونَ إِلَیْهِ فِی فَکَاکِ أَعْنَاقِهِمْ هَذَا لَیْلُهُمْ وَ أَمَّا نَهَارَهُمْ فَحُلَمَاءُ عُلَمَاءُ بَرَرَةٌ أَتْقِیَاءُ بَرَاهُمْ خَوْفُ بَارِیهِمْ ⁽²⁾فَهُمْ کَالْقِدَاحِ تَحْسَبُهُمْ مَرْضَی وَ قَدْ خُولِطُوا وَ مَا هُمْ بِذَلِکَ بَلْ خَامَرَهُمْ مِنْ عَظَمَةِ رَبِّهِمْ وَ شِدَّةِ سُلْطَانِهِ مَا طَاشَتْ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَ ذَهَلَتْ مِنْهُ عُقُولُهُمْ فَإِذَا اشْتَاقُوا مِنْ ذَلِکَ بَادَرُوا إِلَی اللَّهِ تَعَالَی بِالْأَعْمَالِ الزَّکِیَّةِ- لَا یَرْضَوْنَ لَهُ بِالْقَلِیلِ وَ لَا یَسْتَکْثِرُونَ لَهُ الْجَزِیلَ فَهُمْ لِأَنْفُسِهِمْ مُتَّهِمُونَ وَ مِنْ أَعْمَالِهِمْ مُشْفِقُونَ .

یَرَی لِأَحَدِهِمْ قُوَّةً فِی دِینٍ وَ حَزْماً فِی لِینٍ ⁽³⁾وَ إِیمَاناً فِی یَقِینٍ وَ حِرْصاً عَلَی

شیعیان ما عارف به خدا و عامل به امر اویند. ممتاز به فضایل و گویا به راستی هستند. خوراک آن ها به قدر کفایت است. لباسشان اقتصادی است و راه رفتنشان با تواضع است. جان خویش را در راه اطاعت خدا در معرض تلف قرار داده اند و در راه عبادتش خاضعند. در زندگی از محرمات چشم فرو بسته اند. کمال توجه را به علم دینی دارند. در هنگام فراخی و نعمت آن چنان هستند که در هنگام تنگدستی و نعمت. راضی به قضای پروردگارند. اگر نباشد اجلهایی که خدا برای آنان مقدر نموده، به جهت اشتیاق به دیدار خدا و ثواب و ترس از عذاب دردناک، یک چشم به هم زدن روح در کالبدشان نمی ماند. خدا در نظر آن ها بزرگ است و غیر از او کوچک.

گویی بهشت را به چشم دیده اند که بر تختهای آن تکیه زده اند و جهنم را نیز مشاهده نموده اند که در آن معذبند. چند روز مختصر صبر کرده اند، پشت سر آن در یک آسایش ابدی هستند. دنیا در پی آن ها است ولی آن ها دنیا را نمی خواهند. چنان دنیا در جستجوی ایشان است که عاجزش کرده اند.

شب هنگام به پای می ایستند و با راه و رسم صحیح به تلاوت قرآن اشتغال دارند و از پند و اندرزهای آن بهره می برند و از داروهای شفابخش آن دوا می گیرند. گاهی چهره بر زمین می سایند و زانوان و پیکر خود را بر زمین می گذارند و اشک از دو دیده می بارند. ستایش پروردگار بزرگ را می کنند و تقاضای آزادی خویش را از جهنم می نمایند؛ این شب آن ها است.

اما در روز بردباران و دانشمندان و ابرار و اتقیاءاند. اندامشان را ترس از خدا لاغر کرده که همچون تیری در کمان شده اند، هر کس آن ها را ببیند خیال می کند مریض هستند و دیوانه شده اند با اینکه چنین نیست، بلکه قدرت پروردگار و عظمت او دلهایشان را مضطرب و پیکرشان را ضعیف و هوش را از سرشان برده. همین که به حالت وجد درمی آیند با جدیت تمام رو به اعمال شایسته می آورند، راضی به اعمال کم نیستند. اعمال کثیر خود را زیاد نمی شمارند، پیوسته خود را متهم می دارند و از اعمال خویش بیمناکند.

هر یک از آن ها را مشاهده کنی، نیرومند در دین هستند و در موضعش احتیاط می کنند. ایمان آنان با یقین است و به علم حریصند

عِلْمٍ وَ فَهْماً فِی فِقْهٍ وَ عِلْماً فِی حِلْمٍ وَ کِیساً فِی قَصْدٍ وَ قَصْداً فِی غِنًی وَ تَجَمُّلًا فِی فَاقَةٍ وَ صَبْراً فِی شِدَّةٍ وَ خُشُوعاً فِی عِبَادَةٍ وَ رَحْمَةً فِی مَجْهُودٍ وَ إِعْطَاءً فِی حَقٍّ وَ رِفْقاً فِی کَسْبٍ وَ طَلَباً مِنْ حَلَالٍ وَ تَعَفُّفاً فِی طَمَعٍ وَ طَمَعاً فِی غَیْرِ طَبَعٍ وَ نَشَاطاً فِی هُدًی وَ اعْتِصَاماً فِی شَهْوَةٍ وَ بِرّاً فِی اسْتِقَامَةٍ- لَا یَغُرُّهُ مَا جَهِلَهُ وَ لَا یَدَعُ إِحْصَاءَ مَا عَمِلَهُ یَسْتَبْطِئُ نَفْسَهُ فِی الْعَمَلِ وَ هُوَ مِنْ صَالِحِ عَمَلِهِ عَلَی وَجَلٍ یُصْبِحُ وَ شُغْلُهُ الذِّکْرُ وَ یُمْسِی وَ هَمُّهُ الشُّکْرُ یَبِیتُ حَذِراً مِنْ سِنَةِ الْغَفْلَةِ وَ یُصْبِحُ فَرِحاً بِمَا أَصَابَ مِنَ الْفَضْلِ وَ الرَّحْمَةِ .

وَ إِنِ اسْتَصْعَبَ عَلَیْهِ نَفْسُهُ فِیمَا تَکْرَهُ لَمْ یُطِعْهَا سُؤْلَهَا مِمَّا إِلَیْهِ تَسُرُّهُ رَغْبَتُهُ فِیمَا یَبْقَی وَ زَهَادَتُهُ فِیمَا یَفْنَی قَدْ قَرَنَ الْعِلْمَ بِالْعَمَلِ وَ الْعَمَلَ بِالْحِلْمِ وَ یَظَلُّ دَائِماً نَشَاطُهُ بَعِیداً کَسَلُهُ قَرِیباً أَمَلُهُ قَلِیلًا زَلَلُهُ مُتَوَقِّعاً أَجَلُهُ خَاشِعاً قَلْبُهُ ذَاکِراً رَبَّهُ قَانِعَةً نَفْسُهُ عَازِباً جَهْلَهُ مُحْرِزاً دِینَهُ مَیِّتاً دَاؤُهُ کَاظِماً غَیْظَهُ صَافِیاً خُلُقُهُ آمِناً مِنْهُ جَارُهُ سَهْلًا أَمْرُهُ مَعْدُوماً کِبْرُهُ مَتِیناً صَبْرُهُ کَثِیراً ذِکْرُهُ.

لَا یَعْمَلُ شَیْئاً مِنَ الْخَیْرِ رِیَاءً وَ لَا یَتْرُکُهُ حَیَاءً أُولَئِکَ شِیعَتُنَا وَ أَحِبَّتُنَا وَ مِنَّا وَ مَعَنَا آهاً وَ شَوْقاً إِلَیْهِمْ .

فَصَاحَ هَمَّامٌ صَیْحَةً وَ وَقَعَ مَغْشِیّاً عَلَیْهِ فَحَرَّکُوهُ فَإِذَا هُوَ قَدْ فَارَقَ الدُّنْیَا رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَی فَغُسِّلَ وَ صَلَّی عَلَیْهِ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ نَحْنُ مَعَهُ- فَشِیعَتُهُ علیه السلام هَذِهِ صِفَتُهُمْ وَ هِیَ صِفَةُ الْمُؤْمِنِینَ وَ تَقَدَّمَ بَعْضُهَا.

«97»

وَ قَالَ علیه السلام: الْجَنَّةُ الَّتِی أَعَدَّهَا اللَّهُ تَعَالَی لِلْمُؤْمِنِینَ خَطَّافَةٌ لِأَبْصَارِ النَّاظِرِینَ فِیهَا دَرَجَاتٌ مُتَفَاضِلَاتٌ وَ مَنَازِلُ مُتَعَالِیَاتٌ- لَا یَبِیدُ نَعِیمُهَا وَ لَا یَضْمَحِلُّ حُبُورُهَا وَ لَا یَنْقَطِعُ سُرُورُهَا وَ لَا یَظْعَنُ مُقِیمُهَا وَ لَا یَهْرَمُ خَالِدُهَا وَ لَا یَبْؤُسُ سَاکِنُهَا آمِنٌ سُکَّانُهَا مِنَ الْمَوْتِ فَلَا یَخَافُونَ صَفّاً لَهُمُ الْعَیْشُ وَ دَامَتْ لَهُمُ النِّعْمَةُ فِی أَنْهَارٍ مِنْ ماءٍ غَیْرِ آسِنٍ وَ أَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ یَتَغَیَّرْ طَعْمُهُ وَ أَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِینَ وَ أَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّی وَ لَهُمْ فِیها مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ وَ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ عَلَی فُرُشٍ مَوْزُونَةٍ وَ أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ حُورٌ عِینٌ کَأَنَّهُنَّ اللُّؤْلُؤُ الْمَکْنُونُ- وَ فاکِهَةٍ کَثِیرَةٍ لا مَقْطُوعَةٍ وَ لا مَمْنُوعَةٍ

و علمشان با حلم است و در قصد زیرکند و در بی نیازی و ثروت میانه رو، و با تنگدستی، ظاهری آراسته دارند. در گرفتاری شکیبا، جوینده حلال، در خواسته هایی دور از افراط پاکدامن، و در راه هدایت با نشاطند. از شهوت پرستی برکنار، و نیکوکار و با استقامت هستند.

نادانی او را نمی فریبد، از کردار خود چشم نمی پوشد. خود را در کارها کند می شمارد و از کارهای خوب خویش بیمناک است. صبحگاه در ذکر است و شامگاه همتش در شکر. شب را در بیم و ترس از خواب غفلت به سر می برد و صبح می کند شادمان از آنچه از فضیلت و رحمت کسب کرده.

اگر انجام کارهای دینی مانند کمک به مستمندان برای نفسش دشوار است و میل به آن ندارد، در کارهایی که نفسش به آن مایل است و گرایش دارد (مثل شهوت پرستی) با نفس خود مخالفت می کند و اطاعت او را نمی کند. دلبستگی به چیزهای پایدار دارد و از چیزهای فانی بیزار است (مانند دنیا)، علم را با عمل همراه کرده و عمل را با حلم. پیوسته با نشاط است. از کسالت فاصله دارد و آرزوی دور و دراز ندارد.

اشتباهاتش کم است. متوجه مرگ است. دلی خاشع دارد، و قلبی به یاد خدا و نفسی قانع. از نادانی فاصله دارد و دیندار است. دردی ندارد، خشم خویش را فرو خورده، و اخلاقی پاک دارد، همسایه از او آسوده است. در کارها سختگیر است، از تکبر بیزار است. شکیبا و پرتوان و پیوسته در یاد خداست. هرگز کار نیکی را از روی ریا و تظاهر انجام نمی دهد و هرگز کار نیکی را از خجالت رها نمی کند. اینهایند شیعیان و دوستان ما که از ما و با مایند. آه چقدر مشتاق و علاقمند به آن هایم! همام فریادی کشید! و بر زمین افتاد و غش کرد، او را تکان دادند اما قالب تهی کرده و جان به جانان داده بود. رحمة اللَّه علیه. پیکرش را غسل دادند و امیرالمؤمنین علیه السّلام بر او نماز خواند. ما نیز با آن جناب بودیم.

شیعیان علی علیه السّلام چنین هستند و اینها صفت مؤمنین است که قبلا مقداری از آن ذکر شد.⁽¹⁾

روایت 97

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: بهشتی که خداوند آن را برای پرهیزگاران آماده کرده، دیده ها را خیره می کند، در آنجا درجات متفاوتی است. منزلهای بلند و عالی، نعمتش پایان پذیر نیست و آراستگی آن نابود نمی شود و سرور و شادمانی در آن قطع نمی شود، ساکن بهشت به جای دیگر کوچ نمی کند و پیر نمی شود و ناراحت نمی گردد. از مرگ در امانند، دیگر باکی ندارند. زندگی شیرینی دارند، نعمت برای آن ها پیوسته است در جویهای آبی که تغییر نکرده و جویهای شیری که طعمش را از دست نداده و جویهای شرابی که موجب لذت کسانی است که می آشامند. نهرهایی از عسل مصفی. هر نوع میوه در آنجا هست و آمرزش پروردگار. روی فرشهای آراسته و زنان پاک و حوریه های زیبا که همچون مروارید درون صدف می درخشند. میوه های زیاد که پایان پذیر نیست و نه مانعی برای استفاده کرده از آن ها است،

وَ الْمَلائِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بابٍ- سَلامٌ عَلَیْکُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدَّارِ.

أقول

قد مضی فی کتاب الإیمان و الکفر فی باب المؤمن و صفاته خبر همام و طلبه عنه علیه السلام ذکر صفات المؤمن و أنه علیه السلام قال الخطبة بمسجد الکوفة بعده طرق من کتب عدیدة و لکن بینها أنواع من الاختلافات و کذلک بینها و بین هذا الخبر فلا تغفل ثم قد سبق فی ذلک الباب کلام ابن أبی الحدید من کون همام هذا هو همام بن شریح بن یزید بن مرة و المذکور هنا ینافیه کما لا یخفی.

«98»

جع ⁽¹⁾،[جامع الأخبار]: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَقَالَ جِئْتُکَ لِأَسْأَلَ عَنْ أَرْبَعَةِ مَسَائِلَ فَقَالَ علیه السلام سَلْ وَ إِنْ کَانَ أَرْبَعِینَ فَقَالَ أَخْبِرْنِی مَا الصَّعْبُ وَ مَا الْأَصْعَبُ وَ مَا الْقَرِیبُ وَ مَا الْأَقْرَبُ وَ مَا الْعَجَبُ وَ مَا الْأَعْجَبُ وَ مَا الْوَاجِبُ وَ مَا الْأَوْجَبُ .

فَقَالَ علیه السلام الصَّعْبُ الْمَعْصِیَةُ وَ الْأَصْعَبُ فَوْتُ ثَوَابِهَا وَ الْقَرِیبُ کُلُّ مَا هُوَ آتٍ وَ الْأَقْرَبُ هُوَ الْمَوْتُ وَ الْعَجَبُ هُوَ الدُّنْیَا وَ غَفْلَتُنَا فِیهَا أَعْجَبُ وَ الْوَاجِبُ هُوَ التَّوْبَةُ وَ تَرْکُ الذُّنُوبِ هُوَ الْأَوْجَبُ.

«99»

قِیلَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ قَالَ جِئْتُکَ مِنْ سَبْعِمِائَةِ فَرْسَخٍ لِأَسْأَلَکَ عَنْ سَبْعِ کَلِمَاتٍ فَقَالَ علیه السلام سَلْ مَا شِئْتَ فَقَالَ الرَّجُلُ أَیُّ شَیْ ءٍ أَعْظَمُ مِنَ السَّمَاءِ وَ أَیُّ شَیْ ءٍ أَوْسَعُ مِنَ الْأَرْضِ وَ أَیُّ شَیْ ءٍ أَضْعَفُ مِنَ الْیَتِیمِ وَ أَیُّ شَیْ ءٍ أَحَرُّ مِنَ النَّارِ وَ أَیُّ شَیْ ءٍ أَبْرَدُ مِنَ الزَّمْهَرِیرِ وَ أَیُّ شَیْ ءٍ أَغْنَی مِنَ الْبَحْرِ وَ أَیُّ شَیْ ءٍ أَقْسَی مِنَ الْحَجَرِ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام الْبُهْتَانُ عَلَی الْبَرِی ءِ أَعْظَمُ مِنَ السَّمَاءِ وَ الْحَقُّ أَوْسَعُ مِنَ الْأَرْضِ وَ نَمَائِمُ الْوُشَاةِ أَضْعَفُ مِنَ الْیَتِیمِ ⁽²⁾وَ الْحِرْصُ أَحَرُّ مِنَ النَّارِ وَ حَاجَتُکَ إِلَی الْبَخِیلِ أَبْرَدُ مِنَ الزَّمْهَرِیرِ وَ الْبَدَنُ الْقَانِعُ أَغْنَی مِنَ الْبَحْرِ وَ قَلْبُ الْکَافِرِ أَقْسَی مِنَ الْحَجَرِ.

«100»

ختص ⁽³⁾،[الإختصاص] رُوِیَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: الْمُفْتَخِرُ بِنَفْسِهِ أَشْرَفُ

ملایکه از هر در بر آن ها وارد می شوند و می گویند، «سَلامٌ عَلَیْکُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدَّارِ»⁽⁴⁾، {[و به آنان می گویند:] «درود بر شما به [پاداش] آنچه صبر کردید. راستی چه نیکوست فرجام آن سرای!}.

می گویم

در کتاب ایمان و کفر در بخش مؤمن و صفاتش، خبر همام و تقاضایش از علی علیه السّلام که مؤمنین را توصیف نماید و اینکه خطبه در مسجد کوفه بود از طرق مختلف و کتابهای متعدد گذشت، ولی مختصر اختلافی بین این کتابها در عبارات وجود دارد، حتی بین خبری که در این کتاب ذکر شد با خبر دیگری که قبلا ذکر کردیم که باید به آن توجه داشته باشید. ضمنا در همان بخش سخن ابن ابی الحدید را ذکر کردیم که مدعی بود همام در آنجا همام بن شریح بن یزید است و در اینجا همام شخص دیگری است.⁽⁵⁾

روایت 98

جامع الاخبار: مردی خدمت امیرالمؤمنین علیه السّلام آمد و گفت، آمده ام تا از چهار مسأله سؤال کنم، فرمود بپرس، گرچه چهل مسأله باشد. گفت صعب (دشوار) چیست، دشوارتر کدام است، نزدیک چیست، نزدیکتر کدام، شگفت چیست، شگفت تر کدام، چه واجب است و واجب تر چیست؟ فرمود: صعب گناه است و دشوارتر، از دست دادن ثواب آن است. نزدیک: هر آینده ای نزدیک است و نزدیک تر مرگ است. شگفت دنیا است و غفلت ما در دنیا شگفت تر است. واجب توبه است و واجب تر ترک گناه است.⁽⁶⁾

روایت 99

جامع الاخبار: شخصی خدمت امیرالمؤمنین علیه السّلام آمد و گفت من از هفتصد فرسخ راه آمده ام تا از هفت مسأله سؤال کنم. فرمود: هر چه می خواهی بپرس.

گفت، چه چیز از آسمان بزرگتر است، و چه چیز از زمین وسیع تر، و چه چیز از یتیم ضعیف تر و چه چیز از آتش گرمتر و چه چیز سردتر از زمهریر و چه چیز بی نیازتر از دریا. و چه چیز سخت تر از سنگ؟

امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمود: تهمت به شخص پاک از آسمان بزرگتر است، حق از زمین وسیع تر است. سخن چینی سخن چینان از یتیم ضعیف تر، و حرص از آتش گرمتر است و تقاضا از مرد بخیل و پست کردن، سردتر از زمهریر است. شخص قانع بی نیازتر از دریا است. و قلب کافر سخت تر از سنگ است.

روایت 100

اختصاص: از امیرالمؤمنین علیه السّلام روایت شده است که فرمود: آن کس که افتخار به خود می کند، شرافتش بیشتر است

مِنَ الْمُفْتَخِرِ بِأَبِیهِ لِأَنِّی أَشْرَفُ مِنْ أَبِی وَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله أَشْرَفُ مِنْ أَبِیهِ وَ إِبْرَاهِیمُ أَشْرَفُ مِنْ تَارُخَ.

«101»

قِیلَ وَ بِمَ الِافْتِخَارُ قَالَ بِإِحْدَی ثَلَاثٍ مَالٍ ظَاهِرٍ أَوْ أَدَبٍ بَارِعٍ أَوْ صِنَاعَةٍ لَا یَسْتَحِی الْمَرْءُ مِنْهَا.

«102»

قِیلَ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام کَیْفَ أَصْبَحْتَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ أَصْبَحْتُ آکُلُ وَ أَنْتَظِرُ أَجَلِی.

«103»

قِیلَ لَهُ علیه السلام فَمَا تَقُولُ فِی الدُّنْیَا قَالَ فَمَا أَقُولُ فِی دَارٍ أَوَّلُهَا غَمٌّ وَ آخِرُهَا الْمَوْتُ مَنِ اسْتَغْنَی فِیهَا افْتَقَرَ وَ مَنِ افْتَقَرَ فِیهَا حَزِنَ فِی حَلَالِهَا حِسَابٌ وَ فِی حَرَامِهَا النَّارُ.

«104»

قِیلَ فَمَنْ أَغْبَطُ النَّاسِ قَالَ جَسَدٌ تَحْتَ التُّرَابِ قَدْ أَمِنَ مِنَ الْعِقَابِ وَ یَرْجُو الثَّوَابَ.

«105»

وَ قَالَ علیه السلام: مَنْ زَارَ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ فِی اللَّهِ نَادَاهُ اللَّهُ أَیُّهَا الزَّائِرُ طِبْتَ وَ طَابَتْ لَکَ الْجَنَّةُ.

«106»

وَ قَالَ علیه السلام: مَا قَضَی مُسْلِمٌ لِمُسْلِمٍ حَاجَةً إِلَّا نَادَاهُ اللَّهُ عَلَیَّ ثَوَابُکَ وَ لَا أَرْضَی لَکَ بِدُونِ الْجَنَّةِ.

«107»

وَ قَالَ علیه السلام: ثَلَاثَةٌ یَضْحَکُ اللَّهُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ رَجُلٌ یَکُونُ عَلَی فِرَاشِهِ مَعَ زَوْجَتِهِ وَ هُوَ یُحِبُّهَا فَیَتَوَضَّأُ وَ یَدْخُلُ الْمَسْجِدَ فَیُصَلِّی وَ یُنَاجِی رَبَّهُ وَ رَجُلٌ أَصَابَتْهُ جَنَابَةٌ وَ لَمْ یُصِبْ مَاءً فَقَامَ إِلَی الثَّلْجِ فَکَسَرَهُ ثُمَّ دَخَلَ فِیهِ وَ اغْتَسَلَ وَ رَجُلٌ لَقِیَ عَدُوّاً وَ هُوَ مَعَ أَصْحَابِهِ وَ جَاءَهُمْ مُقَاتِلٌ فَقَاتَلَ حَتَّی قُتِلَ.

«108»

وَ قَالَ علیه السلام: التَّعْزِیَةُ تُورِثُ الْجَنَّةَ.

«109»

وَ قَالَ علیه السلام: إِذَا حَمَلْتَ بِجَوَانِبِ سَرِیرِ الْمَیِّتِ خَرَجْتَ مِنَ الذُّنُوبِ کَمَا وَلَدَتْکَ أُمُّکَ.

«110»

وَ قَالَ علیه السلام: مَنِ اشْتَرَی لِعِیَالِهِ لَحْماً بِدِرْهَمٍ کَانَ کَمَنْ أَعْتَقَ نَسَمَةً مِنْ وُلْدِ إِسْمَاعِیلَ.

از کسی که افتخار به پدرش می کند زیرا من شریفتر از پدرم و پیامبر اکرم صلی اللَّه علیه و آله شریفتر از پدرش است، ابراهیم نیز اشرف از تارخ بود.⁽¹⁾

روایت 101

سؤال شده: افتخار به چیست؟ فرمود: به یکی از سه چیز: مال آشکار، یا ادب بارز یا صفتی که مرد از آن خجالت نکشد.

روایت 102

به امیرالمؤمنین علیه السّلام عرض کردند، چگونه صبح کردی یا امیرالمؤمنین؟ فرمود: صبح کردم در حالی که می خورم [به زندگی مشغولم] و منتظر اجل خود هستم.

روایت 103

عرض شد: در باره دنیا چه می فرمایید؟ فرمود: چه بگویم در باره خانه ای که اولش غم است و آخرش مرگ، هر کس به دنبال بی نیازی دنیا باشد محتاج است و هر که محتاج و فقیر باشد محزون است. در حلال دنیا حساب است و در حرام آن آتش عذاب است.

روایت 104

سؤال شد: چه کسی بیشتر مورد حسرت مردم است؟ فرمود جسدی که درون خاک است و از عذاب ایمن و امیدوار ثواب است.

روایت 105

امام علی علیه السّلام فرمود: هر کس برای خدا به دیدار برادر مسلم خود برود، خداوند او را ندا می کند، ای زیارت کننده خوشحال باش و بهشت گوارایت باشد.

روایت 106

امام علی علیه السّلام فرمود: برآورده نمی کند مؤمنی حاجت برادر خود را مگر اینکه خداوند ندا می کند او را که ثواب تو بر عهده من است، من نیز غیر از بهشت برایت راضی نیستم.

روایت 107

امام علی علیه السّلام فرمود: سه نفرند که روز قیامت خداوند به آن ها می خندد. مردی که در رختخواب با همسرش است و او را دوست می دارد، وضو می گیرد و به مسجد می رود و نماز می خواند و با خدا مناجات می کند. و مردی که جنب شده و آب نیافته، از جای حرکت می کند، یخ را می شکند و داخل آن می شود و غسل می کند. و مردی که دشمن را می بیند که و او با یاران خویش است و برای جنگ کردن آمده است، با او به جنگ می پردازد تا کشته شود.

روایت 108

امام علی علیه السّلام فرمود: تعزیت و تسلیت موجب بهشت می شود.

روایت 109

امام علی علیه السّلام فرمود: وقتی گوشه های تابوت مرده را حمل می کنی، چنان از گناه خارج می شوی مثل روزی که از مادر متولد شده ای.

روایت 110

امام علی علیه السّلام فرمود: هر کس برای خانواده خود گوشت بخرد به یک درهم، مثل کسی است که بنده ای از فرزندان اسماعیل را آزاد کرده است.

«111»

وَ قَالَ علیه السلام: مَنْ شَرِبَ مِنْ سُؤْرِ أَخِیهِ تَبَرُّکاً بِهِ خَلَقَ اللَّهُ بَیْنَهُمَا مَلَکاً یَسْتَغْفِرُ لَهُمَا حَتَّی تَقُومَ السَّاعَةُ.

«112»

وَ قَالَ علیه السلام: فِی سُؤْرِ الْمُؤْمِنِ شِفَاءٌ مِنْ سَبْعِینَ دَاءً.

«113»

ختص،⁽¹⁾[الإختصاص] مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ یَرْفَعُهُ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مَنْ أَوْقَفَ نَفْسَهُ مَوْقِفَ التُّهَمَةِ فَلَا یَلُومَنَّ مَنْ أَسَاءَ بِهِ الظَّنَّ وَ مَنْ کَتَمَ سِرَّهُ کَانَتِ الْخِیَرَةُ فِی یَدِهِ وَ کُلُّ حَدِیثٍ جَاوَزَ اثْنَیْنِ فَشَی وَ ضَعْ أَمْرَ أَخِیکَ عَلَی أَحْسَنِهِ حَتَّی یَأْتِیَکَ مِنْهُ مَا یَغْلِبُکَ وَ لَا تَظُنَّنَّ بِکَلِمَةٍ خَرَجَتْ مِنْ أَخِیکَ سُوءاً وَ أَنْتَ تَجِدُ لَهَا فِی الْخَیْرِ مَحْمِلًا وَ عَلَیْکَ بِإِخْوَانِ الصِّدْقِ فَکَثِّرْ فِی اکْتِسَابِهِمْ عُدَّةً عِنْدَ الرَّخَاءِ وَ جُنْداً عِنْدَ الْبَلَاءِ وَ شَاوِرْ حَدِیثَکَ الَّذِینَ یَخَافُونَ اللَّهَ وَ أَحْبِبِ الْإِخْوَانَ عَلَی قَدْرِ التَّقْوَی وَ اتَّقُوا شِرَارَ النِّسَاءِ وَ کُونُوا مِنْ خِیَارِهِنَّ عَلَی حَذَرٍ إِنْ أَمَرْنَکُمْ بِالْمَعْرُوفِ فَخَالِفُوهُنَّ حَتَّی لَا یَطْمَعْنَ فِی الْمُنْکَرِ.

«114»

ما⁽²⁾،[الأمالی] للشیخ الطوسی عَنْ جَمَاعَةٍ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الرَّزَّازِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنِ الشَّارِبِ بْنِ ذِرَاعٍ ⁽³⁾عَنْ أَخِیهِ یَسَارٍ عَنْ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: بَیْنَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی جَمَاعَةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ أَنَا فِیهِمْ إِذْ ذَکَرُوا الدُّنْیَا وَ تَصَرُّفَهَا بِأَهْلِهَا فَذَمَّهَا رَجُلٌ فَذَهَبَ فِی ذَمِّهَا کُلَّ مَذْهَبٍ فَقَالَ لَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَیُّهَا الذَّامُّ لِلدُّنْیَا أَنْتَ الْمُتَجَرِّمُ عَلَیْهَا أَمْ هِیَ الْمُتَجَرِّمَةُ عَلَیْکَ فَقَالَ بَلْ أَنَا الْمُتَجَرِّمُ عَلَیْهَا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ فَبِمَ تَذُمُّهَا أَ لَیْسَتْ مَنْزِلَ صِدْقٍ لِمَنْ صَدَقَهَا وَ دَارَ غِنًی لِمَنْ تَزَوَّدَ مِنْهَا وَ دَارَ عَافِیَةٍ لِمَنْ فَهِمَ عَنْهَا وَ مَسَاجِدَ أَنْبِیَاءِ اللَّهِ وَ مَهْبِطَ وَحْیِهِ وَ مُصَلَّی مَلَائِکَتِهِ وَ مَتْجَرَ أَوْلِیَائِهِ اکْتَسَبُوا فِیهَا الرَّحْمَةَ وَ رَجَوْا فِیهَا الْجَنَّةَ فَمَنْ ذَا یَذُمُّهَا وَ قَدْ آذَنَتْ بِبَیْنِهَا وَ نَادَتِ بِانْقِطَاعِهَا وَ نَعَتْ نَفْسَهَا وَ أَهْلَهَا

روایت 111

امام علی علیه السّلام فرمود: هر که نیم خورده برادر خود را از جهت تبرّک بخورد خداوند فرشته ای را بین آن دو خلق می کند تا برای هر دو تا روز قیامت استغفار نماید.

روایت 112

امام علی علیه السّلام فرمود: در نیم خورده مؤمن شفا از هفتاد درد است.

روایت 113

اختصاص: امام علی علیه السّلام فرمود: هر کس خویشتن را متهم بداند دیگر کسی را که به او بدگمان است سرزنش نخواهد کرد. هر کس سرّ خویش را نگهدارد، اختیارش در دست خود اوست. و هر حرفی از دو نفر گذشت افشاء می شود. کار برادرت را بر بهترین صورت حمل کن تا جایی که مطمئن شوی نمی توانی آن را توجیه کنی. با شنیدن یک حرف از برادر خود گمان بد به او مبر با اینکه می توانی حمل به یک جهت خوب کنی. به دنبال برادران صادق برو و هر چه می توانی تعداد آن ها را بیافزا تا هنگام فراخی وسیله آسایش باشند و در موقع بلا سپاه باشند. با کسانی مشورت کن که از خدا می ترسند، برادران خویش را به نسبت تقوایشان دوست بدار. بپرهیز از زنان شرور و از خوبهای آنان نیز بر حذر باش، اگر شما را امر به کار خوب کردند با آن ها مخالفت کنید تا طمع به امر منکر و کار زشت پیدا نکنند.⁽⁴⁾

روایت 114

امالی طوسی: امام علی علیه السّلام فرمود: ای کسی که دنیا را سرزنش می کنی، تو مدعی گناه او هستی یا او مدعی گناه بر تو است؟ یکی از حاضرین گفت من گناهکار بر او هستم یا امیرالمؤمنین! فرمود: پس چرا دنیا را سرزنش می کنی؟ مگر دنیا خانه راستی نیست برای کسی که راستی را در پیش بگیرد و جایگاه ثروت نیست برای کسی که از آن بهره بگیرد. خانه سلامتی است برای کسی که متوجه آن باشد.

سجده گاه دوستان خدا و نمازخانه انبیاء و نزولگاه ملایکه و تجارتخانه اولیای خدا است که در آن بندگی خدا را به دست آورده اند و بهشت را بهره برده اند. چه کسی می تواند دنیا را زشت شمارد. او خود اعلام فنای خویش را نموده و فریاد بی دوامی را کشیده

فَمَثَّلَتْ بِبَلَائِهَا الْبِلَی وَ شَوَّقَتْ بِسُرُورِهَا إِلَی السُّرُورِ تَخْوِیفاً وَ تَرْغِیباً فَابْتَکَرَتْ بِعَافِیَةٍ وَ رَاحَتْ بِفَجِیعَةٍ فَذَمَّهَا رِجَالٌ فَرَّطُوا غَدَاةَ النَّدَامَةِ وَ حَمِدَهَا آخَرُونَ اکْتَسَبُوا فِیهِ الْخَیْرَ فَیَا أَیُّهَا الذَّامُّ لِلدُّنْیَا الْمُغْتَرُّ بِغُرُورِهَا مَتَی اسْتَذَمَّتْ إِلَیْکَ أَوْ مَتَی غَرَّتْکَ أَمْ بِمَضَاجِعِ آبَائِکَ مِنَ الْبِلَی أَمْ بِمَصَارِعِ أُمَّهَاتِکَ تَحْتَ الثَّرَی کَمْ مَرَّضْتَ بِیَدَیْکَ وَ عَالَجْتَ بِکَفَّیْکَ تَلْتَمِسُ لَهُمُ الشِّفَاءَ وَ تَسْتَوْصِفُ لَهُمُ الْأَطِبَّاءَ لَمْ تَنْفَعْهُمْ بِشَفَاعَتِکَ وَ لَمْ تُسْعِفْهُمْ فِی طَلِبَتِکَ مَثَّلَتْ لَکَ وَیْحَکَ الدُّنْیَا بِمَصْرَعِهِمْ مَصْرَعَکَ وَ بِمَضْجَعِهِمْ مَضْجَعَکَ حِینَ لَا یُغْنِی بُکَاؤُکَ وَ لَا یَنْفَعُکَ أَحِبَّاؤُکَ .

ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَی أَهْلِ الْمَقَابِرِ فَقَالَ یَا أَهْلَ التُّرْبَةِ وَ یَا أَهْلَ الْقُرْبَةِ أَمَّا الْمَنَازِلُ فَقَدْ سُکِنَتْ وَ أَمَّا الْأَمْوَالُ فَقَدْ قُسِمَتْ وَ أَمَّا الْأَزْوَاجُ فَقَدْ نُکِحَتْ هَذَا خَبَرُ مَا عِنْدَنَا فَمَا خَبَرُ مَا عِنْدَکُمْ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَی أَصْحَابِهِ فَقَالَ وَ اللَّهِ لَوْ أُذِنَ لَهُمْ فِی الْکَلَامِ لَأَخْبَرُوکُمْ أَنَ خَیْرَ الزَّادِ التَّقْوی.

«115»

ما⁽¹⁾،[الأمالی] للشیخ الطوسی عَنْ جَمَاعَةٍ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ الْحُسَیْنِ الْعَلَوِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ حَمْزَةَ الْعَلَوِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الْهَیْبَةُ خَیْبَةٌ⁽²⁾وَ الْفُرْصَةُ خُلْسَةٌ وَ الْحِکْمَةُ ضَالَّةُ الْمُؤْمِنِ فَاطْلُبُوهَا وَ لَوْ عِنْدَ الْمُشْرِکِ تَکُونُوا أَحَقَّ بِهَا وَ أَهْلَهَا.

«116»

ما⁽³⁾،[الأمالی] للشیخ الطوسی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الصَّلْتِ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الضَّرِیرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَکَرِیَّا الْمَکِّیِّ عَنْ کَثِیرِ بْنِ طَارِقٍ عَنْ زَیْدٍ عَنْ أَبِیهِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام قَالَ: خَطَبَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام بِهَذِهِ الْخُطْبَةِ فِی یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الْمُتَوَحِّدِ بِالْقِدَمِ وَ الْأَزَلِیَّةِ الَّذِی لَیْسَ لَهُ غَایَةٌ فِی دَوَامِهِ وَ لَا لَهُ أَوَّلِیَّةٌ أَنْشَأَ صُنُوفَ الْبَرِیَّةِ لَا عَنْ أُصُولٍ کَانَتْ بَدِیَّةً-⁽⁴⁾وَ ارْتَفَعَ مِنْ مُشَارَکَةِ الْأَنْدَادِ

و از بلای خود ترسانیده؛ اگر شب گرفتاری داشته سحرگاه شادی آورده و اگر عصر ناراحتی به وجود آورده صبح خوشی آفریده. گروهی در قیامت دنیا را زشت می شمارند و گروه دیگری آن را ستایش می کنند. دنیا جریان را برای آن ها نقل کرده است پس ایشان تصدیق نموده اند و تذکر داده و متوجه شده اند.

ای کسی که دنیا را سرزنش می کنی که فریب او را خورده ای، کی او ترا فریب داده؟ یا چه وقت مستوجب نکوهش تو شده؛ به واسطه استخوانهای پوسیده پدرانت یا به واسطه جایگاه مادرانت در زیر خاک؟ چقدر به دست خود معالجه کرده ای و بیمار شده ای و شیرینی و تلخی به کام تو کرده؟ اگر به واسطه تلخی نکوهشی می کنی، به واسطه شهد و شیرینی ستایشش کن. و گر نه رها کن او را و نه سرزنش و نه ستایش کن. موقعیت تو را برایت مشخص کرده، وقتی گریه برایت سودی ندارد و دوستانت به تو رحمی نمی کنند.⁽⁵⁾

در این موقع نگاهی به جانب قبرستان نمود و فرمود: ای خاک نشینان و ای همجواران، منزلها را دیگران ساکن شدند و اموال را قسمت کردند. و زنان به ازدواج درآمدند، این اخباری بود که ما داشتیم، شما چه خبر دارید؟ آنگاه رو به یاران خود نموده و فرمود: به خدا قسم اگر اجازه سخن گفتن به آنها داده شود می گویند، بهترین توشه تقوی است.⁽⁶⁾

روایت 115

امالی طوسی: امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمود: ترس ناامیدی است. فرصت غنیمت است، حکمت گمشده مؤمن است او را بجویید گرچه در اختیار مشرک باشد. شما شایسته تر به آن و اهل حکمت هستید.⁽⁷⁾

روایت 116

امالی طوسی: امیرالمؤمنین علیه السّلام در روز جمعه این خطبه را ایراد نمود: سپاس خدای را که یگانه است با قدم و ازلی است که بودنش را نهایتی نیست و نه اول دارد، به وجود آورد مردم را نه از نقشه و اصولی که قبلا باشد. بزرگتر از داشتن شریک است،

وَ تَعَالَی عَنِ اتِّخَاذِ صَاحِبَةٍ وَ أَوْلَادٍ هُوَ الْبَاقِی بِغَیْرِ مُدَّةٍ وَ الْمُنْشِئُ لَا بِأَعْوَانٍ- لَا بِآلَةٍ فَطَرَ وَ لَا بِجَوَارِحَ صَرَفَ مَا خَلَقَ- لَا یَحْتَاجُ إِلَی مُحَاوَلَةِ التَّفْکِیرِ وَ لَا مُزَاوَلَةِ مِثَالٍ وَ لَا تَقْدِیرٍ أَحْدَثَهُمْ عَلَی صُنُوفٍ مِنَ التَّخْطِیطِ وَ التَّصْوِیرِ- لَا بِرُؤْیَةٍ وَ لَا ضَمِیرٍ سَبَقَ عِلْمُهُ فِی کُلِّ الْأُمُورِ وَ نَفَذَتْ مَشِیَّتُهُ فِی کُلِّ مَا یُرِیدُ فِی الْأَزْمِنَةِ وَ الدُّهُورِ وَ انْفَرَدَ بِصَنْعَةِ الْأَشْیَاءِ فَأَتْقَنَهَا بِلَطَائِفِ التَّدْبِیرِ سُبْحَانَهُ مِنْ لَطِیفٍ خَبِیرٍ- لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ ءٌ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ.

«117»

کِتَابُ الْغَارَاتِ ⁽¹⁾، لِإِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ نُعَیْمٍ عَنْ أَشْیَاخٍ مِنْ قَوْمِهِ أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَانَ کَثِیراً مَا یَقُولُ فِی خُطْبَتِهِ: أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ الدُّنْیَا قَدْ أَدْبَرَتْ وَ آذَنَتْ أَهْلَهَا بِوَدَاعٍ وَ إِنَّ الْآخِرَةَ قَدْ أَقْبَلَتْ وَ آذَنَتْ بِاطِّلَاعٍ أَلَا وَ إِنَّ الْمِضْمَارَ الْیَوْمَ وَ السِّبَاقَ غَداً أَلَا وَ إِنَّ السَّبْقَ الْجَنَّةُ وَ الْغَایَةَ النَّارُ أَلَا وَ إِنَّکُمْ فِی أَیَّامِ مَهَلٍ مِنْ وَرَائِهِ أَجَلٌ یَحُثُّهُ عَجَلٌ فَمَنْ عَمِلَ فِی أَیَّامِ مَهَلِهِ قَبْلَ حُضُورِ أَجَلِهِ نَفَعَهُ عَمَلُهُ وَ لَمْ یَضُرَّهُ أَمَلُهُ أَلَا وَ إِنَّ الْأَمَلَ یُسْهِی الْقَلْبَ وَ یُکَذِّبُ الْوَعْدَ وَ یُکْثِرُ الْغَفْلَةَ وَ یُورِثُ الْحَسْرَةَ فَاعْزُبُوا عَنِ الدُّنْیَا⁽²⁾کَأَشَدِّ مَا أَنْتُمْ عَنْ شَیْ ءٍ تَعْزُبُونَ فَإِنَّهَا مِنْ وُرُودِ صَاحِبِهَا مِنْهَا فِی غِطَاءٍ مُعَنًّی وَ افْزَعُوا إِلَی قِوَامِ دِینِکُمْ بِإِقَامَةِ الصَّلَاةِ لِوَقْتِهَا وَ أَدَاءِ الزَّکَاةِ لِأَهْلِهَا⁽³⁾وَ التَّضَرُّعِ إِلَی اللَّهِ وَ الْخُشُوعِ لَهُ وَ صِلَةِ الرَّحِمِ وَ خَوْفِ الْمَعَادِ وَ إِعْطَاءِ السَّائِلِ وَ إِکْرَامِ الضَّیْفِ وَ تَعَلَّمُوا الْقُرْآنَ وَ اعْمَلُوا بِهِ وَ اصْدُقُوا الْحَدِیثَ وَ آثِرُوهُ وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِذَا عَاهَدْتُمْ وَ أَدُّوا الْأَمَانَةَ إِذَا ائْتَمَنْتُمْ وَ ارْغَبُوا فِی ثَوَابِ اللَّهِ وَ خَافُوا عِقَابَهُ فَإِنِّی لَمْ أَرَ کَالْجَنَّةِ نَامَ طَالِبُهَا وَ لَا کَالنَّارِ نَامَ هَارِبُهَا فَتَزَوَّدُوا مِنَ الدُّنْیَا مَا تَحُوزُوا بِهِ أَنْفُسَکُمْ غَداً مِنَ النَّارِ وَ اعْمَلُوا بِالْخَیْرِ تُجْزَوْا بِالْخَیْرِ یَوْمَ یَفُوزُ أَهْلُ الْخَیْرِ بِالْخَیْرِ.

و منزه است از داشتن دوست و فرزند. او برای همیشه پایدار است و به وجود آورنده موجودات بدون همکار و معاون است.

با وسایل نیافرید و نه به وسیله به کار بردن جوارح پدید آورد، احتیاج به صرف فکر و اندیشه ندارد، و احتیاج به تهیه شبیه و مانند و اندازه گیری ندارد. به وجود آورد جهانیان را به صورتها و شکلهای مختلف نه با فکر و دل، علمش پیش بود در تمام کارها و خواست او نافذ بود در تمام زمانها، تنها او آفرید اشیاء را با محکمترین وضع و عالی ترین تدبیر، منزه است خداوند لطیف و خبیر. مانند ندارد. شنوا و بینا است.⁽⁴⁾

روایت 117

الغارات: امیرالمؤمنین علیه السّلام بارها در خطبه های خود می فرمود: دنیا پشت نموده و اعلان جدایی به اهل خود داده و آخرت روی آورده و اعلام فرارسیدن کرده. بدانید امروز روز تحرّک و جولان است و فردا روز جایزه است، جایزه بهشت است و (نصیب) عقب ماندن جهنم. شما در دوران مهلت هستید و فرصت دارید، پشت سر آن اجل و مرگ است که به زودی فرامی رسد، هر کس قبل از رسیدن اجل، در فرصت خود عمل کند، از عمل خود سود می برد و آرزو برایش زیانبخش نیست.

بدانید آرزو دل را می میراند و وعده را دروغ می نمایاند و غفلت را زیاد می کند و موجب حسرت می شود. از دنیا فاصله بگیرید به شدیدترین وجهی که از چیزی فاصله می گیرید. زیرا دلبستگی به دنیا برای شخص آشکار نیست و پنهان و پوشیده است. بپا دارید دین خود را به واسطه انجام نماز در وقت آن و پرداخت زکات به اهلش، و تضرع به پیشگاه خدا و خشوع برای او و پیوند خویشاوندی و ترس از معاد و بخشیدن به سائل و پذیرایی میهمان. قرآن بیاموزید و به آن عمل کنید. حرف راست بزنید و راستی را مقدم بدارید. هر وقت عهدی بستید به عهد خود وفا کنید، و اگر امانتی به شما سپردند به صاحبش برسانید و دل به ثواب خدا ببندید و از کیفرش بترسید. من ندیده ام چیزی مانند بهشت که جوینده آن در خواب باشد، و نه مانند آتش جهنم که گریزان از آن بخوابد.

توشه برگیرید از دنیا به مقداری که بتوانید فردا تن خویش را از آتش برهانید، کار نیک کنید، در روزی که نیکوکاران نایل به پاداش نیکی می شوند پاداش نیک می یابید.⁽⁵⁾

باب 16 ما جمع من جوامع کلم أمیر المؤمنین صلی الله علیه و علی ذریته

أقول

و قد جمع الجاحظ من علماء العامة مائة کلمة من مفردات کلامه علیه السلام و هی رسالة معروفة شائعة و قد جمع بعض علمائنا أیضا کلماته علیه السلام فی کتاب نثر اللآلی و السید الرضی رحمه الله قد أورد کلماته علیه السلام فی مطاوی نهج البلاغة و لا سیما فی أواخره و کذا فی کتاب خصائص الأئمة علیهم السلام ثم جمع بعده الآمدی من أصحابنا أیضا کثیرا من ذلک فی کتاب الغرر و الدرر و هو کتاب مشهور متداول.

ثم قد أوردها مع کلمات النبی و سائر الأئمة علیهم السلام جماعة أخری من العامة و الخاصة أیضا فی مؤلفاتهم و منهم الحسن بن علی بن شعبة فی کتاب تحف العقول و الحسین بن محمد بن الحسن فی کتاب النزهة الناظر و الشهید فی کتاب الدرة الباهرة من الأصداف الطاهرة و کذا الشیخ علی بن محمد اللیثی الواسطی فی کتاب عیون الحکم و المواعظ و خیرة المتعظ و الواعظ الذی قد سمینا بکتاب العیون و المحاسن و هو یشتمل علی کثیر من کلماته و کلمات باقی الأئمة علیهم السلام.

و قد جمع الشیخ سعد بن عبد القاهر أیضا من علمائنا بین کلمات النبی صلی الله علیه و آله المذکور فی کتاب الشهاب للقاضی القضاعی من العامة و بین کلماته علیه السلام المذکورة فی النهج فی کتاب مجمع البحرین و نحن قد أوردنا کل کلام له علیه السلام و له خبر فی باب یناسبه فی مطاوی هذا الکتاب أعنی کتابنا بحار الأنوار بقدر الإمکان و الآن لنذکر شطرا صالحا من ذلک إن شاء الله تعالی.

روایات تحف العقول

«1»

ف ⁽¹⁾،[تحف العقول] قَالَ علیه السلام: مِنْ کُنُوزِ الْجَنَّةِ الْبِرُّ وَ إِخْفَاءُ الْعَمَلِ وَ الصَّبْرُ عَلَی

باب شانزدهم: مجموعه سخنان جامع امیرالمؤمنین علیه السّلام

می گویم

جاحظ که از دانشمندان اهل سنت است صد کلمه از مفردات کلمات امام علی علیه السّلام را جمع آوری کرده و آن مجموعه به صورت رساله ایست معروف، که یکی از دانشمندان ما نیز کلمات آن جناب را در کتاب «نثر اللئالی» جمع آوری کرده است. سید مرتضی علیه الرحمه کلمات قصار را در «نهج البلاغه» علی الخصوص در آخر آن و همچنین در کتاب «خصایص الائمه» آورده است پس از آن ها آمدی که یکی از دانشمندان ما است بسیاری از آن کلمات را در کتاب «غرر و درر» جمع آوری کرده که کتابی معروف و مشهور است.

گروهی دیگر از دانشمندان سنی و شیعه کلمات امیرالمؤمنین علیه السّلام را با کلمات پیامبر اکرم و سایر امامان در کتابهای دیگر ذکر کرده اند؛ از آن جمله می توان به حسن بن علی شعبه در کتاب «تحف العقول»، حسین بن محمد بن حسن در کتاب «نزهة الناظر» و شهید در کتاب «الدرة الباهرة من الاصداف الطاهره» و همچنین شیخ علی بن محمد لیثی واسطی در کتاب «عیون الحکم و المواعظ و خیرة المتعظ و الواعظ» اشاره کرد که ما از آن به نام کتاب «عیون و محاسن» یاد می کنیم. این کتاب شامل بسیاری از کلمات آن جناب و سایر ائمه علیهم السلام است.

شیخ سعد بن عبد القاهر از علمای شیعه نیز بین کلمات پیامبر اکرم صلی اللَّه علیه و آله که در کتاب شهاب قاضی قضاعی از علمای اهل سنت ذکر شده و بین کلماتی که در نهج البلاغه ذکر گردید در کتاب مجمع البحرین جمع آوری کرده اند ولی ما تمام کلمات آن جناب را در ضمن بابهای مناسب در طول کتاب بحار الانوار به اندازه ای که ممکن بوده نقل کرده ایم. اینک ان شاء الله مقدار منتخبی از آن کلمات را ذکر می کنیم.

تحف العقول

روایت 1

تحف العقول: امام علی علیه السلام: صفاتی که از اندوخته های بهشتی است عبارتند از: خیر اندیشی، پوشاندن اعمال و کردار خیر، پایداری

الرَّزَایَا⁽¹⁾وَ کِتْمَانُ الْمَصَائِبِ.

«2»

وَ قَالَ علیه السلام: حُسْنُ الْخُلُقِ خَیْرُ قَرِینٍ وَ عُنْوَانُ صَحِیفَةِ الْمُؤْمِنِ حُسْنُ خُلُقِهِ.

«3»

وَ قَالَ علیه السلام: الزَّاهِدُ فِی الدُّنْیَا مَنْ لَمْ یَغْلِبِ الْحَرَامُ صَبْرَهُ وَ لَمْ یَشْغَلِ الْحَلَالُ شُکْرَهُ.

«4»

وَ کَتَبَ علیه السلام إِلَی عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ⁽²⁾أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الْمَرْءَ یَسُرُّهُ دَرْکُ مَا لَمْ یَکُنْ لِیَفُوتَهُ وَ یَسُوؤُهُ فَوْتُ مَا لَمْ یَکُنْ لِیُدْرِکَهُ فَلْیَکُنْ سُرُورُکَ بِمَا نِلْتَهُ مِنْ آخِرَتِکَ وَ لْیَکُنْ أَسَفُکَ عَلَی مَا فَاتَکَ مِنْهَا وَ مَا نِلْتَهُ مِنَ الدُّنْیَا فَلَا تُکْثِرَنَّ بِهِ فَرَحاً وَ مَا فَاتَکَ مِنْهَا فَلَا تَأْسَفَنَّ عَلَیْهِ حَزَناً وَ لْیَکُنْ هَمُّکَ فِیمَا بَعْدَ الْمَوْتِ.

«5»

وَ قَالَ علیه السلام: فِی ذَمِّ الدُّنْیَا أَوَّلُهَا عَنَاءٌ وَ آخِرُهَا فَنَاءٌ⁽³⁾فِی حَلَالِهَا حِسَابٌ وَ فِی حَرَامِهَا عِقَابٌ مَنْ صَحَّ فِیهَا أَمِنَ وَ مَنْ مَرِضَ فِیهَا نَدِمَ مَنِ اسْتَغْنَی فِیهَا فُتِنَ وَ مَنِ افْتَقَرَ فِیهَا حَزِنَ مَنْ سَاعَاهَا فَاتَتْهُ ⁽⁴⁾وَ مَنْ قَعَدَ عَنْهَا أَتَتْهُ وَ مَنْ نَظَرَ إِلَیْهَا أَعْمَتْهُ وَ مَنْ نَظَرَ بِهَا بَصَّرَتْهُ ⁽⁵⁾.

«6»

وَ قَالَ علیه السلام: أَحْبِبْ حَبِیبَکَ هَوْناً مَا عَسَی أَنْ یَعْصِیَکَ یَوْماً مَا⁽⁶⁾وَ أَبْغِضْ بَغِیضَکَ هَوْناً مَا عَسَی أَنْ یَکُونَ حَبِیبَکَ یَوْماً مَا.

«7»

وَ قَالَ علیه السلام: لَا غِنَی مِثْلُ الْعَقْلِ وَ لَا فَقْرَ أَشَدُّ مِنَ الْجَهْلِ.

«8»

وَ قَالَ علیه السلام: قِیمَةُ کُلِّ امْرِئٍ مَا یُحْسِنُ.

بر بلایا و عدم اظهار گرفتاریها.⁽⁷⁾

روایت 2

امام علی علیه السلام: خوش اخلاقی بهترین همنشین است و ابتدای نامه اعمال مؤمن، خوش اخلاقی او است.

روایت 3

امام علی علیه السلام: زاهد واقعی در سرای دنیا کسی است که حرام بر صبرش چیره نگردد و حلال او را از سپاسگزاری غافل نسازد.

روایت 4

امیر مؤمنان علیه السّلام در نامه ای به عبد اللَّه بن عبّاس نوشت: «أمّا بعد، چه بسا انسان را رسیدن به چیزی که هرگز از دستش رفتنی نبود، شاد سازد و از دست دادن چیزی که هرگز به دست آمدنی نبود محزون و غمگین نماید. پس شایسته است که شادی تو از چیزهایی باشد که برای آخرتت فراهم آورده ای، و افسوس و اندوهت به خاطر امور اخروی باشد که از دست داده ای. و به آن چه از دنیا به دست می آوری بسیار شادی مکن، و به آن چه از دنیا دست داده ای افسوس مخور و ناله مکن. و باید تلاشت مصروف دوران پس از مرگ باشد».

روایت 5

امام علی علیه السّلام در نکوهش دنیا فرمود: ابتدای آن سختی و رنج است، پایان آن مرگ و نیستی، حلالش حساب دارد و حرامش کیفر به بار می آورد. فردی که در آن سالم باشد آسوده خاطر است و کسی که در آن بیمار شود نادم و پشیمان است.

توانگر گرفتار گردد و بینوا محزون. هر کس که در راه به دست آوردن آن بکوشد به آن نمی رسد، و کسی که رهایش سازد دنیا به او روی آورد. آن که با چشم بصیرت به آن بنگرد حقیقت را به او نشان دهد، و هر کس که دیده اش را به آن دوزد از دیدن حقایق نابینایش سازد.

روایت 6

امام علی علیه السلام: دوستت را در حدّ اعتدال دوست بدار، مبادا روزی دشمنت شود. و با دشمنت چندان کینه نکن، چه بسا روزی دوست تو گردد.

روایت 7

امام علی علیه السلام: هیچ ثروتی چون عقل نیست، و هیچ فقر و فلاکتی بدتر از نادانی نخواهد بود.

روایت 8

امام علی علیه السلام: ارزش هر کس به قدر کاری است که به آن استاد است.

«9»

وَ قَالَ علیه السلام: قُرِنَتِ الْهَیْبَةُ بِالْخَیْبَةِ⁽¹⁾وَ الْحَیَاءُ بِالْحِرْمَانِ وَ الْحِکْمَةُ ضَالَّةُ الْمُؤْمِنِ فَلْیَطْلُبْهَا وَ لَوْ فِی أَیْدِی أَهْلِ الشَّرِّ.

«10»

وَ قَالَ علیه السلام: لَوْ أَنَّ حَمَلَةَ الْعِلْمِ حَمَلُوهُ بِحَقِّهِ لَأَحَبَّهُمُ اللَّهُ وَ مَلَائِکَتُهُ وَ أَهْلُ طَاعَتِهِ مِنْ خَلْقِهِ وَ لَکِنَّهُمْ حَمَلُوهُ لِطَلَبِ الدُّنْیَا فَمَقَتَهُمُ اللَّهُ وَ هَانُوا عَلَی النَّاسِ.

«11»

وَ قَالَ علیه السلام: أَفْضَلُ الْعِبَادِةِ الصَّبْرُ وَ الصَّمْتُ وَ انْتِظَارُ الْفَرَجِ.

«12»

وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّ لِلنَّکَبَاتِ غَایَاتٍ لَا بُدَّ أَنْ تَنْتَهِیَ إِلَیْهَا فَإِذَا حُکِمَ عَلَی أَحَدِکُمْ بِهَا فَلْیُطَأْطِئْ لَهَا وَ یَصْبِرُ حَتَّی تَجُوزَ⁽²⁾فَإِنَّ إِعْمَالَ الْحِیلَةِ فِیهَا عِنْدَ إِقْبَالِهَا زَائِدٌ فِی مَکْرُوهِهَا.

«13»

وَ قَالَ علیه السلام لِلْأَشْتَرِ یَا مَالِکُ احْفَظْ عَنِّی هَذَا الْکَلَامَ وَ عِهْ یَا مَالِکُ بَخَسَ مُرُوَّتَهُ مَنْ ضَعُفَ یَقِینُهُ وَ أَزْرَی بِنَفْسِهِ مَنِ اسْتَشْعَرَ الطَّمَعَ ⁽³⁾وَ رَضِیَ بِالذُّلِّ مَنْ کَشَفَ عَنْ ضُرِّهِ وَ هَانَتْ عَلَیْهِ نَفْسُهُ مَنْ أَطْلَعَ عَلَی سِرِّهِ وَ أَهْلَکَهَا مَنْ أَمَّرَ عَلَیْهِ لِسَانَهُ ⁽⁴⁾الشَّرَهُ جَزَّارُ الْخَطَرِ مَنْ أَهْوَی إِلَی مُتَفَاوِتٍ خَذَلَتْهُ الرَّغْبَةُ⁽⁵⁾الْبُخْلُ عَارٌ وَ الْجُبْنُ مَنْقَصَةٌ وَ الْوَرَعُ جُنَّةٌ وَ الشُّکْرُ ثَرْوَةٌ وَ الصَّبْرُ شَجَاعَةٌ وَ الْمُقِلُّ غَرِیبٌ فِی بَلَدِهِ ⁽⁶⁾وَ الْفَقْرُ یُخْرِسُ الْفَطِنَ عَنْ حُجَّتِهِ ⁽⁷⁾وَ نِعْمَ الْقَرِینُ

روایت 9

امام علی علیه السلام: ترس با یأس همراه است، و کم رویی با بی بهرگی. حکمت و دانش گمشده مؤمن است. پس باید آن را تحصیل کند هر چند از منحرفان و اشرار باشد.

روایت 10

امام علی علیه السلام: اگر دانشمندان آن گونه که در خور دانش است رفتار می کردند همانا محبوب خداوند و فرشتگان و بندگان فرمانبردار الهی می گشتند، ولی علم را فقط برای رسیدن به دنیا تحصیل نمودند، به همین خاطر مورد غضب الهی واقع شدند و در میان مردمان خوار گشتند.

روایت 11

امام علی علیه السلام: برترین نوع عبادت: صبر است و سکوت، و چشم به راه گشایش بودن.

روایت 12

امام علی علیه السلام: همانا برای هر بدبختی و بلایی دوره ای است موقّت که باید سپری شود، پس چنانچه یکی از شما دچار آن شد سر تسلیم فرود آرد و پایداری پیشه سازد تا دوره آن بگذرد. زیرا هنگام بروز حادثه، هر گونه چاره جویی [عجولانه] برای فرار از آن بر شدّت آن بیافزاید.

روایت 13

امیرمؤمنان علیه السّلام به مالک اشتر فرمود: این سخن را از من بشنو و نگه دار، ای مالک!آن کس که ضعف یقین دارد جوانمردیش نقصان پذیرد، و کسی که طمع را شعار [زندگیش] سازد خود را از چشم مردمان بیندازد. و آن کس که سفره دل پیش هر کس بگشاید خویشتن را خوار نموده است، و کسی که راز خود را فاش ساخت خویش را از ارزش بیانداخت. و کسی که زبانش را بر خود امیر کرد خود را به هلاکت افکند. حرص شدید هلاک کننده شخصیت است.

کسی که به کارهای مختلف بپردازد از همه جا بماند. بخل و تنگ نظری ننگ است، و ترس بیجا نقصان. تقوا و پرهیزگاری «سپر» است. سپاسگزاری ثروت، و پایداری شجاعت است. بینوا و تهیدست در شهر خود نیز بیگانه است. فقر و تنگدستی، فرد زیرک را از اقامه دلیل باز می دارد. و بهترین همنشین،

الرِّضَی الْأَدَبُ حُلَلٌ جُدُدٌ⁽¹⁾وَ مَرْتَبَةُ الرَّجُلِ عَقْلُهُ وَ صَدْرُهُ خِزَانَةُ سِرِّهِ وَ التَّثَبُّتُ حَزْمٌ وَ الْفِکْرُ مِرْآةٌ صَافِیَةٌ وَ الْحِلْمُ سَجِیَّةٌ فَاضِلَةٌ وَ الصَّدَقَةُ دَوَاءٌ مُنْجِحٌ ⁽²⁾وَ أَعْمَالُ الْقَوْمِ فِی عَاجِلِهِمْ نُصْبَ أَعْیُنِهِمْ فِی آجِلِهِمْ وَ الِاعْتِبَارُ تَدَبُّرٌ صُلْحٌ ⁽³⁾وَ الْبَشَاشَةُ فَخُّ الْمَوَدَّةِ.

«14»

وَ قَالَ علیه السلام: الصَّبْرُ مِنَ الْإِیمَانِ کَمَنْزِلَةِ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ فَمَنْ لَا صَبْرَ لَهُ لَا إِیمَانَ لَهُ.

«15»

وَ قَالَ علیه السلام: أَنْتُمْ فِی مَهَلٍ مِنْ وَرَائِهِ أَجَلٌ وَ مَعَکُمْ أَمَلٌ یَعْتَرِضُ دُونَ الْعَمَلِ فَاغْتَنِمُوا الْمَهَلَ وَ بَادِرُوا الْأَجَلَ وَ کَذِّبُوا الْأَمَلَ وَ تَزَوَّدُوا مِنَ الْعَمَلِ هَلْ مِنْ خَلَاصٍ أَوْ مَنَاصٍ أَوْ فِرَارٍ أَوْ مَجَازٍ أَوْ مَعَاذٍ أَوْ مَلَاذٍ أَوْ لَا- فَأَنَّی تُؤْفَکُونَ.

«16»

وَ قَالَ علیه السلام: أُوصِیکُمْ بِتَقْوَی اللَّهِ فَإِنَّهَا غِبْطَةٌ لِلطَّالِبِ الرَّاجِی وَ ثِقَةٌ لِلْهَارِبِ الرَّاجِی اسْتَشْعِرُوا التَّقْوَی شِعَاراً بَاطِناً وَ اذْکُرُوا اللَّهَ ذِکْراً خَالِصاً تَحْیَوْا بِهِ أَفْضَلَ الْحَیَاةِ وَ تَسْلُکُوا بِهِ طُرُقَ النَّجَاةِ وَ انْظُرُوا إِلَی الدُّنْیَا نَظَرَ الزَّاهِدِ الْمُفَارِقِ فَإِنَّهَا تُزِیلُ الثَّاوِیَ السَّاکِنَ ⁽⁴⁾

وَ تَفْجَعُ الْمُتْرَفَ الْآمِنَ- لَا یُرْجَی مِنْهَا مَا وَلَّی فَأَدْبَرَ وَ لَا یُدْرَی مَا هُوَ آتٍ مِنْهَا فَیُسْتَنْظَرَ وَصَلَ الرَّخَاءُ مِنْهَا بِالْبَلَاءِ وَ الْبَقَاءُ مِنْهَا إِلَی الْفَنَاءِ سُرُورُهَا مَشُوبٌ بِالْحُزْنِ وَ الْبَقَاءُ مِنْهَا إِلَی الضَّعْفِ وَ الْوَهْنِ.

«17»

وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّ الْخُیَلَاءَ مِنَ التَّجَبُّرِ وَ التَّجَبُّرَ مِنَ النَّخْوَةِ وَ النَّخْوَةَ مِنَ التَّکَبُّرِ وَ إِنَّ الشَّیْطَانَ عَدُوٌّ حَاضِرٌ یَعِدُکُمُ الْبَاطِلَ إِنَّ الْمُسْلِمَ أَخُ الْمُسْلِمِ

رضایت و خشنودی است. و ادب و انسانیّت از زیورهای نوین شخصیت است. قدر و مقام مرد به اندازه عقل و خرد او است، و سینه اش صندوق رازش می باشد. پایداری دور اندیشی است. اندیشه آینه ای است روشن و صاف. حلم و بردباری سرشتی است ارجمند. صدقه داروی مؤثّر و نجات بخشی است. کردار مردم در دنیا آینه نمای آخرتشان خواهد بود. و حوادث عبرت انگیز بیم دهنده شایسته ای است، و گشاده رویی وسیله دوست یابی است.

روایت 14

امام علی علیه السّلام فرمود: مرتبه صبر در میان اوصاف ایمان مانند سر است در بدن، بنا بر این هر کس که صبر ندارد ایمان ندارد.

روایت 15

امام علی علیه السّلام فرمود: شما در مهلتی به سر می برید که در پی آن مرگ است، و با شما آرزوهایی مانع از عمل است. پس این فرصت را غنیمت شمرده و پیش از فرا رسیدن مرگ خود را آماده سازید و آرزو را سرکوب کنید، و از کردار نیک توشه برگیرید. آیا [غیر این] راه نجات یا گریز و فراری هست؟ یا گذرگاهی؟ یا جای امنی؟ یا پناهگاهی؟ پس به کجا رو خواهید کرد، و به کدامین سو می روید؟!

روایت 16

امام علی علیه السّلام فرمود: شما را به رعایت تقوای الهی سفارش می کنم که آن بهره ای است برای جوینده امیدوار، و پناهی است مطمئنّ برای فراری آواره. تقوا را شعار باطن سازید. خدا را خالصانه یاد کنید تا در پرتو آن به حیات برتر دست یابید و راههای رهایی و نجات را طی نمایید. دنیا را مانند زاهدی دل کنده نظاره کنید، دنیا فردی که آن را وطن ماندگار خود بر گزیده بیرون براند، و خوشگذران آسوده خاطر را غافلگیر سازد. نه به گذشته اش امیدی است که باز گردد، و نه از آینده اش خبری است که چشم به راه نشیند. ناز و نعمتش به گرفتاری پیوسته است و پایداریش به نیستی. شادمانیش آمیخته به اندوه می باشد، و بقایش به سستی و ناتوانی گراییده است.

روایت 17

امام علی علیه السّلام فرمود: خودبینی از سرکشی پدید آید، و سرکشی از بزرگ منشی، و بزرگ منشی از تکبّر. و بی شکّ شیطان دشمنی است آماده و در کمین، که شما را وعده های پوچ و میان خالی می دهد. فرد مسلمان برادر و غمخوار مسلمان است،

فَلَا تَخَاذَلُوا وَ لَا تَنَابَزُوا فَإِنَّ شَرَائِعَ الدِّینِ وَاحِدَةٌ وَ سُبُلَهُ قَاصِدَةٌ فَمَنْ أَخَذَ بِهَا لَحِقَ وَ مَنْ فَارَقَهَا مَحَقَ وَ مَنْ تَرَکَهَا مَرَقَ ⁽¹⁾لَیْسَ الْمُسْلِمُ بِالْکَذُوبِ إِذَا نَطَقَ وَ لَا بِالْمُخْلِفِ إِذَا وَعَدَ وَ لَا بِالْخَائِنِ إِذَا ائْتُمِنَ.

«18»

وَ قَالَ علیه السلام: الْعَقْلُ خَلِیلُ الْمُؤْمِنِ وَ الْحِلْمُ وَزِیرُهُ وَ الرِّفْقُ وَالِدُهُ وَ اللِّینُ أَخُوهُ وَ لَا بُدَّ لِلْعَاقِلِ مِنْ ثَلَاثٍ أَنْ یَنْظُرَ فِی شَأْنِهِ وَ یَحْفَظَ لِسَانَهُ وَ یَعْرِفَ زَمَانَهُ أَلَا وَ إِنَّ مِنَ الْبَلَاءِ الْفَاقَةَ وَ أَشَدَّ مِنَ الْفَاقَةِ مَرَضُ الْبَدَنِ وَ أَشَدَّ مِنْ مَرَضِ الْبَدَنِ مَرَضُ الْقَلْبِ أَلَا وَ إِنَّ مِنَ النِّعَمِ سَعَةَ الْمَالِ وَ أَفْضَلَ مِنْ سَعَةِ الْمَالِ صِحَّةُ الْبَدَنِ وَ أَفْضَلَ مِنْ صِحَّةِ الْبَدَنِ تَقْوَی الْقَلْبِ.

«19»

وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّ لِلْمُؤْمِنِ ثَلَاثَ سَاعَاتٍ فَسَاعَةٌ یُنَاجِی فِیهَا رَبَّهُ وَ سَاعَةٌ یُحَاسِبُ فِیهَا نَفْسَهُ وَ سَاعَةٌ یُخَلِّی بَیْنَ نَفْسِهِ وَ بَیْنَ لَذَّاتِهَا فِیمَا یَحِلُّ وَ یَجْمُلُ وَ لَیْسَ لِلْعَاقِلِ أَنْ یَکُونَ شَاخِصاً إِلَّا فِی ثَلَاثٍ مَرَمَّةٍ لِمَعَاشِهِ ⁽²⁾وَ خُطْوَةٍ لِمَعَادِهِ أَوْ لَذَّةٍ فِی غَیْرِ مُحَرَّمٍ.

«20»

وَ قَالَ علیه السلام: کَمْ [مِنْ] مُسْتَدْرَجٍ بِالْإِحْسَانِ إِلَیْهِ ⁽³⁾وَ کَمْ مِنْ مَغْرُورٍ بِالسَّتْرِ عَلَیْهِ وَ کَمْ مِنْ مَفْتُونٍ بِحُسْنِ الْقَوْلِ فِیهِ وَ مَا ابْتَلَی اللَّهُ عَبْداً بِمِثْلِ الْإِمْلَاءِ لَهُ ⁽⁴⁾قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ إِنَّما نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدادُوا إِثْماً⁽⁵⁾.

«21»

وَ قَالَ علیه السلام: لِیَجْتَمِعْ فِی قَلْبِکَ الِافْتِقَارُ إِلَی النَّاسِ وَ الِاسْتِغْنَاءُ عَنْهُمْ یَکُونُ افْتِقَارُکَ إِلَیْهِمْ فِی لِینِ کَلَامِکَ وَ حُسْنِ بِشْرِکَ ⁽⁶⁾وَ یَکُونُ اسْتِغْنَاؤُکَ عَنْهُمْ فِی

پس همدیگر را وامگذارید و بر هم القاب زشت نگذارید، چرا که دستورات دین بی نظیر است و راههای آن هموار و صاف. هر کس به آن عمل کند به منظور رسد، و هر کس از آن کناره گیرد نابود و هلاک شود، و هر کس که آن را ترک گوید از دین کنار رفته (کافر شود). فرد مسلمان چون لب به سخن گشاید هرگز دروغ نگوید، و چون وعده دهد تخلّف ننماید، و زمانی که امانت گیرد خیانت نورزد.

روایت 18

امام علی علیه السّلام فرمود: عقل دوست مؤمن است و بردباری وزیر او. مدارا پدر او است، و نرمی برادرش. و فرد عاقل ناچار از رعایت سه چیز است: نگریستن در شخصیت خود، نگهداری زبانش، شناختن زمانه اش.

آگاه باشید که فقر و تهیدستی از بلاها است، و سخت تر از تهیدستی، بیماری جسم است، و بدتر از آن بیماری دل باشد. و آگاه باشید که توانگری مالی از نعمتها است، و بهتر از آن تندرستی است، و بالاتر از تندرستی پرهیزگاری دل است.

روایت 19

امام علی علیه السّلام فرمود: ساعات زندگی مؤمن سه بخش است: بخشی با پروردگارش راز و نیاز کند، و قسمتی با نفس خود در حساب باشد، و قسمت دیگرش با لذّت نیکو و حلال دمساز باشد. و فرد عاقل جز برای سه منظور نباید غربت و دوری وطن را اختیار کند و جلای وطن کند: برای بهبود وضع زندگی، یا قدمی در راه آخرت، یا لذّتی در غیر حرام .

روایت 20

امام علی علیه السّلام فرمود: چه بسا افرادی که به وسیله نعمت غافلگیر می شوند، و به جهت پرده پوشی خدا بر گناهانشان مغرور می گردند، و به خاطر تعریف و تمجیدی که در باره ایشان گویند فریب می خورند. و خداوند هیچ بنده ای را به مانند «مهلت دادن» امتحان نکرد، خدای عزّوجلّ فرماید:«إِنَّما نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدادُوا إِثْماً»⁽⁷⁾، {مافقط به ایشان مهلت می دهیم تا بر گناه [خود] بیفزایند}.

روایت 21

امام علی علیه السّلام فرمود: باید در دل خود نیاز به مردم و بی نیازی بدیشان را جمع آوری نمایی، نیاز و احتیاجت به آنان در نرم گویی و گشاده رویی جلوه نماید، و بی نیازیت

نَزَاهَةِ عِرْضِکَ وَ بَقَاءِ عِزِّکَ.

«22»

وَ قَالَ علیه السلام: لَا تَغْضَبُوا وَ لَا تَعْضَبُوا⁽¹⁾أَفْشُوا السَّلَامَ وَ أَطِیبُوا الْکَلَامَ.

«23»

وَ قَالَ علیه السلام: الْکَرِیمُ یَلِینُ إِذَا اسْتُعْطِفُ وَ اللَّئِیمُ یَقْسُو إِذَا أُلْطِفَ.

«24»

وَ قَالَ علیه السلام: أَ لَا أُخْبِرُکُمْ بِالْفَقِیهِ حَقَّ الْفَقِیهِ مَنْ لَمْ یُرَخِّصِ النَّاسَ فِی مَعَاصِی اللَّهِ وَ لَمْ یُقَنِّطْهُمْ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ وَ لَمْ یُؤْمِنْهُمْ مِنْ مَکْرِ اللَّهِ وَ لَمْ یَدَعِ الْقُرْآنَ رَغْبَةً عَنْهُ إِلَی مَا سِوَاهُ وَ لَا خَیْرَ فِی عِبَادَةٍ لَیْسَ فِیهَا تَفَقُّهٌ وَ لَا خَیْرَ فِی عِلْمٍ لَیْسَ فِیهِ تَفَکُّرٌ وَ لَا خَیْرَ فِی قِرَاءَةٍ لَیْسَ فِیهَا تَدَبُّرٌ.

«25»

وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّ اللَّهَ إِذَا جَمَعَ النَّاسَ نَادَی فِیهِمْ مُنَادٍ أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ أَقْرَبَکُمُ الْیَوْمَ مِنَ اللَّهِ أَشَدُّکُمْ مِنْهُ خَوْفاً وَ إِنَّ أَحَبَّکُمْ إِلَی اللَّهِ أَحْسَنُکُمْ لَهُ عَمَلًا وَ إِنَّ أَفْضَلَکُمْ عِنْدَهُ مَنْصَباً أَعْمَلُکُمْ ⁽²⁾فِیمَا عِنْدَهُ رَغْبَةً وَ إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عَلَیْهِ أَتْقَاکُمْ.

«26»

وَ قَالَ علیه السلام: عَجِبْتُ لِأَقْوَامٍ یَحْتَمُونَ الطَّعَامَ مَخَافَةَ الْأَذَی کَیْفَ لَا یَحْتَمُونَ الذُّنُوبَ مَخَافَةَ النَّارِ⁽³⁾وَ عَجِبْتُ مِمَّنْ یَشْتَرِی الْمَمَالِیکَ بِمَالِهِ کَیْفَ لَا یَشْتَرِی الْأَحْرَارَ بِمَعْرُوفِهِ فَیَمْلِکَهُمْ ثُمَّ قَالَ إِنَّ الْخَیْرَ وَ الشَّرَّ لَا یُعْرَفَانِ إِلَّا بِالنَّاسِ فَإِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَعْرِفَ الْخَیْرَ⁽⁴⁾فَاعْمَلِ الْخَیْرَ تَعْرِفْ أَهْلَهُ وَ إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَعْرِفَ الشَّرَّ فَاعْمَلِ الشَّرَّ تَعْرِفْ أَهْلَهُ.

«27»

وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّمَا أَخْشَی عَلَیْکُمُ اثْنَیْنِ طُولَ الْأَمَلِ وَ اتِّبَاعَ الْهَوَی أَمَّا طُولُ الْأَمَلِ فَیُنْسِی الْآخِرَةَ وَ أَمَّا اتِّبَاعُ الْهَوَی فَإِنَّهُ یَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ.

«28»

وَ سَأَلَهُ رَجُلٌ بِالْبَصْرَةِ عَنِ الْإِخْوَانِ فَقَالَ الْإِخْوَانُ صِنْفَانِ إِخْوَانُ الثِّقَةِ وَ إِخْوَانُ الْمُکَاشَرَةِ فَأَمَّا إِخْوَانُ الثِّقَةِ فَهُمُ الْکَهْفُ وَ الْجَنَاحُ ⁽⁵⁾وَ الْأَهْلُ وَ

در آبرومندی و دوام عزّت و بزرگ منشی.

روایت 22

امام علی علیه السّلام فرمود: نه خشم گیرید و نه به خشم آرید. سلام کردن را رواج دهید و سخن را پاکیزه دارید.

روایت 23

امام علی علیه السّلام فرمود: انسان بزرگوار چون محبّت بیند نرم شود، و آدم پست چون احترام شود سخت و سنگدل گردد.

روایت 24

امام علی علیه السّلام فرمود: آیا مایلید شما را از فقیه واقعی آگاه سازم؟ او کسی است که مردم را در گناه کردن رخصت ندهد و از رحمت الهی ناامیدشان نکند، و از مهلت الهی آسوده خاطرشان نسازد. قرآن را به شوق چیز دیگری رها نکند. نه عبادت تهی از فهم خیری دارد، و نه دانستن بدون تأمّل و اندیشه، و نه قرائت بی تدبّر و سنجش خیری دارد.

روایت 25

امام علی علیه السّلام فرمود: آن زمان که خداوند [روز قیامت] مردمان را گرد آورد، نداکننده ای فریاد کشد: ای مردم، امروز مقرّبترین شما به خداوندگار همانا خداترسترین شماست. و محبوبترین شما به او نیکوکارترینتان. و مقام آن کس برتر است که برای خدا پرکارتر بوده است، و گرامی ترین شما نزد خدا پرهیزگارترین شما است .

روایت 26

امام علی علیه السّلام فرمود: در شگفتم از مردمی که از خوردن غذا به جهت ترس از آزارش پرهیز می کنند، ولی از ارتکاب گناه به خاطر هراس از دوزخ اجتناب نکنند؟! و همچنین از افرادی که بردگان را با مال خویش می خرند؛ امّا با نیکوکاری، روح افراد آزاد را تصاحب نمی کنند؟! سپس أمیر مؤمنان علیه السّلام فرمود: همانا ماهیت «خیر» و «شرّ» جز به توسّط مردم شناخته نمی شود. پس هر گاه قصد شناختن خیر را داشتی کار خیر کن تا با اهل خیر آشنا شوی. و همچنین اگر خواستی «شرّ» را بشناسی به کار بد رو کن تا اهلش را بشناسی.

روایت 27

امام علی علیه السّلام فرمود: همانا که من از دو چیز بیش از هر چیز بر شما بیمناکم: آرزوی طولانی داشتن، و پیروی هوای نفس کردن، چون آرزوی دراز آخرت را از یاد می برد، و پیروی هوای نفس، آدمی را از راه حقّ باز می دارد.

روایت 28

امام علی علیه السّلام فرمود: مردی در شهر بصره از آن حضرت در باره «برادران» پرسید و ایشان در پاسخ فرمود: برادران دو گروهند: یکی برادران قابل اعتماد و دیگری برادران خنده رو، امّا برادران مورد اعتماد، پناهگاه و بال و پر و خاندان

الْمَالُ فَإِنْ کُنْتَ مِنْ أَخِیکَ عَلَی حَدِّ الثِّقَةِ فَابْذُلْ لَهُ مَالَکَ وَ یَدَکَ وَ صَافِ مَنْ صَافَاهُ ⁽¹⁾وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ وَ اکْتُمْ سِرَّهُ وَ عَیْبَهُ وَ أَظْهِرْ مِنْهُ الْحَسَنَ اعْلَمْ أَیُّهَا السَّائِلُ أَنَّهُمْ أَقَلُّ مِنَ الْکِبْرِیتِ الْأَحْمَرِ وَ أَمَّا إِخْوَانُ الْمُکَاشَرَةِ فَإِنَّکَ تُصِیبُ مِنْهُمْ لَذَّتَکَ فَلَا تَقْطَعَنَّ مِنْهُمْ لَذَّتَکَ وَ لَا تَطْلُبَنَّ مَا وَرَاءَ ذَلِکَ مِنْ ضَمِیرِهِمْ وَ ابْذُلْ لَهُمْ مَا بَذَلُوا لَکَ مِنْ طَلَاقَةِ الْوَجْهِ وَ حَلَاوَةِ اللِّسَانِ.

«29»

وَ قَالَ علیه السلام: لَا تَتَّخِذَنَّ عَدُوَّ صَدِیقِکَ صَدِیقاً فَتُعْدِیَ صَدِیقَکَ.

«30»

وَ قَالَ علیه السلام: لَا تَصْرِمْ أَخَاکَ عَلَی ارْتِیَابٍ وَ لَا تَقْطَعْهُ دُونَ اسْتِعْتَابٍ ⁽²⁾.

«31»

وَ قَالَ علیه السلام: یَنْبَغِی لِلْمُسْلِمِ أَنْ یَجْتَنِبَ مُؤَاخَاةَ ثَلَاثَةٍ الْفَاجِرِ⁽³⁾وَ الْأَحْمَقِ وَ الْکَذَّابِ فَأَمَّا الْفَاجِرُ فَیُزَیِّنُ لَکَ فِعْلَهُ وَ یُحِبُّ أَنَّکَ مِثْلُهُ وَ لَا یُعِینُکَ عَلَی أَمْرِ دِینِکَ وَ مَعَادِکَ فَمُقَارَنَتُهُ جَفَاءٌ وَ قَسْوَةٌ وَ مَدْخَلُهُ عَارٌ عَلَیْکَ ⁽⁴⁾وَ أَمَّا الْأَحْمَقُ فَإِنَّهُ لَا یُشِیرُ عَلَیْکَ بِخَیْرٍ وَ لَا یرجه [یُرْجَی] لِصَرْفِ السُّوءِ عَنْکَ وَ لَوْ جَهَدَ نَفْسَهُ ⁽⁵⁾وَ رُبَّمَا أَرَادَ نَفْعَکَ فَضَرَّکَ فَمَوْتُهُ خَیْرٌ مِنْ حَیَاتِهِ وَ سُکُوتُهُ خَیْرٌ مِنْ نُطْقِهِ وَ بُعْدُهُ خَیْرٌ مِنْ قُرْبِهِ وَ أَمَّا الْکَذَّابُ فَإِنَّهُ لَا یَهْنَؤُکَ مَعَهُ عَیْشٌ یَنْقُلُ حَدِیثَکَ وَ یَنْقُلُ إِلَیْکَ الْحَدِیثَ کُلَّمَا أَقْنَی أُحْدُوثَةً مَطَاهَا بِأُخْرَی مِثْلِهَا⁽⁶⁾حَتَّی أَنَّهُ

و دارایی اند. پس چنانچه به برادرت اعتماد پیدا کردی مال و دست یاری خود را از او دریغ مدار، با دوست او دوستی کن و با دشمنش دشمنی، رازش را پنهان ساز و عیبش را بپوشان، و نیکیش را آشکار ساز. بدان که آنان از کبریت احمر (هر چیز نفیس و کمیاب) نایاب ترند.

و امّا دوستان خنده رو، پس تو از طریق آنان به خوشی و لذّت خود می رسی، پس هرگز این لذّت را از دست مده، و بیش از این هم از باطن ایشان مخواه، و از خوشرویی و شیرین زبانی خود تا آنجا که آنان تو را برخوردار می کنند بهره مندشان ساز.

روایت 29

امام علی علیه السّلام فرمود: مبادا دشمن دوست خود را به دوستی گیری که با این کار با دوستت دشمنی کرده ای.

روایت 30

امام علی علیه السّلام فرمود: از روی تردید پیوند خود را با برادرت مگسل، و بدون دلجویی رشته دوستیت را با او مبر .

روایت 31

امام علی علیه السّلام فرمود: شایسته است فرد مسلمان از رفاقت با سه گروه خودداری نماید: فرد لاابالی، احمق، و دروغگو. امّا فرد لاابالی، کردار خود را در نظرت بیاراید و می کوشد که تو مانند او گردی، و در امور دین و آخرتت هیچ گونه کمکی به تو نمی کند، بنا بر این رفاقت با او خلاف حقّ است و موجب سختی دل، و رفت و آمد با او موجب ننگ تو است. امّا احمق: نه تو را به کار خیری وادار نماید، و نه امیدی هست که در غایت تلاشش شرّی را از تو بگرداند، چه بسا قصد کند که سودت رساند ولی به زیانت اندازد، پس مرگ چنین رفیقی از حیاتش بهتر است، و سکوتش از سخن گفتن شایسته تر، و دوریش به از نزدیکی! و امّا دروغگو: رفاقت با او خالی از هر لذّت و خوشی است، گفتارت را به جمع دیگران ببرد و سخن دیگران را به تو رساند. هر زمان که بافتن داستانی را پایان دهد، به داستانی دیگر پردازد، و این رفتار را تا آنجا ادامه دهد که دیگر

یُحَدِّثُ بِالصِّدْقِ فَلَا یُصَدَّقُ یُغْرِی بَیْنَ النَّاسِ بِالْعَدَاوَةِ⁽¹⁾فَیُثْبِتُ الشَّحْنَاءَ فِی الصُّدُورِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ انْظُرُوا لِأَنْفُسِکُمْ.

«32»

وَ قَالَ علیه السلام: لَا عَلَیْکَ ⁽²⁾أَنْ تَصْحَبَ ذَا الْعَقْلِ وَ إِنْ لَمْ تَجْمُدْ کَرَمُهُ ⁽³⁾وَ لَکِنِ انْتَفِعْ بِعَقْلِهِ وَ احْتَرِسْ مِنْ سَیِّئِ أَخْلَاقِهِ وَ لَا تَدَعَنَّ صُحْبَةَ الْکَرِیمِ وَ إِنْ لَمْ تَنْتَفِعْ بِعَقْلِهِ وَ لَکِنِ انْتَفِعْ بِکَرَمِهِ بِعَقْلِکَ وَ افْرِرِ الْفِرَارَ کُلَّهُ مِنَ اللَّئِیمِ الْأَحْمَقِ.

«33»

وَ قَالَ علیه السلام: الصَّبْرُ ثَلَاثَةٌ الصَّبْرُ عَلَی الْمُصِیبَةِ وَ الصَّبْرُ عَلَی الطَّاعَةِ وَ الصَّبْرُ عَنِ الْمَعْصِیَةِ.

«34»

وَ قَالَ علیه السلام: مَنِ اسْتَطَاعَ أَنْ یَمْنَعَ نَفْسَهُ مِنْ أَرْبَعَةِ أَشْیَاءَ فَهُوَ خَلِیقٌ بِأَنْ لَا یَنْزِلَ بِهِ مَکْرُوهٌ أَبَداً قِیلَ وَ مَا هُنَّ قَالَ الْعَجَلَةُ وَ اللَّجَاجَةُ وَ الْعُجْبُ وَ التَّوَانِی.

«35»

وَ قَالَ علیه السلام: الْأَعْمَالُ ثَلَاثَةٌ فَرَائِضُ وَ فَضَائِلُ وَ مَعَاصِی فَأَمَّا الْفَرَائِضُ فَبِأَمْرِ اللَّهِ وَ مَشِیئَتِهِ وَ بِرِضَاهُ وَ بِعِلْمِهِ وَ بِقَدَرِهِ یَعْمَلُهَا الْعَبْدُ فَیَنْجُو مِنَ اللَّهِ بِهَا وَ أَمَّا الْفَضَائِلُ فَلَیْسَ بِأَمْرِ اللَّهِ لَکِنْ بِمَشِیئَتِهِ وَ بِرِضَاهُ وَ بِعِلْمِهِ وَ بِقَدَرِهِ یَعْمَلُهَا الْعَبْدُ فَیُثَابُ عَلَیْهَا وَ أَمَّا الْمَعَاصِی فَلَیْسَ بِأَمْرِ اللَّهِ وَ لَا بِمَشِیئَتِهِ وَ لَا بِرِضَاهُ لَکِنْ بِعِلْمِهِ وَ بِقَدَرِهِ یُقَدِّرُهَا لِوَقْتِهَا فَیَفْعَلُهَا الْعَبْدُ بِاخْتِیَارِهِ فَیُعَاقِبُهُ اللَّهُ عَلَیْهَا لِأَنَّهُ قَدْ نَهَاهُ عَنْهَا فَلَمْ یَنْتَهِ.

«36»

وَ قَالَ علیه السلام: یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ لِلَّهِ فِی کُلِّ نِعْمَةٍ حَقّاً فَمَنْ أَدَّاهُ زَادَهُ وَ مَنْ قَصَّرَ عَنْهُ خَاطَرَ بِزَوَالِ النِّعْمَةِ وَ تَعَجُّلِ الْعُقُوبَةِ فَلْیَرَاکُمُ اللَّهُ مِنَ النِّعْمَةِ وَجِلِینَ کَمَا یَرَاکُمْ مِنَ الذُّنُوبِ فَرِقِینَ ⁽⁴⁾.

«37»

وَ قَالَ علیه السلام: مَنْ ضُیِّقَ عَلَیْهِ فِی ذَاتِ یَدِهِ فَلَمْ یَظُنَّ أَنَّ ذَلِکَ حُسْنُ نَظَرٍ

گفتار راستش نیز باور نشود. میان مردم به ایجاد دشمنی بپردازد و [بذر] کینه در سینه ها بکارد. پس تقوای الهی پیشه سازید و مراقب خود باشید.

روایت 32

امام علی علیه السّلام فرمود: بر تو عیبی نیست که با فرد عاقل دوستی کنی اگر چه خالی از کرم باشد، ولی از عقل او بهره ببر و از زشتی رفتارش پرهیز نما. مبادا دوستی فرد سخاوتمند را از دست دهی، هر چند که از عقل او منفعت نبری، ولی می توانی به یاری عقل خود از کرم او سود بری. ولی با تمام توان و قدرتت از [دوستی با] فرد خسیس و احمق بگریز [که نه عقلی دارد و نه سخاوتی].

روایت 33

امام علی علیه السّلام فرمود: صبر سه گونه است: صبر بر گرفتاری، صبر بر طاعت، صبر بر معصیت.

روایت 34

امام علی علیه السّلام فرمود: کسی که قادر به بازداشتن نفس خویش از چهار چیز باشد شایسته آن است که هرگز دچار حادثه ای نگردد، پرسیدند: آن ها کدامند؟ فرمود: شتاب، لجاجت، تکبّر، و سستی (تنبلی).

روایت 35

امام علی علیه السّلام فرمود: اعمال به سه دسته تقسیم می شود: واجبات، مستحبّات، گناهان. امّا واجبات بنا به دستور الهی و خواست و رضایت و علم و تقدیر او است. بنده به آن رفتار کند و در پرتو آن از عذاب خداوند نجات یابد. و امّا مستحبّات: فرمان واجب الهی نیست ولی به خواست و رضایت و علم و تقدیر او است. بنده آن ها را انجام دهد و در مقابل پاداش گیرد. و امّا گناهان: نه به امر خدا است و نه به خواست و رضای او، و تنها به علم و تقدیر او است که در زمان خود مقدّر نماید. پس بنده با اختیار خود گناه کند و خدا نیز بدانها مجازاتش نماید، زیرا خداوند از آن منعش کرده بود و او دست برنداشت.

روایت 36

امام علی علیه السّلام فرمود: ای مردم، همانا خداوند را در هر نعمتی حقّی است، پس هر کس که آن را ادا نماید نعمتش افزون شود، و هر کس که در أدای آن کوتاهی کند خود را در معرض تباهی نعمت و شتاب به عقوبت خواهد افکند. پس شایسته است که خداوند شما را به هنگام نعمت ترسان ببیند، چنان که از گناهان هراسان و فرار کنندگان می بیند.

روایت 37

امام علی علیه السّلام فرمود: کسی که فقیر شد و آن را خواست

مِنَ اللَّهِ لَهُ فَقَدْ ضَیَّعَ مَأْمُولًا وَ مَنْ وُسِّعَ عَلَیْهِ فِی ذَاتِ یَدِهِ فَلَمْ یَظُنَّ أَنَّ ذَلِکَ اسْتِدْرَاجٌ مِنَ اللَّهِ فَقَدْ أَمِنَ مَخُوفاً⁽¹⁾.

«38»

وَ قَالَ علیه السلام: یَا أَیُّهَا النَّاسُ سَلُوا اللَّهَ الْیَقِینَ وَ ارْغَبُوا إِلَیْهِ فِی الْعَافِیَةِ فَإِنَّ أَجَلَّ النِّعَمِ الْعَافِیَةُ وَ خَیْرَ مَا دَامَ فِی الْقَلْبِ الْیَقِینُ وَ الْمَغْبُونُ مَنْ غُبِنَ دِینَهُ وَ الْمَغْبُوطُ مَنْ حَسُنَ یَقِینُهُ.

«39»

وَ قَالَ علیه السلام: لَا یَجِدُ رَجُلٌ طَعْمَ الْإِیمَانِ حَتَّی یَعْلَمَ أَنَّ مَا أَصَابَهُ لَمْ یَکُنْ لِیُخْطِئَهُ وَ مَا أَخْطَأَهُ لَمْ یَکُنْ لِیُصِیبَهُ.

«40»

وَ قَالَ علیه السلام: مَا ابْتُلِیَ الْمُؤْمِنُ بِشَیْ ءٍ هُوَ أَشَدُّ عَلَیْهِ مِنْ خِصَالٍ ثَلَاثٍ یُحْرَمُهَا قِیلَ وَ مَا هُنَّ قَالَ الْمُوَاسَاةُ فِی ذَاتِ یَدِهِ وَ الْإِنْصَافُ مِنْ نَفْسِهِ وَ ذِکْرُ اللَّهِ کَثِیراً أَمَا إِنِّی لَا أَقُولُ لَکُمْ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَکِنْ ذِکْرَ اللَّهِ عِنْدَ مَا أَحَلَّ لَهُ وَ ذِکْرَ اللَّهِ عِنْدَ مَا حَرَّمَ عَلَیْهِ.

«41»

وَ قَالَ علیه السلام: مَنْ رَضِیَ مِنَ الدُّنْیَا بِمَا یُجْزِیهِ کَانَ أَیْسَرُ مَا فِیهِ یَکْفِیهِ وَ مَنْ لَمْ یَرْضَ مِنَ الدُّنْیَا بِمَا یُجْزِیهِ لَمْ یَکُنْ فِیهَا شَیْ ءٌ یَکْفِیهِ.

«42»

وَ قَالَ علیه السلام: الْمَنِیَّةُ لَا الدَّنِیَّةُ وَ التَّجَلُّدُ لَا التَّبَلُّدُ⁽²⁾وَ الدَّهْرُ یَوْمَانِ فَیَوْمٌ لَکَ وَ یَوْمٌ عَلَیْکَ فَإِذَا کَانَ لَکَ فَلَا تَبْطَرْ وَ إِذَا کَانَ عَلَیْکَ فَلَا تَحْزَنْ فَبِکِلَیْهِمَا سَتُخْتَبَرُ.

«43»

وَ قَالَ علیه السلام: أَفْضِلْ عَلَی مَنْ شِئْتَ یَکُنْ أَسِیرَکَ.

«44»

وَ قَالَ علیه السلام: لَیْسَ مِنْ أَخْلَاقِ الْمُؤْمِنِ الْمَلَقُ وَ لَا الْحَسَدُ إِلَّا فِی طَلَبِ

الهی به حساب نیاورد، پاداشی را که برای او امید آن می رفت تباه ساخته. و به عکس، آن کسی که گشایشی در مالش پدید آمد، و آن را چون دامی پنهان قلمداد نکرد، از امر خوفناکی خود را ایمن دانسته است.

روایت 38

امام علی علیه السّلام فرمود: ای مردم، از خداوند درخواست یقین کنید، و با التماس طلب عافیت نمایید. چرا که عافیت بالاترین نعمت است، و یقین بهترین چیز ماندگار در دل. و فریفته و گول خورده کسی است که دین خود را از دست داده. و آن کس مورد غبطه است که یقینش نیکو است.

روایت 30

امام علی علیه السّلام فرمود: هیچ کس به مزه ایمان دست نیابد، تا باور کند که آنچه به او رسیده امکان خطایش نبوده، و آنچه که به او نرسیده، نباید به او می رسید.

روایت 40

امام علی علیه السّلام فرمود: هیچ مؤمنی به چیزی سخت تر از سه محرومیّت از سه مطلب گرفتار نشده است، پرسیدند: آن ها کدامند؟ فرمود: مواسات در مال خود، رعایت انصاف از جانب خود، و بسیاری ذکر خدا، امّا منظور من از ذکر خدا؛ گفتن «سبحان اللَّه و الحمد للَّه» نیست، بلکه به یاد خدا بودن به هنگام روبرو شدن با حرام و حلال است.

روایت 41

امام علی علیه السّلام فرمود: کسی که از دنیا به آن چه او را کافی است بسنده کند، کمتر چیز آن کفایتش نماید. و هر کس از دنیا به آن چه او را کفایت است قناعت نکند، هیچ مقدار از آن او را بس نباشد.

روایت 42

امام علی علیه السّلام فرمود: مرگ آری ولی تن دادن به خواری هرگز! صبر آری ولی خود باختن و بیتابی هرگز! دنیا دو روز است، یک روز به سود تو است و روزی به زیانت، آن روز که به سود تو است سرمست مشو، و زمانی که به زیان تو بود غم مخور، که به هر دوی آن ها امتحان خواهی شد.

روایت 43

امام علی علیه السّلام فرمود: بر هر کس که خواهی احسان و نیکوکاری کن تا اسیرت گردد.

روایت 44

امام علی علیه السّلام فرمود: فرد مؤمن نه چاپلوسی کند و نه حسد ورزد، جز در راه تحصیل علم.

الْعِلْمِ.

«45»

وَ قَالَ علیه السلام: أَرْکَانُ الْکُفْرِ أَرْبَعَةٌ الرَّغْبَةُ وَ الرَّهْبَةُ وَ السَّخَطُ وَ الْغَضَبُ.

«46»

وَ قَالَ علیه السلام: الصَّبْرُ مِفْتَاحُ الدَّرَکِ وَ النُّجْحُ عُقْبَی مَنْ صَبَرَ⁽¹⁾وَ لِکُلِّ طَالِبِ حَاجَةٍ وَقْتٌ یُحَرِّکُهُ الْقَدَرُ.

«47»

وَ قَالَ علیه السلام: اللِّسَانُ مِعْیَارٌ أَطَاشَهُ الْجَهْلُ ⁽²⁾وَ أَرْجَحَهُ الْعَقْلُ.

«48»

وَ قَالَ علیه السلام: مَنْ طَلَبَ شَفَا غَیْظٍ بِغَیْرِ حَقٍّ أَذَاقَهُ اللَّهُ هَوَاناً بِحَقٍّ إِنَّ اللَّهَ عَدُوُّ مَا کَرِهَ.

«49»

وَ قَالَ علیه السلام: مَا حَارَ مَنِ اسْتَخَارَ وَ لَا نَدِمَ مَنِ اسْتَشَارَ⁽³⁾.

«50»

وَ قَالَ علیه السلام: عُمِّرَتِ الْبُلْدَانُ بِحُبِّ الْأَوْطَانِ.

«51»

وَ قَالَ علیه السلام: ثَلَاثٌ مَنْ حَافَظَ عَلَیْهَا سَعِدَ إِذَا ظَهَرَتْ عَلَیْکَ نِعْمَةٌ فَاحْمَدِ اللَّهَ وَ إِذَا أَبْطَأَ عَنْکَ الرِّزْقُ فَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ وَ إِذَا أَصَابَتْکَ شِدَّةٌ فَأَکْثِرْ مِنْ قَوْلِ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ.

«52»

وَ قَالَ علیه السلام: الْعِلْمُ ثَلَاثَةٌ الْفِقْهُ لِلْأَدْیَانِ وَ الطِّبُّ لِلْأَبْدَانِ وَ النَّحْوُ لِلِّسَانِ.

«53»

وَ قَالَ علیه السلام: حَقُّ اللَّهِ فِی الْعُسْرِ الرِّضَی وَ الصَّبْرُ وَ حَقُّهُ فِی الْیُسْرِ الْحَمْدُ وَ الشُّکْرُ.

«54»

وَ قَالَ علیه السلام: تَرْکُ الْخَطِیئَةِ أَیْسَرُ مِنْ طَلَبِ التَّوْبَةِ وَ کَمْ مِنْ شَهْوَةِ سَاعَةٍ قَدْ أَوْرَثَتْ حُزْناً طَوِیلًا وَ الْمَوْتُ فَضَحَ الدُّنْیَا فَلَمْ یَتْرُکْ لِذِی لُبٍّ فِیهَا فَرَحاً وَ لَا لِعَاقِلٍ لَذَّةً.

«55»

وَ قَالَ علیه السلام: الْعِلْمُ قَائِدٌ وَ الْعَمَلُ سَائِقٌ وَ النَّفْسُ حَرُونٌ ⁽⁴⁾.

«56»

وَ قَالَ علیه السلام: کُنْ لِمَا لَا تَرْجُو أَرْجَی مِنْکَ لِمَا تَرْجُو فَإِنَّ مُوسَی علیه السلام

روایت 45

امام علی علیه السّلام فرمود: ستونهای کفر چهار چیز است: 1. دلبستگی به دنیا؛ 2. ترس از دست رفتن دنیا؛ 3. ناخرسندی [از تقدیرات]؛ 4. و خشم.

روایت 46

امام علی علیه السّلام فرمود: صبر و پایداری کلید رسیدن است، و پیروزی سرانجام صابر، و هر حاجتمندی را زمانی است که دست تقدیر آن را به حرکت می آورد.

روایت 47

امام علی علیه السّلام فرمود: زبان خود معیار است که «جهل» آن را سبک سازد و «عقل» آن را سنگین.

روایت 48

امام علی علیه السّلام فرمود: هر کس که انتقام را به عمل ناروا و ناحقّ طلب کند، خداوند به حق طعم تلخ خواری و پستی را به او بچشاند. قطعاً که خدا دشمن چیزی است که ناپسند دارد.

روایت 49

امام علی علیه السّلام فرمود: کسی که طلب خیر و راه یابی کند حیران نشود، و کسی که مشورت کند پشیمان نگردد .

روایت 50

امام علی علیه السّلام فرمود: آبادانی و عمران شهرها در پرتو وطن دوستی صورت یافته است.

روایت 51

امام علی علیه السّلام فرمود: کسی که رعایت سه نکته را کند خوشبخت شود: سپاسگزاری هنگام ظهور نعمت، طلب عفو و مغفرت هنگام تأخیر روزی، و بسیار گفتن:«لا حول و لا قوّة إلّا باللَّه» هنگام مصیبت و سختی.

روایت 52

امام علی علیه السّلام فرمود: دانش سه گونه است: یا «فقه» برای امور دینی، یا «پزشکی» برای بدن، و یا «نحو» برای سخن گفتن.

روایت 53

امام علی علیه السّلام فرمود: حقّ خدا به هنگام سختی خشنودی است و پایداری، و در راحتی ستایش است و سپاسگزاری.

روایت 54

امام علی علیه السّلام فرمود: گناه نکردن آسانتر از توبه کردن است، و چه بسا اندک ساعت خوشی، اندوهی دراز به بار آورد. مرگ علامت رسوایی و بی ارزشی دنیا است که [یاد آن] هیچ دلخوشی و لذّتی را برای دانا و خردمند باقی نگذاشته است.

روایت 55

امام علی علیه السّلام فرمود: دانش رهبر است، و عمل راننده، و نفس [مرکبی] لجوج و خیره سر.

روایت 56

امام علی علیه السّلام فرمود: به آن چه ناامیدی، امیدوارتر باش تا به آن چه در انتظار آن هستی، زیرا موسی علیه السّلام

خَرَجَ یَقْتَبِسُ لِأَهْلِهِ نَاراً فَکَلَّمَهُ اللَّهُ وَ رَجَعَ نَبِیّاً وَ خَرَجَتْ مَلِکَةُ سَبَإٍ فَأَسْلَمَتْ مَعَ سُلَیْمَانَ علیه السلام وَ خَرَجَتْ سَحَرَةُ فِرْعَوْنَ یَطْلُبُونَ الْعِزَّ لِفِرْعَوْنَ فَرَجَعُوا مُؤْمِنِینَ.

«57»

وَ قَالَ علیه السلام: النَّاسُ بِأُمَرَائِهِمْ أَشْبَهُ مِنْهُمْ بِآبَائِهِمْ.

«58»

وَ قَالَ علیه السلام: أَیُّهَا النَّاسُ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَیْسَ بِعَاقِلٍ مَنِ انْزَعَجَ ⁽¹⁾مِنْ قَوْلِ الزُّورِ فِیهِ وَ لَا بِحَکِیمٍ مَنْ رَضِیَ بِثَنَاءِ الْجَاهِلِ عَلَیْهِ النَّاسُ أَبْنَاءُ مَا یُحْسِنُونَ وَ قَدْرُ کُلِّ امْرِئٍ مَا یُحْسِنُ فَتَکَلَّمُوا فِی الْعِلْمِ تَبَیَّنْ أَقْدَارُکُمْ.

«59»

وَ قَالَ علیه السلام: رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً رَاغِبٌ رَبَّهُ ⁽²⁾وَ تَوَکَّفَ ذَنْبَهُ وَ کَابَرَ هَوَاهُ وَ کَذَّبَ مُنَاهُ زَمَّ نَفْسَهُ مِنَ التَّقْوَی بِزِمَامٍ وَ أَلْجَمَهَا مِنْ خَشْیَةِ رَبِّهَا بِلِجَامٍ فَقَادَهَا إِلَی الطَّاعَةِ بِزِمَامِهَا وَ قَدَعَهَا عَنِ الْمَعْصِیَةِ بِلِجَامِهَا⁽³⁾رَافِعاً إِلَی الْمَعَادِ طَرْفَهُ مُتَوَقِّعاً فِی کُلِّ أَوَانٍ حَتْفَهُ دَائِمَ الْفِکْرِ طَوِیلَ السَّهَرِ عَزُوفاً عَنِ الدُّنْیَا کَدُوحاً لآِخِرَتِهِ ⁽⁴⁾جَعَلَ الصَّبْرَ مَطِیَّةَ نَجَاتِهِ وَ التَّقْوَی عُدَّةَ وَفَاتِهِ وَ دَوَاءَ [دَاءِ] جَوَاهُ ⁽⁵⁾فَاعْتَبَرَ وَ قَاسَ فَوَتَرَ الدُّنْیَا وَ النَّاسَ یَتَعَلَّمُ لِلتَّفَقُّهِ وَ السَّدَادِ قَدْ وَقَّرَ قَلْبَهُ ذِکْرُ الْمَعَادِ فَطَوَی مِهَادَهُ ⁽⁶⁾وَ هَجَرَ وِسَادَهُ قَدْ عَظُمَتْ فِیمَا عِنْدَ اللَّهِ رَغْبَتُهُ وَ اشْتَدَّتْ مِنْهُ رَهْبَتُهُ یُظْهِرُ دُونَ مَا یَکْتُمُ وَ یَکْتَفِی بِأَقَلَّ مِمَّا یَعْلَمُ أُولَئِکَ وَدَائِعُ اللَّهِ فِی بِلَادِهِ الْمَدْفُوعُ بِهِمْ عَنْ عِبَادِهِ لَوْ أَقْسَمَ أَحَدُهُمْ عَلَی اللَّهِ لَأَبَرَّهُ- آخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ.

رفت تا پاره ای آتش برای خانواده اش برگیرد، خدا با او سخن گفت و پیامبر شد و بازگشت. و ملکه سبا [خورشید پرست] بیرون شد و در مصاحبت سلیمان علیه السّلام مسلمان شد. و ساحران فرعون در پی عزّت فرعون شتافتند و با ایمان بازگشتند.

روایت 57

امام علی علیه السّلام فرمود: شباهت مردم در امورشان به حاکمان بیش از شباهت ایشان به پدرانشان می باشد.

روایت 58

امام علی علیه السّلام فرمود: ای مردم بدانید: عاقل نیست کسی که از سخن ناروا در باره اش پریشان و مضطرب گردد، و فرزانه نیست آن کس که از ستایش نادان خرسند شود، مردمان زاییده کردار نیکشان می باشند. ارزش هر کس در گرو آن است که به آن آگاهی دارد. به دانش سخن گویید تا شخصیت شما آشکار شود.

روایت 59

امام علی علیه السّلام فرمود: خدا رحمت کند آن کس را که خدایش را در نظر دارد، و خطایش را جلوگیر باشد و با هواهایش ستیز کند، و آرزوهای نابجایش را زیر پا نهد، با پرهیزگاری هوای نفس خود را مهار نماید و با ترس الهی آن را لجام زند. سپس مهارش را در دست گرفته، به راه فرمانبرداری خدا سوق دهد. و با کشیدن لجام از معصیتش باز دارد. در حالی که دیده اش را به آخرت دوخته، و هر لحظه در انتظار مرگ خود باشد. پیوسته در اندیشه، و بسیار شب زنده دار، دل از دنیا برگیرد و برای آخرت سخت بکوشد. پایداری را مرکب رهایی خود قرار دهد، و پرهیزگاری را ذخیره آخرتش سازد، و سوز دل به آن درمان کند. درس گیرد و مقایسه نماید، و دل از دنیا و مردم برگیرد، آموختنش برای فهمیدن و درستی [در کردار و گفتار] باشد. یاد آخرت دلش را پریشان سازد و ترک فراش کند و رختخواب رها سازد [و به عبادت پردازد که در این صورت] رغبت و میلش در امور الهی بسیار زیاد است، و ترس از خدایش بسیار سخت. اندکی از آنچه پنهان می دارد اظهار نماید، و اظهار اندکی از دانسته هایش کفایت کند. اینانند امانتهای الهی در شهرهای او، و توسّط ایشان بلا از بندگانش دفع شود، چنانچه یکی از آنان عهدی با خدا بندد به خوبی به آن وفا کند. پایان خواستهایشان حمد و سپاس خداوند، پروردگار جهانیان است.

«60»

وَ قَالَ علیه السلام: وُکِلَ الرِّزْقُ بِالْحُمْقِ وَ وُکِلَ الْحِرْمَانُ بِالْعَقْلِ وَ وُکِلَ الْبَلَاءُ بِالصَّبْرِ.

«61»

وَ قَالَ علیه السلام لِلْأَشْعَثِ ⁽¹⁾یُعَزِّیهِ بِأَخِیهِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِنْ جَزِعْتَ فَحَقَّ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَفَیْتَ وَ إِنْ صَبَرْتَ فَحَقَّ اللَّهِ أَدَّیْتَ عَلَی أَنَّکَ إِنْ صَبَرْتَ جَرَی عَلَیْکَ الْقَضَاءُ وَ أَنْتَ مَحْمُودٌ وَ إِنْ جَزِعْتَ جَرَی عَلَیْکَ الْقَضَاءُ وَ أَنْتَ مَذْمُومٌ ⁽²⁾فَقَالَ الْأَشْعَثُ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَ تَدْرِی مَا تَأْوِیلُهَا فَقَالَ الْأَشْعَثُ لَأَنْتَ غَایَةُ الْعِلْمِ وَ مُنْتَهَاهُ فَقَالَ علیه السلام أَمَّا قَوْلُکَ إِنَّا لِلَّهِ فَإِقْرَارٌ مِنْکَ بِالْمُلْکِ وَ أَمَّا قَوْلُکَ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ فَإِقْرَارٌ مِنْکَ بِالْهُلْکِ ⁽³⁾.

«62»

وَ رَکِبَ علیه السلام یَوْماً فَمَشَی مَعَهُ قَوْمٌ فَقَالَ علیه السلام لَهُمْ أَ مَا عَلِمْتُمْ أَنَّ مَشْیَ الْمَاشِی مَعَ الرَّاکِبِ مَفْسَدَةٌ لِلرَّاکِبِ وَ مَذَلَّةٌ لِلْمَاشِی انْصَرِفُوا.

«63»

وَ قَالَ علیه السلام: الْأُمُورُ ثَلَاثَةٌ أَمْرٌ بَانَ لَکَ رُشْدُهُ فَاتَّبِعْهُ ⁽⁴⁾

وَ أَمْرٌ بَانَ

روایت 60

امام علی علیه السّلام فرمود: روزی و قوت تسلیم بی خردی است و ناکامی در بند خردمندی و گرفتاری و بلا سرسپرده پایداری است.

روایت 61

امیر مؤمنان علیه السّلام در تسلیت به اشعث در مرگ برادرش عبد الرّحمان چنین فرمود: بی تابیت ادای حقّ برادرت عبد الرّحمان است، و پایداریت وفای حقّ الهی، پس چنانچه صبر پیشه سازی، تقدیر الهی بگذرد و تو ستوده باشی .

اشعث گفت:«إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ»⁽⁵⁾! یعنی: {ما از آنِ خدا هستیم، و به سوی او باز می گردیم}، پس امیر مؤمنان علیه السّلام او را فرمود: آیا تأویل آن را می دانی؟ اشعث گفت: تنها تویی پایان علم و نهایت دانش! فرمود: امّا اینکه گفتی: «إِنَّا لِلَّهِ» با این کلام به بودن خود به خواست خدا اعتراف نمودی و با گفتن: «وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» به مرگ خود اقرار کردی.

روایت 62

روزی امیر مؤمنان علیه السّلام سوار بر مرکبی بود و جمعی پیاده در پی او روان، به آنان فرمود: آیا می دانید پیاده در پی سواره روان شدن، موجب فساد اخلاق آن سواره گردد، و خواری و مذلّت پیاده را در پی دارد؟ باز گردید.

روایت 63

امام علی علیه السّلام فرمود: کارها بر سه قسم است: کاری که هدایتش آشکار است؛ از آن پیروی کن. و از آنچه که

لَکَ غَیُّهُ فَاجْتَنِبْهُ وَ أَمْرٌ أَشْکَلَ عَلَیْکَ فَرَدَدْتَهُ إِلَی عَالِمِهِ ⁽¹⁾.

«64»

وَ قَالَ 1 لَهُ علیه السلام جَابِرٌ یَوْماً کَیْفَ أَصْبَحْتَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ علیه السلام وَ بِنَا مِنْ نِعَمِ اللَّهِ رَبِّنَا مَا لَا نُحْصِیهِ مَعَ کَثْرَةِ مَا نَعْصِیهِ فَلَا نَدْرِی مَا نَشْکُرُ أَ جَمِیلُ مَا یَنْشُرُ أَمْ قَبِیحُ مَا یَسْتُرُ.

«65»

وَ عَزَّی عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ عَنْ مَوْلُودٍ صَغِیرٍ مَاتَ لَهُ فَقَالَ علیه السلام لَمُصِیبَةٌ فِی غَیْرِکَ لَکَ أَجْرُهَا أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ مُصِیبَةٍ فِیکَ لِغَیْرِکَ ثَوَابُهَا فَکَانَ لَکَ الْأَجْرُ لَا بِکَ وَ حَسُنَ لَکَ الْعَزَاءُ لَا عَنْکَ وَ عَوَّضَکَ اللَّهُ عَنْهُ مِثْلَ الَّذِی عَوَّضَهُ مِنْکَ.

«66»

وَ قِیلَ لَهُ مَا التَّوْبَةُ النَّصُوحُ فَقَالَ علیه السلام نَدَمٌ بِالْقَلْبِ وَ اسْتِغْفَارٌ بِاللِّسَانِ وَ الْقَصْدُ عَلَی أَنْ لَا یَعُودَ⁽²⁾.

«67»

وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّکُمْ مَخْلُوقُونَ اقْتِدَاراً وَ مَرْبُوبُونَ اقْتِسَاراً⁽³⁾وَ مُضَمَّنُونَ أَجْدَاثاً وَ کَائِنُونَ رُفَاتاً وَ مَبْعُوثُونَ أَفْرَاداً وَ مَدِینُونَ حِسَاباً فَرَحِمَ اللَّهُ عَبْداً اقْتَرَبَ فَاعْتَرَفَ وَ وَجِلَ فَعَمِلَ وَ حَاذَرَ فَبَادَرَ وَ عُمِّرَ فَاعْتَبَرَ وَ حُذِّرَ فَازْدَجَرَ وَ أَجَابَ فَأَنَابَ وَ رَاجَعَ فَتَابَ وَ اقْتَدَی فَاحْتَذَی ⁽⁴⁾فَبَاحَثَ طَلَباً وَ نَجَا هَرَباً وَ أَفَادَ ذَخِیرَةً وَ أَطَابَ سَرِیرَةً وَ تَأَهَّبَ لِلْمَعَادِ وَ اسْتَظْهَرَ بِالزَّادِ لِیَوْمِ رَحِیلِهِ ⁽⁵⁾وَ وَجْهِ سَبِیلِهِ وَ حَالِ حَاجَتِهِ وَ مَوْطِنِ فَاقَتِهِ فَقَدَّمَ أَمَامَهُ لِدَارِ مُقَامِهِ فَمَهِّدُوا لِأَنْفُسِکُمْ فَهَلْ یَنْتَظِرُ أَهْلُ غَضَارَةِ الشَّبَابِ إِلَّا حَوَانِیَ الْهَرَمِ وَ أَهْلُ بَضَاضَةِ الصِّحَّةِ⁽⁶⁾إِلَّا نَوَازِلَ السَّقَمِ وَ أَهْلُ مُدَّةِ الْبَقَاءِ إِلَّا مُفَاجَاةَ الْفَنَاءِ وَ اقْتِرَافَ الْفَوْتِ وَ دُنُوَّ الْمَوْتِ؟

گمراهیش بارز است؛ دوری گزین. و امور مشکل را به عالم آن واگذار.

روایت 64

روزی جابر به امام علی علیه السّلام گفت: ای امیر مؤمنان، چگونه شب را به روز رساندی؟ فرمود: شب را به روز آوردیم در حالی که نعمات الهی بر ما بی شمار بود، و نافرمانیمان از او بی حساب، ندانیم کدامین نعمتش را پاس گذاریم؛ شکر زیبایی های آشکار یا زشتی های ما را که پنهانش داشته؟!

روایت 65

امام علی علیه السّلام عبد اللَّه بن عبّاس را در مرگ نوزادش این گونه تسلیت فرمود: آن مصیبتی که بر دیگری وارد شود و تو پاداش بری در نزد من محبوب تر است از مصیبتی که بر تو وارد شود و دیگری پاداش برد. در این صورت پاداش برای توست نه به خاطر تو، و عزا برای تو نیکو گردد نه از تو، و امیدوارم که خدا جبران او را برایت بکند، همان گونه که او را از جانب تو پاداش داده.

روایت 66

از امام علی علیه السّلام پرسیده شد: توبه نصوح یعنی چه؟ فرمود: پشیمانی از درون، طلب آمرزش به زبان، و تصمیم بر عدم تکرار .

روایت 67

امام علی علیه السّلام فرمود: شما با قدرت آفریده شده اید و بی اراده و ناگزیر پرورش یافته اید، و [سپس] در میان گورها نهان گشته و از هم متلاشی گردید. سپس یک به یک از گور برانگیخته شوید و به وادی حساب درآیید، پس خدا رحمت کند بنده ای را که چون گناه کند اعتراف نماید، و چون بترسد به طاعت حقّ پردازد، به هوش باشد و پیش تازد، سالیانی عمر کند و درس عبرت گیرد، برحذر شود و باز ایستد، دعوت را بپذیرد و به سوی خدا رو آورده، بازگشت کند و توبه نماید، راهنما جوید و به دنبالش گام بردارد، آرزومندانه کاوش کند، و به گریز (از باطل) نجات یابد، و ذخیره ای به دست آرد و درون از آلایش پاک سازد، و آماده آخرت گردد، و برای روز حرکت و راهی که در پیش دارد و روز نیاز و مکانی که در آن فقیر ماند توشه ای فراهم آورد، و آن را پیشاپیش به سرای ابدی روانه سازد. پس برای خود خیری تهیّه کنید! آیا جوانان با طراوت، چشم انتظار به راه چیزی غیر از دوران پیری و کهولتند؛ و آنان که در شادابی تندرستی و سلامتند، جز حوادث بیماری را در انتظارند، و آیا آن کس که لحظه ای در این سرا باقی است توقّعی جز مرگ ناگهانی و رسیدن اجل و نزدیکی مرگ را دارد؟!

«68»

وَ قَالَ علیه السلام: اتَّقُوا اللَّهَ تَقِیَّةَ مَنْ شَمَّرَ تَجْرِیداً وَ جَدَّ تَشْمِیراً وَ انْکَمَشَ فِی مَهَلٍ وَ أَشْفَقَ فِی وَجَلٍ ⁽¹⁾وَ نَظَرَ فِی کَثْرَةِ الْمَالِ وَ عَاقِبَةِ الصَّبْرِ وَ مَغَبَّةِ الْمَرْجِعِ ⁽²⁾فَکَفَی بِاللَّهِ مُنْتَقِماً وَ نَصِیراً وَ کَفَی بِالْجَنَّةِ ثَوَاباً وَ نَوَالًا⁽³⁾وَ کَفَی بِالنَّارِ عِقَاباً وَ نَکَالًا وَ کَفَی بِکِتَابِ اللَّهِ حَجِیجاً وَ خَصِیماً⁽⁴⁾.

«69»

وَ سَأَلَهُ رَجُلٌ عَنِ السُّنَّةِ وَ الْبِدْعَةِ وَ الْفُرْقَةِ وَ الْجَمَاعَةِ فَقَالَ علیه السلام أَمَّا السُّنَّةُ فَسُنَّةُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَمَّا الْبِدْعَةُ فَمَا خَالَفَهَا⁽⁵⁾وَ أَمَّا الْفُرْقَةُ فَأَهْلُ الْبَاطِلِ وَ إِنْ کَثُرُوا وَ أَمَّا الْجَمَاعَةُ فَأَهْلُ الْحَقِّ وَ إِنْ قَلُّوا وَ قَالَ صلی الله علیه و آله ⁽⁶⁾لَا یَرْجُو الْعَبْدُ إِلَّا رَبَّهُ وَ لَا یَخَافُ إِلَّا ذَنْبَهُ وَ لَا یَسْتَحِی الْعَالِمُ إِذَا سُئِلَ عَمَّا لَا یَعْلَمُ أَنْ یَقُولَ اللَّهُ أَعْلَمُ ⁽⁷⁾وَ الصَّبْرُ مِنَ الْإِیمَانِ بِمَنْزِلَةِ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ.

«70»

وَ قَالَ لَهُ رَجُلٌ أَوْصِنِی فَقَالَ علیه السلام أُوصِیکَ أَنْ لَا یَکُونَنَّ لِعَمَلِ الْخَیْرِ عِنْدَکَ غَایَةٌ فِی الْکَثْرَةِ وَ لَا لِعَمَلِ الْإِثْمِ عِنْدَکَ غَایَةٌ فِی الْقِلَّةِ.

«71»

وَ قَالَ لَهُ آخَرُ أَوْصِنِی فَقَالَ علیه السلام لَا تُحَدِّثْ نَفْسَکَ بِفَقْرٍ وَ لَا طُولِ عُمُرٍ.

«72»

وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّ لِأَهْلِ الدِّینِ عَلَامَاتٍ یُعْرَفُونَ بِهَا صِدْقَ الْحَدِیثِ وَ أَدَاءَ الْأَمَانَةِ وَ وَفَاءً بِالْعَهْدِ وَ صِلَةً لِلْأَرْحَامِ وَ رَحْمَةً لِلضُّعَفَاءِ وَ قِلَّةَ مُؤَاتَاةٍ

روایت 68

امام علی علیه السّلام فرمود: رعایت تقوای الهی را بکنید، همچون وارسته ای که دامن به کمر زده، و به تنهایی [خود را] آماده ساخته، و در فرصتی که داشته، شتافته، و ترسان و لرزان مراقب بوده، و در فراوانی ثروت و سرانجام صبر و عاقبت کار می اندیشد که: خدا انتقام کشنده و یاوری است بسنده، و بهشت؛ پاداش و بخششی کافی است، و دوزخ مجازات و درس عبرتی است بس، و کتاب خدا (قرآن) برای دلیل آوری و ستیزه گری [با باطل] کفایت می نماید.

روایت 69

مردی از امیر مؤمنان علیه السّلام در باره «سنّت» و «بدعت» و «فرقت» و «جماعت» سؤال کرد و حضرت فرمودند: امّا مراد از سنّت همان سیره و روش رسول خدا صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم است، و بدعت هر چه آن را مخالفت کند، و فرقت اهل باطلند هر چند بسیار باشند، و جماعت اهل حقّند هر چند اندک باشند. و فرمود: بنده را نشاید که به غیر پروردگارش امید بندد و جز از گناهش بهراسد، و هرگاه از دانشمندی سؤالی شد و جوابی برایش نیافت، از گفتن: «اللَّه أعلم» یعنی: «خدا داناتر است» شرم نکند.

جایگاه صبر برای ایمان، مانند «سر» است برای بدن.

روایت 70

مردی به امام علی علیه السّلام گفت: مرا نصیحت کن، فرمود: تو را سفارش می کنم که نه برای کار خیر. هر چند بیشمار و نه برای گناه هر چند اندک، پایانی قایل شوی.

روایت 71

و دیگری نصیحت طلبید، فرمود: نفس خود را نه به فقر وعده ده، و نه به عمر دراز نوید.

روایت 72

امام علی علیه السّلام فرمود: افراد دیندار را علایمی است که بدانها شناخته شوند: راستگویی، پرداخت امانت، وفای به عهد، صله رحم، مهرورزی به ناتوانان، و کمی موافقت با

لِلنِّسَاءِ⁽¹⁾وَ بَذْلَ الْمَعْرُوفِ وَ حُسْنَ الْخُلُقِ وَ سَعَةَ الْحِلْمِ وَ اتِّبَاعَ الْعِلْمِ وَ مَا یُقَرِّبُ مِنَ اللَّهِ زُلْفَی وَ طُوبی لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآبٍ.

«73»

وَ قَالَ علیه السلام: مَا أَطَالَ الْعَبْدُ الْأَمَلَ إِلَّا أَنْسَاهُ الْعَمَلَ.

«74»

وَ قَالَ علیه السلام: ابْنُ آدَمَ أَشْبَهُ شَیْ ءٍ بِالْمِعْیَارِ إِمَّا نَاقِصٌ بِجَهْلٍ أَوْ رَاجِحٌ بِعِلْمٍ.

«75»

وَ قَالَ علیه السلام: سِبَابُ الْمُؤْمِنِ فِسْقٌ وَ قِتَالُهُ کُفْرٌ وَ حُرْمَةُ مَالِهِ کَحُرْمَةِ دَمِهِ.

«76»

وَ قَالَ علیه السلام: ابْذُلْ لِأَخِیکَ دَمَکَ وَ مَالَکَ وَ لِعَدُوِّکَ عَدْلَکَ وَ إِنْصَافَکَ وَ لِلْعَامَّةِ بِشْرَکَ وَ إِحْسَانَکَ تسلم [سَلِّمْ] عَلَی النَّاسِ یُسَلِّمُوا عَلَیْکَ.

«77»

وَ قَالَ علیه السلام: سَادَةُ النَّاسِ فِی الدُّنْیَا الْأَسْخِیَاءُ وَ فِی الْآخِرَةِ الْأَتْقِیَاءُ.

«78»

وَ قَالَ علیه السلام: الشَّیْ ءُ شَیْئَانِ فَشَیْ ءٌ غَیْرِی لَمْ أُرْزَقْهُ فِیمَا مَضَی وَ لَا آمُلُهُ فِیمَا بَقِیَ وَ شَیْ ءٌ لَا أَنَالُهُ دُونَ وَقْتِهِ وَ لَوْ أَجْلَبْتُ عَلَیْهِ بِقُوَّةِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ فَبِأَیِّ هَذَیْنِ أَفْنَی عُمُرِی.

«79»

وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا نَظَرَ اعْتَبَرَ وَ إِذَا سَکَتَ تَفَکَّرَ وَ إِذَا تَکَلَّمَ ذَکَرَ وَ إِذَا اسْتَغْنَی شَکَرَ وَ إِذَا أَصَابَتْهُ شِدَّةٌ صَبَرَ فَهُوَ قَرِیبُ الرِّضَی بَعِیدُ السَّخَطِ یُرْضِیهِ عَنِ اللَّهِ الْیَسِیرُ وَ لَا یُسْخِطُهُ الْکَثِیرُ وَ لَا یَبْلُغُ بِنِیَّتِهِ إِرَادَتُهُ فِی الْخَیْرِ یَنْوِی کَثِیراً مِنَ الْخَیْرِ وَ یَعْمَلُ بِطَائِفَةٍ مِنْهُ وَ یَتَلَهَّفُ عَلَی مَا فَاتَهُ مِنَ الْخَیْرِ کَیْفَ لَمْ یَعْمَلْ بِهِ ⁽²⁾وَ الْمُنَافِقُ إِذَا نَظَرَ لَهَا وَ إِذَا سَکَتَ سَهَا وَ إِذَا تَکَلَّمَ لَغَا⁽³⁾وَ إِذَا اسْتَغْنَی طَغَا وَ إِذَا أَصَابَتْهُ شِدَّةٌ ضَغَا⁽⁴⁾فَهُوَ قَرِیبُ السَّخَطِ بَعِیدُ الرِّضَی یُسْخِطُ عَلَی اللَّهِ الْیَسِیرُ وَ لَا

زنانشان، و نیکوکاری، و خوشرفتاری، و بردباری بسیار، و پیروی از علم و آنچه مایه تقرّب به خدا است؛ پس ایشان راست زندگانی خوش و بازگشت نیکو.

روایت 73

امام علی علیه السّلام فرمود: هیچ بنده ای آرزویش را طولانی نکرد جز آنکه عملش را از یاد برد.

روایت 74

امام علی علیه السّلام فرمود: فرزند آدم شبیه ترین چیز است به میزان و ترازو؛؛ یا به جهل سبک گردد، و یا به علم سنگین شود.

روایت 75

امام علی علیه السّلام فرمود: ناسزاگویی به مؤمن بیرون شدن از نظام الهی است، و جنگ با او کفر است، و مصونیّت مال او همچون قداست خون او است.

روایت 76

امام علی علیه السّلام فرمود: جان و مال خود را فدای برادرت کن، و دادگری و انصاف خود را بر دشمنت معمول دار، و خوشرویی و احسانت را برای باقی مردم گذار، بر مردم سلام کن تا بر تو سلام کنند.

روایت 77

امام علی علیه السّلام فرمود: آقا و مولای مردم در سرای دنیا افراد باسخاوتند، و در آخرت پرهیزگاران .

روایت 78

امام علی علیه السّلام فرمود: آرزوها دو نوع است، اوّل آنکه برای دیگری است که در گذشت زمان به آن نایل نشدم، و در آینده نیز امیدی به آن ندارم، و آرزوی دیگر آنکه در غیر زمان تعیین شده اش به آن نخواهم رسید، هر چند قدرت آسمانها و زمین را به کار گیرم. پس برای کدام یک از آن دو عمر خود را تلف سازم؟!

روایت 79

امام علی علیه السّلام فرمود: همانا فرد مؤمن چون نگاه کند عبرت گیرد، و چون سکوت کند اندیشه نماید، و هر گاه سخن گوید یادآور شود، به وقت توانگری شکر گوید، و به هنگام سختی صبر پیشه کند، زودرضا و دیر خشم است، اندک نعمت الهی خشنودش سازد و بسیار آن او را بدخو و منحرف نکند، اراده اش قادر نیست به تمام نیّات خیرش جامه عمل بپوشاند، بسیار قصد خیر کند و تنها قسمتی از آن ها را عملی سازد، و بر آن نیّات خیرش که عملی نشده افسوس خورد که چرا نشد؟! و فرد منافق چون بنگرد بازی گیرد، و چون سکوت کند غفلت ورزد، و هنگام سخن گفتن یاوه گوید، و به وقت توانگری سرکشی کند، و چون سختی بیند نالان شود، زود به خشم آید و دیر راضی گردد، اندک الهی او را به خشم آورد،

یُرْضِیهِ الْکَثِیرُ یَنْوِی کَثِیراً مِنَ الشَّرِّ وَ یَعْمَلُ بِطَائِفَةٍ مِنْهُ وَ یَتَلَهَّفُ عَلَی مَا فَاتَهُ مِنَ الشَّرِّ کَیْفَ لَمْ یَعْمَلْ بِهِ.

«80»

وَ قَالَ علیه السلام: الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةُ عَدُوَّانِ مُتَعَادِیَانِ وَ سَبِیلَانِ مُخْتَلِفَانِ مَنْ أَحَبَّ الدُّنْیَا وَ وَالاهَا أَبْغَضَ الْآخِرَةَ وَ عَادَاهَا مَثَلُهُمَا مَثَلُ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ الْمَاشِی بَیْنَهُمَا لَا یَزْدَادُ مِنْ أَحَدِهِمَا قُرْباً إِلَّا ازْدَادَ مِنَ الْآخَرِ بُعْداً.

«81»

وَ قَالَ علیه السلام: مَنْ خَافَ الْوَعِیدَ قَرُبَ عَلَیْهِ الْبَعِیدُ⁽¹⁾وَ مَنْ کَانَ مِنْ قُوتِ الدُّنْیَا لَا یَشْبَعُ لَمْ یَکْفِهِ مِنْهَا مَا یَجْمَعُ وَ مَنْ سَعَی لِلدُّنْیَا فَاتَتْهُ وَ مَنْ قَعَدَ عَنْهَا أَتَتْهُ إِنَّمَا الدُّنْیَا ظِلٌّ مَمْدُودٌ إِلَی أَجَلٍ مَعْدُودٍ رَحِمَ اللَّهُ عَبْداً سَمِعَ حُکْماً فَوَعَی وَ دُعِیَ إِلَی الرَّشَادِ فَدَنَا وَ أَخَذَ بِحُجْزَةِ نَاجٍ هَادٍ فَنَجَا⁽²⁾قَدَّمَ صَالِحاً وَ عَمِلَ صَالِحاً قَدَّمَ مَذْخُوراً وَ اجْتَنَبَ مَحْذُوراً رَمَی غَرَضاً⁽³⁾وَ قَدَّمَ عِوَضاً کَابَرَ هَوَاهُ وَ کَذَّبَ مُنَاهُ جَعَلَ الصَّبْرَ مَطِیَّةَ نَجَاتِهِ وَ التَّقْوَی عُدَّةَ وَفَاتِهِ ⁽⁴⁾لَزِمَ الطَّرِیقَةَ الْغَرَّاءَ وَ الْمَحَجَّةَ الْبَیْضَاءَ وَ اغْتَنَمَ الْمَهَلَ وَ بَادَرَ الْأَجَلَ وَ تَزَوَّدَ مِنَ الْعَمَلِ.

«82»

وَ قَالَ علیه السلام لِرَجُلٍ کَیْفَ أَنْتُمْ فَقَالَ نَرْجُو وَ نَخَافُ فَقَالَ علیه السلام مَنْ رَجَا شَیْئاً طَلَبَهُ وَ مَنْ خَافَ شَیْئاً هَرَبَ مِنْهُ مَا أَدْرِی مَا خَوْفُ رَجُلٍ عَرَضَتْ لَهُ شَهْوَةٌ فَلَمْ یَدَعْهَا لِمَا خَافَ مِنْهُ وَ مَا أَدْرِی مَا رَجَاءُ رَجُلٍ نَزَلَ بِهِ بَلَاءٌ فَلَمْ یَصْبِرْ عَلَیْهِ لِمَا یَرْجُو.

«83»

وَ قَالَ علیه السلام لِعَبَایَةَ بْنِ رِبْعِیٍ ⁽⁵⁾وَ قَدْ سَأَلَهُ عَنِ الِاسْتِطَاعَةِ الَّتِی نَقُومُ

و بسیارش خشنودش نسازد، بسیار به فکر بدی است و تنها به مقداری از آن ها عمل کند و بر کردار شرّ و نادرست که عملی نشده تأسّف خورد که چرا نشد؟!

روایت 80

امام علی علیه السّلام فرمود: سرای دنیا و آخرت مانند دو دشمن بیدادگر با دو راه مختلفند، کسی که دنیا را دوست بدارد و به آن دل ببندد آخرت را دشمن داشته و در ستیز است، و مثل آن دو سرا مانند مشرق و مغرب است، و راه رونده بین آن دو به هر کدام نزدیک شود از دیگری دور گردد.

روایت 81

امام علی علیه السّلام فرمود: آن کس که از هشدار بهراسد [زمان] دور برایش نزدیک شود، و کسی که به روزی [معیّن] این سرا بسنده نکند، دیگر هر چه فراهم آورد او را بس نباشد.

هر کس که برای خانه دنیا کوشید آن را از کف می دهد، و هر کس که رهایش ساخت دنیا به سویش می شتابد. جز این نیست که دنیا همچون سایه ایست گسترده تا وقت معیّن، خدا رحمت کند آن بنده ای را که چون سخن حکیمانه ای شنید آن را فرا گرفت، و به سوی رستگاری خوانده شد و به آن رو آورد، و در پی راهنما افتاد و نجات یافت، اعمالی نیکو پیش فرستاد و کرداری شایسته و مورد پذیرش [برای آخرت] مهیّا ساخت، و از آنچه ممنوع است دوری گزید، هوس و آرزو را دور داشت [و پاداشی] در عوض کالای گرانبهای آخرت را به دست آورد. با هوس خویش جنگید و آرزویش را سرکوب کرد. صبر و پایداری را مرکب نجات خویش ساخت، و پرهیزگاری را زاد و توشه روز وفات قرار داد. در طریق روشن گام نهاد و راه راست را مسیر خویش گرفت. فرصت زندگی را غنیمت شمرد، و بر اجل پیشی گرفت (پیش از آنکه مرگ فرا رسد خویش را آماده کرد) و از کردار نیک توشه آخرت برگرفت.

روایت 82

امیرمؤمنان علیه السّلام به مردی فرمود: در چه حال هستی؟ پاسخ گفت: در امید به سر می بریم و در هراسیم؛ فرمود: آن کس که امید چیزی برد آن را بجوید، و کسی که از چیزی بهراسد از آن بگریزد. و نمی دانم آن هراس که در پیشامدهای شهوانی موجب اجتناب از گناه نگردد چگونه خوف و هراسی است؟ و آن امید که در وقوع حوادث سبب صبر بر مصیبت نشود، چگونه امید و رجایی است؟!

روایت 83

امیرمؤمنان علیه السّلام در پاسخ عبایة بن ربعی که پرسید: آن قدرتی که با آن برپا می ایستیم و

وَ نَقْعُدُ وَ نَفْعَلُ إِنَّکَ سَأَلْتَ عَنِ الِاسْتِطَاعَةِ فَهَلْ تَمَلِکُهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْ مَعَ اللَّهِ فَسَکَتَ عَبَایَةُ فَقَالَ لَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِنْ قُلْتَ تَمْلِکُهَا مَعَ اللَّهِ قَتَلْتُکَ وَ إِنْ قُلْتَ تَمْلِکُهَا دُونَ اللَّهِ قَتَلْتُکَ فَقَالَ عَبَایَةُ فَمَا أَقُولُ قَالَ علیه السلام تَقُولُ إِنَّکَ تَمْلِکُهَا بِاللَّهِ الَّذِی یَمْلِکُهَا مِنْ دُونِکَ فَإِنْ مَلَّکَکَ إِیَّاهَا کَانَ ذَلِکَ مِنْ عَطَائِهِ وَ إِنْ سَلَبَکَهَا کَانَ ذَلِکَ مِنْ بَلَائِهِ فَهُوَ الْمَالِکُ لِمَا مَلَّکَکَ وَ الْقَادِرُ عَلَی مَا عَلَیْهِ أَقْدَرَکَ ⁽¹⁾.

«84»

قَالَ الْأَصْبَغُ بْنُ نُبَاتَةَ⁽²⁾سَمِعْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ: أُحَدِّثُکُمْ بِحَدِیثٍ یَنْبَغِی لِکُلِّ مُسْلِمٍ أَنْ یَعِیَهُ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَیْنَا فَقَالَ علیه السلام مَا عَاقَبَ اللَّهُ عَبْداً مُؤْمِناً فِی هَذِهِ الدُّنْیَا إِلَّا کَانَ أَجْوَدَ وَ أَمْجَدَ مِنْ أَنْ یَعُودَ فِی عِقَابِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ لَا سَتَرَ اللَّهُ عَلَی عَبْدٍ مُؤْمِنٍ فِی هَذِهِ الدُّنْیَا وَ عَفَا عَنْهُ إِلَّا کَانَ أَمْجَدَ وَ أَجْوَدَ وَ أَکْرَمَ مِنْ أَنْ یَعُودَ فِی عَفْوِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ ثُمَّ قَالَ علیه السلام وَ قَدْ یَبْتَلِی اللَّهُ الْمُؤْمِنَ بِالْبَلِیَّةِ فِی بَدَنِهِ أَوْ مَالِهِ أَوْ وُلْدِهِ أَوْ أَهْلِهِ وَ تَلَا هَذِهِ الْآیَةَ- ما أَصابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ⁽³⁾وَ ضَمَّ یَدَهُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَ یَقُولُ- وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ.

«85»

وَ قَالَ علیه السلام: أَوَّلُ الْقَطِیعَةِ السَّجَا وَ لَا تَأْسَ أَحَداً إِذَا کَانَ مَلُولًا⁽⁴⁾

می نشینیم و کار انجام می دهیم چیست؟! فرمود: تو پرسشی از «قدرت» کردی، بگو آیا تنها خود مالک آن هستی یا تو و خدا؟ عبایه ساکت ماند، پس آن حضرت به او گفت: اگر گفته بودی: من و خدا، تو را کشته بودم، و اگر می گفتی: بدون خدا و به تنهایی، باز هم تو را کشته بودم، عبایه گفت: پس چه بگویم؟ فرمود: می گویی: تو مالک آنی به خواست و اجازه خداوندی که تنها تو را مالک آن ساخته، پس چنانچه اختیارش را به تو سپرده، از بخشش او است، و اگر تو را از داشتن آن محروم دارد از امتحان او است. پس اوست مالک آنچه اختیار بخشیده، و توانای بر آنچه توانمندت ساخته .

روایت 84

اصبغ بن نباته گفت: شنیدم امیر مؤمنان علیه السّلام می فرمود: سخنی را برایتان بازگو می کنم که رعایت به آن شایسته هر مسلمانی است، سپس به ما رو کرده فرمود: خداوند بنده مؤمنی را در این سرا مجازات ننماید مگر اینکه او کریمتر و بزرگوارتر از آن است که روز قیامت آن کیفر را تکرار کند. و همچنین پرده عفو بر کرده هیچ بنده مؤمنی در این دنیا نکشیده و آن را نبخشیده جز آنکه بزرگوارتر و بخشنده تر و گرامی تر از آن است که به روز جزا عفو و بخشش خود را از او دریغ دارد. سپس فرمود: و همچنین گاهی خداوند بنده را به رنج و بلایی در جسم و دارایی و خانواده او امتحان کند، و این آیه را خواند: «ما أَصابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ»⁽⁵⁾، { و هر [گونه] مصیبتی به شما برسد به سبب دستاورد خود شماست، و [خدا] از بسیاری درمی گذرد.}

روایت 85

امام علی علیه السّلام فرمود: ابتدای گسستن و از یاران بریدن خموشی و لب فرو بستن است. بر حال کسی که زود رنج است افسوس مخور.

أَقْبَحُ الْمُکَافَاةِ الْمُجَازَاةُ بِالْإِسَاءَةِ.

«86»

وَ قَالَ علیه السلام: أَوَّلُ إِعْجَابِ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ فَسَادُ عَقْلِهِ مَنْ غَلَبَ لِسَانَهُ أَمِنَهُ مَنْ لَمْ یُصْلِحْ خَلَائِقَهُ کَثُرَتْ بَوَائِقُهُ ⁽¹⁾مَنْ سَاءَ خُلْقُهُ مَلَّهُ أَهْلُهُ رُبَّ کَلِمَةٍ سَلَبَتْ نِعْمَةً الشُّکْرُ عِصْمَةٌ مِنَ الْفِتْنَةِ الصِّیَانَةُ رَأْسُ الْمُرُوَّةِ شَفِیعُ الْمُذْنِبِ خُضُوعُهُ أَصْلُ الْحَزْمِ الْوُقُوفُ عِنْدَ الشُّبْهَةِ فِی سَعَةِ الْأَخْلَاقِ کُنُوزُ الْأَرْزَاقِ.

«87»

وَ قَالَ علیه السلام: الْمَصَائِبُ بِالسَّوِیَّةِ مَقْسُومَةٌ بَیْنَ الْبَرِیَّةِ- لَا ییأس [تَیْأَسْ] لِذَنْبِکَ وَ بَابُ التَّوْبَةِ مَفْتُوحٌ الرُّشْدُ فِی خِلَافِ الشَّهْوَةِ تَارِیخُ الْمُنَی الْمَوْتُ النَّظَرُ إِلَی الْبَخِیلِ یُقْسِی الْقَلْبَ النَّظَرُ إِلَی الْأَحْمَقِ یُسْخِنُ الْعَیْنَ ⁽²⁾السَّخَاءُ فِطْنَةٌ وَ اللَّوْمُ تَغَافُلٌ.

«88»

وَ قَالَ علیه السلام: الْفَقْرُ الْمَوْتُ الْأَکْبَرُ وَ قِلَّةُ الْعِیَالِ أَحَدُ الْیَسَارَیْنِ وَ هُوَ نِصْفُ الْعَیْشِ وَ الْهَمُّ نِصْفُ الْهَرَمِ وَ مَا عَالَ امْرُؤٌ اقْتَصَدَ⁽³⁾وَ مَا عَطِبَ امْرُؤٌ اسْتَشَارَ وَ الصَّنِیعَةُ لَا تَصْلُحُ إِلَّا عِنْدَ ذِی حَسَبٍ أَوْ دِینٍ وَ السَّعِیدُ مَنْ وُعِظَ بِغَیْرِهِ وَ الْمَغْبُونُ لَا مَحْمُودٌ وَ لَا مَأْجُورٌ الْبِرُّ لَا یَبْلَی وَ الذَّنْبُ لَا یُنْسَی.

«89»

وَ قَالَ علیه السلام: اصْطَنِعُوا الْمَعْرُوفَ ⁽⁴⁾تَکْسِبُوا الْحَمْدَ وَ اسْتَشْعِرُوا الْحَمْدَ یُؤْنِسْ بِکُمُ الْعُقَلَاءُ وَ دَعُوا الْفُضُولَ یُجَانِبْکُمُ السُّفَهَاءُ وَ أَکْرِمُوا الْجَلِیسَ تُعْمَرْ نَادِیکُمْ ⁽⁵⁾وَ حَامُوا عَنِ الْخَلِیطِ یُرْغَبْ فِی جِوَارِکُمْ وَ أَنْصِفُوا النَّاسَ مِنْ أَنْفُسِکُمْ یُوثَقْ بِکُمْ وَ عَلَیْکُمْ بِمَکَارِمِ الْأَخْلَاقِ فَإِنَّهَا رِفْعَةٌ وَ إِیَّاکُمْ وَ الْأَخْلَاقَ الدَّنِیَّةَ فَإِنَّهَا تَضَعُ الشَّرِیفَ وَ تَهْدِمُ الْمَجْدَ.

«90»

وَ قَالَ علیه السلام: اقْنَعْ تَعِزَّ.

زشت ترین نوع تلافی، تلافی کردن به بد گفتن و بد کردن است.

روایت 86

امام علی علیه السّلام فرمود: نخستین [ارمغان] خودپسندی تباه نمودن خرد است. هر کس که بر زبان خویش غالب آید از [شرّ] آن در امان بماند. کسی که در پی اصلاح رفتارش نباشد سختی و بلایش بسیار گردد، هر آن کس که بدخو باشد خانواده اش از او به ستوه آیند. گاهی سخن نابجایی نعمتی را بر باد دهد. سپاسگزاری مانع هر فتنه ای است. آبروداری رأس مردانگی است. وکیل و شفیع هر گناهکاری، فروتنی است. حقیقت هر دوراندیشی، درنگ نمودن و توقّف به هنگام بدگمانی و شکّ است. گنجینه های روزی و قوت در گشاده رویی نهفته است.

روایت 87

امام علی علیه السّلام فرمود: گرفتاری ها به طور برابر و یکسان در بین مردمان تقسیم شده است. در حالی که باب توبه گشوده است، هیچ ناامیدی و یأسی از گناه خویش به دل راه مده. هدایت و ارشاد در ناسازگاری با شهوت نهفته است .

سرانجام هر آرزویی مرگ است. به آدم بخیل نگاه کردن و سرمشق قرار دادن او، بی رحمی و سنگدلی پدید آرد، و نگریستن به نادان دیده را تاریک می سازد. سخاوت و بخشندگی نشانه زیرکی است، و پستی و فرومایگی از بی خبری است.

روایت 88

امام علی علیه السّلام فرمود: فقر مرگ بزرگتر است. و کمی [تعداد] خانواده یکی از دو راحتی و نیمی از خوشی است، و غم نیمی از پیری است. آن کس که میانه روی پیشه سازد بینوا نشود. کسی که نظرخواهی کند به تباهی نیافتد. احسان و نیکوکاری جز برای افراد خانواده دار و دیندار شایسته نیست، خوشبخت کسی است که از دیگران عبرت گیرد [نه از خود]. زیان دیده و گول خورده نه در خور ستایش است و نه شایسته پاداش. هیچ کار نیکویی از بین نرود، همچنان که هیچ گناهی فراموش نگردد.

روایت 89

امام علی علیه السّلام فرمود: نیکوکاری کنید تا ستوده شوید. سپاسگزاری را شعار خود سازید تا [خردمندان] با شما معاشرت کنند. سخن بیهوده را کنار گذارید تا سبک مغزان از شما دور گردند. همنشین را گرامی دارید تا محفل شما آباد بماند. از همگنان حمایت کنید تا همسایگی با شما اختیار شود. با مردم از جانب خود به عدالت و داد رفتار کنید تا به شما اعتماد شود. و بر شما باد به رعایت اخلاق پسندیده که آن بزرگی شأن و مقام است. و بر حذر باشید از اخلاق پست و نکوهیده که آن، فرد محترم را خوار نماید و عزّت و سرافرازی را تباه سازد.

روایت 90

امام علی علیه السّلام فرمود: قناعت پیشه دار تا عزیز و نیرومند گردی.

«91»

وَ قَالَ علیه السلام: الصَّبْرُ جُنَّةٌ مِنَ الْفَاقَةِ وَ الْحِرْصُ عَلَامَةُ الْفَقْرِ وَ التَّجَمُّلُ اجْتِنَابُ الْمَسْکَنَةِ وَ الْمَوْعِظَةُ کَهْفٌ لِمَنْ لَجَأَ إِلَیْهَا.

«92»

وَ قَالَ علیه السلام: مَنْ کَسَاهُ الْعِلْمُ ثَوْبَهُ اخْتَفَی عَنِ النَّاسِ عَیْبُهُ.

«93»

وَ قَالَ علیه السلام: لَا عَیْشَ لِحَسُودٍ وَ لَا مَوَدَّةَ لملوک [لِمَلُولٍ] وَ لَا مُرُوَّةَ لِکَذُوبٍ.

«94»

وَ قَالَ علیه السلام: تَرَوَّحْ إِلَی بَقَاءِ عِزِّکَ بِالْوَحْدَةِ.

«95»

وَ قَالَ علیه السلام: کُلُّ عَزِیزٍ دَاخِلٍ تَحْتَ الْقُدْرَةِ فَذَلِیلٌ.

«96»

وَ قَالَ علیه السلام: أَهْلَکَ النَّاسَ اثْنَانِ خَوْفُ الْفَقْرِ وَ طَلَبُ الْفَخْرِ.

«97»

وَ قَالَ علیه السلام: أَیُّهَا النَّاسُ إِیَّاکُمْ وَ حُبَّ الدُّنْیَا فَإِنَّهَا رَأْسُ کُلِّ خَطِیئَةٍ وَ بَابُ کُلِّ بَلِیَّةٍ وَ قِرَانُ کُلِّ فِتْنَةٍ وَ دَاعِی کُلِّ رَزِیَّةٍ⁽¹⁾.

«98»

وَ قَالَ علیه السلام: جُمِعَ الْخَیْرُ کُلُّهُ فِی ثَلَاثِ خِصَالٍ النَّظَرِ وَ السُّکُوتِ وَ الْکَلَامِ فَکُلُّ نَظَرٍ لَیْسَ فِیهِ اعْتِبَارٌ فَهُوَ سَهْوٌ وَ کُلُّ سُکُوتٍ لَیْسَ فِیهِ فِکْرَةٌ فَهُوَ غَفْلَةٌ وَ کُلُّ کَلَامٍ لَیْسَ فِیهِ ذِکْرٌ فَهُوَ لَغْوٌ فَطُوبَی لِمَنْ کَانَ نَظَرُهُ عِبْرَةً وَ سُکُوتُهُ فِکْرَةً وَ کَلَامُهُ ذِکْراً وَ بَکَی عَلَی خَطِیئَتِهِ وَ أَمِنَ النَّاسُ مِنْ شَرِّهِ.

«99»

وَ قَالَ علیه السلام: مَا أَعْجَبَ هَذَا الْإِنْسَانَ مَسْرُورٌ بِدَرْکِ مَا لَمْ یَکُنْ لِیَفُوتَهُ مَحْزُونٌ عَلَی فَوْتِ مَا لَمْ یَکُنْ لِیُدْرِکَهُ وَ لَوْ أَنَّهُ فَکَّرَ لَأَبْصَرَ وَ عَلِمَ أَنَّهُ مُدَبَّرٌ وَ أَنَّ الرِّزْقَ عَلَیْهِ مُقَدَّرٌ وَ لَاقْتَصَرَ عَلَی مَا تَیَسَّرَ وَ لَمْ یَتَعَرَّضْ لِمَا تَعَسَّرَ⁽²⁾.

«100»

وَ قَالَ علیه السلام: إِذَا طَافَ فِی الْأَسْوَاقِ وَ وَعَظَهُمْ قَالَ یَا مَعْشَرَ التُّجَّارِ قَدِّمُوا الِاسْتِخَارَةَ وَ تَبَرَّکُوا بِالسُّهُولَةِ وَ اقْتَرِبُوا مِنَ الْمُبْتَاعِینَ ⁽³⁾وَ تَزَیَّنُوا بِالْحِلْمِ وَ تَنَاهَوْا عَنِ الْیَمِینِ وَ جَانِبُوا الْکَذِبَ وَ تَخَافُوا عَنِ الظُّلْمِ ⁽⁴⁾وَ أَنْصِفُوا الْمَظْلُومِینَ وَ لَا تَقْرَبُوا الرِّبَا وَ أَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمِیزانَ- وَ لا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْیاءَهُمْ

روایت 91

امام علی علیه السّلام فرمود: صبر همچون سپری در برابر ناداری است، و حرص نشانه فقر است. و عدم اظهار ناداری،، دور شدن از مسکنت و نیازمندی است. پند و اندرز پناهگاه کسی است که به آن پناه برد.

روایت 92

امام علی علیه السّلام فرمود: هر کس که لباس دانش او را در برگیرد، مردمان عیب او را نبینند.

روایت 93

امام علی علیه السّلام فرمود: فرد حسود زندگی خوشی ندارد، و فرد ملول دوستی ندارد و دروغگو مردانگی ندارد .

روایت 94

امام علی علیه السّلام فرمود: برای عزّت خود «نماز تراویح» را به صورت فرادی بخوانید.

روایت 95

امام علی علیه السّلام فرمود: هر عزیزی که زیر سلطه قدرتی قرار گیرد ذلیل و خوار شود.

روایت 96

امام علی علیه السّلام فرمود: دو چیز مردمان را هلاک ساخته است: ترس از فقیری، و طلب کردن فخر و سربلندی.

روایت 97

امام علی علیه السّلام فرمود: ای مردم، از دوستی دنیا برحذر باشید، چرا که آن سرآغاز هر گناهی است، و محلّ ورود هر گرفتاری، و ریسمان هر فتنه، و موجب هر بلا و آفتی است.

روایت 98

امام علی علیه السّلام فرمود: تمام خیر در سه خصلت گرد آمده است: نگریستن، و لب فرو بستن، و سخن گفتن. پس هر نگاهی که تهی از عبرت باشد بی توجّهی است و سکوتی که خالی از اندیشه باشد بی خبری است، و هر سخن عاری از یادآوری (ذکر) یاوه و بی نتیجه است، پس خوشا به حال کسی که نگاهش مایه عبرت است و سکوتش اندیشه، و سخن گفتنش یادآوری و ذکر است، و نیز بر گناهان [خود] گریه کند، و مردم از شرّش در امان باشند.

روایت 99

امام علی علیه السّلام فرمود: از این انسان بسیار در شگفتم! به دستیابی چیزی خوشحال است که از دستش نمی رفت، و به جهت از دست دادن چیزی غمگین است که آن را به دست نمی آورد. و اگر می اندیشید، تشخیص می داد و می فهمید که آن تدارک شده است و روزی و قوت بر او تقدیر گردیده است، بنا بر این بر آنچه برایش میسور بوده بسنده کرده، و در معرض ناملایمات هم قرار نمی گرفت.

روایت 100

امیر مؤمنان علیه السّلام هنگامی که در بازار می گشت و اهل سوق را پند و اندرز می داد می فرمود: ای بازاریان، طلب خیر [از خدا] را پیش دارید، در داد و ستد از سهل المعامله بودن برکت جویید، و مشتریان و مراجعه کنندگان را از خود دانید، و خود را با بردباری بیارایید، و از سوگند خودداری و از دروغ پرهیز کنید، و از ستم دوری نمایید، و بر آنان که [از طرف شما یا دیگری] مورد ظلم واقع گشته اند انصاف داشته باشید و دنبال معاملات ربوی نگردید، و پیمانه و ترازو را تمام و درست انجام دهید، و از قیمت کالاهای مردم کم نکنید، و در زمین فساد به راه نیاندازید.

وَ لا تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ.

«101»

وَ سُئِلَ أَیُّ شَیْ ءٍ مِمَّا خَلَقَ اللَّهُ أَحْسَنُ فَقَالَ علیه السلام الْکَلَامُ فَقِیلَ أَیُّ شَیْ ءٍ مِمَّا خَلَقَ اللَّهُ أَقْبَحُ قَالَ الْکَلَامُ ثُمَّ قَالَ بِالْکَلَامِ ابْیَضَّتِ الْوُجُوهُ وَ بِالْکَلَامِ اسْوَدَّتِ الْوُجُوهُ.

«102»

وَ قَالَ علیه السلام: قُولُوا الْخَیْرَ تُعْرَفُوا بِهِ وَ اعْمَلُوا بِهِ تَکُونُوا مِنْ أَهْلِهِ.

«103»

وَ قَالَ علیه السلام: إِذَا حَضَرَتْ بَلِیَّةٌ فَاجْعَلُوا أَمْوَالَکُمْ دُونَ أَنْفُسِکُمْ وَ إِذَا نَزَلَتْ نَازِلَةٌ فَاجْعَلُوا أَنْفُسَکُمْ دُونَ دِینِکُمْ وَ اعْلَمُوا أَنَّ الْهَالِکَ مَنْ هَلَکَ دِینُهُ وَ الْحَرِبَ مَنْ سُلِبَ دِینَهُ ⁽¹⁾أَلَا وَ إِنَّهُ لَا فَقْرَ بَعْدَ الْجَنَّةِ وَ لَا غِنَی بَعْدَ النَّارِ.

«104»

وَ قَالَ علیه السلام: لَا یَجِدُ عَبْدٌ طَعْمَ الْإِیمَانِ حَتَّی یَتْرُکَ الْکَذِبَ هَزْلَهُ وَ جِدَّهُ ⁽²⁾.

«105»

وَ قَالَ علیه السلام: یَنْبَغِی لِلرَّجُلِ الْمُسْلِمِ أَنْ یَجْتَنِبَ مُؤَاخَاةَ الْکَذَّابِ إِنَّهُ یَکْذِبُ حَتَّی یَجِی ءَ بِالصِّدْقِ فَمَا یُصَدَّقُ.

«106»

وَ قَالَ علیه السلام: أَعْظَمُ الْخَطَایَا اقْتِطَاعُ مَالِ امْرِئٍ مُسْلِمٍ بِغَیْرِ حَقٍ ⁽³⁾.

«107»

وَ قَالَ علیه السلام: مَنْ خَافَ الْقِصَاصَ کَفَّ عَنْ ظُلْمِ النَّاسِ.

«108»

وَ قَالَ علیه السلام: مَا رَأَیْتُ ظَالِماً أَشْبَهَ بِمَظْلُومٍ مِنَ الْحَاسِدِ.

«109»

وَ قَالَ علیه السلام: الْعَامِلُ بِالظُّلْمِ وَ الْمُعِینُ عَلَیْهِ وَ الرَّاضِی بِهِ شُرَکَاءُ ثَلَاثَةٌ.

«110»

وَ قَالَ علیه السلام: الصَّبْرُ صَبْرَانِ صَبْرٌ عِنْدَ الْمُصِیبَةِ حَسَنٌ جَمِیلٌ وَ أَحْسَنُ مِنْ ذَلِکَ الصَّبْرُ عِنْدَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْکَ وَ الذِّکْرُ ذِکْرَانِ ذِکْرٌ عِنْدَ الْمُصِیبَةِ حَسَنٌ جَمِیلٌ وَ أَفْضَلُ مِنْ ذَلِکَ ذِکْرُ اللَّهِ عِنْدَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْکَ فَیَکُونُ ذَلِکَ حَاجِزاً.

روایت 101

از امام علی علیه السّلام سؤال شد: در میان مخلوقات الهی کدام زیباتر است؟ فرمود: زبان. سؤال شد: کدام زشت تر است؟ فرمود: زبان، آنگاه فرمود: در پرتو زبان است که رویها سپید گردد، و رویها سیاه شود.

روایت 102

امام علی علیه السّلام فرمود: نیکو سخن گویید تا به خوش زبانی مشهور شوید، و به آن عمل نمایید تا از خوبان گردید.

روایت 103

امام علی علیه السّلام فرمود: در روز گرفتاری مال را سپر جان خود قرار دهید، و به هنگام سختی زمانه جان خود را سپر دینتان قرار دهید، و این را بدانید که فرد نابود و فانی آن کس است که دینش بر باد رود، و غارت شده کسی است که دین او به تاراج رفته باشد.

هان! هیچ تهیدستی و فقری پس از بهشت نیست، و هیچ توانگری پس از دوزخ نیست.

روایت 104

امام علی علیه السّلام فرمود: هیچ بنده ای تا از دروغ، شوخی یا جدّی، دست برندارد طعم ایمان را نخواهد چشید.

روایت 105

امام علی علیه السّلام فرمود: شایسته هر فرد مسلمانی است که از دوستی فرد دروغگو پرهیز نماید، زیرا او دروغ گفتن را به آن جا رساند که سخن راست او هم باور نشود.

روایت 106

امام علی علیه السّلام فرمود: بردن قسمتی از مال مسلمانان به ناروا، از بزرگترین گناهان است.

روایت 107

امام علی علیه السّلام فرمود: کسی که از کیفر بهراسد، دست از ستم مردم بردارد .

روایت 108

امام علی علیه السّلام فرمود: هیچ ظالمی را ندیدم که به فرد مظلوم از حسود شبیه تر باشد.

روایت 109

امام علی علیه السّلام فرمود: فرد ستمکار، و دستیار او، و راضی به کردار او، از شرکای سه گانه اند.

روایت 110

امام علی علیه السّلام فرمود: صبر دو گونه است: صبر به وقت مصیبت، نیکو است و نیکوتر و بهتر از آن، صبر و خودداری از چیزی است که خداوند بر تو حرام داشته است.

و ذکر نیز بر دو گونه است: ذکر به وقت مصیبت، که نیکو و زیبا است، و برتر ازآن، یاد خدا هنگام مواجهه با حرام الهی است تا آن ذکر مانع تو شود.

«111»

وَ قَالَ علیه السلام: اللَّهُمَّ لَا تَجْعَلْ بِی حَاجَةً إِلَی أَحَدٍ مِنْ شِرَارِ خَلْقِکَ وَ مَا جَعَلْتَ بِی مِنْ حَاجَةٍ فَاجْعَلْهَا إِلَی أَحْسَنِهِمْ وَجْهاً وَ أَسْخَاهُمْ بِهَا نَفْساً وَ أَطْلَقِهِمْ بِهَا لِسَاناً وَ أَقَلِّهِمْ عَلَیَّ بِهَا مَنّاً.

«112»

وَ قَالَ علیه السلام: طُوبَی لِمَنْ یَأْلَفُ النَّاسَ وَ یَأْلَفُونَهُ عَلَی طَاعَةِ اللَّهِ.

«113»

وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّ مِنْ حَقِیقَةِ الْإِیمَانِ أَنْ یُؤْثِرَ الْعَبْدُ الصِّدْقَ حَتَّی نَفَرَ عَنِ الْکَذِبِ حَیْثُ یَنْفَعُ وَ لَا یعد [یَعْدُوَ] الْمَرْءُ بِمَقَالَتِهِ عِلْمَهُ.

«114»

وَ قَالَ علیه السلام: أَدُّوا الْأَمَانَةَ وَ لَوْ إِلَی قَاتِلِ وُلْدِ الْأَنْبِیَاءِ⁽¹⁾.

«115»

وَ قَالَ علیه السلام: التَّقْوَی سِنْخُ الْإِیمَانِ.

«116»

وَ قَالَ علیه السلام: أَلَا إِنَّ الذُّلَّ فِی طَاعَةِ اللَّهِ أَقْرَبُ إِلَی الْعِزِّ مِنَ التَّعَاوُنِ بِمَعْصِیَةِ اللَّهِ.

«117»

وَ قَالَ علیه السلام: الْمَالُ وَ الْبَنُونَ حَرْثُ الدُّنْیَا وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ حَرْثُ الْآخِرَةِ وَ قَدْ جَمَعَهَا اللَّهُ لِأَقْوَامٍ.

«118»

وَ قَالَ علیه السلام: مَکْتُوبٌ فِی التَّوْرَاةِ فِی صَحِیفَتَیْنِ إِحْدَاهُمَا مَنْ أَصْبَحَ عَلَی الدُّنْیَا حَزِیناً فَقَدْ أَصْبَحَ لِقَضَاءِ اللَّهِ سَاخِطاً وَ مَنْ أَصْبَحَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ یَشْکُو مُصِیبَةً نَزَلَتْ بِهِ إِلَی مَنْ یُخَالِفُهُ عَلَی دِینِهِ فَإِنَّمَا یَشْکُو رَبَّهُ إِلَی عَدُوِّهِ وَ مَنْ تَوَاضَعَ لِغَنِیٍّ طَلَباً لِمَا عِنْدَهُ ذَهَبَ ثُلُثَا دِینِهِ ⁽²⁾وَ مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ فَمَاتَ فَدَخَلَ النَّارَ فَهُوَ مِمَّنْ یَتَّخِذُ آیاتِ اللَّهِ هُزُواً وَ قَالَ فِی الصَّحِیفَةِ الْأُخْرَی مَنْ لَمْ یَسْتَشِرْ یَنْدَمْ وَ مَنْ یَسْتَأْثِرْ مِنَ الْأَمْوَالِ یَهْلِکْ ⁽³⁾وَ الْفَقْرُ الْمَوْتُ الْأَکْبَرُ.

«119»

وَ قَالَ علیه السلام: الْإِنْسَانُ لُبُّهُ لِسَانُهُ وَ عَقْلُهُ دِینُهُ وَ مُرُوَّتُهُ حَیْثُ یَجْعَلُ

روایت 111

امام علی علیه السّلام فرمود: خداوندا! دست نیاز مرا به سوی هیچ فرد تبهکار از خلقت دراز مگردان، و آنچه از نیاز و حاجت که برایم مقدّر فرموده ای، آن را به دست خوشروترین و بخشنده ترین و گرامی ترین ایشان در سخن و کم منّت ترینشان به من بسپار.

روایت 112

امام علی علیه السّلام فرمود: خوشا به حال کسی که بر اساس طاعت الهی با مردم انس گیرد و آنان با او دوستی کنند.

روایت 113

اختصاص: امام علی علیه السّلام فرمود: همانا از حقیقت ایمان این است که بنده راستی را تا آنجا گرامی دارد که از دروغی که سود دنیایی دارد نیز پرهیز کند.

روایت 114

امام علی علیه السّلام فرمود: امانت را به صاحبش هر چند قاتل فرزندان پیامبران باشد باز پس دهید.

روایت 115

امام علی علیه السّلام فرمود: پرهیزگاری اصل و پایه ایمان است.

روایت 116

امام علی علیه السّلام فرمود: آگاه باشید! ذلّت در طاعت الهی، از ارجمندی در معصیت او به عزّت نزدیکتر است .

روایت 117

امام علی علیه السّلام فرمود: آگاه باشید! مال و فرزندان کشت و زرع این دنیا است، و کردار شایسته کشت و زرع آخرت است. و خداوند گروهی را از [محصول] آن دو برخوردار ساخته.

روایت 118

امام علی علیه السّلام فرمود: در کتاب تورات مطلبی در دو برگ نگاشته شده است، در یکی از آن دو آمده: کسی که از دنیا غمگین باشد از قضای الهی ناخشنود است، و فرد مؤمنی که از مصیبتی که به او رسیده به مخالف دینش شکایت کند، جز این نیست که از خدای خود به دشمن او شکایت برده، و کسی که به طمع رسیدن به ثروت فرد توانگری به او تواضع نماید، دو ثلث دین او به باد رفته است. کسی که قرآن بخواند و بمیرد و به دوزخ رود، از کسانی بوده که آیات خدا را به شوخی و ریشخند می گرفته است.

سپس امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود: و در روی دیگر آن ورقه آمده: کسی که مشورت نکند پشیمان شود. هر کس که اموال را تنها به خود اختصاص دهد نابود گردد. و تنگدستی بزرگترین مرگ است.

روایت 119

امام علی علیه السّلام فرمود: بهترین قسمت [بدن] انسان زبان اوست، و خرد او دینش می باشد، و جوانمردیش آنجا است که نفس خود

نَفْسَهُ وَ الرِّزْقُ مَقْسُومٌ وَ الْأَیَّامُ دُوَلٌ وَ النَّاسُ إِلَی آدَمَ شَرَعٌ سَوَاءٌ⁽¹⁾.

«120»

وَ قَالَ علیه السلام لِکُمَیْلِ بْنِ زِیَادٍ رُوَیْدَکَ لَا تَشْهَرْ⁽²⁾وَ أَخْفِ شَخْصَکَ لَا تُذْکَرْ تَعَلَّمْ تَعْلَمْ وَ اصْمُتْ تَسْلَمْ- لَا عَلَیْکَ إِذَا عَرَّفَکَ دِینَهُ- لَا تَعْرِفُ النَّاسَ وَ لَا یَعْرِفُونَکَ.

«121»

وَ قَالَ علیه السلام: لَیْسَ الْحَکِیمُ مَنْ لَمْ یُدَارِ مَنْ لَا یَجِدُ بُدّاً مِنْ مُدَارَاتِهِ.

«122»

وَ قَالَ علیه السلام: أَرْبَعٌ لَوْ ضَرَبْتُمْ فِیهِنَّ أَکْبَادَ الْإِبِلِ ⁽³⁾لَکَانَ ذَلِکَ یَسِیراً- لَا یَرْجُوَنَّ أَحَدٌ إِلَّا رَبَّهُ وَ لَا یَخَافَنَّ إِلَّا ذَنْبَهُ وَ لَا یَسْتَحِی أَنْ یَقُولَ لَا أَعْلَمُ إِذَا هُوَ لَمْ یَعْلَمْ وَ لَا یَسْتَکْبِرُ أَنْ یَتَعَلَّمَ إِذَا لَمْ یَعْلَمْ.

«123»

وَ کَتَبَ إِلَی عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ أَمَّا بَعْدُ فَاطْلُبْ مَا یَعْنِیکَ وَ اتْرُکْ مَا لَا یَعْنِیکَ فَإِنَّ فِی تَرْکِ مَا لَا یَعْنِیکَ دَرَکَ مَا یَعْنِیکَ وَ إِنَّمَا تَقْدَمُ عَلَی مَا أَسْلَفْتَ لَا عَلَی مَا خَلَّفْتَ وَ ابْنِ مَا تَلْقَاهُ غَداً عَلَی مَا تَلْقَاهُ السَّلَامُ.

«124»

وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّ أَحْسَنَ مَا یَأْلَفُ بِهِ النَّاسُ قُلُوبَ أَوِدَّائِهِمْ وَ نَفَوْا بِهِ الضِّغْنَ عَنْ قُلُوبِ أَعْدَائِهِمْ حُسْنُ الْبِشْرِ عِنْدَ لِقَائِهِمْ وَ التَّفَقُّدُ فِی غَیْبَتِهِمْ وَ الْبَشَاشَةُ بِهِمْ عِنْدَ حُضُورِهِمْ.

«125»

وَ قَالَ علیه السلام: لَا یَجِدُ عَبْدٌ طَعْمَ الْإِیمَانِ حَتَّی یَعْلَمَ أَنَّ مَا أَصَابَهُ لَمْ یَکُنْ لِیُخْطِئَهُ وَ مَا أَخْطَأَهُ لَمْ یَکُنْ لِیُصِیبَهُ.

«126»

وَ قَالَ علیه السلام: یَا رَبِّ مَا أَشْقَی جِدَّ مَنْ لَمْ یَعْظُمْ فِی عَیْنِهِ وَ قَلْبِهِ مَا رَأَی مِنْ مُلْکِکَ وَ سُلْطَانِکَ فِی جَنْبِ مَا لَمْ تَرَ عَیْنُهُ وَ قَلْبُهُ مِنْ مُلْکِکَ وَ سُلْطَانِکَ وَ أَشْقَی مِنْهُ مَنْ لَمْ یَصْغَرْ فِی عَیْنِهِ وَ قَلْبِهِ مَا رَأَی وَ مَا لَمْ یَرَ مِنْ مُلْکِکَ وَ سُلْطَانِکَ فِی جَنْبِ عَظَمَتِکَ وَ جَلَالِکَ- لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمِینَ.

«127»

وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّمَا الدُّنْیَا فَنَاءٌ وَ عَنَاءٌ وَ غِیَرٌ وَ عِبَرٌ فَمِنْ فَنَائِهَا أَنَّکَ

را قرار می دهد، و قوت و روزی قسمت شده است، و روزگار دست به دست گردان، و مردمان تا آدم علیه السّلام همه با هم برابرند.

روایت 120

امیر مؤمنان علیه السّلام به کمیل بن زیاد فرمود: آرام گیر تا مشهور نگردی و خود را پنهان ساز تا نامت برده نشود، یادگیر و بیاموز تا عالم گردی، و خاموشی گزین تا در امان بمانی. وقتی که خدا تو را از دین خود آگاه ساخت، چه باک که نه تو مردم را شناسی و نه ایشان تو را شناسند.

روایت 121

امام علی علیه السّلام فرمود: کسی که با فردی که جز مدارا کردن با او چاره ای نیست کنار نیاید، آن شخص فرزانه نیست.

روایت 122

امام علی علیه السّلام فرمود: چهار چیز است که هر چه در راه رسیدن به آن مرکب سواری را تیزتر برانید، باز کوتاه آمده اید: 1. جز به پروردگار خود به هیچ کس امید مبندد؛ 2. جز از گناه خود نهراسد؛ 3. از گفتن: «نمی دانم» وقتی نمی داند شرم نکند؛ 4. و چون نداند، از آموختن تکبّر نورزد.

روایت 123

امام علی علیه السّلام به عبد اللَّه بن عبّاس در نامه ای این گونه فرمود: أمّا بعد، آنچه تو را به کار می آید طلب کن، و آنچه که تو را به کار نیاید واگذار، زیرا در دوری از آنچه به کارت نیاید، رسیدن به آنچه به کارت آید نهفته است، و جز این نیست که تو بر آنچه پیش رو داری قدم می گذاری، نه بر آنچه پشت سر نهاده ای، و آنچه را که فردا با آن مواجه خواهی شد آنچنان بنا کن که دوست داری با آن روبرو شوی، والسلام.

روایت 124

امام علی علیه السّلام فرمود: همانا بهترین چیزی که مردم در پرتو آن دل دوستانشان را به دست می آورند و کینه از دل دشمنانشان می زدایند، گشاده رویی در برخوردها، احوالپرسی در پشت سر، و خوش حالی و خوشرویی در حضور ایشان است.

روایت 125

امام علی علیه السّلام فرمود: هیچ بنده ای بر طعم ایمان دست نیابد تا آنکه باور کند که آنچه به او رسیده امکان خطایش نبوده، و آنچه که به او نرسیده نباید به او می رسیده.

روایت 126

ای پروردگار من، چه سیه روز و تیره بخت است آن کس که مشاهداتش به چشم و دل از ملک و قدرت تو، تا چه رسد به آنچه ندیده، بزرگ نباشد! و سیه روزتر از او کسی است که آنچه از پادشاهی و قدرت تو دیده و ندیده، نسبت به عظمت و جلالت اندک و کوچک نشمارد. خدایی جز تو نیست! پاک و منزّهی، و من از ستمکاران بودم.

روایت 127

امام علی علیه السّلام فرمود: جز این نیست که دنیا سرای نیستی، رنج، دگرگونی، و عبرت است.

نشانه نیستی آن اینکه می بینی

تَرَی الدَّهْرَ مُوتِراً قَوْسَهُ مُفَوِّقاً نَبْلَهُ ⁽¹⁾لَا تُخْطِئُ سِهَامُهُ وَ لَا تُشْفَی جِرَاحُهُ یَرْمِی الصَّحِیحَ بِالسَّقَمِ وَ الْحَیَّ بِالْمَوْتِ وَ مِنْ عَنَائِهَا أَنَّ الْمَرْءَ یَجْمَعُ مَا لَا یَأْکُلُ وَ یَبْنِی مَا لَا یَسْکُنُ ثُمَّ یَخْرُجُ إِلَی اللَّهِ لَا مَالًا حَمَلَ وَ لَا بِنَاءً نَقَلَ وَ مِنْ غِیَرِهَا أَنَّکَ تَرَی الْمَغْبُوطَ مَرْحُوماً وَ الْمَرْحُومَ مَغْبُوطاً لَیْسَ بَیْنَهُمْ إِلَّا نَعِیْمٌ زَالَ وَ بُؤْسٌ نَزَلَ وَ مِنْ عِبَرِهَا أَنَّ الْمَرْءَ یُشْرِفُ عَلَی أَمَلِهِ فَیَتَخَطَّفُهُ أَجَلُهُ فَلَا أَمَلٌ مَدْرُوکٌ وَ لَا مُؤَمَّلٌ مَتْرُوکٌ فَسُبْحَانَ اللَّهِ مَا أَعَزَّ سُرُورَهَا وَ أَظْمَأَ رِیَّهَا وَ أَضْحَی فَیْئَهَا فَکَأَنَّ مَا کَانَ مِنَ الدُّنْیَا لَمْ یَکُنْ وَ کَأَنَّ مَا هُوَ کَائِنٌ قَدْ کَانَ وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ هِیَ دَارُ الْمُقَامِ وَ دَارُ الْقَرَارِ وَ جَنَّةٌ وَ نَارٌ صَارَ أَوْلِیَاءُ اللَّهِ إِلَی الْأَجْرِ بِالصَّبْرِ وَ إِلَی الْأَمَلِ بِالْعَمَلِ.

«128»

وَ قَالَ علیه السلام: مِنْ أَحَبِّ السُّبُلِ إِلَی اللَّهِ جُرْعَتَانِ جُرْعَةُ غَیْظٍ تَرُدُّهَا بِحِلْمٍ وَ جُرْعَةُ حُزْنٍ تَرُدُّهَا بِصَبْرٍ وَ مِنْ أَحَبِّ السُّبُلِ إِلَی اللَّهِ قَطْرَتَانِ قَطْرَةُ دُمُوعٍ فِی جَوْفِ اللَّیْلِ وَ قَطْرَةُ دَمٍ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ مِنْ أَحَبِّ السُّبُلِ إِلَی اللَّهِ خُطْوَتَانِ خُطْوَةُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ یَشُدُّ بِهَا صَفّاً فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ خُطْوَةٌ فِی صِلَةِ الرَّحِمِ وَ هِیَ أَفْضَلُ مِنْ خُطْوَةٍ یَشُدُّ⁽²⁾بِهَا صَفّاً فِی سَبِیلِ اللَّهِ.

«129»

وَ قَالَ علیه السلام: لَا یَکُونُ الصَّدِیقُ لِأَخِیهِ صَدِیقاً حَتَّی یَحْفَظَهُ فِی نَکْبَتِهِ وَ غَیْبَتِهِ وَ بَعْدَ وَفَاتِهِ.

«130»

وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّ قُلُوبَ الْجُهَّالِ تَسْتَفِزُّهَا الْأَطْمَاعُ وَ تَرْهَنُهَا الْمُنَی وَ تَسْتَعْلِقُهَا الْخَدَائِعُ ⁽³⁾.

روزگار کمان خود را به زه کرده است، و بر آن تیر نشانده. تیرهایش به خطا نرود، و زخمش درمان نپذیرد، تندرستان را هدف تیر بیماری قرار دهد، و زندگان را به تیر مرگ از پا درآورد. نشان رنج دنیا اینکه آدمی به جمع آوری چیزی که نخواهد خورد و به ساخت چیزی که نخواهد نشست می پردازد. و به سوی خدامی رود در حالی که نه مالی را به همراه می برد و نه خانه ای! و نشان دگرگونی آن اینکه؛ کسی که [دیروز] مورد غبطه و آرزوی مردم بود [امروز] مورد رحم واقع می شود، و آن کس که مورد رحم بود، می بینی که بر او غبطه می برند، در این بین چیزی نیست جز نعمتی که رخت بربسته و بلایی که فرو آمده است. و نشان عبرت دنیا اینکه آدمی در حالی که نزدیک است به آرزویش برسد مرگ او را می رباید، نه آرزویی به دست آمده و نه آرزومندی باقی مانده؛ سبحان اللَّه؛ شادی دنیا چه فریبنده، و سیراب کردنش چه تشنگی آور، و سایه اش چه زودگذر است! گویا آنچه بوده اصلا نبوده، و گویا آنچه بودنی است قبلا وجود داشته است.

[و] همانا تنها سرای آخرت جایگاه اقامت و سرای باقی است و خانه، بهشت و دوزخ است.

دوستان خدا در پرتو صبر و پایداری به پاداش ، و با به جا آوردن اعمال به آرزوی خویش رسیدند.

روایت 128

امام علی علیه السّلام فرمود: فرو بردن دو جرعه، و فرو ریختن دو قطره، و برداشتن دو گام، از محبوبترین راههای [رسیدن] به خداست: 1. فرو بردن جرعه خشم با حلم و بردباری، و جرعه حزن و اندوه با صبر و پایداری. 2. فرو ریختن قطره اشکی در دل شب، و قطره خونی در راه خدا. 3. گام برداشتن فرد مسلمان که به آن صف رزمندگان راه خدا را محکم سازد، و دیگر قدمی در راه صله رحم، که آن از گام نخست برتر و عالی تر است.

روایت 129

امام علی علیه السّلام فرمود: هیچ کس دوست و یار مهربان برادر خود نباشد مگر این که در هنگام گرفتاری او را یاری کند، و پس از وفات، پشتیبان و نگهدار او باشد.

روایت 130

امام علی علیه السّلام فرمود: همانا دل افراد نادان را طمع از جا برکند و آرزوها در گروشان می گذارد، و نیرنگ و فریبها راه سخن را بر او ببندد .

«131»

وَ قَالَ علیه السلام: مَنِ اسْتَحْکَمَتْ لِی فِیهِ خَصْلَةٌ مِنْ خِصَالِ الْخَیْرِ اغْتَفَرْتُ مَا سِوَاهَا وَ لَا أَغْتَفِرُ فَقْدَ عَقْلٍ وَ لَا دِینٍ مُفَارَقَةُ الدِّینِ مُفَارَقَةُ الْأَمْنِ وَ لَا حَیَاةَ مَعَ مَخَافَةٍ وَ فَقْدُ الْعَقْلِ فَقْدُ الْحَیَاةِ وَ لَا یُقَاسُ إِلَّا بِالْأَمْوَاتِ ⁽¹⁾.

«132»

وَ قَالَ علیه السلام: مَنْ عَرَّضَ نَفْسَهُ لِلتُّهَمَةِ فَلَا یَلُومَنَّ مَنْ أَسَاءَ بِهِ الظَّنَّ وَ مَنْ کَتَمَ سِرَّهُ کَانَتِ الْخِیَرَةُ فِی یَدِهِ ⁽²⁾.

«133»

قَالَ علیه السلام: إِنَّ اللَّهَ یُعَذِّبُ سِتَّةً بِسِتَّةٍ- الْعَرَبَ بِالْعَصَبِیَّةِ وَ الدَّهَاقِینَ بِالْکِبْرِ وَ الْأُمَرَاءَ بِالْجَوْرِ وَ الْفُقَهَاءَ بِالْحَسَدِ وَ التُّجَّارَ بِالْخِیَانَةِ وَ أَهْلَ الرُّسْتَاقِ بِالْجَهْلِ.

«134»

وَ قَالَ علیه السلام: أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللَّهَ فَإِنَّ الصَّبْرَ عَلَی التَّقْوَی أَهْوَنُ مِنَ الصَّبْرِ عَلَی عَذَابِ اللَّهِ.

«135»

وَ قَالَ علیه السلام: الزُّهْدُ فِی الدُّنْیَا قَصْرُ الْأَمَلِ وَ شُکْرُ کُلِّ نِعْمَةٍ وَ الْوَرَعُ عَنْ کُلِّ مَا حَرَّمَ اللَّهُ.

«136»

وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّ الْأَشْیَاءَ لَمَّا ازْدَوَجَتْ ازْدَوَجَ الْکَسَلُ وَ الْعَجْزُ فَنُتِجَ مِنْهُمَا الْفَقْرُ⁽³⁾.

روایت 131

امام علی علیه السّلام فرمود: هر کس یکی از صفات خوب در او استوار باشد از [فقدان] صفات دیگرش چشم بپوشم، ولی هرگز از نداشتن عقل و دین نگذرم، زیرا جدایی از دین، جدایی از امنیّت است و زندگی با هراس بی معنا است، و فقدان عقل فقدان زندگی است، و [بی خردان] فقط با مردگان مقایسه می شوند و بس!

روایت 132

امام علی علیه السّلام فرمود: کسی که خود را در معرض تهمت قرار دهد آن کس را که به او بدگمان گردد سرزنش نکند. و کسی که راز خویش پنهان کند، اختیارش همیشه در دست خود اوست.

روایت 133

امام علی علیه السّلام فرمود: بی شکّ خداوند شش گروه را به شش خوی و عادت عذاب کند: «عرب» را به تعصّب، «دهقانان» را به تکبّر، و «امیران» را به ستمکاری، و «فقیهان» و دانشمندان را به حسادت، و «بازرگانان» را به خیانت، و «روستاییان» را به جهل و نادانی.

روایت 134

امام علی علیه السّلام فرمود: ای مردم، رعایت تقوای الهی را نمایید، زیرا صبر و پایداری در امر پرهیزگاری، آسانتر از تحمّل عذاب الهی است.

روایت 135

امام علی علیه السّلام فرمود: زهد در دنیا [عبارت از] کوتاهی آرزو، سپاس هر نعمت، و خودداری از تمام محرمات الهی است.

روایت 136

امام علی علیه السّلا م فرمود: آنگاه که همه چیز با هم ازدواج کردند؛ تنبلی و درماندگی با هم ازدواج نمودند، و «فقر» محصول و ثمره آن دو گردید.

«137»

وَ قَالَ علیه السلام: أَلَا إِنَّ الْأَیَّامَ ثَلَاثَةٌ یَوْمٌ مَضَی لَا تَرْجُوهُ وَ یَوْمٌ بَقِیَ لَا بُدَّ مِنْهُ ⁽¹⁾وَ یَوْمٌ یَأْتِی لَا تَأْمَنُهُ فَالْأَمْسِ مَوْعِظَةٌ وَ الْیَوْمَ غَنِیمَةٌ وَ غَداً لَا تَدْرِی مَنْ أَهْلُهُ أَمْسِ شَاهِدٌ مَقْبُولٌ وَ الْیَوْمَ أَمِینٌ مُؤَدٍّ وَ غَدٌ یَجْعَلُ بِنَفْسِکَ سَرِیعَ الظَّعْنِ ⁽²⁾طَوِیلَ الْغَیْبَةِ أَتَاکَ وَ لَمْ تَأْتِهِ أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ الْبَقَاءَ بَعْدَ الْفَنَاءِ وَ لَمْ تَکُنْ إِلَّا وَ قَدْ وَرِثْنَا مَنْ کَانَ قَبْلَنَا وَ لَنَا وَارِثُونَ بَعْدَنَا فَاسْتَصْلِحُوا مَا تَقْدَمُونَ عَلَیْهِ بِمَا تَظْعَنُونَ عَنْهُ وَ اسْلُکُوا سُبُلَ الْخَیْرِ وَ لَا تَسْتَوْحِشُوا فِیهَا لِقِلَّةِ أَهْلِهَا وَ اذْکُرُوا حُسْنَ صُحْبَةِ اللَّهِ لَکُمْ فِیهَا أَلَا وَ إِنَّ الْعَوَارِیَ الْیَوْمَ وَ الْهِبَاتِ غَداً وَ إِنَّمَا نَحْنُ فُرُوعٌ لِأُصُولٍ قَدْ مَضَتْ فَمَا بَقَاءُ الْفُرُوعِ بَعْدَ أُصُولِهَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّکُمْ إِنْ آثَرْتُمُ الدُّنْیَا عَلَی الْآخِرَةِ أَسْرَعْتُمْ إِجَابَتَهَا إِلَی الْعَرَضِ الْأَدْنَی وَ رَحَلَتْ مَطَایَا آمَالِکُمْ إِلَی الْغَایَةِ الْقُصْوَی یورد [تُورِدُ] مَنَاهِلَ عَاقِبَتُهَا النَّدَمُ وَ تُذِیقُکُمْ مَا فَعَلَتْ بِالْأُمَمِ الْخَالِیَةِ وَ الْقُرُونِ الْمَاضِیَةِ مِنْ تَغَیُّرِ الْحَالاتِ وَ تَکَوُّنِ الْمَثُلَاتِ.

«138»

وَ قَالَ علیه السلام: الصَّلَاةُ قُرْبَانُ کُلِّ تَقِیٍّ وَ الْحَجُّ جِهَادُ کُلِّ ضَعِیفٍ وَ لِکُلِّ شَیْ ءٍ زَکَاةٌ وَ زَکَاةُ الْبَدَنِ الصِّیَامُ وَ أَفْضَلُ عَمَلِ الْمَرْءِ انْتِظَارُهُ فَرَجَ اللَّهِ وَ الدَّاعِی بِلَا عَمَلٍ کَالرَّامِی بِلَا وَتَرٍ وَ مَنْ أَیْقَنَ بِالْخَلَفِ جَادَ بِالْعَطِیَّةِ اسْتَنْزِلُوا الرِّزْقَ بِالصَّدَقَةِ وَ حَصِّنُوا أَمْوَالَکُمْ بِالزَّکَاةِ مَا عَالَ امْرُؤٌ اقْتَصَدَ وَ التَّقْدِیرُ نِصْفُ الْعَیْشِ وَ التَّوَدُّدُ نِصْفُ الْعَقْلِ وَ الْهَمُّ نِصْفُ الْهَرَمِ وَ قِلَّةُ الْعِیَالِ أَحَدُ الْیَسَارَیْنِ وَ مَنْ حَزَنَ وَالِدَیْهِ عَقَّهُمَا وَ مَنْ ضَرَبَ بِیَدِهِ عَلَی فَخِذِهِ عِنْدَ الْمُصِیبَةِ حَبِطَ أَجْرُهُ وَ الصَّنِیعَةُ لَا تَکُونُ صَنِیعَةً إِلَّا عِنْدَ ذِی حَسَبٍ أَوْ دِینٍ وَ اللَّهُ یُنْزِلُ الرِّزْقَ عَلَی قَدْرِ الْمُصِیبَةِ فَمَنْ قَدَّرَ رَزَقَهُ اللَّهُ وَ مَنْ بَذَّرَ حَرَمَهُ اللَّهُ وَ الْأَمَانَةُ تَجُرُّ الرِّزْقَ وَ الْخِیَانَةُ تَجُرُّ الْفَقْرَ وَ لَوْ أَرَادَ اللَّهُ بِالنَّمْلَةِ صَلَاحاً مَا أَنْبَتَ لَهَا جَنَاحاً.

«139»

وَ قَالَ علیه السلام: مَتَاعُ الدُّنْیَا حُطَامٌ وَ تُرَاثُهَا کُبَابٌ بُلْغَتُهَا أَفْضَلُ مِنْ

روایت 137

امام علی علیه السّلام فرمود: آگاه باشید! قطعاً روزگار در سه حال است: روزی که گذشت؛ امیدی به آن نبند. روز باقی، که حتمی است. و روزی که خواهد آمد، و تو از آن در امان نیستی. پس دیروز پند و اندرز بود، و امروز غنیمت است، و فردا حالش بر تو نامعلوم. دیروز گواه و شاهدی است پذیرفته و مقبول، و امروز امین و درستکاری پرداخت کننده، و فردا که به نزد تو زودگذر است و غیبتش دراز، او نزد تو آمده، نه تو به نزد او. ای مردم! بی شکّ بقا و ماندگاری پس از فنا و نیستی است، و جز این نبوده است که ما از گذشتگان خود ارث می بریم و آیندگان از ما ارث می برند، پس در پرتو آنچه که از آن درگذرنده می باشید به اصلاح امور آخرت پردازید. و راههای خیر را بپیمایید، و در آن از کمی اهلش نترسید، و از امتیاز همدمی خدای خود در آن راه غافل مشوید و پیوسته او را به یاد بیاورید. هان! یقینا عاریتها امروز است و بخشش و پاداش فردا. همانا ما شاخه هایی هستیم از ریشه های درگذشته، پس ریشه ها که رفتند، شاخه ها نیز سپری شوند. ای مردم، اگر شما دنیا را بر آخرت ترجیح دهید، در مقابل کالایی پست، با شتاب دعوت دنیا را پاسخ مثبت داده اید، و مرکب آرزوهایتان تا نقطه بی پایان می تازد، و آن [شما را] به آبشخورهایی که سرانجامش ندامت و پشیمانی است بکشاند. و آنچه با گذشتگان و پیشینیان نموده، از دگرگونی حالات و عقوبت کردن و عبرت دیگران گردانیدن، به شما بچشاند.

روایت 138

امام علی علیه السّلام فرمود: نماز موجب تقرّب هر پرهیزگار است، و حجّ جهاد هر ناتوان و ضعیف است. برای هر چیز زکاتی است و زکات بدن روزه است. برترین عمل آدمی چشم به راه بودن او به گشایش الهی است. دعوت کننده بی عمل همچون تیرانداز بی زه است. آن کس که یقین به پاداش دارد، در بخشش سخاوت به خرج دهد. روزی را با دادن صدقه فرود آرید. و اموالتان را با پرداخت زکات نگهدارید. آن کس که میانه روی پیشه سازد هرگز نیازمند نخواهد شد. حسابگری و تدبیر نیمی از زندگی است و مهرورزی نیمی از خرد و عقل، و اندوه خوردن نیمی از پیری است. کمی نانخور از زن و فرزند یکی از دو آسایش و وسعت زندگی است.

هر کس که پدر و مادرش را غمگین سازد به ایشان عصیان ورزیده. هر کس به وقت مصیبت و غم دست بر ران خود کوبد اجرش تباه گردد. احسان کردن جز به فرد صاحب حسب و خانواده دار و یا فرد دیندار، احسان نیست. خداوند مصیبت را در حدّ و اندازه مصیبت فرو فرستد. هر کس به حساب خرج کند خداوند روزیش دهد، و آن کس که ولخرجی کند محرومش سازد. درستی روزی آورد و نادرستی فقر و تنگدستی آرد. چنانچه خداوند خیر مورچه را می خواست به او بال نمی داد .

روایت 139

امام علی علیه السّلام فرمود: کالای دنیا همچون نشخوار و گیاهان خشکیده است، و میراث آن چون مشتی گوسفند و شتر! قناعت در حدّ کفافش برتر از

أَثَرَتِهَا وَ قُلْعَتُهَا أَرْکَنُ مِنْ طُمَأْنِینَتِهَا⁽¹⁾حُکِمَ بِالْفَاقَةِ عَلَی مُکْثِرِهَا وَ أُعِینَ بِالرَّاحَةِ مَنْ رَغِبَ عَنْهَا مَنْ رَاقَهُ رُوَاؤُهَا⁽²⁾أَعْقَبَتْ نَاظِرَیْهِ کَمَهاً⁽³⁾وَ مَنِ اسْتَشْعَرَ شَعَفَهَا مَلَأَتْ قَلْبَهُ أَشْجَاناً لَهُنَّ رَقْصٌ عَلَی سُوَیْدَاءِ قَلْبِهِ کَرَقِیصِ الزُّبْدَةِ عَلَی أَعْرَاضِ الْمِدْرَجَةِ⁽⁴⁾هَمٌّ یَحْزُنُهُ وَ هَمٌّ یَشْغَلُهُ ⁽⁵⁾کَذَلِکَ حَتَّی یُؤْخَذَ بِکَظَمِهِ وَ یُقْطَعَ أَبْهَرَاهُ وَ یَلْقَی هَاماً لِلْقَضَاءِ طَرِیحاً هَیِّناً عَلَی اللَّهِ مَدَاهُ ⁽⁶⁾وَ عَلَی الْأَبْرَارِ مَلْقَاهُ ⁽⁷⁾وَ إِنَّمَا یَنْظُرُ الْمُؤْمِنُ إِلَی الدُّنْیَا بِعَیْنِ الِاعْتِبَارِ وَ یَقْتَاتُ مِنْهَا بِبَطْنِ الِاضْطِرَارِ وَ یَسْمَعُ فِیهَا بِأُذُنِ النَّفْثِ ⁽⁸⁾.

انباشتن و ذخیرت آن است، و دل کندن از آن مطمئن تر از اعتماد بر آن. [در دنیا] توانگر و دارا محکوم به درویشی و فقر است. راحتی آن در بی رغبتیش نهفته است. آن کس را که ظاهر دلربای دنیا به شگفتش آورد، کوریش به دنبال آید. هر کس که خود را شیفته دنیا سازد، دلش را پر از غم و اندوه کند و جنبشی بر سویدای دل او برپا کند مانند جنب و جوش کره [که از حرکت سریع مشک شیر حاصل شود]؛ اندوهی نگرانش سازد و غمی مشغولش نماید. تا آنگاه که گلویش بگیرد و رگهای قلبش قطع گردد، و پیکری به گوشه ای افتاده. سرآمدن عمرش بر خدا آسان است و مکان دفنش بر نیکان سهل و بی اهمیّت. و جز این نیست که فرد مؤمن دنیا را به دیده عبرت بنگرد، و از آن در حدّ ضرورت بهره گیرد، و به گوش، دشمنی و بغض [دنیا را] می شنود.

«140»

وَ قَالَ علیه السلام: تَعَلَّمُوا الْحِلْمَ فَإِنَّ الْحِلْمَ خَلِیلُ الْمُؤْمِنِ وَ وَزِیرُهُ وَ الْعِلْمُ دَلِیلُهُ وَ الرِّفْقُ أَخُوهُ وَ الْعَقْلُ رَفِیقُهُ وَ الصَّبْرُ أَمِیرُ جُنُودِهِ.

«141»

وَ قَالَ علیه السلام لِرَجُلٍ تَجَاوَزَ الْحَدَّ فِی التَّقَشُّفِ ⁽¹⁾یَا هَذَا أَ مَا سَمِعْتَ قَوْلَ اللَّهِ- وَ أَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ ⁽²⁾فَوَ اللَّهِ لَابْتِذَالُکَ نِعَمَ اللَّهِ بِالْفَعَالِ أَحَبُّ إِلَیْهِ مِنِ ابْتِذَالِهَا بِالْمَقَالِ.

«142»

وَ قَالَ لِابْنِهِ الْحَسَنِ علیه السلام أُوصِیکَ بِتَقْوَی اللَّهِ وَ إِقَامِ الصَّلَاةِ لِوَقْتِهَا وَ إِیتَاءِ الزَّکَاةِ عِنْدَ مَحَلِّهَا وَ أُوصِیکَ بِمَغْفِرَةِ الذَّنْبِ وَ کَظْمِ الْغَیْظِ وَ صِلَةِ الرَّحِمِ وَ الْحِلْمِ عِنْدَ الْجَاهِلِ وَ التَّفَقُّهِ فِی الدِّینِ وَ التَّثَبُّتِ فِی الْأَمْرِ وَ التَّعَهُّدِ لِلْقُرْآنِ وَ حُسْنِ الْجِوَارِ وَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ اجْتِنَابِ الْفَوَاحِشِ کُلِّهَا فِی کُلِّ مَا عُصِیَ اللَّهُ فِیهِ.

«143»

وَ قَالَ علیه السلام: قِوَامُ الدُّنْیَا بِأَرْبَعَةٍ بِعَالِمٍ مُسْتَعْمِلٍ لِعِلْمِهِ وَ بِغَنِیٍّ بَاذِلٍ لِمَعْرُوفِهِ وَ بِجَاهِلٍ لَا یَتَکَبَّرُ أَنْ یَتَعَلَّمَ وَ بِفَقِیرٍ لَا یَبِیعُ آخِرَتَهُ بِدُنْیَا غَیْرِهِ وَ إِذَا عَطَّلَ الْعَالِمُ عِلْمَهُ وَ أَمْسَکَ الْغَنِیُّ مَعْرُوفَهُ وَ تَکَبَّرَ الْجَاهِلُ أَنْ یَتَعَلَّمَ وَ بَاعَ الْفَقِیرُ آخِرَتَهُ بِدُنْیَا غَیْرِهِ فَعَلَیْهِمُ الثُّبُورُ.

«144»

وَ قَالَ علیه السلام: مَنِ اسْتَطَاعَ أَنْ یَمْنَعَ نَفْسَهُ مِنْ أَرْبَعَةِ أَشْیَاءَ فَهُوَ خَلِیقٌ بِأَنْ لَا یَنْزِلَ بِهِ مَکْرُوهٌ أَبَداً قِیلَ وَ مَا هُنَّ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ الْعَجَلَةُ وَ اللَّجَاجَةُ وَ الْعُجْبُ وَ التَّوَانِی.

«145»

وَ قَالَ علیه السلام: اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّ التَّقْوَی حِصْنٌ حَصِینٌ وَ الْفُجُورَ حِصْنٌ ذَلِیلٌ لَا یَمْنَعُ أَهْلَهُ وَ لَا یُحْرِزُ مَنْ لَجَأَ إِلَیْهِ أَلَا وَ بِالتَّقْوَی تُقْطَعُ حُمَةُ الْخَطَایَا⁽³⁾وَ بِالصَّبْرِ عَلَی طَاعَةِ اللَّهِ یُنَالُ ثَوَابُ اللَّهِ وَ بِالْیَقِینِ تُدْرَکُ الْغَایَةُ الْقُصْوَی عِبَادَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَمْ یَحْظُرْ عَلَی أَوْلِیَائِهِ مَا فِیهِ نَجَاتُهُمْ ⁽⁴⁾إِذْ دَلَّهُمْ عَلَیْهِ وَ لَمْ یُقَنِّطْهُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ

روایت 140

امام علی علیه السّلام فرمود: حلم را فرا گیرید، که آن یار و وزیر مؤمن است، و دانش راهنمای او، و مدارا برادرش، و خرد همراه و رفیقش، و صبر امیر لشکرش.

روایت 141

امام علی علیه السّلام به مردی که در امساک و پرهیزگاری زیاده روی کرده بود فرمود: ای مرد، فرمایش الهی را نشنیده ای که: «وَ أَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ»⁽⁵⁾، { و از نعمت پروردگار خویش [بامردم] سخن گوی}؟! به خدا سوگند که ناشکری نعمت های او به عمل، نزد خداوند بهتر از ناشکری اوست به زبان.

روایت 142

امام علی علیه السّلام به فرزندش امام حسن علیه السّلام فرمود: تو را سفارش می کنم به رعایت تقوای الهی، و برپایی نماز به وقتش، و پرداخت زکات در موردش، و نیز به گذشت از خطا، و فرو خوردن خشم، و صله رحم، و بردباری در مقابل نادان، و دقّت در فهم دین، و درنگ و پایداری بر اوامر الهی، و نگهداری و مواظبت قرآن، و همسایه داری نیکو، و امر به معروف (سفارش بر کار نیک و پسندیده)، و نهی از منکر (بازداشتن از زشت و ناپسند)، و دوری و اجتناب از هر کار زشت، و از هر آنچه در آن خداوند نافرمانی و عصیان شود.

روایت 143

امام علی علیه السّلام فرمود: دنیا به چهار چیز برپا است: به دانشمندی که دانش خویش را به کار گیرد، و به توانایی که در احسان و نیکوکاری سخاوت ورزد، و به نادانی که از آموختن تکبّر نورزد، و به تهیدستی که آخرت خود را به دنیای دیگران نفروشد. پس هر گاه دانشمند علم خویش را نادیده انگاشت، و توانگر از بخشش خودداری کرد، و نادان از آموختن تکبّر ورزید، و تهیدست آخرت خویش به دنیای دیگران فروخت، پس عذاب و خسران بر آنان باد!

روایت 144

امام علی علیه السّلام فرمود: هر آن کس که بتواند نفس خویش از چهار چیز باز دارد، در خور آن است که هیچ وقت ناپسندی نبیند، گفته شد: ای امیر مؤمنان آن ها کدامند؟ فرمود: شتاب کردن، لجاجت، خودبینی و تنبلی.

روایت 145

امام علی علیه السّلام فرمود: بندگان خدا، بدانید که پرهیزگاری قلعه محکم و استواری است، و تبهکاری قلعه ای سست و بی بنیاد، که نه ساکنان خود را [از آسیب] جلوگیری کند، و نه پناهنده به آن را در امان دارد. آری به تقوی و پرهیزگاری است که نیش خطا قطع می شود و در پرتو پایداری و طاعت الهی است که پاداش خدایی به دست می آید. و توسّط یقین است که می توان به برترین درجه مقصود رسید. بندگان خدا، بدانید که خداوند موجبات نجات را از دوستانش دریغ نداشته، چرا که ایشان را بر آن ها رهنمون گشته.

لِعِصْیَانِهِمْ إِیَّاهُ إِنْ تَابُوا إِلَیْهِ.

«146»

وَ قَالَ: الصَّمْتُ حُکْمٌ وَ السُّکُوتُ سَلَامَةٌ وَ الْکِتْمَانُ طَرَفٌ مِنَ السَّعَادَةِ.

«147»

وَ قَالَ علیه السلام: تَذِلُّ الْأُمُورُ لِلْمَقْدُورِ حَتَّی تَصِیرَ الْآفَةُ فِی التَّدْبِیرِ⁽¹⁾.

«148»

وَ قَالَ علیه السلام: لَا یَتِمُّ مُرُوَّةُ الرَّجُلِ حَتَّی یَتَفَقَّهَ فِی دِینِهِ وَ یَقْتَصِدَ فِی مَعِیشَتِهِ وَ یَصْبِرَ عَلَی النَّائِبَةِ إِذَا نَزَلَتْ بِهِ وَ یَسْتَعْذِبَ مَرَارَةَ إِخْوَانِهِ.

«149»

وَ سُئِلَ علیه السلام مَا الْمُرُوَّةُ فَقَالَ- لَا تَفْعَلُ شَیْئاً فِی السِّرِّ تَسْتَحْیِی مِنْهُ فِی الْعَلَانِیَةِ.

«150»

وَ قَالَ علیه السلام: الِاسْتِغْفَارُ مَعَ الْإِصْرَارِ ذُنُوبٌ مُجَدَّدَةٌ.

«151»

وَ قَالَ علیه السلام: سَکِّنُوا فِی أَنْفُسِکُمْ مَعْرِفَةَ مَا تَعْبُدُونَ حَتَّی یَنْفَعَکُمْ مَا تُحَرِّکُونَ مِنَ الْجَوَارِحِ بِعِبَادَةِ مَنْ تَعْرِفُونَ.

«152»

وَ قَالَ علیه السلام: الْمُسْتَأْکِلُ بِدِینِهِ حَظُّهُ مِنْ دِینِهِ مَا یَأْکُلُهُ.

«153»

وَ قَالَ علیه السلام: الْإِیمَانُ قَوْلٌ مَقْبُولٌ ⁽²⁾وَ عَمَلٌ مَعْمُولٌ وَ عِرْفَانٌ بِالْعُقُولِ.

«154»

وَ قَالَ علیه السلام: الْإِیمَانُ عَلَی أَرْبَعَةِ أَرْکَانٍ التَّوَکُّلِ عَلَی اللَّهِ وَ التَّفْوِیضِ إِلَی اللَّهِ وَ التَّسْلِیمِ لِأَمْرِ اللَّهِ وَ الرِّضَی بِقَضَاءِ اللَّهِ وَ أَرْکَانُ الْکُفْرِ أَرْبَعَةٌ الرَّغْبَةُ وَ الرَّهْبَةُ وَ الْغَضَبُ وَ الشَّهْوَةُ⁽³⁾.

«155»

وَ قَالَ علیه السلام: مَنْ زَهِدَ فِی الدُّنْیَا وَ لَمْ یَجْزَعْ مِنْ ذُلِّهَا وَ لَمْ یُنَافِسْ فِی عِزِّهَا⁽⁴⁾هَدَاهُ اللَّهُ بِغَیْرِ هِدَایَةٍ مِنْ مَخْلُوقٍ وَ عَلَّمَهُ بِغَیْرِ تَعْلِیمٍ وَ أَثْبَتَ الحِکْمَةَ فِی

روایت 146

امام علی علیه السّلام فرمود: خاموشی حکمت است، ترک سخن سلامت (نجات)، و رازداری پاره ای از خوشبختی و سعادت.

روایت 147

امام علی علیه السّلام فرمود: تمام کارها در بند و رام تقدیر قرار دارد تا آنجا که آفت و بلا نیز در تقدیر است .

روایت 148

امام علی علیه السّلام فرمود: مردانگی مرد به حدّ کمال نرسد تا [دانش دین را] دریابد و بفهمد، و در مخارج زندگی میانه روی پیشه سازد، و بر حوادث پایداری نماید، و تلخی و تندی برادرانش را گوارا بشمارد.

روایت 149

از امام علی علیه السّلام از صفت مردانگی و جوانمردی سؤال شد، فرمود: عملی در نهان مکن که در آشکار از آن شرم کنی.

روایت 150

امام علی علیه السّلام فرمود: آمرزش خواهی با به جای آوردن معصیت؛ خود گناهی جدید است.

روایت 151

امام علی علیه السّلام فرمود: شناخت معبود را در جان خود ثابت دارید تا حرکت اعضا در عبادت خدا سودتان بخشد.

روایت 152

امام علی علیه السّلام فرمود: آن کس که اعمال دینی را برای خوردن برگزیند [و به کار نبندد] نصیبش از دین همان باشد.

روایت 153

امام علی علیه السّلام فرمود: ایمان سخنی است پذیرفته و مقبول، و کردار و عملی است انجام شده، و شناخت و عرفانی است قابل درک.

روایت 154

امام علی علیه السّلام فرمود: ایمان بر چهار پایه [استوار] است: 1. توکّل و اعتماد به خداوند؛ 2. واگذاری و تفویض کارها به او؛ 3. اطاعت محض در برابر فرمان او؛ 4. و راضی بودن به قضای الهی.

و پایه های کفر چهار چیز است: 1. رغبت (دلبستگی بدنیا)؛ 2. رهبت (ترس از دست رفتن دنیا)؛ 3. خشم؛ 4. و شهوت.

روایت 155

آن حضرت علیه السّلام فرمود: هر کس که در دنیا زهد را پیشه خویش ساخت و از خواریش غمین نگشت، و نه برای کسب عزّتش رقابت نکرد، خداوند او را بدون راهنمای از مردمان هدایت کند، و بدون آموختن بیاموزد، و حکمت را

صَدْرِهِ وَ أَجْرَاهَا عَلَی لِسَانِهِ.

«156»

وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّ لِلَّهِ عِبَاداً عَامَلُوهُ بِخَالِصٍ مِنْ سِرِّهِ فَشَکَرَ لَهُمْ بِخَالِصٍ مِنْ شُکْرِهِ فَأُولَئِکَ تَمُرُّ صُحُفُهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فُرُغاً⁽¹⁾فَإِذَا وَقَفُوا بَیْنَ یَدَیْهِ مَلَأَهَا لَهُمْ مِنْ سِرِّ مَا أَسَرُّوا إِلَیْهِ.

«157»

وَ قَالَ علیه السلام: ذَلِّلُوا أَخْلَاقَکُمْ بِالْمَحَاسِنِ وَ قَوِّدُوهَا إِلَی الْمَکَارِمِ وَ عَوِّدُوا أَنْفُسَکُمُ الْحِلْمَ وَ اصْبِرُوا عَلَی الْإِیثَارِ عَلَی أَنْفُسِکُمْ فِیمَا تُحْمَدُونَ عَنْهُ وَ لَا تُدَاقُّوا النَّاسَ وَزْناً بِوَزْنٍ ⁽²⁾وَ عَظِّمُوا أَقْدَارَکُمْ بِالتَّغَافُلِ عَنِ الدَّنِیِّ مِنَ الْأُمُورِ وَ أَمْسِکُوا رَمَقَ الضَّعِیفِ ⁽³⁾بِجَاهِکُمْ وَ بِالْمَعُونَةِ لَهُ إِنْ عَجَزْتُمْ عَمَّا رَجَاهُ عِنْدَکُمْ وَ لَا تَکُونُوا بَحَّاثِینَ عَمَّا غَابَ عَنْکُمْ ⁽⁴⁾فَیَکْثُرَ عَائِبُکُمْ ⁽⁵⁾وَ تَحَفَّظُوا مِنَ الْکَذِبِ فَإِنَّهُ مِنْ أَدْنَی الْأَخْلَاقِ قَدْراً وَ هُوَ نَوْعٌ مِنَ الْفُحْشِ وَ ضَرْبٌ مِنَ الدَّنَاءَةِ وَ تَکَرَّمُوا بِالتَّعَامِی عَنِ الِاسْتِقْصَاءِ وَ رُوِیَ بِالتَّعَامُسِ مِنَ الِاسْتِقْصَاءَ⁽⁶⁾.

«158»

وَ قَالَ علیه السلام: کَفَی بِالْأَجَلِ حِرْزاً إِنَّهُ لَیْسَ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ إِلَّا وَ مَعَهُ حَفَظَةٌ مِنَ اللَّهِ یَحْفَظُونَهُ أَنْ لَا یَتَرَدَّی فِی بِئْرٍ وَ لَا یَقَعَ عَلَیْهِ حَائِطٌ وَ لَا یُصِیبَهُ سَبُعٌ فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُ خَلَّوْا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ أَجَلِهِ.

أقول

وجدت فی مناقب ابن الجوزی ⁽⁷⁾فصلا فی کلام أمیر المؤمنین علیه السلام فأحببت إیراده قال قال أبو نعیم فی الحلیة.

الأخبار حلیه

«1»

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ حَدَّثَنَا الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عُفَیْرٍ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ حَدَّثَنَا خَلَفُ بْنُ تَمِیمٍ حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ الرِّحَالِ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ الْمُسَیَّبِ عَنْ

در سینه اش ثابت بدارد و بر زبانش براند.

روایت 156

امام علی علیه السّلام فرمود: به یقین خداوند را بندگانی است که در نهان، بی ریا با او رفتار کردند، و در مقابل خداوند نیز به خوبی از ایشان قدردانی نمود، اینانند که نامه اعمالشان به روز جزا [از هر گناهی] سفید است و پاک، و چون در پیشگاه خدا ایستند، نامه اعمالشان را از رفتار پنهانی که با او داشتند پر سازد.

روایت 157

امام علی علیه السّلام فرمود: رفتار خود را در پرتو خوبیها در بند نمایید، و به جانب نیکیها رهبری کنید، و نفس خود را به حلم و بردباری عادت دهید، و بر آنچه که دیگران را بر شما و حقّتان برتری می دهند پایداری کنید، و در رفتار با مردم وسواس به خرج مدهید [زیاد دقیق مشوید]، و شخصیت خود را در پرتو تغافل و بی توجّهی از امور پست گرامی بدارید. نگاه و چشمداشت افراد ناتوان را با اعتبار و آبروی خود دریابید، و اگر از رسیدن به آنچه به آن امید بسته اند درماندید، با کمک و امدادی به فریادشان برسید. و از آنچه که از شما پنهان است جستجو نکنید که در این صورت امور پوشیده از شما افزون گردد. از دروغ و خلاف حقیقت پرهیز کنید، زیرا که آن از لحاظ پایه و مرتبه از پست ترین آداب و رفتار است، و آن، نوعی از تبهکاری و گونه ای از پستی و بی مایگی است. خویش را با عدم موشکافی و کنجکاوی در امور بی ارزش ارجمند بدارید.

روایت 158

امام علی علیه السّلام فرمود: معیّن بودن زمان مرگ (اجل) از هر تعویذ و حرزی کفایت می کند. زیرا هیچ فردی از مردم نیست جز آنکه افرادی نگهبان از جانب خدا مراقب اویند تا نه در چاه افتد، و نه دیواری بر او فرو ریزد، و نه حیوان درنده ای به او حمله برد، و هنگامی که زمان مرگ سر رسد، از او کناره گیرند.

می گویم

در «مناقب» ابن جوزی فصلی در سخنان امیرالمؤمنین علیه السّلام مشاهده کردم و علاقه دارم آن را نقل کنم. ابونعیم در «حلیه» می نویسد.

حلیه

روایت 1

حلیة الاولیاء:

عَبْدِ خَیْرٍ قَالَ: قَالَ لِی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لَیْسَ الْخَیْرَ أَنْ یَکْثُرَ مَالُکَ وَ وُلْدُکَ وَ لَکِنَّ الْخَیْرَ أَنْ یَکْثُرَ عِلْمُکَ وَ یَعْظُمَ حِلْمُکَ وَ أَنْ تُبَاهِیَ النَّاسَ بِعِبَادَةِ رَبِّکَ فَإِنْ أَحْسَنْتَ حَمِدْتَ اللَّهَ وَ إِنْ أَسَأْتَ اسْتَغْفَرْتَ اللَّهَ وَ لَا خَیْرَ فِی الدُّنْیَا إِلَّا لِأَحَدِ رَجُلَیْنِ رَجُلٍ أَذْنَبَ ذَنْباً فَهُوَ یَتَدَارَکُ ذَلِکَ بِتَوْبَةٍ أَوْ رَجُلٍ یُسَارِعُ فِی الْخَیْرَاتِ وَ لَا یَقِلُّ عَمَلٌ فِی تَقْوَی وَ کَیْفَ یَقِلُّ مَا یُتَقَبَّلُ.

«2»

وَ قَالَ أَبُو نُعَیْمٍ حَدَّثَنَا أَبِی حَدَّثَنَا إِبْرَاهِیمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ قَالَ کَتَبَ إِلَیَّ أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هِشَامٍ الدِّمَشْقِیُّ حَدَّثَنَا أَبُو صَفْوَانَ الْقَاسِمُ بْنُ یَزِیدَ بْنِ عَوَانَةَ عَنِ ابْنِ حَرْثٍ عَنِ ابْنِ عَجْلَانَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ علیهم السلام قَالَ: شَیَّعَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام جَنَازَةً فَلَمَّا وُضِعَتْ فِی لَحْدِهَا عَجَّ أَهْلُهَا⁽¹⁾وَ بَکَوْا فَقَالَ مَا تَبْکُونَ أَمَا وَ اللَّهِ لَوْ عَایَنُوا مَا عَایَنَ مَیِّتُهُمْ لَأَذْهَلَهُمْ ذَلِکَ عَنِ الْبُکَاءِ عَلَیْهِ أَمَا وَ اللَّهِ إِنَّ لَهُ إِلَیْهِمْ لَعَوْدَةً ثُمَّ عَوْدَةً حَتَّی لَا یَبْقَی مِنْهُمْ أَحَداً ثُمَّ قَامَ فِیهِمْ فَقَالَ أُوصِیکُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَی اللَّهِ الَّذِی ضَرَبَ لَکُمُ الْأَمْثَالَ وَ وَقَّتَ لَکُمُ الْآجَالَ وَ جَعَلَ لَکُمْ أَسْمَاعاً تَعِی مَا عَنَاهَا وَ أَبْصَاراً لِتَجْلُوَ عَنْ غِشَاهَا وَ أَفْئِدَةً تَفْهَمُ مَا دَهَاهَا فِی تَرْکِیبِ صُوَرِهَا وَ مَا أَعْمَرَهَا فَإِنَّ اللَّهَ لَمْ یَخْلُقْکُمْ عَبَثاً وَ لَمْ یَضْرِبْ عَنْکُمُ الذِّکْرَ صَفْحاً بَلْ أَکْرَمَکُمْ بِالنِّعَمِ السَّوَابِغِ وَ أَرْفَدَکُمْ بِأَوْفَرِ الرَّوَافِغِ وَ أَحَاطَ بِکُمُ الْإِحْصَاءَ وَ أَرْصَدَ لَکُمُ الْجَزَاءَ فِی السَّرَّاءِ وَ الضَّرَّاءِ .

فَاتَّقُوا اللَّهَ عِبَادَ اللَّهِ وَ جِدُّوا فِی الطَّلَبِ وَ بَادِرُوا بِالْعَمَلِ قَبْلَ مُقَطِّعِ النَّهَمَاتِ ⁽²⁾وَ هَاذِمِ اللَّذَّاتِ ⁽³⁾وَ مُفَرِّقِ الْجَمَاعَاتِ فَإِنَّ الدُّنْیَا لَا یَدُومُ نَعِیمُهَا وَ لَا تُؤْمَنُ فَجَائِعُهَا غُرُورٌ حَائِلٌ وَ شَبَحُ فَائِلٌ ⁽⁴⁾وَ سِنَادٌ مَائِلٌ وَ نَعِیمٌ زَائِلٌ.

امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمود: خوبی به آن نیست که مال و اولادت زیاد شود ولی خوبی به این است که که عملت زیاد شود و حلم و بردباریت عظیم گردد و اینکه افتخار کنی با مردم به عبادت پروردگار؛ اگر خوبی کرده بودی، خدای را حمد و ستایش می کنی و اگر بد کرده بودی از خدای طلب مغفرت می نمایی. دنیا سودمند نیست مگر برای یکی از دو نفر. شخصی که گناهی کرده و با توبه آن را جبران می کند یا شخصی که در کارهای نیک سرعت می گیرد .

عملی که به همراه تقوی باشد کم شمرده نمی شود؛ چگونه می توان کم شمرد عملی را که مقبول واقع می شود.⁽⁵⁾

روایت 2

حلیة الاولیاء: امیرالمؤمنین جنازه ای را تشییع کرد، همین که میّت را درون قبر گذاشتند بستگان او صدا به گریه بلند کردند. علی علیه السّلام فرمود، چرا گریه می کنید؟ به خدا قسم اگر آنچه میت شما می بیند شما مشاهده کنید، گریه را فراموش خواهید کرد. به خدا قسم مرگ به سوی مردم برخواهد گشت. برای مرتبه سوم برمی گردد و آنقدر خواهد آمد تا یک نفر را باقی نگذارد. بعد آن جناب از جای حرکت کرد، در میان مردم ایستاد و فرمود: مردم، شما را سفارش می کنم به پرهیزگاری از خدایی که برای شما مثلها زده، اجل ها را تعیین نموده، گوشها را قرار داده که صدایی که به جانب آن ها می آید را می گیرند و دیده ها را داده تا پوشیده ها را آشکار کند و دلها را تا به خطرهایی که متوجه اوست توجه کند. در ترکیب صورتها و طول زندگی، خداوند شما را بیهوده نیافریده و شما را مهمل وانگذاشته بلکه با نعمتهای فراوان شما را گرامی داشته و به شما وسیع ترین زندگی گوارا را بخشیده و شما در محاصره این الطاف قراردارید و پاداش در خوشی و ناخوشی را برایتان آماده کرده است.

بندگان خدا! از خدا بترسید! بکوشید در طلب، و عمل کنید پیش از آنکه علاقه ها قطع شود و مرگ فرارسد و پراکنده کننده اجتماعات جلو آید؛ زیرا نعمت دنیا دوامی ندارد و ضمانتی در مقابل فجایع و دشواریهایش نشده.

فریبی است که از واقعیت بازمی دارد و سایه ای ضعیف و تکیه گاهی است که کج شده و نعمتی فناپذیر

وَ جِیدٌ عَاطِلٌ .

فَاتَّعِظُوا عِبَادَ اللَّهِ بِالْعِبَرِ وَ اعْتَبِرُوا بِالْآیَاتِ وَ الْأَثَرِ وَ ازْدَجِرُوا بِالنُّذُرِ وَ انْتَفِعُوا بِالْمَوَاعِظِ فَکَأَنْ قَدْ عَلِقَتْکُمْ مَخَالِبُ الْمَنِیَّةِ وَ أَحَاطَتْ بِکُمُ الْبَلِیَّةُ وَ ضَمَّکُمْ بَیْتُ التُّرَابِ وَ دَهِمَتْکُمْ مُفْظِعَاتُ الْأُمُورِ بِنَفْخَةِ الصُّورِ وَ بَعْثَرَةِ الْقُبُورِ وَ سِیَاقَةِ الْمَحْشَرِ وَ مَوْقِفِ الْحِسَابِ فِی الْمَنْشَرِ وَ بَرَزَ الْخَلَائِقُ حُفَاةً عُرَاةً- وَ جاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَ شَهِیدٌ وَ نُوقِشَ النَّاسُ عَلَی الْقَلِیلِ وَ الْکَثِیرِ وَ الْفَتِیلِ وَ النَّقِیرِ⁽¹⁾وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها وَ وُضِعَ الْکِتابُ وَ جِی ءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَداءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ فَارْتَجَّتْ ⁽²⁾لِذَلِکَ الْیَوْمِ الْبِلَادُ وَ خَشَعَ الْعِبَادُ وَ نَادَ الْمُنادِ مِنْ مَکانٍ قَرِیبٍ وَ حُشِرَتِ الْوُحُوشُ وَ زُوِّجَتِ النُّفُوسُ مَکَانَ مَوَاطِنِ الْحَشْرِ وَ بَدَتِ الْأَسْرَارُ وَ هَلَکَتِ الْأَشْرَارُ وَ ارْتَجَّتِ الْأَفْئِدَةُ فَنَزَلَتْ بِأَهْلِ النَّارِ مِنَ اللَّهِ سَطْوَةٌ مُجِیحَةٌ وَ عُقُوبَةٌ مُنِیحَةٌ⁽³⁾وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لَهَا کَلَبٌ وَ لَجَبٌ وَ قَصِیفُ رَعْدٍ⁽⁴⁾وَ تَغَیُّظٌ وَ وَعِیدٌ قَدْ تَأَجَّجَ جَحِیمُهَا⁽⁵⁾وَ غَلَا حَمِیمُهَا .

فَاتَّقُوا اللَّهَ عِبَادَ اللَّهِ تَقِیَّةَ مَنْ کَنَعَ فَخَنَعَ ⁽⁶⁾وَ جَلَّ وَ رَحَلَ وَ حُذِّرَ فَأَبْصَرَ وَ ازْدَجَرَ فَاحْتَثَّ طَلَباً⁽⁷⁾وَ نَجَا هَرَباً وَ قَدَّمَ لِلْمَعَادِ وَ اسْتَظْهَرَ مِنَ الزَّادِ وَ کَفَی بِاللَّهِ مُنْتَقِماً وَ بِالْکِتَابِ خَصِیماً وَ حَجِیجاً وَ بِالْجَنَّةِ ثَوَاباً وَ نَعِیماً وَ بِالنَّارِ وَبَالًا وَ عِقَاباً وَ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ لِی وَ لَکُمْ.

و گروهی بیهوده گرا.

بندگان خدا، از عبرتها پند بگیرید، و از آیات و آثار درس عبرت بیاموزید. از بیمها بهراسید. و از مواعظ بهره ببرید. گویا چنگال مرگ گریبانتان را گرفته. بلا شما را محاصره کرده و خانه خاکی (قبر) شما را در بر گرفته و شما را امور وحشت انگیز مضطرب نموده. با دمیدن در صور و افتادن در قبر و حرکت در محشر و هنگام حساب کشیدن در قیامت، جهانیان بدون لباس و پابرهنه پیش آمده اند.

هر کسی او را فردی می کشد و گواهی دارد. و از آن ها در مورد کم و زیاد اعمال و نخ باریک و نقطه ای که بر روی دانه خرما است بازخواست شده. زمین به نور پروردگارش درخشان شده و پیامبران و شهدا را آورده اند. به حق بین آن ها داوری شده و ستم به آنها نمی شود. شهرها در این روز به اضطراب درمی آید. و مردم به خشوع می افتند. فریادی بلند می شود. جنبندگان محشور می شوند. نفسها در قرارگاههای حشر تزویج می شوند. اسرار آشکار می شود و اشرار از میان می روند و دلها مضطرب می گردد. دوزخیان را از جانب خدا قدرتی بی چاره کننده و کیفری دردناک می رسد. جهنم آشکار می شود. صداهای شدید و زیروروشدنی وحشتناک دارد. صدای رعد و برق و خشمی عجیب به همراه کیفر. آتشش افروخته و آبهای فلزات گداخته به جوش آمده است.

بندگان خدا! بپرهیزید! همچون پرهیزگاری کسی که از ترس و وحشت به خضوع درآمده و از دیار خود کوچ کرده است. او را ترسانیده اند و توجه پیدا کرده و متنبه شده. با شوق و علاقه به کار افتاده و با فرار [از مهالک] نجات پیدا کرده. برای معاد ذخیره نموده و زاد و توشه بر دوش کشیده کفایت می کند، که انتقام گیر خداست و کتاب او دلیل و حجت و بهشت ثواب و نعمت و جهنم کیفر و عقاب. از خدا برای خود و شما طلب مغفرت می کنم.

قُلْتُ ⁽¹⁾قَدْ رَفَعْتَ إِلَیْنَا أَلْفَاظاً مِنْ هَذَا الْکِتَابِ یَشْتَمِلُ عَلَی فَصْلِ الْخِطَابِ حَذَفْنَا إِسْنَادَهَا طَلَباً لِلِاخْتِصَارِ وَ خَوْفاً لِلْإِکْثَارِ.

«3»

قَوْلُهُ علیه السلام: الدُّنْیَا دَارُ مَمَرٍّ وَ الْآخِرَةُ دَارُ مَقَرٍّ فَخُذُوا مِنْ مَمَرِّکُمْ لِمَقَرِّکُمْ وَ لَا تَهْتِکُوا أَسْتَارَکُمْ عِنْدَ مَنْ یَعْلَمُ أَسْرَارَکُمْ وَ أَخْرِجُوا مِنَ الدُّنْیَا قُلُوبَکُمْ قَبْلَ أَنْ تَخْرُجَ مِنْهَا أَبْدَانُکُمْ فَفِیهَا اخْتُبِرْتُمْ وَ لِغَیْرِهَا خُلِقْتُمْ إِنَّ الْجِنَازَةَ إِذَا حُمِلَتْ قَالَ النَّاسُ مَا ذَا تَرَکَ وَ قَالَتِ الْمَلَائِکَةُ مَا ذَا قَدَّمَ فَقَدِّمُوا بَعْضاً یَکُنْ لَکُمْ وَ لَا تُؤَخِّرُوا کُلًّا یَکُنْ عَلَیْکُمْ.

«4»

وَ قَالَ علیه السلام: إِذَا رَأَیْتُمُ اللَّهَ تَتَابَعَ نِعَمَهُ عَلَیْکُمْ وَ أَنْتُمْ تَعْصُونَهُ فَاحْذَرُوهُ.

«5»

وَ قَالَ علیه السلام: مِنْ کَفَّارَةِ الذُّنُوبِ الْعِظَامِ إِغَاثَةُ الْمَلْهُوفِ وَ التَّنَفُّسُ عَنِ الْمَکْرُوبِ.

«6»

وَ قَالَ علیه السلام: إِذَا کُنْتَ فِی إِدْبَارٍ وَ الْمَوْتُ فِی إِقْبَالٍ فَمَا أَسْرَعَ الْمُلْتَقَی.

«7»

وَ قَالَ علیه السلام: مَنْ أَطَالَ الْأَمَلَ أَسَاءَ الْعَمَلَ وَ سَیِّئَةٌ تَسُوؤُکَ خَیْرٌ مِنْ حَسَنَةٍ تَسُرُّکَ.

«8»

وَ قَالَ علیه السلام: الدَّهْرُ یُخْلِقُ الْأَبْدَانَ ⁽²⁾وَ یُجَدِّدُ الْآمَالَ وَ یُقَرِّبُ الْمَنِیَّةَ وَ یُبَاعِدُ الْأُمْنِیَّةَ مَنْ ظَفِرَ بِهِ تَعِبَ وَ مَنْ فَاتَهُ نَصِبَ.

«9»

وَ قَالَ علیه السلام: عَجِبْتُ لِمَنْ یَقْنَطُ وَ مَعَهُ الِاسْتِغْفَارُ.

«10»

وَ قَالَ علیه السلام: لَکَانَ فِی الْأَرْضِ أَمَانَانِ فَرُفِعَ أَحَدُهُمَا وَ هُوَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَتَمَسَّکُوا بِالْآخَرِ وَ هُوَ الِاسْتِغْفَارُ قَالَ تَعَالَی وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِیهِمْ الْآیَةَ.

«11»

وَ قَالَ علیه السلام: مَنْ أَصْلَحَ مَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ اللَّهِ أَصْلَحَ اللَّهُ مَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ النَّاسِ وَ مَنْ عَمِلَ لآِخِرَتِهِ کَفَاهُ اللَّهُ أَمْرَ دُنْیَاهُ وَ مَنْ کَانَ لَهُ فِی نَفْسِهِ وَاعِظٌ کَانَ عَلَیْهِ مِنَ اللَّهِ حَافِظٌ.

«12»

وَ قَالَ علیه السلام: کَمْ مِنْ مُسْتَدْرَجٍ بِالْإِحْسَانِ إِلَیْهِ وَ مَغْرُورٍ بِالسَّتْرِ عَلَیْهِ وَ مَفْتُونٍ بِحُسْنِ الْقَوْلِ فِیهِ وَ شَتَّانَ بَیْنَ عَمَلَیْنِ عَمَلٍ تَذْهَبُ لَذَّتُهُ وَ یَبْقَی تَبِعَتُهُ وَ عَمَلٍ

سبط بن جوزی می گوید: جملاتی از این کتاب به ما رسیده که شامل بهترین دستور العمل ها است. اسناد و نام راویان را حذف کردیم تا مختصر گردد و به طول نیانجامد.⁽³⁾

روایت 3

حلیة الاولیاء: امام علی علیه السّلام فرمود: دنیا خانه ایست در گذرگاه ولی آخرت جایگاه پایدار است، از گذرگاه خود برای قرارگاه خود توشه بردارید، پرده های خود را در مقابل خداوندی که عالم به اسرار شما است ندرید. دل از دنیا بکنید قبل از اینکه پیکرهای شما را از دنیا بیرون ببرند. در این دنیا آزمایش می شوید اما شما را برای جای دیگری آفریده اند.

وقتی جنازه ای را حمل می کنند، مردم می گویند چه گذاشته؟ اما ملایکه می گویند چه پیش فرستاده؟ مقداری از (دنیای خود را) پیش فرستید تا ذخیره ای به نفع شما باشد. مبادا به جای بگذارید که وبال و بار گرانی بر دوش شما است.

روایت 4

امام علی علیه السّلام فرمود: وقتی مشاهده می کنید خدا پیوسته نعمتهای خویش را بر شما یکی پس از دیگری ارزانی می دارد در حالی که شما معصیت می کنید، برحذر باشید و از خدا بترسید.

روایت 5

امام علی علیه السّلام فرمود: کفاره گناهان بزرگ فریادرسی از بیچاره و درمانده است و غم از دل گرفتاری برداشتن است.

روایت 6

امام علی علیه السّلام فرمود: وقتی تو به سرعت فرار می کنی و مرگ از روبرو به تو روی می آورد، چقدر سریع به هم خواهید رسید.

روایت 7

امام علی علیه السّلام فرمود: هر که آرزو را دراز کند، عمل را از دست داده و گناهی که موجب ناراحتی و شرمندگی شود بهتر است از ثوابی که موجب خوشحالی باشد.

روایت 8

امام علی علیه السّلام فرمود: روزگار پیکرها را فرسوده می کند و آرزوها را تازه و مرگ را نزدیک و خواسته ها را دور، هر که بر روزگار غلبه پیدا کند در رنج و تعب است و هر که آن را از دست بدهد گرفتار و ناراحت.

روایت 9

در شگفتم از کسی که با بودن استغفار ناامید است.

روایت 10

امام علی علیه السّلام فرمود: در روی زمین دو وسیله امان و آسایش وجود داشت که یکی برداشته شد و آن پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم بود. به دومی که استغفار است چنگ بزنید خداوند فرموده: «وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِیهِمْ»⁽⁴⁾{ و[لی] تا تو در میان آنان هستی، خدا بر آن نیست که ایشان را عذاب کند}.

روایت 11

امام علی علیه السّلام فرمود: هر که بین خود و خدای خویش را اصلاح نماید خداوند بین او و مردم را اصلاح می کند و هر که عمل برای آخرت خود نماید خداوند کار دنیای او را به راه می برد و هر که در درون خود واعظ و پنددهنده ای داشته باشد خداوند برای حفظ و نگهداری او نگهبانی قرار داده.

روایت 12

امام علی علیه السّلام فرمود: بسا از کسانی که به واسطه اینکه مشمول احسان و لطف خدا شده اند غفلت دامن آن ها را گرفته و بسا از کسانی که فریب خورده اند چون کردارشان را پوشیده اند (و رازشان فاش نشده) و فریفته هایی که شیفته تعریف کردن مردم از آن ها شده اند. چقدر فاصله است بین دو عمل. عملی که لذت آن از بین می رود اما کیفرش باقی می ماند، و

تَذْهَبُ مَئُونَتُهُ وَ تَبْقَی أَجْرُهُ.

«13»

وَ قَالَ علیه السلام: اسْتَنْزِلُوا الرِّزْقَ بِالصَّدَقَةِ فَمَنْ أَیْقَنَ بِالْخَلَفِ جَادَ بِالْعَطَاءِ.

«14»

وَ قَالَ علیه السلام: مَنْ أُعْطِیَ أَرْبَعاً لَمْ یُحْرَمْ أَرْبَعاً مَنْ أُعْطِیَ الدُّعَاءَ لَمْ یُحْرَمِ الْإِجَابَةَ وَ مَنْ أُعْطِیَ التَّوْبَةَ لَمْ یُحْرَمِ الْقَبُولَ وَ مَنْ أُعْطِیَ الِاسْتِغْفَارَ لَمْ یُحْرَمِ الْمَغْفِرَةَ وَ مَنْ أُعْطِیَ الشُّکْرَ لَمْ یُحْرَمِ الزِّیَادَةَ وَ قَالَ مِصْدَاقُ ذَلِکَ فِی کِتَابِ اللَّهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی فِی الدُّعَاءِ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ وَ قَالَ فِی التَّوْبَةِ- إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَی اللَّهِ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ الْآیَةَ وَ قَالَ فِی الِاسْتِغْفَارِ- وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللَّهَ الْآیَةَ وَ قَالَ فِی الشُّکْرِ لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ.

«15»

وَ قَالَ علیه السلام: الِاسْتِغْفَارُ دَرَجَةُ الْعِلِّیِّینَ وَ هُوَ اسْمٌ وَاقِعٌ عَلَی سِتَّةِ مَعَانٍ أَوَّلُهَا النَّدَمُ عَلَی الْفِعْلِ وَ الثَّانِی الْعَزْمُ عَلَی التَّرْکِ وَ أَنْ لَا یَعُودَ وَ الثَّالِثُ تَأْدِیَةُ الْحُقُوقِ لِیَلْقَی اللَّهَ تَعَالَی وَ لَیْسَ عَلَیْهِ تَبِعَةٌ وَ الرَّابِعُ أَنْ یَعْمِدَ إِلَی کُلِّ فَرِیضَةٍ فَیُؤَدِّیَ حَقَّهَا وَ الْخَامِسُ أَنْ یُذِیبَ اللَّحْمَ الَّذِی نَبَتَ منه [مِنَ] السُّحْتِ بِالْهُمُومِ وَ الْأَحْزَانِ حَتَّی یَکْتَسِیَ لَحْماً آخَرَ مِنَ الْحَلَالِ وَ السَّادِسُ أَنْ یُذِیقَ جِسْمَهُ أَلَمَ الطَّاعَةِ کَمَا أَذَاقَهُ لَذَّةَ الْمَعْصِیَةِ.

«16»

وَ قَالَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ: لَا تَکُنْ مِمَّنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ بِعَمَلِ الدُّنْیَا أَوْ بِغَیْرِ عَمَلٍ وَ یُؤَخِّرُ التَّوْبَةَ بِطُولِ الْأَمَلِ یَقُولُ فِی الدُّنْیَا قَوْلَ الزَّاهِدِینَ وَ یَعْمَلُ فِیهَا عَمَلَ الرَّاغِبِینَ إِنْ أُعْطِیَ مِنْهَا لَمْ یَشْبَعْ وَ إِنْ مَلَکَ الْکَثِیرَ لَمْ یَقْنَعْ یَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ لَا یَأْتَمِرُ وَ یَنْهَی وَ لَا یَنْتَهِی یُحِبُّ الصَّالِحِینَ وَ لَا یَعْمَلُ بِعَمَلِهِمْ وَ یُبْغِضُ الْعَاصِینَ وَ هُوَ أَحَدُهُمْ یَکْرَهُ الْمَوْتَ لِکَثْرَةِ ذُنُوبِهِ وَ یُقِیمُ عَلَی مَا یَکْرَهُ اللَّهُ مِنْهُ تُعْجِبُهُ نَفْسُهُ إِذَا عُوفِیَ وَ یَقْنَطُ إِذَا ابْتُلِیَ إِنْ أَصَابَهُ بَلَاءٌ دَعَا مُضْطَرّاً وَ إِنْ نَالَهُ رَخَاءٌ أَعْرَضَ مُغْتَرّاً تَغْلِبُهُ نَفْسُهُ عَلَی مَا یَظُنُّ وَ لَا یَغْلِبُهَا عَلَی مَا یَسْتَیْقِنُ إِنِ اسْتَغْنَی بَطِرَ وَ إِنِ افْتَقَرَ قَنَطَ یُقَدِّمُ الْمَعْصِیَةَ وَ یُسَوِّفُ التَّوْبَةَ یَصِفُ الْعِبَرَ وَ لَا یَعْتَبِرُ وَ یُبَالِغُ فِی الْمَوْعِظَةِ وَ لَا یَتَّعِظُ فَهُوَ مِنَ الْقَوْلِ مُکْثِرٌ وَ مِنَ الْعَمَلِ مُقِلٌّ یُنَاقِشُ فِیمَا یَفْنَی وَ یُسَامِحُ فِیمَا یَبْقَی یَرَی

عملی که رنج و زحمت آن تمام می شود ولی اجرش باقی می ماند.

روایت 13

امام علی علیه السّلام فرمود: رزق و روزی را با صدقه به جانب خود سرازیر کنید، کسی که یقین به پاداش داشته باشد بخشیدن برایش ساده است.

روایت 14

امام علی علیه السّلام فرمود: به هر کس چهار چیز بدهند محروم از چهار چیز دیگر نیست. 1. هر که را توفیق دعا بدهند محروم از اجابت نمی کنند. 2. هر که توفیق توبه یابد محروم از پذیرش نمی شود. 3. و هر که توفیق استغفار یابد محروم از مغفرت نخواهد شد. 4. به هر کس توفیق شکر بدهند از افزایش نعمت محرومش نمی کنند. گواه بر این مطالب از قرآن در مورد دعا آیه: ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ و در مورد توبه آیه: إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَی اللَّهِ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ... و در مورد استغفار آیه: وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللَّهَ ... و در مورد شکر آیه: لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ ⁽¹⁾.

روایت 15

امام علی علیه السّلام فرمود: استغفار درجه علیین و شخصیتهای بزرگ است. و آن کلمه ای است که دارای شش قسمت است: 1. پشیمانی از عمل گذشته؛ 2. تصمیم بر ترک و بازگشت نکردن به آن کار؛ 3. پرداخت حقوق مردم تا وقتی به ملاقات پروردگار خویش می رود باری گران بر دوش نداشته باشد؛ 4. توجه به واجبات نماید و حق هر کدام را ادا کند؛ 5. گوشتی که با حرام بر تنش روییده به وسیله حزن و اندوه آن را ذوب کند تا گوشتی از نو با حلال بر تنش بروید؛ 6. رنج طاعت و بندگی خدا را به جسم خود بچشاند چنانچه قبلاً لذت معصیت را به او چشانده است.

روایت 16

امام علی علیه السّلام فرمود: از کسانی نباش که با عمل دنیا جویای آخرتند یا بدون عمل و برای آرزوی دراز توبه را به تاخیر می اندازند. در دنیا سخن زاهدان و پارسایان را بر زبان دارد ولی در عمل کار مشتاقان دنیا را می کند. اگر از دنیا بهره مند شود سیر نخواهد شد. اگر ثروتمند باشد قانع نیست. امر به معروف می کند ولی خود بجا نمی آورد و نهی از منکر می نماید اما از انجام منکر خودداری نمی کند. صالحان و مردان پاک را دوست دارد ولی پیرو عمل آن ها نیست. با گنهکاران دشمن است ولی خود یکی از گنهکاران است. به واسطه گناه زیاد از مرگ گریزان است، و پیوسته به کارهایی که ناپسند خدا است اشتغال دارد. وقتی سرحال است از خودش خوشش می آید، وقتی بیمار و گرفتار است ناامید می شود. اگر دچار بلا شود از روی اضطرار دعا می کند، و اگر در رضا و فراوانی نعمت قرار بگیرد با غرور پشت به دعا دارد.

نفس سرکش او در مسایلی که برایش احتمالی است زمام اختیار را از دستش گرفته، ولی در مسایلی که به آنها یقین دارد نمی تواند بر نفس خود حکومت کند. اگر ثروت داشته باشد متکبر است. و اگر فقیر شود ناامید. معصیت را پیش می اندازد ولی توبه را تاخیر. از عبرت سخن می گوید و عبرت نمی گیرد. در پند و اندرز مبالغه دارد ولی پند نمی گیرد. فراوان حرف می زند ولی عمل کم دارد. در امور مالی سخت گیر است و در مسایل دینی سهل انگار،

الْمَغْنَمَ مَغْرَماً وَ الْمَغْرَمَ مَغْنَماً یَخْشَی الْمَوْتَ وَ لَا یُبَادِرُ الْفَوْتَ یَسْتَعْظِمُ مِنْ مَعَاصِی غَیْرِهِ مَا یَسْتَقِلُّهُ مِنْ مَعَاصِی نَفْسِهِ وَ یَسْتَکْثِرُ مِنْ طَاعَتِهِ مَا یَحْتَقِرُهُ مِنْ طَاعَةِ غَیْرِهِ فَهُوَ عَلَی النَّاسِ طَاعِنٌ وَ لِنَفْسِهِ مُدَاهِنٌ اللَّغْوُ مَعَ الْأَغْنِیَاءِ أَحَبُّ إِلَیْهِ مِنَ الذِّکْرِ مَعَ الْفُقَرَاءِ یُرْشِدُ غَیْرَهُ وَ یُغْوِی نَفْسَهُ- أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتابَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ.

«17»

وَ قَالَ علیه السلام: مَنْ أَصْبَحَ عَلَی الدُّنْیَا حَزِیناً أَصْبَحَ لِقَضَاءِ اللَّهِ سَاخِطاً وَ مَنْ أَصْبَحَ یَشْکُو مُصِیبَةً نَزَلَتْ بِهِ إِلَی مَخْلُوقٍ مِثْلَهُ فَإِنَّمَا یَشْکُو رَبَّهُ وَ مَنْ أَتَی غَنِیّاً یَتَوَاضَعُ لَهُ لِأَجْلِ دُنْیَاهُ ذَهَبَ ثُلُثَا دِینِهِ قَالُوا وَ مَعْنَی هَذَا أَنَّ الْمَرْءَ إِنْسَانٌ بِجَسَدِهِ وَ قَلْبِهِ وَ لِسَانِهِ وَ التَّوَاضُعُ یَحْتَاجُ فِیهِ إِلَی اسْتِعْمَالِ الْجَسَدِ وَ اللِّسَانِ فَإِنْ أَضَافَ إِلَی ذَلِکَ الْقَلْبَ ذَهَبَ جَمِیعُ دِینِهِ.

«18»

وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ رَغْبَةً فَتِلْکَ عِبَادَةُ التُّجَّارِ وَ إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ رَهْبَةً فَتِلْکَ عِبَادَةُ الْعَبِیدِ وَ إِنَّ قَوْماً عَبَدُوهُ شُکْراً فَتِلْکَ عِبَادَةُ الْأَحْرَارِ.

«19»

وَ قَالَ علیه السلام: احْذَرُوا نِفَارَ النِّعَمِ فَمَا کُلُّ شَارِدٍ بِمَرْدُودٍ⁽¹⁾.

«20»

وَ قَالَ علیه السلام: أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ مَا أُکْرِهَتْ عَلَیْهِ نَفْسُکَ.

«21»

وَ قَالَ علیه السلام: لَوْ لَمْ یَتَوَاعَدِ اللَّهُ عِبَادَهُ عَلَی مَعْصِیَتِهِ لَکَانَ الْوَاجِبُ أَلَّا یُعْصَی شُکْراً لِنِعَمِهِ وَ مِنْ هَاهُنَا أَخَذَ الْقَائِلُ وَ قِیلَ إِنَّهَا لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام :

هَبِ الْبَعْثَ لَمْ تَأْتِنَا رُسُلُهُ *** وَ جَاحِمَةُ النَّارِ لَمْ تُضْرَمْ

أَ لَیْسَ مِنَ الْوَاجِبِ الْمُسْتَحَقِّ *** حَیَاءُ الْعِبَادِ مِنَ الْمُنْعِمِ ⁽²⁾.

«22»

وَ قَالَ علیه السلام: مَا أَکْثَرَ الْعِبَرَ وَ مَا أَقَلَّ الْمُعْتَبِرِینَ.

«23»

وَ قَالَ علیه السلام: أَقَلُّ مَا یَلْزَمُکَ لِلَّهِ تَعَالَی أَلَّا تَسْتَعِینُوا بِنِعَمِهِ عَلَی مَعَاصِیهِ.

«24»

وَ قَالَ علیه السلام: الْمُدَّةُ وَ إِنْ طَالَتْ قَصِیرَةٌ وَ الْمَاضِی لِلْمُقِیمِ عِبْرَةٌ وَ الْمَیِّتُ لِلْحَیِّ عِظَةٌ وَ لَیْسَ الأمس [لِلْأَمْسِ] عَوْدَةٌ وَ لَا أَنْتَ مِنْ غَدٍ عَلَی ثِقَةٍ وَ کُلٌّ لِکُلٍّ مُفَارِقٌ

زیان واقعی را سود می انگارد و سود را زیان، از مرگ می ترسد ولی در فکر از دست رفتن فرصت نیست. گناه دیگری را بزرگ می شمارد و همان گناه را از خود کوچک. اطاعت و فرمانبرداری خود را زیاد می انگارد و همان اطاعت را از دیگری حقیر و بی ارزش. او همیشه بر مردم خرده می گیرد و خویشتن را می ستاید، شب نشینی و عیش و عشرت را با ثروتمندان بیشتر دوست دارد از مجلس ذکر و یاد خدا با فقیران. راهنمای دیگران است و خود گمراه «أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتابَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ»⁽³⁾. {آیا مردم را به نیکی فرمان می دهید و خود را فراموش می کنید با اینکه شما کتاب [خدا] را می خوانید آیا [هیچ] نمی اندیشید.}

روایت 17

امام علی علیه السّلام فرمود: هر که بر وضع دنیا محزون باشد، از قضای خدا خشمگین است و هر کس در گرفتاری و مصیبتی که برایش پیش آمده به مخلوقی چون خود شکایت کند، از خدا شکایت کرده است. و هر که پیش ثروتمندی به واسطه ثروتش تواضع کند، دو سوم از دین خود را از دست داده است.

روایت 18

امام علی علیه السّلام فرمود: گروهی خدا را از روی علاقه و میل (به نعمتهای بهشت) عبادت می کنند، این عبادت تجار است و گروهی نیز از روی ترس عبادت می کنند، این عبادت بردگان است و گروهی او را به جهت سپاس نعمتش عبادت می کنند و این عبادت آزاد مردان است.

روایت 19

امام علی علیه السّلام فرمود: بترسید از فرار نعمت مگر نه اینکه هر چه فرار کرد، برنمی گردد؟

روایت 20

امام علی علیه السّلام فرمود: بهترین اعمال این است که در انجام آن خود را به زحمت اندازی.

روایت 21

امام علی علیه السّلام فرمود: اگر خدا مردم را از معصیت نهی نمی کرد باز لازم بود انسان به جهت شکر و سپاسگزاری نعمت او خلاف و معصیت انجام ندهد. (از همین معنی استفاده کرده، این شعر را نسبت به امیرالمؤمنین علیه السّلام نسبت داده اند: گیرم بعثت پیامبران نبود و آتش سوزان شعله ور نباشد، آیا حیا بندگان از نعمت دهنده اش واجب نبود و منعم استحقاق آن را نداشت.)

روایت 22

امام علی علیه السّلام فرمود: چقدر عبرت و پند فراوان است ولی پندگیر کم.

روایت 23

امام علی علیه السّلام فرمود: کمترین وظیفه ای که در راه خدا داری این است که از نعمتهای خدا در راه مخالفت و معصیت او استفاده نکنی.

روایت 24

امام علی علیه السّلام فرمود: مهلت گرچه طولانی باشد کوتاه است. گذشته برای ما عبرت است.

مرده برای زنده پند است. روز گذشته برنمی گردد. به فردا نیز اعتمادی نیست. همه چیز از همه چیز جدا می شود

وَ بِهِ لَاحِقٌ فَاسْتَعِدُّوا لِیَوْمٍ لا یَنْفَعُ فِیهِ مالٌ وَ لا بَنُونَ- إِلَّا مَنْ أَتَی اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ وَ اصْبِرُوا عَلَی عَمَلٍ لَا غِنَی لَکُمْ عَنْ ثَوَابِهِ وَ ارْجِعُوا عَنْ عَمَلٍ لَا صَبْرَ لَکُمْ عَلَی عِقَابِهِ فَإِنَّ الصَّبْرَ عَلَی الطَّاعَةِ أَهْوَنُ مِنَ الصَّبْرِ عَلَی الْعَذَابِ وَ إِنَّمَا أَنْتُمْ نَفَسٌ مَعْدُودٌ وَ أَمَلٌ مَمْدُودٌ وَ أَجَلٌ مَحْدُودٌ وَ لَا بُدَّ لِلْأَجَلِ أَنْ یَتَنَاهَی وَ لِلنَّفَسِ أَنْ یُحْصَی وَ لِلْعَمَلِ أَنْ یُطْوَی- وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحافِظِینَ کِراماً کاتِبِینَ- یَعْلَمُونَ ما تَفْعَلُونَ.

«25»

وَ قَالَ علیه السلام: اتَّقُوا مَعَاصِیَ اللَّهِ فِی الْخَلَوَاتِ فَإِنَّ الشَّاهِدَ هُوَ الْحَاکِمُ.

«26»

وَ قَالَ علیه السلام: کَمْ مِنْ مُؤَمِّلٍ مَا لَا یَبْلُغُهُ وَ بَانٍ مَا لَا یَسْکُنُهُ مِمَّا سَوْفَ یَتْرُکُهُ وَ لَعَلَّهُ مِنْ بَاطِلٍ جَمَعَهُ أَصَابَهُ حَرَاماً وَ احْتَمَلَ مِنْهُ آثَاماً وَ رُبَّمَا اسْتَقْبَلَ الْإِنْسَانُ یَوْماً وَ لَمْ یَسْتَدْبِرْهُ وَ رُبَّ مَغْبُوطٍ فِی أَوَّلِ یَوْمِهِ قَامَتْ بَوَاکِیهِ فِی آخِرِهِ وَ مِنْ هَاهُنَا أَخَذَ الْقَائِلُ:

یَا رَاقِدَ اللَّیْلِ مَسْرُوراً بِأَوَّلِهِ *** إِنَّ الْحَوَادِثَ قَدْ یُطْرِقْنَ أَسْحَاراً

أَفْنَی الْقُرُونَ الَّتِی کَانَتْ مُسَلَّطَةً *** مِنَ الْحَوَادِثِ إِقْبَالًا وَ إِدْبَاراً

یَا مَنْ یُکَابِدُ دُنْیَا لَا بَقَاءَ لَهَا *** یُمْسِی وَ یُصْبِحُ تَحْتَ الْأَرْضِ سَیَّاراً

کَمْ قَدْ أَبَادَتْ صُرُوفُ الدَّهْرِ مِنْ مَلِکٍ *** قَدْ کَانَ فِی الْأَرْضِ نَفَّاعاً وَ ضَرَّاراً

«27»

وَ قَالَ علیه السلام: الزُّهْدُ کُلُّهُ فِی کَلِمَتَیْنِ مِنَ الْقُرْآنِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ فَمَنْ لَمْ یَأْسَ عَلَی الْمَاضِی وَ لَمْ یَفْرَحْ بِالْآتِی فَهُوَ الزَّاهِدُ.

«28»

وَ قَالَ علیه السلام: أَفْضَلُ الزُّهْدِ إِخْفَاؤُهُ.

«29»

وَ قَالَ علیه السلام: أخذوا [فَاحْذَرُوا] مِنَ اللَّهِ مَا حَذَّرَکُمْ مِنْ نَفْسِهِ وَ اخْشَوْهُ خَشْیَةً یَظْهَرُ أَثَرُهَا عَلَیْکُمْ وَ اعْمَلُوا بِغَیْرِ رِیَاءٍ وَ لَا سُمْعَةٍ فَإِنَّ مَنْ عَمِلَ لِغَیْرِ اللَّهِ وَکَلَهُ اللَّهُ إِلَی مَنْ عَمِلَ لَهُ.

«30»

وَ قَالَ علیه السلام: یُوشِکُ أَنْ یَفْقِدَ النَّاسُ ثَلَاثاً دِرْهَماً حَلَالًا وَ لِسَاناً صَادِقاً وَ أَخاً یُسْتَرَاحُ إِلَیْهِ.

«31»

وَ قَالَ علیه السلام: اسْتَعِدُّوا لِلْمَوْتِ فَقَدْ أَظَلَّکُمْ غَمَامُهُ وَ کُونُوا قَوْماً صِیحَ بِهِمْ فَانْتَبَهُوا وَ انْتَهَوْا فَمَا بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ سِوَی الْمَوْتِ وَ إِنَّ غَایَةً تَنْقُصُهَا اللَّحْظَةُ

و به او می پیوندد، آماده شوید برای روزی که مال و فرزندان سودی نمی بخشند مگر کسی که با دلی صاف و پاک آمده باشد. در مورد عملی که از ثواب آن بی نیاز نیستند تحمل کنید و پایدار باشید. و خودداری نمایید از کاری که طاقت کیفر آن را ندارید. صبر بر طاعت ساده تر از صبر بر عذاب است. شما دارای نفسهای معدود و معین هستید و آرزوی طولانی و مدت زندگی محدود؛ بالاخره مدت فرامی رسد و نفسها پایان می پذیرد. کار بالاخره درهم پیچیده می شود. بر شما ملایکه هایی موکلند که آنچه انجام می دهید می نویسند.

روایت 25

امام علی علیه السّلام فرمود: از معصیت خدا در خلوتها بترسید زیرا همان کسی که شاهد معصیت شما است قاضی است.

روایت 26

امام علی علیه السّلام فرمود: بسا آرزومندانی که به آرزوی خود نرسید و خانه ای را ساخت که سکونت نکرد و باید به زودی رهایش کند. شاید این ثروت را از حرام جمع کرده باشد. از حرامی که بار گناهش را به دوش کشیده. گاهی انسان به استقبال روزی می رود که آن روز را پشت سر نمی گذارد. بسا از اشخاص که صبحگاه مورد حسرت مردمند ولی شامگاه گریه کنندگان ماتمش را برپا می دارند، از همین مطلب شاعر استفاده نموده و گفته است: ای کسی که در اول شب در حال خوشحالی می خوابی، قطعاً حوادث گاهی در سحرها وارد می شود.

سال های پرحوادث گذشته و آینده را خود شخصاً گذراندم.

ای کسی که با دنیا مکر می کنی، دنیا بقا ندارد و در زیر زمین صبح و شب زیادی بر تو خواهد گذشت.

گذشت روزگار چه پادشاهی هایی را کهنه کرد که در روی زمین پر منفعت و زیاد ضرر رساننده بودند.

روایت 27

امام علی علیه السّلام فرمود: تمام زهد در دو جمله از قرآن جمع شده:«لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ»⁽¹⁾{تا بر آنچه از دست شما رفته اندوهگین نشوید و به [سبب] آنچه به شما داده است شادمانی نکنید}.

هر کس متاثر از گذشته و خوشحال از آینده نباشد، او زاهد است.

روایت 28

امام علی علیه السّلام فرمود: بهترین پارسایی پنهان نمودن آن است (نه تظاهر به پارسایی کردن).

روایت 29

امام علی علیه السّلام فرمود: از هر چه خدا شما را برحذر داشته بپرهیزید و چنان بترسید که اثر آن در شما آشکار شود. عمل خود را خالی از ریب و ریا کنید.

روایت 30

امام علی علیه السّلام فرمود: ممکن است مردم سه چیز را از دست بدهند: 1. پول حلال؛ 2. زبان راستگو؛ 3. برادری که بتوان در سایه اش آسایش کرد.

روایت 31

امام علی علیه السّلام فرمود: آماده مرگ شوید که ابر آن بر سر شما سایه افکنده، و از آن دسته مردم باشید که میان آن ها ندای کوچ داده شده است و بیدار شده و حرکت کرده اند. بین شما و بهشت یا جهنم جز مرگ فاصله ای نیست. فرصتی که یک چشم به هم زدن آن را

وَ تَهْدِمُهَا السَّاعَةُ لَجَدِیرَةٌ بِقِصَرِ الْمُدَّةِ وَ إِنَّ غَائِباً یَحْدُوهُ الْجَدِیدَانِ لَحَرِیٌّ بِسُرْعَةِ الْأَوْبَةِ⁽¹⁾

فَرَحِمَ اللَّهُ عَبْداً سَمِعَ حِکْمَةً فَوَعَی وَ دُعِیَ إِلَی خَلَاصِ نَفْسِهِ فَدَنَا وَ اسْتَقَامَ عَلَی الطَّرِیقَةِ فَنَجَا وَ أَحَبَّ رَبَّهُ وَ خَافَ ذَنْبَهُ وَ قَدَّمَ صَالِحاً وَ عَمِلَ خَالِصاً وَ اکْتَسَبَ مَذْخُوراً وَ اجْتَنَبَ مَحْذُوراً وَ رَمَی غَرَضاً وَ أَحْرَزَ عِوَضاً وَ کَابَدَ هَوَاهُ وَ کَذَّبَ مُنَاهُ وَ جَعَلَ الصَّبْرَ مَطِیَّةَ نَجَاتِهِ وَ التَّقْوَی عُدَّةً عِنْدَ وَفَاتِهِ رَکِبَ الطَّرِیقَ الْغَرَّاءَ وَ لَزِمَ الْمَحَجَّةَ الْبَیْضَاءَ وَ اغْتَنَمَ الْمَهَلَ وَ بَادَرَ الْأَجَلَ وَ تَزَوَّدَ مِنَ الْعَمَلِ.

«32»

وَ قَالَ علیه السلام فِی صِفَةِ الدُّنْیَا: دَارٌ أَوَّلُهَا عَنَاءٌ وَ آخِرُهَا فَنَاءٌ وَ حَلَالُهَا فِیهِ حِسَابٌ وَ حَرَامُهَا فِیهِ عِقَابٌ مَنِ اسْتَغْنَی فِیهَا فُتِنَ وَ مَنِ افْتَقَرَ فِیهَا حَزِنَ وَ مَنْ سَعَی إِلَیْهَا فَاتَتْهُ وَ مَنْ قَعَدَ عَنْهَا أَتَتْهُ وَ مَنْ أَبْصَرَ بِهَا بَصَّرَتْهُ وَ مَنْ أَبْصَرَ إِلَیْهَا أَعْمَتْهُ.

«33»

وَ قَالَ علیه السلام: مَنْ لَمْ یُقْنِعْهُ الْیَسِیرُ⁽²⁾لَمْ یَنْفَعْهُ الْکَثِیرُ.

«34»

وَ قَالَ علیه السلام: عَلَیْکَ بِمُدَارَاةِ النَّاسِ وَ إِکْرَامِ الْعُلَمَاءِ وَ الصَّفْحِ عَنْ زَلَّاتِ الْإِخْوَانِ فَقَدْ أَدَّبَکَ سَیِّدُ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ بِقَوْلِهِ صلی الله علیه و آله اعْفُ عَمَّنْ ظَلَمَکَ وَ صِلْ مَنْ قَطَعَکَ وَ أَعْطِ مَنْ حَرَمَکَ.

«35»

وَ قَالَ علیه السلام: وَ قَدْ مَرَّ عَلَی الْمَقَابِرِ قَالَ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ یَا أَهْلَ الْقُبُورِ أَنْتُمْ لَنَا سَلَفٌ وَ نَحْنُ لَکُمْ خَلَفٌ وَ إِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ بِکُمْ لَاحِقُونَ أَمَّا الْمَسَاکِنُ فَسُکِنَتْ وَ أَمَّا الْأَزْوَاجُ فَنُکِحَتْ وَ أَمَّا الْأَمْوَالُ فَقُسِمَتْ هَذَا خَبَرُ مَا عِنْدَنَا فَلَیْتَ شِعْرِی مَا خَبَرُ مَا عِنْدَکُمْ ثُمَّ قَالَ أَمَا إِنَّهُمْ إِنْ نَطَقُوا لَقَالُوا وَجَدْنَا التَّقْوَی خَیْرُ زَادٍ.

می کاهد و یک ساعت آن را نابود می نماید، باید گفت مدتی کوتاه است. غایبی (مرگ) که به سرعت شب و روز آن را می آورند باید گفت به زودی برمی گردد (و سر می رسد).

خدا رحمت کند بنده ای را که پندی شنید به گوش بگیرد و به نجاتی که دعوت کرده اند نزدیک شود و در راه (ولایت) پایدار باشد تا نجات یابد، خدایش را دوست بدارد و از گناهش بهراسد و اعمال نیک را پیش فرستد، و عمل خالص انجام دهد، و ذخیره به دست آورد. از گناه بپرهیزد و هدف را نشانه بگیرد. و پاداش به دست آورد، و با هوای نفس بستیزد، و آرزویش را تکذیب کند. بر مرکب صبر برای نجات خود سوار شود و تقوی را وسیله هنگام مرگ قرار دهد. در شاهراه سعادت حرکت کند و از راه روشن و درخشان سر نپیچد. فرصت را غنیمت شمارد و مدت را دریابد و از عمل توشه بردارد.

روایت 32

امیر المؤمنین علیه السّلام در توصیف دنیا فرمود: خانه ای است که ابتدای آن سختی و مشقّت، و پایان آن نابودی است؟ در حلال دنیا حساب، و در حرام آن عذاب است. کسی که ثروتمند گردد فریب می خورد، و آن کس که نیازمند باشد اندوهناک است، و تلاش کننده دنیا به آن نرسد، و به رها کننده آن روی آورد. کسی که با چشم بصیرت به آن بنگرد او را آگاهی بخشد، و آن کس که چشم به دنیا دوزد کور دلش می کند.

روایت 33

امام علی علیه السّلام فرمود: کسی که به کم قانع نباشد، زیاد او را سودمند نیست.

روایت 34

امام علی علیه السّلام فرمود: با مردم مدارا کن و دانشمندان را گرامی دار و از لغزش برادران درگذر، سرور جهانیان از گذشته ها و آیندگان با این فرمایش خود به تو ادب آموخته است: گذشت کن از کسی که به تو ستم کرده و پیوند نما با کسی که قطع رابطه با تو کرده و ببخش به کسی که تو را محروم نموده است.

روایت 35

امیرالمؤمنین علیه السّلام در حالی که از قبرستانی عبور می کرد فرمود: سلام بر شما ای خاک نشینان و ای همجواران، که شما زودتر از ما درگذشتید و ما پشت سر شما هستیم و قطعاً اگر خدا بخواهد به شما ملحق خواهیم شد. اما منزلها را دیگران ساکن شدند و زنان به ازدواج درآمدند و اموال را قسمت کردند. این اخباری بود که ما داشتیم، کاش می دانستم شما چه خبر دارید؟ آنگاه فرمود: به خدا قسم اگر اجازه سخن گفتن به آن ها داده شود می گویند، تقوی را بهترین توشه یافتیم.

«36»

وَ قَالَ کُمَیْلُ بْنُ زِیَادٍ: سَمِعَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ کَرَّمَ اللَّهُ وَجْهَهُ قَائِلًا یُنْشِدُ أَبْیَاتِ الْأَسْوَدِ بْنِ یَعْفُرَ:

مَا ذَا أُؤَمِّلُ بَعْدَ آلِ مُحَرِّقٍ *** تَرَکُوا مَنَازِلَهُمْ وَ بَعْدَ إِبَادٍ

فَقَالَ هَلَّا قَرَأْتُمْ- کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ الْآیَةَ⁽¹⁾.

«37»

وَ قَالَ علیه السلام: الْعَجَبُ مِمَّنْ یَدْعُو وَ یَسْتَبْطِئُ الْإِجَابَةَ وَ قَدْ سَدَّ طَرِیقَهَا بِالْمَعَاصِی.

«38»

وَ قَالَ علیه السلام: فِی وَصْفِ التَّائِبِینَ غَرَسُوا أَشْجَارَ ذُنُوبِهِمْ نُصْبَ عُیُونِهِمْ وَ قُلُوبِهِمْ وَ سَقَوْهَا بِمِیَاهِ النَّدَمِ فَأَثْمَرَتْ لَهُمُ السَّلَامَةَ وَ أَعْقَبَتْهُمُ الرِّضَا وَ الْکَرَامَةَ.

«39»

وَ قَالَ علیه السلام فِی صِفَةِ الْأَوْلِیَاءِ قَالَ أَبُو نُعَیْمٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ مُحَمَّدٌ حَدَّثَنَا أَبُو یَحْیَی الرَّازِیُّ حَدَّثَنَا هَنَّادٌ عَنِ ابْنِ الْفُضَیْلِ عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِیِّ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ کَرَّمَ اللَّهُ وَجْهَهُ: طُوبَی لِمَنْ عَرَفَ النَّاسَ وَ لَمْ یَعْرِفْهُ النَّاسُ أُولَئِکَ مَصَابِیحُ الْهُدَی بِهِمْ یَکْشِفُ اللَّهُ عَنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ کُلَّ فِتْنَةٍ مُظْلِمَةٍ أُولَئِکَ سَیُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِی رَحْمَةٍ مِنْهُ وَ فَضْلٍ لَیْسُوا بِالْمَذَایِیعِ الْبُذُرِ⁽²⁾وَ لَا الْجُفَاةِ الْمُرَاءِینَ .

الْمِذْیَاعُ الَّذِی لَا یَکْتُمُ السِّرَّ.

«40»

وَ قَالَ ابْنُ أَبِی الدُّنْیَا حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ الْجَعْدِیِّ أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ شِمْرٍ عَنِ السُّدِّیِّ عَنْ أَبِی أَرَاکَةَ قَالَ: صَلَّیْتُ مَعَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام صَلَاةَ الْفَجْرِ فَلَمَّا سَلَّمَ انْفَتَلَ عَنْ یَمِینِهِ ثُمَّ مَکَثَ کَأَنَّ عَلَیْهِ کَآبَةٌ حَتَّی إِذَا کَانَتِ الشَّمْسُ عَلَی حَائِطِ الْمَسْجِدِ قِیدَ رُمْحٍ أَوْ رُمْحَیْنِ ⁽³⁾قَلَبَ یَدَهُ وَ قَالَ لَقَدْ رَأَیْتُ أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فَمَا أَرَی الْیَوْمَ شَیْئاً یُشْبِهُهُمْ لَقَدْ کَانُوا یُصْبِحُونَ شُعْثاً غُبْراً صُفْراً بَیْنَ أَعْیُنِهِمْ أَمْثَالُ رُکَبِ الْمِعْزَی قَدْ بَاتُوا لِلَّهِ سُجَّداً وَ قِیَاماً یَتْلُونَ کِتَابَ اللَّهِ یُرَاوِحُونَ بَیْنَ جِبَاهِهِمْ

روایت 36

کمیل بن زیاد گفت: از امیرالمؤمنین علیه السّلام شنیدم وقتی اشعار اسود بن یعفر را می خواند:

بعد از این که آل محرق و اباد خانه هایشان را رها کردند چه آرزو کنم؟

فرمود: چرا این آیه را نمی خوانید: « کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ ...»⁽⁴⁾{[وه!] چه باغها و چشمه سارانی [که آن هابعد از خود] بر جای نهادند.}

روایت 37

امام علی علیه السّلام فرمود: تعجب از کسی است که دعا می کند و دیر مستجاب می شود با اینکه راه استجابت دعا را با معصیت بسته است.

روایت 38

امام علی علیه السّلام در ستایش توبه کنندگان فرمود: درختهای گناه خود را مقابل چشم و دل خویش کاشته اند و آن ها را با آب پشیمانی آبیاری می کنند. آن درختها میوه سلامت به آن ها می دهد و متعاقب آن موجب خشنودی خدا و مقام ارجمند در نزد او می شود.

روایت 39

حسن بصری گفت: امیرالمؤمنین علیه السّلام در مورد توصیف اولیای خدا فرمود: خوشا به حال کسی که مردم را بشناسد ولی مردم او را نمی شناسند. آن ها چراغ هدایتند. به واسطه آن ها خدا از این امت هر فتنه وحشت انگیز را برطرف می کند. ایشان را خداوند در رحمت و فضل خویش داخل می کند. آن ها سرّ نگهدارند و حفظ اسرار می کنند، نه ستمگران ریاکار.

روایت 40

حلیة الاولیاء: امام علی علیه السّلام فرمود: ابن ابی الدنیا .... از ابی اراکه نقل کرد که گفت با امیرالمؤمنین علیه السّلام نماز صبح را خواندیم. پس از سلام نماز به طرف راست پیچید. مدتی صبر کرد در حالی که ناراحت و محزون بود تا بالاخره آفتاب به اندازه یک نیزه یا دو نیزه بر دیوار مسجد تابید. سپس دست خود را زیر و رو کرده گفت، اصحاب پیامبر صلی اللَّه علیه و آله را با حالی مشاهده کرده ام که حالا کسی شبیه آن ها نیست. سحرگاه که آن ها را می دیدی ژولیده و غبارآلود و زردرنگ بودند. پیشانی آن ها همچون زانوی بز پینه بسته بود. شب را در حال سجده و قیام برای خدا به سر برده بودند، قرآن می خواندند، گاهی بپا می ایستادند و گاهی چهره بر خاک میمالیدند،

وَ أَقْدَامِهِمْ ⁽¹⁾فَإِذَا أَصْبَحُوا فَذَکَرُوا اللَّهَ مَادُوا کَمَا تَمِیدُ الشَّجَرُ فِی یَوْمِ رِیحٍ عَاصِفٍ وَ هَمَلَتْ عُیُونُهُمْ ⁽²⁾حَتَّی تَبُلَّ ثِیَابَهُمْ وَ اللَّهِ لَکَانَ الْقَوْمُ بَاتُوا غَافِلِینَ ثُمَّ نَهَضَ فَمَا رُئِیَ مُفْتَرّاً حَتَّی ⁽³⁾ضَرَبَهُ اللَّعِینُ ابْنُ مُلْجَمٍ.

«41»

وَ رَوَی مُجَاهِدٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَوْماً قَدْ وَصَفَ الْمُؤْمِنَ فَقَالَ حُزْنُهُ فِی قَلْبِهِ وَ بِشْرُهُ فِی وَجْهِهِ وَ أَوْسَعُ النَّاسِ صَدْراً وَ أَرْفَعُهُمْ قَدْراً یَکْرَهُ الرِّفْعَةَ وَ لَا یُحِبُّ السُّمْعَةَ طَوِیلٌ غَمُّهُ بَعِیدٌ هَمُّهُ کَثِیرٌ صَمْتُهُ مَشْغُولٌ بِمَا یَنْفَعُهُ صَبُورٌ شَکُورٌ قَلْبُهُ بِذِکْرِ اللَّهِ مَعْمُورٌ سَهْلُ الْخَلِیقَةِ لَیِّنُ الْعَرِیکَةِ.

«42»

وَ فِی رِوَایَةٍ عَنْ أَبِی أَرَاکَةَ وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَیْضاً قَالا سَمِعْنَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ کَرَّمَ اللَّهُ وَجْهَهُ یَقُولُ: أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ خَلَقَ الْخَلَائِقَ حِینَ خَلَقَهُمْ وَ هُوَ غَنِیٌّ عَنْ طَاعَتِهِمْ وَ لَا یَتَضَرَّرُ بِمَعْصِیَتِهِمْ لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَا تَضُرُّهُ مَعْصِیَةُ مَنْ عَصَاهُ وَ لَا یَنْفَعُهُ طَاعَةُ مَنْ أَطَاعَهُ وَ اتَّقَاهُ فَالْمُتَّقُونَ فِی هَذِهِ الدَّارِ هُمْ أَهْلُ الْفَضَائِلِ مَنْطِقُهُمُ الصَّوَابُ وَ مَلْبَسُهُمُ الِاقْتِصَادُ وَ عَیْشُهُمُ التَّوَاضُعُ غَضُّوا أَبْصَارَهُمْ عَنِ الْمَحَارِمِ وَ وَقَفُوا أَسْمَاعَهُمْ عَلَی الْعِلْمِ النَّافِعِ وَ لَوْ لَا الرَّجَاءُ لَمْ تَسْتَقِرَّ أَرْوَاحُهُمْ فِی أَجْسَادِهِمْ طَرْفَةَ عَیْنٍ شَوْقاً إِلَی جَزِیلِ الثَّوَابِ وَ خَوْفاً مِنْ وَبِیلِ الْعِقَابِ ⁽⁴⁾عَظُمَ الْخَالِقُ فِی أَنْفُسِهِمْ فَصَغُرَ مَا دُونَهُ فِی أَعْیُنِهِمْ فَهُمْ فِی الْجَنَّةِ کَمَنْ قَدْ رَآهَا مُنَعَّمُونَ وَ فِی النَّارِ کَمَنْ قَدْ رَآهَا مُعَذَّبُونَ قُلُوبُهُمْ مَحْزُونَةٌ وَ شُرُورُهُمْ مَأْمُونَةٌ أَجْسَادُهُمْ نَحِیفَةٌ وَ حَاجَاتُهُمْ خَفِیفَةٌ صَبَرُوا أَیَّاماً یَسِیرَةً فَأَعْقَبَتْهُمْ رَاحَةً طَوِیلَةً.

أَمَّا اللَّیْلَ فَصَافُّونَ أَقْدَامَهُمْ تَالِینَ کَلَامَ رَبِّهِمْ یُحَبِّرُونَهُ تَحْبِیراً⁽⁵⁾وَ یُرَتِّلُونَهُ

صبحگاه که به ذکر خدا مشغول می شدند میلرزیدند چون درختی که در تند باد میلرزد و چنان اشک میریختند که لباسهایشان تر می شد. به خدا قسم مثل اینکه این مردم شب را به غفلت گذرانده اند. سپس از جای حرکت کرد و دیگر هیچ گاه امیرالمؤمنین آرام و آسوده دیده نشد تا ابن ملجم ملعون ضربت بر سر مبارکش زد.

روایت 41

حلیة الاولیاء: امام علی علیه السّلام فرمود (ابن عباس گفت): امیرالمؤمنین علیه السّلام روزی در وصف مؤمن فرمود: مؤمن اندوهش را به دل دارد و شادیش را در چهره، از همه مردم سعه صدر بیشتری دارد و مقامش بالاتر است. از برتر نشان دادن خود کراهت دارد، دوست ندارد کار خود را به گوش دیگران برساند. غمی طولانی و همتی بلند دارد. پیوسته خاموش است. دلبسته به کاری است که سودمند است. شکیبا و سپاسگزار است. دل به ذکر خدا آباد کرده، خوش اخلاق و خوش برخورد است.

روایت 42

حلیة الاولیاء: امیرالمؤمنین علیه السّلام می فرمود: اما بعد، خدای تعالی خلایق را در حالی خلق کرد که از طاعت آن ها بی نیاز بود و به معصیت آن ها متضرر نمی شد، زیرا معصیت گنه کاران هیچ ضرری به خداوند نمی رساند. و طاعت کنندگان و تقوا پیشگان بره او نفعی نمی رسانند. پرهیزگاران در این دنیا اهل فضایل و راستگو هستند، خوراک آن ها به قدر کفایت است، لباسشان اقتصادی است و زندگی آنها با تواضع است. در زندگی چشم از محرمات فرو بسته اند، به علم دینی کمال توجه را دارند، اگر نباشد اجلهایی که خدا برای آنان مقدر نموده، به جهت اشتیاق به دیدار خدا و ثواب و ترس از عذاب «دردناک»، به یک چشم به هم زدن روح در کالبدشان نمی ماند، خدا در نظر آنها بزرگ است و غیر از او کوچک، گویی بهشت را به چشم دیده اند در حالی که از نعمت های آن بهره مند می شوند و جهنم را نیز مشاهده نموده اند که در آن معذبند.

دل های آنان غمگین و مردم از بدی آنها در امان، بدنهایشان ضعیف و نیازهایشان سبک است.

چند روز مختصر صبر کرده اند، پشت سر آن در یک آسایش ابدی هستند.

هنگام شب قدمهای خود را به هم نزدیک می کنند و مشغول تلاوت قرآن مجید می گردند و قرآن را با آداب قرائت می کنند. قرآن را با ترتیل می خوانند،

تَرْتِیلًا فَإِذَا مَرُّوا بِآیَةٍ فِیهَا تَشْوِیقٌ رَکَنُوا إِلَیْهَا طَمَعاً وَ تَطَلَّعَتْ نُفُوسُهُمْ إِلَیْهَا شَوْقاً وَ هَلَعاً⁽¹⁾وَ إِذَا مَرُّوا بِآیَةٍ فِیهَا تَخْوِیفٌ أَصْغَوْا إِلَیْهَا بِمَسَامِعِ قُلُوبِهِمْ وَ مَثَّلُوا زَفِیرَ جَهَنَّمَ فِی آذَانِهِمْ فَهُمْ مُفْتَرِشُونَ جِبَاهَهُمْ وَ رُکَبَهُمْ وَ أَطْرَافَ أَقْدَامِهِمْ یَجْأَرُونَ إِلَی اللَّهِ فِی فَکِّ رِقَابِهِمْ .

وَ أَمَّا النَّهَارَ فَعُلَمَاءُ حُلَمَاءُ بَرَرَةٌ أَتْقِیَاءُ قَدْ بَرَاهُمُ الْخَوْفُ بَرْیَ الْقِدَاحِ یَنْظُرُ إِلَیْهِمُ النَّاظِرُ فَحَسِبَهُمْ مَرْضَی وَ مَا بِالْقَوْمِ مَرَضٌ وَ یَقُولُ قَدْ خُولِطُوا وَ لَقَدْ خَالَطَهُمْ أَمْرٌ عَظِیمٌ- لَا یَرْضَوْنَ فِی أَعْمَالِهِمْ بِالْقَلِیلِ وَ لَا یَسْتَکْثِرُونَ الْکَثِیرَ فَهُمْ لِأَنْفُسِهِمْ مُتَّهِمُونَ وَ مِنْ أَعْمَالِهِمْ مُشْفِقُونَ إِذَا زُکِّیَ أَحَدُهُمْ خَافَ أَشَدَّ الْخَوْفِ یَقُولُ أَنَا أَعْلَمُ بِنَفْسِی مِنْ غَیْرِی اللَّهُمَّ فَلَا تُؤَاخِذْنِی بِمَا یَقُولُونَ وَ اجْعَلْنِی أَفْضَلَ مِمَّا یَظُنُّونَ وَ اغْفِرْ لِی مَا لَا یَعْلَمُونَ وَ مِنْ عَلَامَةِ أَحَدِهِمْ أَنَّکَ تَرَی لَهُ قُوَّةً فِی دِینٍ وَ وَرَعاً فِی یَقِینٍ وَ حَزْماً فِی عِلْمٍ وَ عَزْماً فِی حِلْمٍ وَ قَصْداً فِی غِنًی وَ خُشُوعاً فِی عِبَادَةٍ وَ تَجَمُّلًا فِی فَاقَةٍ وَ صَبْراً فِی شِدَّةٍ وَ طَلَباً لِلْحَلَالِ وَ تَحَرُّجاً عَنِ الطَّمَعِ یَعْمَلُ الْأَعْمَالَ الصَّالِحَةَ عَلَی وَجَلٍ وَ یَجْتَهِدُ فِی إِصْلَاحِ ذَاتِ الْبَیْنِ یُمْسِی وَ هَمُّهُ الشُّکْرُ وَ یُصْبِحُ وَ شُغُلُهُ الْفِکْرُ الْخَیْرُ مِنْهُ مَأْمُولٌ وَ الشَّرُّ مِنْهُ مَأْمُونٌ وَ یَعْفُوا عَمَّنْ ظَلَمَهُ وَ یُعْطِی مَنْ حَرَمَهُ وَ یَصِلُ مَنْ قَطَعَهُ وَ فِی الزَّلَازِلِ صَبُورٌ وَ فِی الْمَکَارِهِ وَقُورٌ وَ فِی الرِّضَا شَکُورٌ- لَا یُنَابِزُ بِالْأَلْقَابِ وَ لَا یَعْرِفُ الْعَابَ وَ لَا یُؤْذِی الْجَارَ وَ لَا یَشْمَتُ بِالْمَصَائِبِ وَ لَا یَدْخُلُ فِی الْبَاطِلِ وَ لَا یَخْرُجُ مِنَ الْحَقِّ إِنْ بُغِیَ عَلَیْهِ صَبَرَ لِیَکُونَ اللَّهُ تَعَالَی هُوَ الْمُنْتَقِمَ لَهُ نَفْسُهُ مِنْهُ فِی عَنَاءٍ وَ النَّاسُ مِنْهُ فِی رَاحَةٍ أَتْعَبَ نَفْسَهُ لِأُخْرَاهُ وَ زَهِدَ فِی الْفَانِی شَوْقاً إِلَی مَوْلَاهُ.

«43»

قَالَ علیه السلام فِی صِفَةِ الْفَقِیهِ قَالَ أَبُو نُعَیْمٍ حَدَّثَنَا أَبِی حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ یَعْقُوبَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ الدَّوْرَقِیِّ عَنْ شُجَاعِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ زِیَادِ بْنِ خَیْثَمَةَ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ کَرَّمَ اللَّهُ وَجْهَهُ قَالَ: أَلَا إِنَّ الْفَقِیهَ کُلَّ الْفَقِیهِ هُوَ الَّذِی لَمْ یُقَنِّطِ النَّاسَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَی وَ لَا یُؤْمِنُهُمْ مِنْ عَذَابِهِ وَ لَا یُرَخِّصُ لَهُمْ فِی مَعْصِیَتِهِ وَ لَا یَدَعُ الْقُرْآنَ رَغْبَةً فِی غَیْرِهِ

وقتی به آیه ای که در آن تشویق است رسیدند، به جهت طمع به آن می ایستند و چنان مشتاقانه به آن دل دهند که گویی آن پاداش وعده شده در پیش چشمشان حاضر است. و هر گاه به آیه بیم و تهدید گذشتند، چنان گوش دل بدان می سپارند که گویی صدای ناله و زاری و فریاد آن در گوششان طنین انداز است.

پس آنان صورت و زانوها را روی خاک گذاشته و سر انگشت پاها را بر زمین نهند، و با این کار پیوسته از خدای بزرگ درخواست رهایی از عذاب دوزخ کنند.

امّا هنگام روز؛ در زمره حکیمان و دانشمندان و نیکان خداترس باشند.

آری ترس از خدا آنان را به مانند تیرهای تراشیده، لاغر و نحیف ساخته است. هر کس به آنان بنگرد گمان برد که بیمار و ناخوشند، و گوید: دیوانه است. در حالی که اندیشه ای بزرگ آنان را به این وضع درآورده.

از اعمال اندک خشنود نشوند، و فراوان را بسیار نشمارند، همواره خویشتن را متّهم می دارند و از کردارشان بیمناکند، هر گاه یکی از آنان ستوده و تعریف شود از آنچه می گویند در هراس افتد و گوید: «من از دیگران به خود آگاهترم و پروردگارم به حال من داناتر، بارالها بدانچه می گویند مرا مؤاخذه مفرما، و بهتر از آنچه پندارند قرارم ده، و گناهانی را که نمی دانند بیامرز».

و از نشانه های هر یک از افراد پرهیزگار این است که: او را در دین داری قوی و نیرومند می بینی. و در تقوا به سر حدّ یقین رسیده است، در طلب علم دین کوشا و در بردباری راسخ است، در توانگری میانه رو است و در عبادت خاشع. در فقر و تنگدستی تظاهر به راحتی کند و در سختی شکیباست.

طالب روزی حلال است و از طمع و آز به دور، در عین اینکه کردار شایسته می کند ترسان است. در اصلاح ذات البین می کوشد، روز را به شب رساند در حالی که همّش سپاسگزاری است. در حالی که تمام فکرش یاد خداست، شب را به بامداد برساند.

همواره اهل خیر است، و شر و فساد در او راه ندارد، هر کس به او ظلم کند عفوش می کند، هر کس او را محروم کند او در عوض بخشش می نماید، هر کس با وی رفت و آمد نکند او ارتباط خود را قطع نمی کند، در مشکلات صبور است، در پیش آمدها شکیبا می باشد و وقارش را از دست نمی دهد، در هنگام وسعت و رفاه سپاسگزار است، و با القاب زشت مردم را خطاب نمی کند، بازی و سرگرمی نمی شناسد، و همسایگان را آزار نمی دهد. به مصیبت دیده شماتت نمی کند، در کارهای باطل شرکت نمی کند، و دست از حق باز نمی دارد، اگر کسی به او ستم کند صبر می نماید تا خداوند از او انتقامش را بگیرد، خودش از دست خودش در اذیت و مردم از دست او در راحتی هستند. خودش را برای آخرتش به سختی و رنج می اندازد و در مال دنیای فانی برای اشتیاق دیدار خدا زهد می ورزد.

روایت 43

حلیة الاولیاء: حضرت علی علیه السّلام در توصیف فقیه فرمود: آگاه باشید فقیه کامل کسی است که مردم را از رحمت خدا نا امید نکند، و از عذاب خدا آنان را ایمن نسازد و رخصت معصیت برای آن ها ندهد، و قرآن را به خاطر رغبت به غیر قرآن وا نگذارد.

وَ لَا خَیْرَ فِی عِبَادَةٍ لَا عِلْمَ فِیهَا وَ لَا خَیْرَ فِی قِرَاءَةٍ لَا تَدَبُّرَ فِیهَا.

«44»

وَ سَأَلَهُ رَجُلٌ عَنِ الْمُرُوَّةِ فَقَالَ علیه السلام إِطْعَامُ الطَّعَامِ وَ تَعَاهُدُ الْإِخْوَانِ وَ کَفُّ الْأَذَی عَنِ الْجِیرَانِ ثُمَّ قَرَأَ إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ الْآیَةَ⁽¹⁾.

«45»

وَ مِنْ وَصَایَاهُ علیه السلام أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْمُقْرِی أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ نَاصِرٍ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْقَادِرِ بْنُ یُوسُفَ أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْبَرْمَکِیُّ حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ سَعْدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ سُفْیَانَ النَّسَوِیُّ حَدَّثَنَا جَدِّی الْحَسَنُ بْنُ سُفْیَانَ حَدَّثَنَا حَرْمَلَةُ بْنُ یَحْیَی عَنِ ابْنِ وَهْبٍ عَنْ سُفْیَانَ عَنِ السَّرِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ عَامِرٍ الشَّعْبِیِّ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ کَرَّمَ اللَّهُ وَجْهَهُ: یَا أَیُّهَا النَّاسُ خُذُوا عَنِّی هَذِهِ الْکَلِمَاتِ فَلَوْ رَکِبْتُمُ الْمَطِیَّ حَتَّی تُنْضُوهَا مَا أَصَبْتُمْ مِثْلَهَا- لَا یَرْجُوَنَّ عَبْدٌ إِلَّا رَبَّهُ وَ لَا یَخَافَنَّ إِلَّا ذَنْبَهُ وَ لَا یَسْتَحِی إِذَا لَمْ یَعْلَمْ أَنْ یَتَعَلَّمَ وَ لَا یَسْتَحِی إِذَا سُئِلَ عَمَّا لَا یَعْلَمُ أَنْ یَقُولَ لَا أَعْلَمُ وَ اعْلَمْ أَنَّ الصَّبْرَ مِنَ الْإِیمَانِ بِمَنْزِلَةِ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ وَ لَا خَیْرَ فِی جَسَدٍ لَا رَأْسَ لَهُ وَ قَدْ بَلَغَنِی أَنَّ اللَّهَ تَعَالَی أَوْحَی إِلَی نَبِیٍّ مِنْ أَنْبِیَائِهِ أَنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِ بَیْتٍ وَ لَا أَهْلِ دَارٍ وَ لَا أَهْلِ قَرْیَةٍ یَکُونُونَ لِی عَلَی مَا أُحِبُّ فَیَتَحَوَّلُونَ إِلَی مَا أَکْرَهُ إِلَّا تَحَوَّلْتُ لَهُمْ مِمَّا یُحِبُّونَ إِلَی مَا یَکْرَهُونَ لَیْسَ مِنْ أَهْلِ دَارٍ وَ لَا قَرْیَةٍ یَکُونُونَ لِی عَلَی مَا أَکْرَهُ فَیَتَحَوَّلُونَ إِلَی مَا أُحِبُّ إِلَّا تَحَوَّلْتُ لَهُمْ مِمَّا یَکْرَهُونَ إِلَی مَا یُحِبُّونَ.

«46»

ذَکَرَ وَصِیَّتَهُ علیه السلام لِکُمَیْلِ بْنِ زِیَادٍ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَلِیٍّ الصُّوفِیُّ أَخْبَرَنَا عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ أَخْبَرَنَا رِزْقُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ التَّمِیمِیُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْبَادِ أَخْبَرَنَا حَبِیبُ بْنُ الْحَسَنِ الْقَزَّازُ حَدَّثَنَا مُوسَی بْنُ إِسْحَاقَ الْأَنْصَارِیُّ حَدَّثَنَا ضِرَارُ بْنُ ضَمْرَةَ⁽²⁾حَدَّثَنَا عَاصِمُ بْنُ حُمَیْدٍ حَدَّثَنَا أَبُو حَمْزَةَ الثُّمَالِیُّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُنْدَبٍ عَنْ کُمَیْلِ بْنِ زِیَادٍ قَالَ: أَخَذَ بِیَدِی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ کَرَّمَ اللَّهُ وَجْهَهُ فَأَخْرَجَنِی إِلَی نَاحِیَةِ الْجَبَّانِ فَلَمَّا أَصْحَرْنَا جَلَسَ فَتَنَفَّسَ الصُّعَدَاءَ.

در عبادتی که با دانش نباشد هیچ خیری نیست، و در قرائتی که با تدبر و اندیشه نباشد هیچ خیری نیست.

روایت 44

شخصی از امیرالمؤمنین علیه السّلام از تفسیر مروّت و جوانمردی پرسید، فرمود: اطعام طعام و خبرگیری از برادران و خودداری از آزار همسایگان، و سپس این آیه را قرائت نمود: «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ»⁽³⁾.{درحقیقت، خدا به دادگری و نیکوکاری و بخشش به خویشاوندان فرمان می دهد.}

روایت 45

حلیة الاولیاء: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: مردم، این جملات را از من گوش کنید. اگر بر پشت مرکب خویش بنشینید و طی طریق کنید تا جایی که مرکب خود را از پا درآورید، چنین مطالبی را به دست نمی آورید.

امیدوار نباشد کسی مگر خدایش را. و نترسد مگر از گناهش. وقتی (چیزی را) نمی داند به دنبال آموزش برود. اگر سؤالی از او کردند و نمی دانست خجالت نکشد و بگوید نمی دانم. بدان که صبر نسبت به ایمان مانند سر است نسبت به بدن، بدن بدون سر ارزش ندارد. شنیده ام خداوند به یکی از پیامبران خود وحی کرد: هیچ خانواده یا ساکنین خانه و یا اهل دهی نیست که روش و راهی که مورد پسند من است داشته باشند و بعد تغییر روش دهند و به راه نامطلوب گرایند جز اینکه من نیز تغییر روش می دهم و آنچه آن ها دوست دارند را تبدیل می کنم به چیزی که ناپسند آن ها است و هیچ خانواده و ساکنین خانه و یا دهی نیستند که روش ناپسندی دارند ولی تغییر داده به راه مورد پسند من روند، جز اینکه من هم آنچه ناپسند آنها است تغییر می دهم و چیزی که دوست دارند برایشان به وجود می آورم.

روایت 46

حلیة الاولیاء: کمیل بن زیاد گفت: امیرالمؤمنین علیه السّلام دست مرا گرفت و میان صحرا برد. آهی سوزناک کشید،

ثُمَّ قَالَ یَا کُمَیْلَ بْنَ زِیَادٍ إِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبَ أَوْعِیَةٌ فَخَیْرُهَا أَوْعَاهَا احْفَظْ مَا أَقُولُ لَکَ النَّاسُ ثَلَاثَةٌ عَالِمٌ رَبَّانِیٌّ وَ مُتَعَلِّمٌ عَلَی سَبِیلِ نَجَاةٍ وَ هَمَجٌ رَعَاعٌ أَتْبَاعُ کُلِّ نَاعِقٍ یَمِیلُونَ مَعَ کُلِّ رِیحٍ لَمْ یَسْتَضِیئُوا بِنُورِ الْعِلْمِ وَ لَمْ یَلْجَئُوا إِلَی رُکْنٍ وَثِیقٍ .

یَا کُمَیْلُ الْعِلْمُ خَیْرٌ مِنَ الْمَالِ الْعِلْمُ یَحْرُسُکَ وَ أَنْتَ تَحْرُسُ الْمَالَ الْعِلْمُ یَزْکُو عَلَی الْإِنْفَاقِ وَ الْمَالُ یَزُولُ وَ مَحَبَّةُ الْعَالِمِ دِینٌ یُدَانُ بِهِ وَ بِهِ یَکْسِبُ الْعَالِمُ الطَّاعَةَ فِی حَیَاتِهِ وَ جَمِیلَ الْأُحْدُوثَةِ بَعْدَ مَمَاتِهِ الْمَالُ تَنْقُصُهُ النَّفَقَةُ الْعِلْمُ حَاکِمٌ وَ الْمَالُ مَحْکُومٌ عَلَیْهِ .

یَا کُمَیْلُ مَاتَ خُزَّانُ الْمَالِ وَ هُمْ أَحْیَاءٌ وَ الْعُلَمَاءُ بَاقُونَ مَا بَقِیَ الدَّهْرُ أَعْیَانُهُمْ مَفْقُودَةٌ وَ أَمْثَالُهُمْ فِی الْقُلُوبِ مَوْجُودَةٌ .

ثُمَّ قَالَ آهِ آهِ إِنَّ هَاهُنَا عِلْماً جَمّاً لَوْ أَصَبْتُ لَهُ حَمَلَةً وَ أَشَارَ بِیَدِهِ إِلَی صَدْرِهِ ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ بَلَی قَدْ أَصَبْتُ لَقِناً غَیْرَ مَأْمُونٍ عَلَیْهِ یَسْتَعْمِلُ آلَةَ الدِّینِ لِلدُّنْیَا یَسْتَظْهِرُ بِنِعَمِ اللَّهِ عَلَی عِبَادِهِ وَ بِحُجَجِهِ عَلَی کِتَابِهِ أَوْ مُعَانِدٍ لِأَهْلِ الْحَقِّ یَنْقَدِحُ الشَّکُّ فِی قَلْبِهِ بِأَوَّلِ عَارِضٍ مِنْ شُبْهَةٍ- لَا ذَا وَ لَا ذَاکَ بَلْ مَنْهُوماً بِاللَّذَّاتِ سَلِسَ الْقِیَادِ لِلشَّهَوَاتِ مُغْرَی بِجَمْعِ الْأَمْوَالِ وَ الِادِّخَارِ لَیْسَ مِنَ الدِّینِ فِی شَیْ ءٍ أَقْرَبُ شَبَهاً بِالْبَهَائِمِ السَّائِمَةِ کَذَلِکَ یَمُوتُ الْعِلْمُ بِمَوْتِ حَامِلِیهِ اللَّهُمَّ بَلَی لَنْ تَخْلُوَ الْأَرْضُ مِنْ قَائِمٍ لِلَّهِ بِحُجَّةٍ لِکَیْلَا تَبْطُلَ حُجَجُ اللَّهِ عَلَی عِبَادِهِ أُولَئِکَ هُمُ الْأَقَلُّونَ عَدَداً الْأَعْظَمُونَ عِنْدَ اللَّهِ قَدْراً بِهِمْ یَحْفَظُ اللَّهُ دِینَهُ حَتَّی یُؤَدُّونَهُ إِلَی نُظَرَائِهِمْ وَ یَزْرَعُونَهُ فِی قُلُوبِ أَشْبَاهِهِمْ وَ فِی رِوَایَةٍ بِهِمْ یَحْفَظُ اللَّهُ حُجَجَهُ هَجَمَ بِهِمُ الْعِلْمُ عَلَی حَقِیقَةِ الْأَمْرِ فَاسْتَلَانُوا مَا اسْتَوْعَرَ مِنْهُ الْمُتْرَفُونَ وَ أَنِسُوا بِمَا اسْتَوْحَشَ مِنْهُ الْجَاهِلُونَ صَحِبُوا الدُّنْیَا بِأَبْدَانٍ أَرْوَاحُهَا مُعَلَّقَةٌ بِالْمَحَلِّ الْأَعْلَی أُولَئِکَ خُلَفَاءُ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ وَ دُعَاتُهُ إِلَی دِینِهِ آهِ ثُمَّ آهِ وَا شَوْقَاهْ إِلَی رُؤْیَتِهِمْ وَ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ لِی وَ لَکَ إِذَا شِئْتَ فَقُمْ.

«47»

وَصِیَّتُهُ لِبَنِیهِ عَلَیْهِ وَ عَلَیْهِمُ السَّلَامُ وَ بِهِ قَالَ أَبُو حَمْزَةَ الثُّمَالِیُّ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِیمُ بْنُ سَعِیدٍ عَنِ الشَّعْبِیِّ عَنْ ضِرَارِ بْنِ ضَمْرَةَ قَالَ: أَوْصَی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام

سپس فرمود: ای کمیل بن زیاد، این دلها جایگاه و ظرفند. بهترین دل، دلی است که ظرفیتش بیشتر باشد. آنچه برایت توضیح می دهم حفظ کن.

مردم سه دسته هستند: 1. عالم ربانی. 2. دانشجوی در راه نجات. 3 و مردم بی ثباتی که پیرو هر صدایند و به هر طرف که باد بوزد تغییر جهت می دهند، از نور دانش استفاده نکرده اند و پایگاه محکمی ندارند .

ای کمیل، علم بهتر از مال است. علم حافظ تو است و تو حافظ مالی، علم با بخشش افزون می شود، ولی مال از میان می رود. دوست داشتن دانشمند از وظایف دینی است. به وسیله علم در طول زندگی دانشمند راه خدا را می پیماید و بهترین جایگاهها را در آخرت به دست می آورد. مال را بخشیدن آن کم می کند. علم حاکم است ولی مال محکوم است.

ای کمیل، ثروتمندان در حال زندگی مرده اند، ولی دانشمندان تا ابد زنده اند، پیکرهای آن ها از میان رفته است اما قیافه ایشان در دلها موجود است.

سپس فرمود: آه، آه اینجا گنجینه علم است، اگر علم جویان و بار علم کشان را بیابم (با دست به سینه خود اشاره نمود) سپس فرمود: آری، گاهی اشخاصی پیدا می شوند خوش فهم اما اعتمادی به آن ها نیست، دین را در راه به دست آوردن دنیا به کار می برد و با نعمت خدا بر دیگران و با دلایل و حجت های کتابش برتری می جوید، یا دشمن اهل حق است که با کوچکترین شبهه، شک و تردید در او به وجود می آید. نه این و نه آن، بعضی نیز سرگرم لذتها و تابع شهوت هایند. فریب جمع مال اندوختن را خورده اند، بهره ای از دین نبرده اند. کمال شباهت را به چارپایان دارند، این چنین علم به واسطه مرگ پژوهش گرانش از میان می رود. اما خدایا تو زمین را خالی از حجت خود قرار نداده ای تا حجت تو بر بندگان تمام شود اما آن ها بسیار کمند و با شخصیت ترین افراد در نزد خداوندند، خداوند به وسیله آن ها دین خود را حفظ می کند تا به افرادی نظیر خود برسانند، و بذر علم را در دل اشباه خود کشت می کنند.

دانش آن ها را به جانب واقعیت کشانده، خو گرفته اند به چیزی که تبهکاران از آن بیزارند و انس گرفته اند به چیزی که نادانان از آن وحشت دارند. ساکن دنیایند با پیکرهایی که ارواح آن ها پیوسته مرتبط به عالم بالا است. آنهایند خلفای خدا در زمین، و دعوت کنندگان به دین. آه آه چقدر مشتاق دیدار آن هایم. از خدا طلب مغفرت برای خود و تو می کنم. اینک اگر می خواهی برو .

روایت 47

حلیة الاولیاء: امیرالمؤمنین علیه السّلام به فرزندان خود سفارش نموده و

بَنِیهِ فَقَالَ یَا بَنِیَّ عَاشِرُوا النَّاسَ بِالْمَعْرُوفِ مُعَاشَرَةً إِنْ عِشْتُمْ حَنُّوا إِلَیْکُمْ وَ إِنْ مِتُّمْ بَکَوْا عَلَیْکُمْ ثُمَّ قَالَ:

أُرِیدُ بِذَاکُمْ أَنْ تَهُشُّوا لِطَلْقَتِی *** وَ أَنْ تُکْثِرُوا بَعْدِی الدُّعَاءَ عَلَی قَبْرِی

وَ أَنْ یَمْنَحُونِی فِی الْمَجَالِسِ وُدَّهُمْ *** وَ إِنْ کُنْتُ عَنْهُمْ غَائِباً أَحْسِنُوا ذِکْرِی

«48»

وَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: سَأَلَ رَجُلٌ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَقَالَ أَوْصِنِی فَقَالَ لَا تُحَدِّثْ نَفْسَکَ بِفَقْرٍ وَ لَا بِطُولِ عُمُرٍ.

«49»

وَ قَالَ علیه السلام وَ قَدْ سُئِلَ عَنْ أَحَادِیثِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنْ رِوَایَةِ الشَّعْبِیِّ عَنْ ضِرَارِ بْنِ ضَمْرَةَ وَ عَبْدِ خَیْرٍ قَالا: قِیلَ لَهُ مَا سَبَبُ اخْتِلَافِ النَّاسِ فِی الْحَدِیثِ فَقَالَ النَّاسُ أَرْبَعَةٌ مُنَافِقٌ مُظْهِرٌ لِلْإِسْلَامِ وَ قَلْبُهُ یَأْبَی الْإِیمَانَ- لَا یَتَحَرَّجُ عَنِ الْکَذِبِ کَذَبَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مُتَعَمِّداً فَلَوْ عَلِمَ النَّاسُ حَالَهُ مَا أَخَذُوا عَنْهُ وَ لَکِنَّهُمْ قَالُوا صَاحِبُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَأَخَذُوا بِقَوْلِهِ وَ قَدْ أَخْبَرَ اللَّهُ عَنِ الْمُنَافِقِینَ بِمَا أَخْبَرَ وَ وَصَفَهُمْ بِمَا وَصَفَ ثُمَّ إِنَّهُمْ عَاشُوا بَعْدَهُ فَتَقَرَّبُوا إِلَی أَئِمَّةِ الضَّلَالِ وَ الدُّعَاةِ إِلَی النَّارِ بِالزُّورِ وَ الْبُهْتَانِ فَوَلَّوْهُمُ الْأَعْمَالَ وَ جَعَلُوهُمْ عَلَی رِقَابِ النَّاسِ فَأَکَلُوا بِهِمُ الدُّنْیَا وَ إِنَّمَا هُمْ تَبَعٌ لِلْمُلُوکِ إِلَّا مَنْ عَصَمَهُ اللَّهُ تَعَالَی وَ رَجُلٌ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ قَوْلًا أَوْ رَآهُ یَعْمَلُ عَمَلًا ثُمَّ غَابَ عَنْهُ وَ نُسِخَ ذَلِکَ الْقَوْلُ وَ الْفِعْلُ وَ لَمْ یَعْلَمْ فَلَوْ عَلِمَ أَنَّهُ نُسِخَ مَا حَدَّثَ بِهِ وَ لَوْ عَلِمَ النَّاسُ أَیْضاً أَنَّهُ نُسِخَ لَمَا نَقَلُوهُ عَنْهُ وَ رَجُلٌ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ قَوْلًا فَوَهِمَ فِیهِ وَ لَوْ عَلِمَ أَنَّهُ وَهِمَ فِیهِ لَمَا حَدَّثَ عَنْهُ وَ- لَا عَمِلَ بِهِ وَ رَجُلٌ لَمْ یَکْذِبْ وَ لَمْ یَغِبْ حَدَّثَ بِمَا سَمِعَ وَ عَمِلَ بِهِ .

فَأَمَّا الْأَوَّلُ فَلَا اعْتِبَارَ بِرِوَایَتِهِ وَ لَا یَحِلُّ الْأَخْذُ عَنْهُ وَ أَمَّا الْبَاقُونَ فَیَنْزِعُونَ إِلَی غَایَةٍ وَ یَرْجِعُونَ إِلَی نِهَایَةٍ وَ یُسْقَوْنَ مِنْ قَلِیبٍ وَاحِدٍ وَ کَلَامُهُمْ أَشْرَقَ بِنُورِ النُّبُوَّةِ ضِیَاؤُهُ وَ مِنَ الشَّجَرَةِ الْمُبَارَکَةِ اقْتُبِسَتْ نَارُهُ.

وَ فِی رِوَایَةٍ أَنَّهُ قَالَ: فِی أَیْدِی النَّاسِ حَقّاً وَ بَاطِلًا وَ صِدْقاً وَ کَذِباً وَ نَاسِخاً وَ مَنْسُوخاً وَ عَامّاً وَ خَاصّاً وَ مُحْکَماً وَ مُتَشَابِهاً وَ حِفْظاً وَ وَهَماً وَ قَدْ کُذِبَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی عَهْدِهِ حَتَّی قَامَ خَطِیباً فَقَالَ مَنْ کَذَبَ عَلَیَّ مُتَعَمِّداً فَلْیَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ

فرمود: فرزندانم، با مردم چنان معاشرت کنید که در زندگی مشتاق شما باشند و اگر از دنیا رفتید بر شما بگریند. سپس فرمود: من که خوش اخلاقی می کنم می خواهم با من خوش اخلاقی کنید و پس از مرگ من بر سر قبرم دعا کنید.

در مجالس با هم برخورد محبت آمیز داشته باشید و اگر در بین شما نباشم، نام من را به نیکی یاد کنید.

روایت 48

ابن عباس گفت، مردی از امیرالمؤمنین علیه السّلام درخواست کرد که او را وصیت و سفارشی بنماید. فرمود خود را به فقر و به طول عمر وعده مده.

روایت 49

حلیة الاولیاء: شعبی و عبد خیر از امیرالمؤمنین علیه السّلام راجع به احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم پرسیدند که چرا مردم با اختلاف نقل می کنند.

فرمود: مردم چهار قسمند: یک دسته منافق که تظاهر به اسلام می کنند ولی در دل ایمان ندارند. از دروغ باکی ندارند، بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم عمدا دروغ می بندند، اگر مردم بدانند چطور شخصی است از او حدیث نمی پذیرند، اما می گویند از صحابه پیغمبر است و حرفش را قبول می کنند با اینکه خداوند از منافقین اطلاع داده و آن ها را معرفی کرده است. این چنین صحابه ای پس از پیامبر به واسطه تقرب به فرمانروایان گمراه و داعیان جهنم، به دروغ و تهمت چنگ زدند. با همین کار به مقام استانداری و حکومت بر مردم رسیدند، به وسیله آن ها شروع به دنیاخواری نمودند. آن ها پیرو پادشاهان شدند مگر شخصی که خدا نگاهش دارد.

قسم دوم شخصی است که از پیامبر چیزی شنیده یا عملی را مشاهده کرده و سپس آن را نقل نموده، و اطلاع نیافته که این حدیث و فعل نسخ شده است و اگر می دانست نسخ شده، این حدیث را بازگو نمی کرد اگر مردم بدانند منسوخ است نقل نمی کنند .

قسم سوم. کسی است که چیزی از پیامبر اکرم صلی اللَّه علیه و آله شنیده ولی اشتباه نموده است. اگر به اشتباه خود پی ببرد آن حدیث را نقل نمی کند و به آن عمل نمی کند.

چهارمی آن کسی است که نه دروغ می گوید و نه غیبت می کند، آنچه شنیده نقل می کند و به آن عمل می نماید.

اما دسته اول، سخن آن ها هیچ اعتباری ندارد و حدیث گرفتن از آن ها صحیح نیست. اما سه دسته دیگر بالاخره متوجه می شوند و یک روز برمی گردند. آن ها از یک سرچشمه استفاده نموده و سخنشان به نور نبوت درخشیده و از شاخسار وحی روشن گردیده است.

در روایت دیگری آن حضرت علیه السّلام فرمود: میان مردم حق و باطل و راست و دروغ و ناسخ و منسوخ و عام و خاص و محکم و متشابه و صحیح و ناصحیح هست. در زمان حیات خود پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به ایشان تهمت زدند و به دروغ نسبت دادند به طوری که میان مردم ایستاد و فرمود، هر کس عمدا بر من دروغ ببندد نشیمنگاهش پر از

مِنَ النَّارِ وَ إِنَّمَا یَأْتِیکَ الحدیث [بِالْحَدِیثِ] أَرْبَعَةُ رِجَالٍ لَیْسَ لَهُمْ خَامِسٌ وَ ذَکَرَهُمْ قلت و قد روی عن رسول الله صلی الله علیه و آله هذا الحدیث و هو قوله من کذب علی عامدا فلیتبوأ مقعده من النار عدة من الصحابة منهم العشرة⁽¹⁾فأما الطریق إلی أمیر المؤمنین فأنبأ غیر واحد عن عبد الأول الصوفی أنبأ ابن المظفر الداوی أنبأ ابن أعین أنبأ السرخسی أنبأ الفربری أنبأ البخاری أنبأ علی بن الجعد أنبأ شعبة عن منصور عن ربعی بن خراش قال سمعت علیا علیه السلام یقول سمعت النبی صلی الله علیه و آله یقول من کذب علی و ذکر متفق علیه و قد أخرجه أحمد فی المسند و الجماعة.

«50»

کشف ⁽²⁾،[کشف الغمة] ذَکَرَ مُحَمَّدُ بْنُ طَلْحَةَ أَخْبَاراً رَوَاهَا الْجَوَادُ علیه السلام عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: بَعَثَنِی النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إِلَی الْیَمَنِ فَقَالَ لِی وَ هُوَ یُوصِینِی یَا عَلِیُّ مَا حَارَ مَنِ اسْتَخَارَ وَ لَا نَدِمَ مَنِ اسْتَشَارَ یَا عَلِیُّ عَلَیْکَ بِالدُّلْجَةِ⁽³⁾فَإِنَّ الْأَرْضَ تُطْوَی بِاللَّیْلِ مَا لَا تُطْوَی بِالنَّهَارِ یَا عَلِیُّ اغْدُ بِاسْمِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بَارَکَ لِأُمَّتِی فِی بُکُورِهَا.

«51»

وَ قَالَ علیه السلام: مَنِ اسْتَفَادَ أَخاً فِی اللَّهِ فَقَدِ اسْتَفَادَ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ.

«52»

وَ عَنْهُ علیه السلام: وَ قَدْ سُئِلَ عَنْ حَدِیثِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّ فَاطِمَةَ أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَحَرَّمَ اللَّهُ ذُرِّیَّتَهَا عَلَی النَّارِ فَقَالَ خَاصٌّ لِلْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ.

«53»

وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ فِی کِتَابِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام: ابْنُ آدَمَ أَشْبَهُ شَیْ ءٍ بِالْمِعْیَارِ إِمَّا رَاجِحٌ بِعِلْمٍ وَ قَالَ مَرَّةً بِعَقْلٍ أَوْ نَاقِصٌ بِجَهْلٍ.

«54»

وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام: قَالَ لِأَبِی ذَرٍّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ إِنَّمَا غَضِبْتَ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَارْجُ مَنْ غَضِبْتَ لَهُ إِنَّ الْقَوْمَ خَافُوکَ عَلَی دُنْیَاهُمْ وَ خِفْتَهُمْ عَلَی دِینِکَ وَ اللَّهِ لَوْ کَانَتِ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرَضُونَ رَتْقاً عَلَی عَبْدٍ ثُمَّ اتَّقَی اللَّهَ لَجَعَلَ اللَّهُ لَهُ مِنْهَا مَخْرَجاً- لَا یُؤْنِسَنَّکَ إِلَّا الْحَقُّ وَ لَا یُوحِشَنَّکَ إِلَّا الْبَاطِلُ.

آتش می شود. حدیث را برایت یکی از چهار نفری نقل می کنند که پنجمی ندارند. سپس آن چهار گروه را بیان می کند.

می گویم: این حدیث را گروهی از صحابه از پیامبر نقل کرده اند از آن جمله ده نفری که بشارت بهشت به آنها داده شده است اما نقل این حدیث (من کذب علی متعمدا) از طریق امیرالمؤمنین: چند نفر از عبدالاول صوفی سند را به ربعی بن خراش می رسانند که گفت، شنیدم امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمود، از پیامبر شنیدم می فرمود،" من کذب علی..." و به همان صورت نقل نموده و احمد نیز در مسند خود و کتاب جماعه نقل کرده است.⁽⁴⁾

روایت 50

کشف الغمه: امام علی علیه السّلام فرمود: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مرا به یمن فرستاد و چنین توصیه و سفارش کرد: یا علی! هر که به دنبال خوبی باشد یا استخاره کند سرگردان نمی شود و هر که مشورت نماید پشیمان نمی شود. علی جان، شب راه برو، آن طور که می توان شب طی سفر کرد روز نمی شود. یا علی، سحرگاه به نام خدا به دنبال کار خویش برو، خداوند در حرکت در سحرگاه، به امت من برکت ارزانی داشته است.⁽⁵⁾

روایت 51

امام علی علیه السّلام فرمود: هر که برادری در راه خدا بیابد، خانه ای در بهشت یافته است.

روایت 52

از امیرالمؤمنین علیه السّلام راجع به این حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم پرسیدند: فاطمه پاکدامن است خداوند فرزندانش را بر آتش حرام کرده است. فرمود این امتیاز اختصاص به حسن و حسین علیه السّلام دارد.

روایت 53

در نوشته علی بن ابی طالب علیه السّلام آمده بود که فرزند آدم شبیه ترین چیز به ترازو است که به وسیله علم سنگین می شود (و مرتبه دیگری فرمود به عقل) یا با نادانی سبک وزن می شود.

روایت 54

علی علیه السّلام به اباذر فرمود: تو برای خدا خشم گرفتی، به همان کسی که به واسطه او خشمگین شده ای امیدوار باش، آن ها از تو بر دنیای خود ترسیدند و تو از آن ها بر دین خود ترسیدی. به خدا سوگند اگر درهای آسمانها و زمین بر بنده ای بسته شود و او پرهیزگار باشد، خداوند برایش راه فراری باز می کند. مباد جز با حق انس بگیری و جز از باطل بهراسی.

«55»

وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام: أَنَّهُ قَالَ لِقَیْسِ بْنِ سَعْدٍ وَ قَدْ قَدِمَ عَلَیْهِ مِنْ مِصْرَ یَا قَیْسُ إِنَّ لِلْمِحَنِ غَایَاتٍ لَا بُدَّ أَنْ تَنْتَهِیَ إِلَیْهَا فَیَجِبُ عَلَی الْعَاقِلِ أَنْ یَنَامَ لَهَا إِلَی إِدْبَارِهَا فَإِنَّ مُکَابَدَتَهَا بِالْحِیلَةِ عِنْدَ إِقْبَالِهَا زِیَادَةٌ فِیهَا.

«56»

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ وَثِقَ بِاللَّهِ أَرَاهُ السُّرُورَ وَ مَنْ تَوَکَّلَ عَلَیْهِ کَفَاهُ الْأُمُورَ وَ الثِّقَةُ بِاللَّهِ حِصْنٌ لَا یَتَحَصَّنُ فِیهِ إِلَّا مُؤْمِنٌ أَمِینٌ وَ التَّوَکُّلُ عَلَی اللَّهِ نَجَاةٌ مِنْ کُلِّ سُوءٍ وَ حِرْزٌ مِنْ کُلِّ عَدُوٍّ وَ الدِّینُ عِزٌّ وَ الْعِلْمُ کَنْزٌ وَ الصَّمْتُ نُورٌ وَ غَایَةُ الزُّهْدِ الْوَرَعُ وَ لَا هَدْمَ لِلدِّینِ مِثْلُ الْبِدَعِ وَ لَا أَفْسَدَ لِلرِّجَالِ مِنَ الطَّمَعِ وَ بِالرَّاعِی تَصْلُحُ الرَّعِیَّةُ وَ بِالدُّعَاءِ تُصْرَفُ الْبَلِیَّةُ وَ مَنْ رَکِبَ مَرْکَبَ الصَّبْرِ اهْتَدَی إِلَی مِضْمَارِ النَّصْرِ وَ مَنْ عَابَ عِیبَ وَ مَنْ شَتَمَ أُجِیبَ وَ مَنْ غَرَسَ أَشْجَارَ التُّقَی اجْتَنَی ثِمَارَ الْمُنَی.

«57»

وَ قَالَ علیه السلام: أَرْبَعُ خِصَالٍ تُعِینُ الْمَرْءَ عَلَی الْعَمَلِ الصِّحَّةُ وَ الْغِنَی وَ الْعِلْمُ وَ التَّوْفِیقُ.

«58»

وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّ لِلَّهِ عِبَاداً یَخُصُّهُمْ بِالنِّعَمِ وَ یُقِرُّهَا فِیهِمْ مَا بَذَلُوهَا فَإِذَا مَنَعُوهَا نَزَعَهَا عَنْهُمْ وَ حَوَّلَهَا إِلَی غَیْرِهِمْ.

«59»

وَ قَالَ: مَا عَظُمَتْ نِعْمَةُ اللَّهِ عَلَی أَحَدٍ إِلَّا عَظُمَتْ عَلَیْهِ مَئُونَةُ النَّاسِ فَمَنْ لَمْ یَحْتَمِلْ تِلْکَ الْمَئُونَةَ عَرَضَ النِّعْمَةَ لِلزَّوَالِ.

«60»

وَ قَالَ علیه السلام: أَهْلُ الْمَعْرُوفِ إِلَی اصْطِنَاعِهِ أَحْوَجُ مِنْ أَهْلِ الْحَاجَةِ إِلَیْهِ لِأَنَّ لَهُمْ أَجْرَهُ وَ فَخْرَهُ وَ ذِکْرَهُ فَمَهْمَا اصْطَنَعَ الرَّجُلُ مِنْ مَعْرُوفٍ فَإِنَّمَا یَبْدَأُ فِیهِ بِنَفْسِهِ فَلَا یَطْلُبَنَّ شُکْرَ مَا صَنَعَ إِلَی نَفْسِهِ مِنْ غَیْرِهِ.

«61»

وَ قَالَ علیه السلام: مَنْ أَمَّلَ إِنْسَاناً فَقَدْ هَابَهُ وَ مَنْ جَهِلَ شَیْئاً عَابَهُ وَ الْفُرْصَةُ خُلْسَةٌ وَ مَنْ کَثُرَ هَمُّهُ سَقِمَ جَسَدُهُ وَ الْمُؤْمِنُ لَا یَشْتَفِی غَیْظُهُ وَ عُنْوَانُ صَحِیفَةِ الْمُؤْمِنِ حُسْنُ خُلُقِهِ. وَ قَالَ فِی مَوْضِعٍ آخَرَ: عُنْوَانُ صَحِیفَةِ السَّعِیدِ حُسْنُ الثَّنَاءِ عَلَیْهِ.

«62»

وَ قَالَ علیه السلام: مَنِ اسْتَغْنَی بِاللَّهِ افْتَقَرَ النَّاسُ إِلَیْهِ وَ مَنِ اتَّقَی اللَّهَ أَحَبَّهُ النَّاسُ وَ إِنْ کَرِهُوا.

روایت 55

علی علیه السّلام هنگام بازگشت قیس بن سعد از مصر به او فرمود: قیس، ناراحتیها و اندوهها اندازه ای دارند و به یکجا منتهی می شوند، شخص عاقل باید در پیش آمدن این ناراحتیها تا موقعی که رو برفتن کند، همچون (شخص در) خواب باشد، زیرا ستیز و سخت گیری با آن ها وقتی روی آورده اند باعث افزایش آن ها می شود .

روایت 56

کشف الغمه: امام علی علیه السّلام فرمود: هر کس به خدا اعتماد کند شادش می کند. و هر که بر او توکل نماید کارهایش را کفایت می نماید، اعتماد به خدا دژ محکمی است که پناه به آن نمی برد مگر مؤمن امین. و توکل بر خدا نجات از هر ناراحتی و سپر برای هر دشمنی است، دین شرافت است و علم گنج، چیزی بیشتر از طمع، مردان را تباه نمی کند.

به وسیله فرمانروا رعیت اصلاح می شود و با دعا بلا رفع می شود، هر کس بر مرکب صبر نشیند راه به جولانگاه پیروزی می یابد، هر کس عیبجویی کند عیبش را می گیرند و هر که ناسزا گوید جواب می شنود و هر که درخت تقوی را بکارد میوه آرزوها را می چیند.

روایت 57

امام علی علیه السّلام فرمود: چهار چیز انسان را در کارها کمک می کند صحت و ثروت و علم و توفیق.

روایت 58

امام علی علیه السّلام فرمود: خدا را بندگانی است که ممتاز به بهره برداری از نعمت های خدایند و به آنها تا وقتی بذل و بخششی داشته باشند ارزانی داشته است، وقتی (از بخشیدن) جلوگیری کردند از آن ها می گیرد و به دیگران می سپارد.

روایت 59

امام علی علیه السّلام فرمود: نعمت خدا بر کسی افزون نمی شود مگر اینکه مخارج و کفالت مردم نیز بر او افزون می گردد. کسی که این مخارج را به گردن نگیرد در معرض زوال قرار می گیرد.

روایت 60

امام علی علیه السّلام فرمود: کسانی که اهل دستگیری هستند احتیاجشان به این کار از مستمندان به دستگیری بیشتر است چون در قبال این دستگیری آن ها پاداش و افتخار و سر بلندی به دست می آورند، پس وقتی کسی دست دیگری را می گیرد، ابتدا دست خود را گرفته و نباید از دیگری در مقابل کاری که برای خود کرده، توقع سپاسگزاری و تشکر داشته باشد.

روایت 61

امام علی علیه السّلام فرمود: هر کس امید به شخصی داشته باشد او را بزرگ نموده و هر کسی چیزی را نداند از آن عیب می گیرد. فرصت مجالی است، هر که زیاد ناراحتی کند خود را بیمار می کند، مؤمن خشم خود را به کار نمی بندد. عنوان نامه عمل مؤمن حسن خلق اوست و در جای دیگر فرمود: عنوان نامه عمل سعید، تمجید و تحسین از اوست.

روایت 62

امام علی علیه السّلام فرمود: هر کس به واسطه توکل بر خدا بی نیاز شود مردم به او نیازمند می شوند و هر که از خدا بپرهیزد مردم او را دوست می دارند گرچه به او گرایشی نداشته باشند.

«63»

وَ قَالَ علیه السلام: عَلَیْکُمْ بِطَلَبِ الْعِلْمِ فَإِنَّ طَلَبَهُ فَرِیضَةٌ وَ الْبَحْثَ عَنْهُ نَافِلَةٌ وَ هُوَ صِلَةٌ بَیْنَ الْإِخْوَانِ وَ دَلِیلٌ عَلَی الْمُرُوَّةِ وَ تُحْفَةٌ فِی الْمَجَالِسِ وَ صَاحِبٌ فِی السَّفَرِ وَ أُنْسٌ فِی الْغُرْبَةِ.

«64»

وَ قَالَ علیه السلام: الْعِلْمُ عِلْمَانِ مَطْبُوعٌ وَ مَسْمُوعٌ وَ لَا یَنْفَعُ مَسْمُوعٌ إِذَا لَمْ یَکُ مَطْبُوعٌ وَ مَنْ عَرَفَ الْحِکْمَةَ لَمْ یَصْبِرْ عَنِ الِازْدِیَادِ مِنْهَا الْجَمَالُ فِی اللِّسَانِ وَ الْکَمَالُ فِی الْعَقْلِ.

«65»

وَ قَالَ علیه السلام: الْعَفَافُ زِینَةُ الْفَقْرِ وَ الشُّکْرُ زِینَةُ الْغِنَی وَ الصَّبْرُ زِینَةُ الْبَلَاءِ وَ التَّوَاضُعُ زِینَةُ الْحَسَبِ وَ الْفَصَاحَةُ زِینَةُ الْکَلَامِ وَ الْعَدْلُ زِینَةُ الْإِیمَانِ وَ السَّکِینَةُ زِینَةُ الْعِبَادَةِ وَ الْحِفْظُ زِینَةُ الرِّوَایَةِ وَ خَفْضُ الْجَنَاحِ زِینَةُ الْعِلْمِ وَ حُسْنُ الْأَدَبِ زِینَةُ الْعَقْلِ وَ بَسْطُ الْوَجْهِ زِینَةُ الْحِلْمِ وَ الْإِیثَارُ زِینَةُ الزُّهْدِ وَ بَذْلُ الْمَجْهُودِ زِینَةُ النَّفْسِ وَ کَثْرَةُ الْبُکَاءِ زِینَةُ الْخَوْفِ وَ التَّقَلُّلُ زِینَةُ الْقَنَاعَةِ وَ تَرْکُ الْمَنِّ زِینَةُ الْمَعْرُوفِ وَ الْخُشُوعُ زِینَةُ الصَّلَاةِ وَ تَرْکُ مَا لَا یَعْنِی زِینَةُ الْوَرَعِ.

«66»

وَ قَالَ علیه السلام: حَسْبُ الْمَرْءِ مِنْ کَمَالِ الْمُرُوَّةِ تَرْکُهُ مَا لَا یَجْمُلُ بِهِ وَ مِنْ حَیَائِهِ أَنْ لَا یَلْقَی أَحَداً بِمَا یَکْرَهُ وَ مِنْ عَقْلِهِ حُسْنُ رِفْقِهِ وَ مِنْ أَدَبِهِ أَنْ لَا یَتْرُکَ مَا لَا بُدَّ لَهُ مِنْهُ وَ مِنْ عِرْفَانِهِ عِلْمُهُ بِزَمَانِهِ وَ مِنْ وَرَعِهِ غَضُّ بَصَرِهِ وَ عِفَّةُ بَطْنِهِ وَ مِنْ حُسْنِ خُلُقِهِ کَفُّهُ أَذَاهُ وَ مِنْ سَخَائِهِ بِرُّهُ بِمَنْ یَجِبُ حَقُّهُ عَلَیْهِ وَ إِخْرَاجُهُ حَقَّ اللَّهِ مِنْ مَالِهِ وَ مِنْ إِسْلَامِهِ تَرْکُهُ مَا لَا یَعْنِیهِ وَ تَجَنُّبُهُ الْجِدَالَ وَ الْمِرَاءَ فِی دِینِهِ وَ مِنْ کَرَمِهِ إِیثَارُهُ عَلَی نَفْسِهِ وَ مِنْ صَبْرِهِ قِلَّةُ شَکْوَاهُ وَ مِنْ عَقْلِهِ إِنْصَافُهُ مِنْ نَفْسِهِ وَ مِنْ حِلْمِهِ تَرْکُهُ الْغَضَبَ عِنْدَ مُخَالَفَتِهِ وَ مِنْ إِنْصَافِهِ قَبُولُهُ الْحَقَّ إِذَا بَانَ لَهُ وَ مِنْ نُصْحِهِ نَهْیُهُ عَمَّا لَا یَرْضَاهُ لِنَفْسِهِ وَ مِنْ حِفْظِهِ جِوَارَکَ تَرْکُهُ تَوْبِیخَکَ عِنْدَ إِسَاءَتِکَ مَعَ عِلْمِهِ بِعُیُوبِکَ وَ مِنْ رِفْقِهِ تَرْکُهُ عَذْلَکَ عِنْدَ غَضَبِکَ بِحَضْرَةِ مَنْ تَکْرَهُ ⁽¹⁾وَ مِنْ حُسْنِ صُحْبَتِهِ لَکَ إِسْقَاطُهُ عَنْکَ مَئُونَةَ أَذَاکَ وَ مِنْ صَدَاقَتِهِ کَثْرَةُ مُوَافَقَتِهِ وَ قِلَّةُ مُخَالَفَتِهِ وَ مِنْ صَلَاحِهِ شِدَّةُ خَوْفِهِ مِنْ ذُنُوبِهِ وَ مِنْ شُکْرِهِ مَعْرِفَةُ إِحْسَانِ مَنْ أَحْسَنَ إِلَیْهِ وَ مِنْ تَوَاضُعِهِ

روایت 63

امام علی علیه السّلام فرمود: دانشجویی بر شما لازم و واجب است، و کنجکاوی و بحث در این باره خوب است. این کار موجب ارتباط با برادران است و راهنمایی بر جوانمردی، و تحفه ای در مجالس، و دوستی در سفر، و مونسی در غربت.

روایت 64

امام علی علیه السّلام فرمود: علم دو نوع است، علمی که نوشته شده و علمی که شنیده شده، علم مسموع سودمند نیست مگر اینکه نوشته شده باشد، و هر کس عارف به حکمت باشد نمی تواند خودداری از افزایش آن نماید. زیبایی در زبان و کمال در عقل است.

روایت 65

امام علی علیه السّلام فرمود: عفاف زینت فقر است و سپاسگزاری زینت ثروت و صبر زینت بلا و تواضع زینت شخصیت و فصاحت زینت کلام و عدل زینت ایمان و آرامش زینت عبادت و حفظ زینت روایت و نقل است. و فروتنی زینت علم و مؤدب بودن زینت عقل و خوشرویی زینت حلم و ایثار زینت زهد، بخشش به مقدار قدرت زینت نفس است و زیاد گریه کردن زینت خوف است. و به کم گذراندن زینت قناعت، و منت نگذاشتن زینت کمک نمودن است، خشوع زینت نماز و ترک آنچه نامربوط است زینت ورع است.

روایت 66

کشف الغمه: امام علی علیه السّلام فرمود: شخصیت انسان از جنبه مروت و جوانمردی کامل، رها کردن چیزهایی است که ناپسند است، و از حیای او این است که با هیچ کس برخورد نامناسب نداشته باشد. و از عقل او خوب رفاقت کردن و از ادب او این است که چیزهای لازم را ترک نکند. و از بینش و عرفان او اطلاع اوست از زمانش. از ورع اوست چشم پوشیدن و جلوگیری از شکم و از خوش اخلاقی او خودداری از آزار و از سخاوت، نیکی به کسی است که حق به گردنش دارد و خارج نمودن حق خدا از مالش، از اسلام اوست رها کردن چیزهایی که به درد نمی خورد و پرهیز از جدال و ستیز در دین و از کرم اوست دیگران را بر خود مقدم داشتن. و از صبر او کم شکایت کردنش، و از عقل اوست انصاف دادن نسبت به خود. و از حلم اوست ترک خشم هنگام مخالفتش و از انصاف اوست قبول کردن حق وقتی برایش واضح شد. از خیرخواهی او نهی نمودن دیگران از چیزهایی است که برای خود نمی پسندد. از حفظ همسایگی اش این است که وقتی کار بدی کردی، با اطلاع از عیبهایت تو را سرزنش نکند. و از حسن رفاقتش این است که در موقع عصبانیت تو پیش کسی که خوشت نمی آید، سرزنشت نکند. و برخورد خوب او با تو به این است که آزار و اذیت خود را از تو نگه دارد. از دوستی او موافقت زیاد اوست با تو و مخالفت کمش، و از صلاح و خوبی اش ترس زیاد از گناه خود است و از سپاسگزاری او توجه به نیکی کسی که به او نیکی نموده و از تواضعش،

مَعْرِفَتُهُ بِقَدْرِهِ وَ مِنْ حِکْمَتِهِ عِلْمُهُ بِنَفْسِهِ وَ مِنْ سَلَامَتِهِ قِلَّةُ حِفْظِهِ لِعُیُوبِ غَیْرِهِ وَ عِنَایَتُهُ بِإِصْلَاحِ عُیُوبِهِ.

«67»

وَ قَالَ علیه السلام: لَنْ یَسْتَکْمِلَ الْعَبْدُ حَقِیقَةَ الْإِیمَانِ حَتَّی یُؤْثِرَ دِینَهُ عَلَی شَهْوَتِهِ وَ لَنْ یَهْلِکَ حَتَّی یُؤْثِرَ شَهْوَتَهُ عَلَی دِینِهِ.

«68»

وَ قَالَ علیه السلام: الْفَضَائِلُ أَرْبَعَةُ أَجْنَاسٍ أَحَدُهَا الْحِکْمَةُ وَ قِوَامُهَا فِی الْفِکْرَةِ وَ الثَّانِی الْعِفَّةُ وَ قِوَامُهَا فِی الشَّهْوَةِ وَ الثَّالِثُ الْقُوَّةُ وَ قِوَامُهَا فِی الْغَضَبِ وَ الرَّابِعُ الْعَدْلُ وَ قِوَامُهُ فِی اعْتِدَالِ قُوَی النَّفْسِ.

«69»

وَ قَالَ علیه السلام: الْعَامِلُ بِالظُّلْمِ وَ الْمُعِینُ لَهُ وَ الرَّاضِی بِهِ شُرَکَاءُ.

«70»

وَ قَالَ علیه السلام: یَوْمُ الْعَدْلِ عَلَی الظَّالِمِ أَشَدُّ مِنْ یَوْمِ الْجَوْرِ عَلَی الْمَظْلُومِ.

«71»

وَ قَالَ علیه السلام: أَقْصَدُ الْعُلَمَاءِ لِلْمَحَجَّةِ الْمُمْسِکُ عِنْدَ الشُّبْهَةِ وَ الْجَدَلُ یُورِثُ الرِّیَاءَ⁽¹⁾وَ مَنْ أَخْطَأَ وُجُوهَ الْمَطَالِبِ خَذَلَتْهُ الْحِیَلُ وَ الطَّامِعُ فِی وَثَاقِ الذُّلِّ وَ مَنْ أَحَبَّ الْبَقَاءَ فَلْیُعِدَّ لِلْمَصَائِبِ قَلْباً صَبُوراً.

«72»

وَ قَالَ علیه السلام: الْعُلَمَاءُ غُرَبَاءُ لِکَثْرَةِ الْجُهَّالِ بَیْنَهُمْ.

«73»

وَ قَالَ علیه السلام: الصَّبْرُ عَلَی الْمُصِیبَةِ مُصِیبَةٌ عَلَی الشَّامِتِ بِهَا.

«74»

وَ قَالَ علیه السلام: التَّوْبَةُ عَلَی أَرْبَعَةِ دَعَائِمَ نَدَمٍ بِالْقَلْبِ وَ اسْتِغْفَارٍ بِاللِّسَانِ وَ عَمَلٍ بِالْجَوَارِحِ وَ عَزْمٍ أَنْ لَا یَعُودَ وَ ثَلَاثٌ مِنْ عَمَلِ الْأَبْرَارِ إِقَامَةُ الْفَرَائِضِ وَ اجْتِنَابُ الْمَحَارِمِ وَ احْتِرَاسٌ مِنَ الْغَفْلَةِ فِی الدِّینِ وَ ثَلَاثٌ یُبَلِّغْنَ بِالْعَبْدِ رِضْوَانَ اللَّهِ کَثْرَةُ الِاسْتِغْفَارِ وَ خَفْضُ الْجَانِبِ وَ کَثْرَةُ الصَّدَقَةِ وَ أَرْبَعٌ مَنْ کُنَّ فِیهِ اسْتَکْمَلَ الْإِیمَانَ مَنْ أَعْطَی لِلَّهِ وَ مَنَعَ فِی اللَّهِ وَ أَحَبَّ لِلَّهِ وَ أَبْغَضَ فِیهِ وَ ثَلَاثٌ مَنْ کُنَّ فِیهِ لَمْ یَنْدَمْ تَرْکُ الْعَجَلَةِ وَ الْمَشُورَةُ وَ التَّوَکُّلُ عِنْدَ الْعَزْمِ عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

«75»

وَ قَالَ علیه السلام: لَوْ سَکَتَ الْجَاهِلُ مَا اخْتَلَفَ النَّاسُ.

«76»

وَ قَالَ علیه السلام: مَقْتَلُ الرَّجُلِ بَیْنَ لَحْیَیْهِ وَ الرَّأْیُ مَعَ الْأَنَاةِ وَ بِئْسَ الظَّهِیرُ الرَّأْیُ الْفَطِیرُ⁽²⁾.

شناختن قدر اوست و از حکمت او اطلاعش از نفس خویش است و از سلامتی او کم دیدن عیوب دیگران و توجه به اصلاح عیب خود است.

روایت 67

کشف الغمه: امام علی علیه السّلام فرمود: بنده ایمان را تکمیل نکرده مگر وقتی دین خود را بر شهوتش مقدم بدارد و هلاک نمی شود مگر شهوتش را بر دین مقدم دارد.

روایت 68

امام علی علیه السّلام فرمود: فضایل چهار نوع است: 1. حکمت که اساس آن در اندیشه است. 2. عفت که اساس آن در شهوت است. 3. قدرت و نیرو که اساس آن در غضب است. 4. عدالت که اساسش در اعتدال نیروهای نفس است.

روایت 69

امام علی علیه السّلام فرمود: عامل ظلم و همکار او و راضی به آن ظلم، هر سه شریک هستند.

روایت 70

امام علی علیه السّلام فرمود: روز عدالت برای ظالم دشوارتر از روز ستم بر مظلوم است .

روایت 71

میانه روترین دانشمندان در استدلال کسی است که هنگام شبهه خوددار باشد. مجادله و بحث و انتقاد موجب ریا می شود. هر کس وجوه مهم مطالب را اشتباه کند چاره اندیشی برایش سودی ندارد. طمعکار در گرو خواری است. هر کس مایل به بقا است باید برای مصایب دلی صبور آماده کند.

روایت 72

امام علی علیه السّلام فرمود: دانشمندان غریبند به واسطه زیادی جهال بین آن ها.

روایت 73

امام علی علیه السّلام فرمود: صبر بر مصیبت مصیبت است برای کسی که نسبت به آن پیش آمد سرزنش می کرد.

روایت 74

امام علی علیه السّلام فرمود: توبه دارای چهار پایه است: 1. پشیمانی دل. 2. استغفار به زبان 3. عمل به وسیله اعضا. 4. تصمیم به ترک تکرار.

سه کار از (علائم) ابرار و نیکان است، به پاداشتن واجبات، اجتناب از محرمات، پرهیز از غفلت در دین. سه چیز بنده را به رضوان خدا می رساند. استغفار زیاد، نرمی و خوش اخلاقی و صدقه زیاد. چهار چیز در هر کس باشد ایمانش کامل است، هر کس برای خدا عطا کند و در راه خدا جلوگیری کند. و برای خدا دوست بدارد و در راه خدا دشمنی نماید. سه چیز است که در هر کس باشد پشیمان نمی شود. ترک عجله و مشورت کردن و توکل بر خدا هنگام تصمیم.

روایت 75

امام علی علیه السّلام فرمود: اگر نادان ساکت باشد مردم با هم اختلاف ندارند.

روایت 76

امام علی علیه السّلام فرمود: کشتنگاه شخص دهان اوست. رای صحیح با تفکر و اندیشه است، بد پشتیبانی است رای بدون اندیشه و تفکر.

«77»

وَ قَالَ علیه السلام: ثَلَاثُ خِصَالٍ تُجْتَلَبُ بِهِنَّ الْمَحَبَّةُ الْإِنْصَافُ فِی الْمُعَاشَرَةِ وَ الْمُوَاسَاةُ فِی الشِّدَّةِ وَ الِانْطِوَاعِ وَ الرُّجُوعُ عَلَی قَلْبٍ سَلِیمٍ ⁽¹⁾.

«78»

وَ قَالَ علیه السلام: فَسَادُ الْأَخْلَاقِ بِمُعَاشَرَةِ السُّفَهَاءِ وَ صَلَاحُ الْأَخْلَاقِ بِمُنَافَسَةِ الْعُقَلَاءِ وَ الْخَلْقُ أَشْکَالٌ فَ کُلٌّ یَعْمَلُ عَلی شاکِلَتِهِ وَ النَّاسُ إِخْوَانٌ فَمَنْ کَانَتْ إِخْوَتُهُ فِی غَیْرِ ذَاتِ اللَّهِ فَإِنَّهَا تَحُوزُ عَدَاوَةً وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ تَعَالَی- الْأَخِلَّاءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِینَ ⁽²⁾.

«79»

وَ قَالَ علیه السلام: مَنِ اسْتَحْسَنَ قَبِیحاً کَانَ شَرِیکاً فِیهِ.

«80»

وَ قَالَ علیه السلام: کُفْرُ النِّعْمَةِ دَاعِیَةُ الْمَقْتِ وَ مَنْ جَازَاکَ بِالشُّکْرِ فَقَدْ أَعْطَاکَ أَکْثَرَ مِمَّا أَخَذَ مِنْکَ.

«81»

وَ قَالَ علیه السلام: لَا یُفْسِدُکَ الظَّنُّ عَلَی صَدِیقٍ وَ قَدْ أَصْلَحَکَ الْیَقِینُ لَهُ وَ مَنْ وَعَظَ أَخَاهُ سِرّاً فَقَدْ زَانَهُ وَ مَنْ وَعَظَهُ عَلَانِیَةً فَقَدْ شَانَهُ اسْتِصْلَاحُ الْأَخْیَارِ بِإِکْرَامِهِمْ وَ الْأَشْرَارِ بِتَأْدِیبِهِمْ وَ الْمَوَدَّةُ قَرَابَةٌ مُسْتَفَادَةٌ وَ کَفَی بِالْأَجَلِ حِرْزاً وَ لَا یَزَالُ الْعَقْلُ وَ الْحُمْقُ یَتَغَالَبَانِ عَلَی الرَّجُلِ إِلَی ثَمَانِیَ عَشْرَةَ سَنَةً فَإِذَا بَلَغَهَا غَلَبَ عَلَیْهِ أَکْثَرُهُمَا فِیهِ وَ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی عَبْدٍ نِعْمَةً فَعَلِمَ أَنَّهَا مِنَ اللَّهِ إِلَّا کَتَبَ اللَّهُ جَلَّ اسْمُهُ لَهُ شُکْرَهَا قَبْلَ أَنْ یُحَمِّدَهُ عَلَیْهَا وَ لَا أَذْنَبَ ذَنْباً فَعَلِمَ أَنَّ اللَّهَ مُطَّلِعٌ عَلَیْهِ إِنْ شَاءَ عَذَّبَهُ وَ إِنْ شَاءَ غَفَرَ لَهُ إِلَّا غَفَرَ اللَّهُ لَهُ قَبْلَ أَنْ یَسْتَغْفِرَهُ.

«82»

وَ قَالَ علیه السلام: الشَّرِیفُ کُلُّ الشَّرِیفِ مَنْ شَرَّفَهُ عِلْمُهُ وَ السُّؤْدُدُ⁽³⁾حَقُّ السُّؤْدُدِ لِمَنِ اتَّقَی اللَّهَ رَبَّهُ وَ الْکَرِیمُ ⁽⁴⁾

مَنْ أَکْرَمَ عَنْ ذُلِّ النَّارِ وَجْهَهُ.

روایت 77

سه چیز موجب جلب محبت می شود. انصاف در معاشرت و مواسات و برابری در گرفتاری و همآهنگی، و برگشت به قلب درست و سالم.

روایت 78

امام علی علیه السّلام فرمود: فساد اخلاق به واسطه همنشینی با نادانان به وجود می آید و اخلاق خوب به وسیله آمد و رفت با عقلاء، اخلاق عبارت است از شکلها، هر کسی رفتارش مطابق نوع شکل اوست. مردم برادر یکدیگرند، هر کس برادری در غیر راه خدا بگیرد موجب عداوت و دشمنی می شود و این فرموده خداست «الْأَخِلَّاءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِینَ»⁽⁵⁾{در آن روز، یاران - جز پرهیزگاران - بعضی شان دشمن بعضی دیگرند}.

روایت 79

امام علی علیه السّلام فرمود: هر کس کار بدی را خوب شمارد شریک با اوست.

روایت 80

امام علی علیه السّلام فرمود: ناسپاسی نعمت موجب خشم است هر سپاسگذار که نعمت تو را با تشکر جواب داد، بیشتر از آنچه گرفته، به تو داده است.

روایت 81

کشف الغمه: امام علی علیه السّلام فرمود: دوستی که یقین به خوبی او کرده ای، با گمان نمی توان او را بد شمرد. هر کس برادر خود را پنهانی پند داد او را آراسته و هر که آشکار به موعظه او پرداخت از شخصیتش کاسته است. راهنمایی آدمهای خوب با احترام به آن ها است. ولی اشرار را باید تادیب نمود. دوستی و محبت یک نوع خویشاوندی سودمند است. احتیاط از اجل کفایت می کند.

عقل و حماقت تا هجده سال پیوسته برای پیروزی بر شخص در مبارزه هستند، وقتی به هجده سالگی رسید، هر کدام از این دو را که بیشتر داشته باشد بر او غالب می شود. هر نعمتی را که خداوند به بنده ای ارزانی داشت اگر بداند که این نعمت از خدا است، پیش از اینکه حمد و ستایش کند بر آن نعمت، سپاس و شکر آن را به جای آورده و هر گناهی که انجام داد اگر بداند خدا مطلع است و او را اگر خواست عذاب می کند و اگر بخواهد می بخشد، خداوند آن گناهش را قبل از توبه و استغفار می بخشد.

روایت 82

امام علی علیه السّلام فرمود: با شخصیت کسی است که علم به او شخصیت داده است، بزرگوار واقعی کسی است که از خدا بپرهیزد، کریم واقعی کسی است که چهره خویش را از دچار شدن به کیفر آتش نگهدارد .

«83»

وَ قَالَ علیه السلام: مَنْ أَمَّلَ فَاجِراً کَانَ أَدْنَی عُقُوبَتِهِ الْحِرْمَانَ.

«84»

وَ قَالَ علیه السلام: اثْنَانِ عَلِیلَانِ أَبَداً صَحِیحٌ مُحْتَمٍ وَ عَلِیلٌ مُخَلِّطٌ⁽¹⁾. مَوْتُ الْإِنْسَانِ بِالذُّنُوبِ أَکْثَرُ مِنْ مَوْتِهِ بِالْأَجَلِ وَ حَیَاتُهُ بِالْبِرِّ أَکْثَرُ مِنْ حَیَاتِهِ بِالْعُمُرِ.

«85»

وَ قَالَ علیه السلام: لَا تُعَاجِلُوا الْأَمْرَ قَبْلَ بُلُوغِهِ فَتَنْدَمُوا وَ لَا یَطُولَنَّ عَلَیْکُمُ الْأَمَدُ فَتَقْسُوَ قُلُوبُکُمْ وَ ارْحَمُوا ضُعَفَاءَکُمْ وَ اطْلُبُوا الرَّحْمَةَ مِنَ اللَّهِ بِالرَّحْمَةِ لَهُمْ.

«86»

مِنْ کِتَابِ مَطَالِبِ السَّئُولِ ⁽²⁾، مِنْ کَلَامِهِ علیه السلام: غَرَّکَ عِزُّکَ فَصَارَ قُصَارُ ذَلِکَ ذُلَّکَ فَاخْشَ فَاحِشَ فِعْلِکَ فَعَلَّکَ بِهَذَا تَهْدَأُ.

«87»

وَ مِنْ کَلَامِهِ علیه السلام: الْعَالَمُ حَدِیقَةٌ سَیَّاحُهَا الشَّرِیعَةُ وَ الشَّرِیعَةُ سُلْطَانٌ تَجِبُ لَهُ الطَّاعَةُ وَ الطَّاعَةُ سِیَاسَةٌ یَقُومُ بِهَا الْمَلِکُ وَ الْمَلِکُ رَاعٍ یَعْضُدُهُ الْجَیْشُ وَ الْجَیْشُ أَعْوَانٌ یَکْفُلُهُمُ الْمَالُ وَ الْمَالُ رِزْقٌ یَجْمَعُهُ الرَّعِیَّةُ وَ الرَّعِیَّةُ سَوَادٌ یَسْتَعْبِدُهُمُ الْعَدْلُ وَ الْعَدْلُ أَسَاسٌ بِهِ قِوَامُ الْعَالَمِ.

«88»

نهج ⁽³⁾،[نهج البلاغة] قَالَ علیه السلام: الْأَقَاوِیلُ مَحْفُوظَةٌ وَ السَّرَائِرُ مَبْلُوَّةٌ⁽⁴⁾وَ کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ رَهِینَةٌ وَ النَّاسُ مَنْقُوصُونَ مَدْخُولُونَ إِلَّا مَنْ عَصَمَ اللَّهُ ⁽⁵⁾سَائِلُهُمْ مُتَعَنِّتٌ وَ مُجِیبُهُمْ مُتَکَلِّفٌ یَکَادُ أَفْضَلُهُمْ رَأْیاً یَرُدُّهُ عَنْ فَضْلِ رَأْیِهِ الرِّضَا وَ السُّخْطُ وَ یَکَادُ أَصْلَبُهُمْ عُوداً تَنْکَؤُهُ اللَّحْظَةُ وَ تَسْتَحِیلُهُ الْکَلِمَةُ الْوَاحِدَةُ⁽⁶⁾. مَعَاشِرَ النَّاسِ اتَّقُوا اللَّهَ

روایت 83

امام علی علیه السّلام فرمود: هر کس امیدوار به شخص فاجری باشد، کمترین کیفر او محرومیت است.

روایت 84

امام علی علیه السّلام فرمود: دو نفر همیشه مریض خواهند بود. شخص سالمی که پرهیز ندارد و بیماری که از خوردن (چیزهای) مضر باک ندارد. مرگ انسان به وسیله گناهان بیشتر از مرگ او به وسیله اجل است. و زندگی او با نیکوکاری بیشتر از زندگی با عمر (طبیعی) است.

روایت 85

امام علی علیه السّلام فرمود: عجله در کار پیش از موقع نکنید که موجب پشیمانی است. مبادا زمان به نظر شما طولانی بیاید که موجب قساوت قلب می شود. به ضعیفان رحم کنید. از خدا با رحم کردن به آن ها رحمت بخواهید.⁽⁷⁾

در کتاب مطالب السؤول نقل شده است.⁽⁸⁾

روایت 86

مطالب السؤول: امام علی علیه السّلام فرمود: شخصیت کاذبت تو را فریب داده و بها دادن به این شخصیت کاذب موجب خواری تو است، از کار بد خود بترس شاید بدین وسیله هدایت شوی.

روایت 87

امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمود: جهان باغ و بستانی است که سیاحتگر آن شریعت است و شریعت سلطان و پادشاهی است که اطاعتش واجب است. فرمانبرداری و اطاعت راه و روشی است که موجب بقای ملک و مملکت است. پادشاه به کمک سپاه، نگهبان و حافظ مردم است. سپاه همکارانی هستند که به وسیله مال اداره می شوند، مال نیز رزق و توشه ایست که رعیت و مردم آن را جمع می کنند، مردم توده ای هستند که می توان آن هارا با عدل و دادگری بنده خود کرد، عدالت اساس و پایه استواری جهان است.

روایت 88

نهج البلاغه: امام علی علیه السّلام فرمود: گفتارها محفوظ است و اعمال پنهان برای خدا آشکار است. هر کسی در گرو اعمال خویش است. مردم پیوسته در زیانند و عقل و درایت خویش را از دست می دهند مگر آن ها که در پناه لطف خدایند. سؤال کننده آن ها لجباز و جواب دهنده شان خودنماست. بهترین صاحب نظر آن ها ممکن است با یک خوشحالی یا خشم تغییر نظر و عقیده دهد. پایدارترین آن ها در دین با یک تماشا سقوط می کند و یک سخن او را از عقیده اش برمی گرداند.

مردم از خدا بپرهیزید،

فَکَمْ مِنْ مُؤَمِّلٍ مَا لَا یَبْلُغُهُ وَ بَانٍ مَا لَا یَسْکُنُهُ وَ جَامِعٍ مَا سَوْفَ یَتْرُکُهُ وَ لَعَلَّهُ مِنْ بَاطِلٍ جَمَعَهُ وَ مِنْ حَقٍّ مَنَعَهُ أَصَابَهُ حَرَاماً وَ احْتَمَلَ بِهِ آثَاماً فَبَاءَ بِوِزْرِهِ وَ قَدِمَ عَلَی رَبِّهِ آسِفاً لَاهِفاً قَدْ خَسِرَ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةَ ذلِکَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِینُ.

«89»

وَ قَالَ علیه السلام⁽¹⁾: الْمَنِیَّةُ وَ لَا الدَّنِیَّةُ وَ التَّقَلُّلُ وَ لَا التَّوَسُّلُ ⁽²⁾وَ مَنْ لَمْ یُعْطِ قَاعِداً لَمْ یُعْطَ قَائِماً وَ الدَّهْرُ یَوْمَانِ یَوْمٌ لَکَ وَ یَوْمٌ عَلَیْکَ فَإِذَا کَانَ لَکَ فَلَا تَبْطَرْ وَ إِذَا کَانَ عَلَیْکَ فَاصْبِرْ.

«90»

وَ قَالَ علیه السلام⁽³⁾: مِسْکِینٌ ابْنُ آدَمَ مَکْتُومُ الْأَجَلِ مَکْنُونُ الْعِلَلِ مَحْفُوظُ الْعَمَلِ تُؤْلِمُهُ الْبَقَّةُ وَ تَقْتُلُهُ الشَّرْقَةُ وَ تُنَتِّنُهُ الْعَرْقَةُ⁽⁴⁾.

«91»

کَنْزُ الْکَرَاجُکِیِ ⁽⁵⁾،: وَ رُوِیَ أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام مَرَّ عَلَی الْمَدَائِنِ فَلَمَّا رَأَی آثَارَ کِسْرَی وَ قُرْبَ خَرَابِهَا قَالَ رَجُلٌ مِمَّنْ مَعَهُ:

جَرَتِ الرِّیَاحُ عَلَی رُسُومِ دِیَارِهِمْ *** فَکَأَنَّهُمْ کَانُوا عَلَی مِیعَادٍ

فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَ فَلَا قُلْتُمْ- کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ- وَ زُرُوعٍ وَ مَقامٍ کَرِیمٍ- وَ نَعْمَةٍ کانُوا فِیها فاکِهِینَ- کَذلِکَ وَ أَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِینَ- فَما بَکَتْ عَلَیْهِمُ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ وَ ما کانُوا مُنْظَرِینَ ⁽⁶⁾.

«92»

مِنْ کِتَابِ مَطَالِبِ السَّئُولِ ⁽⁷⁾، لِکَمَالِ الدِّینِ مُحَمَّدِ بْنِ طَلْحَةَ مِنْ

بسا آرزومندانی که به آرزوی خود نرسیدند و مسکنی را ساختند که در آن سکنی نگرفتند و بسا جمع کنندگان (مالی) که به زودی رهایش می کنند. شاید از راه ناصحیح جمع کرده و یا جلوگیری از حقی نموده، از حرام به دست آورده و گرفتار گناهان شده. معامله با گناه نموده، به پیشگاه پروردگار با تاسف و افسوس می رود. زیانکار دنیا و آخرت این است، زیانی آشکار.

روایت 89

امام علی علیه السّلام فرمود: مرگ آری، پستی و ذلت نه. کمبود و به کم ساختن آری، وابستگی نه. هر کس نشسته ندهد برخاسته هم نخواهد داد. روزگار دو روز است، یک روز به نفع تو و یک روز به زیانت، وقتی به نفع تو بود از تکبر بپرهیز و وقتی بر ضرر تو است صبر کن.

روایت 90

امام علی علیه السّلام فرمود: بیچاره پسر آدم! اجلش پنهان است و دردها و ناراحتیهایش نامعلوم اما عملش محفوظ، از نیش یک پشه ناراحت است و اگر یک جرعه آب در گلویش گیر کند او را می کشد. و عرق موجب بوی بد پیکرش می گردد.

روایت 91

کنز کراجکی: روایت شده که امیرالمؤمنین علیه السّلام از مداین عبور می کرد، همین که چشمش به آثار کسری افتاد که در شرف خرابی است یکی از همراهانش گفت:

بادها بر خانه های (بر باد رفتگان) بر گذشت (و آنان را ببرد) گویا (با یکدیگر) دیدارگاهی داشتند.

امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمود: چرا این آیه را نمی خوانی؟ «کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ. *وَ زُرُوعٍ وَ مَقامٍ کَرِیمٍ. *وَ نَعْمَةٍ کانُوا فِیها فاکِهِینَ. *کَذلِکَ وَ أَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِینَ. *فَما بَکَتْ عَلَیْهِمُ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ وَ ما کانُوا مُنْظَرِینَ».⁽⁸⁾{ [وه!] چه باغها و چشمه سارانی [که آنها بعد از خود] بر جای نهادند، و کشتزارها و جایگاه های نیکو، و نعمتی که از آن برخوردار بودند. [آری] این چنین [بود] و آنها را به مردمی دیگر میراث دادیم. و آسمان و زمین بر آنان زاری نکردند و مهلت نیافتند.}

روایت 92

مطالب السؤول:

نَظْمِهِ علیه السلام:

دَلِیلُکَ أَنَّ الْفَقْرَ خَیْرٌ مِنَ الْغِنَی *** وَ أَنَّ قَلِیلَ الْمَالِ خَیْرٌ مِنَ الْمُثْرِی ⁽¹⁾

لِقَاؤُکَ مَخْلُوقاً عَصَی اللَّهَ بِالْغِنَی *** وَ لَمْ تَرَ مَخْلُوقاً عَصَی اللَّهَ بِالْفَقْرِ

وَ قَوْلُهُ:

لِکُلِّ اجْتِمَاعٍ مِنْ خَلِیلَیْنِ فُرْقَةٌ *** وَ کُلُّ الَّذِی دُونَ الْوَفَاةِ قَلِیلٌ

وَ إِنَّ افْتِقَادِی وَاحِداً بَعْدَ وَاحِدٍ *** دَلِیلٌ عَلَی أَنْ لَا یَدُومَ خَلِیلٌ

وَ قَوْلُهُ:

عَلِّلِ النَّفْسَ بِالْکَفَافِ وَ إِلَّا *** طَلَبَتْ مِنْکَ فَوْقَ مَا یَکْفِیهَا

مَا لِمَا قَدْ مَضَی وَ لَا لِلَّذِی لَمْ *** یَأْتِ مِنْ لَذَّةٍ لِمُسْتَحِلِّیهَا

إِنَّمَا أَنْتَ طُولَ مُدَّةِ مَا *** عُمِّرْتَ کَالسَّاعَةِ الَّتِی أَنْتَ فِیهَا

وَ قَوْلُهُ علیه السلام: یَرْثِی رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله:

أَ مِنْ بَعْدِ تَکْفِینِ النَّبِیِّ وَ دَفْنِهِ *** بِأَثْوَابِهِ آسَی عَلَی هَالِکٍ ثَوَی

رُزِینَا رَسُولَ اللَّهِ فِینَا فَلَنْ نَرَی *** بِذَاکَ عَدِیلًا مَا حَیِینَا مِنَ الرَّزَی

وَ کَانَ لَنَا کَالْحِصْنِ مِنْ دُونِ أَهْلِهِ *** لَهُمْ مَعْقِلٌ فِیهَا حَصِینٌ مِنَ الْعِدَی

وَ کُنَّا بِمَرْآهُ نَرَی النُّورَ وَ الْهُدَی *** صَبَاحَ مَسَاءَ رَاحَ فِینَا أَوِ اغْتَدَی

فَقَدْ غَشِیَتْنَا ظُلْمَةٌ بَعْدَ مَوْتِهِ *** نَهَاراً وَ قَدْ زَادَتْ عَلَی ظُلْمَةِ الدُّجَی

فَیَا خَیْرَ مَنْ ضَمَّ الْجَوَانِحَ وَ الْحَشَا *** وَ یَا خَیْرَ مَیْتٍ ضَمَّهُ التُّرْبُ وَ الثَّرَی

کَأَنَّ أُمُورَ النَّاسِ بَعْدَکَ ضُمِّنَتْ *** سَفِینَةَ مَوْجِ الْبَحْرِ وَ الْبَحْرُ قَدْ سَمَا⁽²⁾

وَ ضَاقَ فَضَاءُ الْأَرْضِ عَنْهُمْ بِرُحْبِهِ *** لِفَقْدِ رَسُولِ اللَّهِ إِذْ قِیلَ قَدْ مَضَی

فَقَدْ نَزَلَتْ لِلْمُسْلِمِینَ مُصِیبَةٌ *** کَصَدْعِ الصَّفَا لَا شِعْبَ لِلصَّدْعِ فِی الصَّفَا

فَلَنْ یَسْتَقِلَّ النَّاسُ تِلْکَ مُصِیبَةً *** وَ لَنْ یُجْبَرَ الْعَظْمُ الَّذِی مِنْهُمُ وَهَی

وَ فِی کُلِّ وَقْتٍ لِلصَّلَاةِ یَهِیجُهُ *** بِلَالٌ وَ یَدْعُو بِاسْمِهِ کُلُّ مَنْ دَعَا

از اشعار مولا امیرالمؤمنین علیه السّلام است: دلیل تو بر اینکه فقر بهتر از ثروت است و مال کم بهتر از مال برهم انباشتن است این است که بسیاری از ثروتمندان را دیده ای که گناهکارند ولی کسی را ندیده ای به واسطه فقر گناه کند.

شعری دیگر:

اجتماع هر دو دوستی مبدل به فراق می شود، اما از هر جدایی غیر مرگ باکی نیست.

از دست دادن یکی پس از دیگری دلیلی است بر اینکه هیچ دوستی باقی نمی ماند.

شعری دیگر:

نفس را به مقدار کفاف و اندازه لازم عادت بده و گر نه از تو بیشتر از مقدار لازم را می خواهد.

آنچه که گذشته و آنچه که از آن لذت نبرده، برای کسی که آن را حلال می شمارد بی فایده است.

در طول مدت گذشته و آینده به اندازه همین ساعتی که در آن هستی نمی توانی بهره برداری کنی.

اشعار آن جناب در مرثیه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم: آیا پس از کفن نمودن و به خاک سپردن رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم با جامه هایش، برای مرده دیگری غمگین شوم؟!

به غم رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله گرفتار شدیم و از این پس تا زنده ایم نمونه آن حضرت را برای نجات یافتن از رذالت نخواهیم یافت.

رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله برای ما (مسلمانان) و اهل بیت خود همانند دژ بود، قلعه ای که در آن پناهگاهی از دشمن بود.

هر وقت آن حضرت را می دیدی، نور بود و هدایت، روز و شب، راه می رفت و یا غذا می خورد (می درخشید و راهنمایی می کرد(.

پس از مرگ محمّد صلّی اللّه علیه و آله ظلمت ما را فراگرفت، روز ما آن قدر تاریک شد که از شب ظلمانی تاریکتر گردید.

ای بهترین وجودی که اعضا و جوارح احاطه ات کرده! ای بهترین مرده ای که خاک و گِل در آغوشت گرفته!

گویا پس از تو امور مردم همانند آن کشتی شده که در میان طوفان دریا گرفتار آمده است.

فضای زمین با آن همه وسعت بر اثر درگذشت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و اعلام خبر مرگ آن حضرت برای مردم تنگ گردید.

به تحقیق مصیبت بزرگی به مسلمانان وارد آمد، گویا شکافی در سنگ سخت پدیدار گردیده که قابل اصلاح نیست.

مردم مصیبت درگذشت محمّد صلّی اللّه علیه و آله را هیچگاه کوچک نمی شمارند و استخوانی که از مردم شکست قابل درمان نیست.

موقع هر نمازی بلال نام محمّد صلّی اللّه علیه و آله را می برد و دعای هر کس همیشه همراه نام آن حضرت است.

وَ یَطْلُبُ أَقْوَامٌ مَوَارِیثَ هَالِکٍ *** وَ فِینَا مَوَارِیثُ النُّبُوَّةِ وَ الْهُدَی

وَ قَدْ نُقِلَتْ ⁽¹⁾هَذِهِ الْمَرْثِیَةُ عَنْهُ بِزِیَادَةٍ أُخْرَی فَمَا رَأَیْتُ إِسْقَاطَهَا فَأُثَبِّتُهَا عَلَی صُورَتِهَا وَ هِیَ هَذِهِ:

أَ مِنْ بَعْدِ تَکْفِینِ النَّبِیِّ وَ دَفْنِهِ *** بِأَثْوَابِهِ آسَی عَلَی مَیِّتٍ ثَوَی

لَقَدْ غَابَ فِی وَقْتِ الظَّلَامِ لِدَفْنِهِ *** عَنِ النَّاسِ مَنْ هُوَ خَیْرُ مَنْ وَطِئَ الْحَصَا

رُزِینَا رَسُولَ اللَّهِ فِینَا فَلَنْ نَرَی *** لِذَاکَ عَدِیلًا مَا حَیِینَا مِنَ الرَّزَی

رُزِینَا رَسُولَ اللَّهِ فِینَا وَ وَحْیَهُ *** فَخَیْرُ خِیَارٍ مَا رُزِینَا وَ لَا سِوَی

فَمِثْلُ رَسُولِ اللَّهِ إِذْ حَانَ یَوْمُهُ *** لِفِقْدَانِهِ فَلْیَبْکِ یَا عَیْشُ مَنْ بَکَی

وَ کَانَ لَنَا کَالْحِصْنِ مِنْ دُونِ أَهْلِهِ *** لَهُمْ مَعْقِلٌ مِنْهُ حَصِینٌ مِنَ الْعِدَی

وَ کُنَّا بِرُؤْیَاهُ نَرَی النُّورَ وَ الْهُدَی *** صَبَاحَ مَسَاءَ رَاحَ فِینَا أَوِ اغْتَدَی

فَقَدْ غَشِیَتْنَا ظُلْمَةٌ بَعْدَ مَوْتِهِ *** نَهَاراً فَقَدْ زَادَتْ عَلَی ظُلْمَةِ الدُّجَی

وَ کُنَّا بِهِ شَمَّ الْأَنُوفِ بِنَجْوَةٍ *** عَلَی مَوْضِعٍ لَا یُسْتَطَاعُ وَ لَا یَرَی

فَیَا خَیْرَ مَنْ ضَمَّ الْجَوَانِحَ وَ الْحَشَا *** وَ یَا خَیْرَ مَیْتٍ ضَمَّهُ التُّرْبُ وَ الثَّرَی

کَأَنَّ أُمُورَ النَّاسِ بَعْدَکَ ضُمِّنَتْ *** سَفِینَةَ مَوْجِ الْبَحْرِ وَ الْبَحْرُ قَدْ طَمَی

وَ هُمْ کَالْأُسَارَی مِنْ تَوَقُّعِ هَجْمَةٍ *** مِنَ الشَّرِّ یَرْجُو مَنْ رَجَاهَا عَلَی شَفَا

وَ ضَاقَ فَضَاءُ الْأَرْضِ عَنْهُمْ بِرُحْبِهِ *** لِفَقْدِ رَسُولِ اللَّهِ إِذْ قِیلَ قَدْ قَضَی

فَیَا لَانْقِطَاعُ الْوَحْیِ عَنَّا بِنُورِهِ *** إِذَا أَمْرُنَا أَعْشَی لِفَقْدِکَ أَوْ دَجَی

لَقَدْ نَزَلَتْ بِالْمُسْلِمِینَ مُصِیبَةٌ *** کَصَدْعِ الصَّفَا لَا شِعْبَ لِلصَّدْعِ فِی الصَّفَا

فَیَا حُزْنَنَا إِنَّا رُزِینَا نَبِیَّنَا *** عَلَی حِینَ تَمَّ الدِّینُ وَ اشْتَدَّتِ الْقُوَی

فَلَنْ یَسْتَقِلَّ النَّاسُ تِلْکَ مُصِیبَةً *** وَ لَنْ یُجْبَرَ الْعَظْمُ الَّذِی مِنْهُمْ وَهَی

کَأَنَّا لِأُولَی شُبْهَةٍ سَفْرُ لَیْلَةٍ *** أَضَلُّوا الْهُدَی لَا نَجْمَ فِیهَا وَ لَا ضَوَا

فَیَا مَنْ لِأَمْرٍ اعْتَرَانَا بِظُلْمَةٍ *** وَ کُنْتَ لَهُ بِالنُّورِ فِینَا إِذَا اعْتَرَی

تمام مردم دنبال ارث مرده هستند که آن را به دست آورند، ولی ارث پیامبری (معنویت) و هدایت است که در میان ماست .

همین مرثیه از امیرالمؤمنین علیه السّلام به صورت دیگری که بیشتر از این اشعار است نقل شده است که به همان صورت در این جا می آورم:

آیا پس از کفن نمودن و به خاک سپردن رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم با جامه هایش، برای مرده دیگری غمگین شوم؟!

در وقت تاریکی با دفن آن حضرت، بهترین کسی که روی زمین راه رفته است از چشم مردم پنهان شد.

به غم رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله گرفتار شدیم و از این پس تا زنده ایم نمونه آن حضرت را برای نجات از رذالت نخواهیم یافت.

به غم رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و (انقطاع) وحی او گرفتار شدیم بهترین کسی از مردم بود که ما برای او غمگین شده ایم.

پس مثل رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم، هنگامی که اجلش فرا رسد به خاطر فقدان او باید گریست، ای زندگی کسی که گریه کرده است.

رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله برای ما (مسلمانان) و اهل بیت خود همانند دژ بود، قلعه ای که در آن پناهگاهی از دشمن بود .

هر وقت آن حضرت را می دیدی، نور بود و هدایت، روز و شب، راه می رفت و یا غذا می خورد (می درخشید و راهنمایی می کرد(.

پس از مرگ محمّد صلّی اللّه علیه و آله ظلمت ما را فراگرفت، روز ما آن قدر تاریک شد که از شب ظلمانی تاریکتر گردید.

و ما به واسطه رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله سربلند و دارای جایگاه مرتفع بودیم و کسی قدرت رسیدن و دیدن آنجا را نداشت.

ای بهترین وجودی که اعضا و جوارح احاطه ات کرده! ای بهترین مرده ای که خاک و گِل در آغوشت گرفته!

گویا پس از تو امور مردم همانند آن کشتی شده که در میان طوفان دریا گرفتار آمده است .

و مردم به دلیل هجوم بدی ها مانند اسیرانی هستند که امید رهایی از لب پرتگاه شرارت را دارند.

فضای زمین با آن همه وسعت بر اثر درگذشت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و اعلام خبر مرگ آن حضرت برای مردم تنگ گردید.

ای وای از انقطاع وحی از ما، وحی ای که به (واسطه) نور آن حضرت بود. هنگامی که ما مأمور شدیم شب به سر بریم به خاطر فقدان تو یا تاریکی.

به تحقیق مصیبت بزرگی به مسلمانان وارد آمد، گویا شکافی در سنگ سخت پدیدار گردیده که قابل اصلاح نیست.

ای وای بر حزن و غمگینی ما که ما به مصیبت پیامبرمان مبتلا شدیم، زمانی که دین تمام شد و نیرو سخت گشت.

مردم مصیبت درگذشت محمّد صلّی اللّه علیه و آله را هیچگاه کوچک نمی شمارند و استخوانی که از مردم شکست قابل درمان نیست.

گویا ما برای اولین شبهه سفر شبانه بودیم که هدایت را گمراه کردند، شبی که هیچ ستاره و روشنایی در آن نبود.

ای کسی که در تاریکی همراه با نور برای کار نیکی آمدی.

فَتَجْلُو الْعَمَی عَنَّا فَیُصْبِحُ مُسْفِراً *** لَنَا الْحَقُّ مِنْ بَعْدِ الرَّخَا مُسْفِرَ اللِّوَا

وَ تَجْلُو بِنُورِ اللَّهِ عَنَّا وَ وَحْیِهِ *** عَمَی الشِّرْکِ حَتَّی یَذْهَبَ الشَّکُّ وَ الْعَمَی

تَطَاوَلَ لَیْلِی أَنَّنِی لَا أَرَی لَهُ *** شَبِیهاً وَ لَمْ یُدْرِکْ لَهُ الْخَلْقُ مُنْتَهَی

وَ فِی کُلِّ وَقْتٍ لِلصَّلَاةِ یَهِیجُهُ *** بِلَالٌ وَ یَدْعُو بِاسْمِهِ کُلُّ مَنْ دَعَا

یُذَکِّرُنِی رُؤْیَا الرَّسُولِ بِدَعْوَةٍ *** یُنَوِّهُ فِیهَا بِاسْمِهِ کُلُّ مَنْ دَعَا

فَوَلَّی أَبَا بَکْرٍ إِمَامَ صَلَاتِنَا *** وَ کَانَ الرِّضَا مِنَّا لَهُ حِینَ یُجْتَبَی

أَبَی الصَّبْرُ إِلَّا أَنْ یَقُومَ مَقَامَهُ *** وَ خَافَ بِأَنْ یَقْلِبَ الصَّبْرَ وَ الْعَنَا⁽¹⁾

وَ قَوْلُهُ علیه السلام یَرْثِیهِ صلی الله علیه و آله ⁽²⁾:

أَلَا طَرَقَ النَّاعِی بِلَیْلٍ فَرَاعَنِی *** وَ أَرَّقَنِی لَمَّا اسْتَهَلَّ مُنَادِیاً

فَقُلْتُ لَهُ لَمَّا رَأَیْتُ الَّذِی أَتَی *** أَ غَیْرَ رَسُولِ اللَّهِ إِذْ کُنْتَ نَاعِیاً

فَحُقِّقَ مَا أَشْفَقْتُ مِنْهُ وَ لَمْ یُبَلْ *** وَ کَانَ خَلِیلِی عِزَّنَا وَ جُمَالِیاً

فَوَ اللَّهِ مَا أَنْسَاکَ أَحْمَدُ مَا مَشَتْ *** بِیَ الْعِیسُ فِی أَرْضٍ تَجَاوَزْنَ وَادِیاً

وَ کُنْتُ مَتَی أَهْبِطُ مِنَ الْأَرْضِ تَلْعَةً *** أَرَی أَثَراً مِنْهُ جَدِیداً وَ عَافِیاً

شَدِیدٌ جَرِیُّ الصَّدْرِ نَهْدٌ مُصَدَّرٌ *** هُوَ الْمَوْتُ مَعْذُورٌ عَلَیْهِ وَ عَادِیاً

وَ مِمَّا نُقِلَ عَنْهُ علیه السلام قَوْلُهُ وَ قِیلَ هُمَا لِغَیْرِهِ:

زَعَمَ الْمُنَجِّمُ وَ الطَّبِیبُ کِلَاهُمَا *** أَنْ لَا مَعَادَ فَقُلْتُ ذَاکَ إِلَیْکُمَا

إِنْ صَحَّ قَوْلُکُمَا فَلَسْتُ بِخَاسِرٍ *** أَوْ صَحَّ قَوْلِی فَالْوَبَالُ عَلَیْکُمَ

وَ مِمَّا نُقِلَ عَنْهُ علیه السلام قَوْلُهُ:

وَ لِی فَرَسٌ لِلْخَیْرِ بِالْخَیْرِ مُلْجَمٌ *** وَ لِی فَرَسٌ لِلشَّرِّ بِالشَّرِّ مُسْرَجٌ

فَمَنْ رَامَ تَقْوِیمِی فَإِنِّی مُقَوَّمٌ *** وَ مَنْ رَامَ تَعْوِیجِی فَإِنِّی مُعَوَّجٌ

وَ مِمَّا نُقِلَ عَنْهُ علیه السلام قَوْلُهُ:

وَ لَوْ أَنِّی أُطِعْتُ حَمَلْتُ قَوْمِی *** عَلَی رُکْنِ الْیَمَامَةِ وَ الشَّامِ

کوری ما را روشنایی بخشیدی، پس صبحی روشن گردید. حق برای ما است پس از افتادن پرچم روشنایی.

با نور خدا و وحی، او کوری شرک را برای ما روشن ساخت تا شک و نابینایی را از بین ببرد

لیلا خود بزرگ بینی کرد که ما برای او شبیهی نمی یابیم و مردم آخر آن را درک نکردند.

درعین اینکه موقع هر نمازی بلال نام محمّد صلّی اللّه علیه و آله را می برد و هرکس دعا می کند نیز همیشه نام آن حضرت را می برد.

خواب رسول خدا دعوتی را به یادم آورد که در آن دعوت اسم خودش را بلند کرد و هر کسی که دعا می کند .

پس ابوبکر پیش نمازی ما را به عهده گرفت. وقتی او برگزیده شد، تا مدتی از او رضایت داشتیم.

صبر إبا می ورزد مگر این که جانشینی یابد. و ترسید که صبر و رنج برگردد.

اشعار دیگری در مرثیه پیامبر صلی الله علیه و آله:

منادی مرگ، شبانه خبر مرگ (رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله) را اعلام کرد و آنگاه که اولین فریاد را شنیدم به وحشت افتادم و خواب از چشمم رفت.

وقتی فریادش را شنیدم به او گفتم، آیا خبر مرگ دیگری غیر از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله را می دهی؟

از آنچه می ترسیدم پیش آید پیش آمد و باکی نداشت. محمد صلّی اللّه علیه و آله دوست، پشتوانه و مایه افتخار من بود.

به خدا سوگند یا احمد صلّی اللّه علیه و آله، تا زمانی که بر روی شتر سفید سوارم و حرکت دارم و زنده هستم تو را فراموش نخواهم کرد.

آنگاه که تپه و ماهور را زیر پا می گذارم نشانی نو و کهنه از تو به خاطر می آورم.

محمّد صلّی اللّه علیه و آله نیرومند بود، سینه ای قوی داشت، در حمله پیشاهنگ بود، شیر بود؛ چه مورد حمله واقع شود و چه حمله کند.

از اشعاری که به آن جناب نسبت داده شده است و بعضی گفته اند این دو شعر متعلق به دیگری است:

منجم و پزشک خیال می کنند که معاد وجود ندارد، گفتم میل خودتان، اگر سخن شما صحیح باشد من زیانی نمی کنم.

اما اگر عقیده من صحیح بود، بدبختی دامن شما را می گیرد.

این شعر را نیز به آن جناب نسبت داده اند:

من مرکبی دارم که برای کارهای نیک لجام نیک دارد و مرکبی دارم برای کارهای شر زمینی از شر دارد .

هر که مایل باشد مرا به راه صحیح بدارد من در آن راهم و هر که مایل باشد مرا به کژی وادارد من خود در کژی هستم (یعنی انسان برای پذیرش نیک و بد هر دو آماده است).

و این شعر نیز از امام علی علیه السّلام نقل شده است:

اگر از من اطاعت می کردند وادار می کردم قوم خود را بر رکن یمامه و شام .

وَ لَکِنِّی مَتَی أَبْرَمْتُ أَمْراً *** تُنَازِعُنِی أَقَاوِیلُ الطَّغَامِ

وَ قَوْلُهُ: یَرْثِی عَمَّهُ حَمْزَةَ لَمَّا قُتِلَ بِأُحُدٍ:

أَتَانِی أَنَّ هِنْداً حِلَّ صَخْرٍ *** دَعَتْ دَرَکاً وَ بَشَّرَتِ الْهُنُودَا

فَإِنْ تَفْخَرْ بِحَمْزَةَ یَوْمَ وَلَّی *** مَعَ الشُّهَدَاءِ مُحْتَسِباً شَهِیداً

فَإِنَّا قَدْ قَتَلْنَا یَوْمَ بَدْرٍ *** أَبَا جَهْلٍ وَ عُتْبَةَ وَ الْوَلِیدَا

وَ شَیْبَةَ قَدْ قَتَلْنَا یَوْمَ أُحُدٍ *** عَلَی أَثْوَابِهِ عَلَقاً جَسِیداً

فَبُوِّئَ فِی جَهَنَّمَ شَرِّ دَارٍ *** عَلَیْهِ لَمْ یَجِدْ عَنْهَا مَحِیداً

فَمَا سِیَّانِ مَنْ هُوَ فِی حَمِیمٍ *** یَکُونُ شَرَابُهُ فِیهَا صَدِیداً

وَ مَنْ هُوَ فِی الْجِنَانِ یُدَرُّ فِیهَا *** عَلَیْهِ الرِّزْقُ مُغْتَبِطاً حَمِیداً

وَ قَوْلُهُ:

أَلَا أَیُّهَا الْمَوْتُ الَّذِی لَیْسَ تَارِکِی *** أَرِحْنِی فَقَدْ أَفْنَیْتَ کُلَّ خَلِیلٍ

أَرَاکَ بَصِیراً بِالَّذِینَ أُحِبُّهُمْ *** کَأَنَّکَ تَسْعَی نَحْوَهُمْ بِدَلِیلٍ

وَ قَوْلُهُ أَیْضاً فِیهِ یَرْثِیهِ:

رَأَیْتُ الْمُشْرِکِینَ بَغَوْا عَلَیْنَا *** وَ لَجُّوا فِی الْغَوَایَةِ وَ الضَّلَالِ

وَ قَالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ إِذْ نَفَرْنَا *** غَدَاةَ الرَّوْعِ بِالْأَسَلِ النَّبَالِ

فَإِنْ یَبْغُوا وَ یَفْتَخِرُوا عَلَیْنَا *** بِحَمْزَةَ فَهْوَ فِی غُرَفِ الْعَوَالِی

فَقَدْ أَوْدَی بِعُتْبَةَ یَوْمَ بَدْرٍ *** وَ قَدْ أَبْلَی وَ جَاهَدَ غَیْرَ آلٍ

وَ قَدْ غَادَرْتُ کَبْشَهُمْ جِهَاداً *** بِحَمْدِ اللَّهِ طَلْحَةَ فِی الْمَجَالِ

فَخَرَّ لِوَجْهِهِ وَ رَفَعْتُ عَنْهُ *** رَقِیقَ الْحَدِّ حُودِثَ بِالصِّقَالِ

وَ حَضَرَ لَدَیْهِ إِنْسَانٌ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أَسْأَلُکَ أَنْ تُخْبِرَنِی عَنْ وَاجِبٍ وَ أَوْجَبَ وَ عَجَبٍ وَ أَعْجَبَ وَ صَعْبٍ وَ أَصْعَبَ وَ قَرِیبٍ وَ أَقْرَبَ فَمَا انْبَجَسَ بَیَانُهُ بِکَلِمَاتِهِ وَ لَا خَنَسَ لِسَانُهُ فِی لَهَوَاتِهِ حَتَّی أَجَابَهُ علیه السلام بِأَبْیَاتِهِ وَ قَالَ:

تَوْبُ رَبِّ الْوَرَی وَاجِبٌ عَلَیْهِمْ *** وَ تَرْکُهُمْ لِلذُّنُوبِ أَوْجَبُ

وَ الدَّهْرُ فِی صَرْفِهِ عَجِیبٌ *** وَ غَفْلَةُ النَّاسِ فِیهِ أَعْجَبُ

ولی هر وقت من تصمیم کاری را گرفتم با اشکال تراشیهای مردمان رذل مواجه شدم.

پس از شهادت عمویش حمزه در احد، این اشعار را در رابطه با مصیبت ایشان سروده است:

خبردار شده ام هند، همسر صخر (ابو سفیان) مدرکی آورده و به هندها بشارت داده است.

به او بگویید اگر به کشته شدن حمزة که در ردیف شهداء حساب می شود و شهید گردید، خوشحالی

در جنگ بدر ما أبو جهل، عتبه و ولید را کشتیم.

آن روز که شیبه را کشتیم، روی لباس های او خونش بسته و خشکیده شد.

به جهنم که بدترین خانه هاست و نمی تواند از آنجا فرار کند فرود آورده شد.

کسی که در جهنم است و نوشیدنی از صدید (خون و آبی که از سوختن جهنمی ها به وجود می آید) دارد،

با کسی که در بهشت، رزق فراوان به وی می رسد، حسرت او را می خورند و مورد احترام بهشتی هاست (حمزة که در بهشت است با خویشاوندانت که در جهنم هستند) مساوی نیستند.

و این شعر نیز سروده آن جناب است:

ای مرگ که گریبانم را رها نمی کنی مرا آسوده بگذار، تو که تمام دوستان مرا از بین بردی .

می بینم چشم دوخته ای به دوستان من، گویا یک نفر به توآن ها را معرفی می کند.

شعری دیگر در مرثیه حمزه از آن جناب:

دیدم مشرکین علیه ما بپاخاستند و در امواج انحراف و گمراهی غوطه ورند.

مشرکین گفتند: هنگامی که ما برای جنگ کوچ کنیم از نظر عدد و اسلحه بیشتر از شما هستیم.

اگر مشرکین به ما ظلم کردند و فخر می کنند که حمزه را شهید کردند، حمزه در غرفه های بهشتی قرار گرفته است.

حمزه در جنگ بدر عتبه را به قتل رسانید و به دشمن حمله کرد و جهادی بی امان نمود.

طلحه سردار مشرکین را به لطف خدا مورد حمله قرار دادم.

وقتی مورد حمله قرار گرفت به روی صورت به زمین افتاد و من شمشیر تیزی را که صیقل داده بود از او برداشتم.

شخصی نزد آن حضرت آمد و گفت: ای امیرالمؤمنین، از تو می خواهم به این سؤالها جواب بدهی: واجب چیست و واجب تر کدام؟ عجیب چیست و عجیب تر چه؟ دشوار کدام و دشوارتر چیست؟ نزدیک چیست و نزدیکتر کدام؟ هنوز سخنش تمام نشده و زبان در دهان نبرده بود که با این اشعار جوابش را داد.

توبه نمودن به پیشگاه پروردگار واجب است، از آن لازم تر، ترک گناه است.

تغییر روزگار شگفت انگیز است، از آن عجیب تر غفلت مردم است در زندگی از این تغییرات.

وَ الصَّبْرُ فِی النَّائِبَاتِ صَعْبٌ *** لَکِنَّ فَوْتَ الثَّوَابِ أَصْعَبُ

وَ کُلُّ مَا یُرْتَجَی قَرِیبٌ *** وَ الْمَوْتُ مِنْ کُلِّ ذَاکَ أَقْرَبُ

فیا ما أوضح لذوی الهدایة جوابه المتین و یا ما أفصح عند أولی الدرایة نظم خطابه المستبین فلقد عبر أسلوبا من علم البیان مستوعرا عند المتأدبین و مهد مطلوبا من حقیقة الإیمان مستعذبا عند المقربین.

وَ قَالَ علیه السلام: إِذَا أَقْبَلَتِ الدُّنْیَا فَأَنْفِقْ مِنْهَا فَإِنَّهَا لَا بقی [تَبْقَی] وَ إِذَا مَا أَدْبَرَتْ فَأَنْفِقْ مِنْهَا فَإِنَّهَا لَا تَفْنَی وَ أَنْشَدَ:

لَا تَبْخَلَنَّ بِدُنْیَا وَ هِیَ مُقْبِلَةٌ *** فَلَیْسَ یَنْقُصُهَا التَّبْذِیرُ وَ السَّرَفُ

وَ إِنْ تَوَلَّتْ فَأَحْرَی أَنْ تَجُودَ بِهَا *** فَالْحَمْدُ مِنْهَا إِذَا مَا أَدْبَرَتْ خَلَفٌ

وَ قَوْلُهُ علیه السلام:

إِذَا جَادَتِ الدُّنْیَا عَلَیْکَ فَجُدْ بِهَا *** عَلَی الْخَلْقِ طُرّاً إِنَّهَا تَتَقَلَّبُ

فَلَا الْجُودُ یُفْنِیهَا إِذَا هِیَ أَقْبَلَتْ *** وَ لَا الْبُخْلُ یُبْقِیهَا إِذَا هِیَ تَذْهَبُ

وَ قَوْلُهُ علیه السلام:

أَصُمُّ عَنِ الْکَلِمِ الْمُحَفَّظَاتِ *** وَ أَحْلُمُ وَ الْحِلْمُ بِی أَشْبَهُ

وَ إِنِّی لَأَتْرُکُ بَعْضَ الْکَلَامِ *** لِئَلَّا أُجَابَ بِمَا أَکْرَهُ

إِذَا مَا اجْتَرَرْتُ سِفَاهَ السَّفِیهِ *** عَلَیَّ فَإِنِّی إِذَنْ أَسْفَهُ

فَلَا تَغْتَرِرْ بِرُوَاءِ الرِّجَالِ *** وَ إِنْ زَخْرَفُوا لَکَ أَوْ مَوَّهُوا

فَکَمْ مِنْ فَتًی تُعْجِبُ النَّاظِرِینَ *** لَهُ أَلْسُنٌ وَ لَهُ أَوْجُهٌ

وَ قَوْلُهُ علیه السلام:

أَتَمُّ النَّاسِ أَعْلَمُهُمْ بِنَقْصِهِ *** وَ أَقْمَعُهُمْ لِشَهْوَتِهِ وَ حِرْصِهِ

فَلَا تَسْتَغْلِ عَافِیَةً بِشَیْ ءٍ *** وَ لَاتَسْتَرْخِصَنَّ دَاءً لِرَخْصِهِ

«93»

الدُّرَّةُ الْبَاهِرَةُ مِنَ الْأَصْدَافِ الطَّاهِرَةِ⁽¹⁾، قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الْعَفْوُ عَنِ الْمُقِرِّ لَا عَنِ الْمُصِرِّ وَ مَا أَقْبَحَ الْخُشُوعَ عِنْدَ الْحَاجَةِ وَ الْجَفَاءَ عِنْدَ الْغِنَاءِ

شکیبایی در ناملایمات و مصیبتها دشوار است اما دشوارتر از آن، از دست دادن ثواب آن است.

هر چیزی را که امید آمدنش را داشته باشی نزدیک است، مرگ از همه آن ها نزدیک تر است .

می گویم: چه جواب متین و عالی ای فرمود برای جویندگان حق و چقدر فصیح و روان مطالب را در این شعر گنجانید و روشی را در علم بیان به کار برد که بسیار مشکل است برای اهل فن. دستوراتی از ایمان واقعی را برشمرد که بسیار مورد توجه و علاقه متدینین است.

حضرت امام علی علیه السّلام فرمود: هر گاه دنیا روی آورد انفاق و بخشش کن زیرا موقعی که روی آورد (با تو) خواهد بود و وقتی دنیا پشت کرد باز انفاق کن زیرا انفاق از بین نمی رود و این شعر را سرود:

آنگاه که دنیا به تو روی آورد در بخشش بخل مکن، زیرا در چنین شرایطی تبذیر و اسراف، ثروت را کم نمی کند.

و اگر ثروت آهنگ رفتن کرد شایسته تر است که در راه خدا انفاق کنی، زیرا وقتی مال در مسیر رفتن است، شکر خدا جانشین ثروت است.

و شعری دیگر:

آنگاه که دنیا به تو روی آورد، تو هم در راه خدا به دوست و دشمن ببخش، زیرا دنیا تغییرپذیر است.

اگر نبخشی، نه سخاوت به هنگام اقبال دنیا، مال تو را نابود می کند و نه آنگاه که در مسیر رفتن است، بخل آن را حفظ می نماید.

و می فرماید:

وقتی دنیا روی به تو آورد به همه مردم ببخش زیرا دنیا زیرورو می شود.

وقتی (دنیا) روی آورد، جود آن را نابود نمی کند و نه وقتی دنیا رو به زوال گذارد، بخل موجب بقای دنیا می شود.

و این شعر:

از شنیدن حرف های عصبانی کننده کر می شوم و حلم را پیشه خود می سازم که حلم با من مناسب تر است.

من از پرحرفی پرهیز می کنم، تا پاسخی ناپسند نشنوم .

آنگاه که نادانی جاهل را به سوی خود جذب کنم (و پاسخ بدهم) من از او نادانتر هستم.

از دیدار مردان مغرور مشو، هرچند خود را بیارایند و یا از در حیله وارد شوند.

زیرا جوانانی که بینندگان را به تعجب می اندازند و خود را جا می زنند، چه بسا چند زبان و چند چهره دارند.

و فرمود:

خود را به ناشنوایی می زنم از سخنان ناهنجار و شکیبایی می کنم (زیرا) شکیبایی برای من بهتر است.

و از گفتن بعضی حرفها خودداری می کنم مبادا جوابم را به حرفی بدهند که ناپسند من است.

اگر نادانی شخص نادان را پاسخ دهم، در این صورت من از او نادان ترم.

مبادا ظاهر فریبنده اشخاص موجب فریب تو شود گرچه خود را آراسته باشند و تغییر داده باشند.

بسیار اشخاص که ظاهری خوش آیند و زیبا دارند اما مردمانی چاپلوس و دورو و چند رویند.

و این شعر:

کاملترین مردم کسی است که به نقص خود آگاه باشد و شهوت و حرص خود را ریشه کن سازد.

سالم بودن هر چیز را گران شمار و آزار رساندن را به خاطر دسترسی به آن ارزان مشمار.

و فرمود:

کاملترین مردم کسانی هستند که از نقص و عیب خود بااطلاع ترند و بیشتر با شهوت و حرص خویش مبارزه می کنند .

سلامتی را با چیز دیگری معامله مکن به هر قیمت که باشد. و دردی را واسطه عمومیت و فراوانیش بی ارزش مدان.⁽²⁾

روایت 93

الدرة الباهره من الاصداف الطاهره: امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمود: بخشش در مورد کسی است که اقرار به گناه خود دارد نه کسی که اصرار می کند. چقدر زشت است کوچکی هنگام احتیاج و ستم هنگام ثروت.

بَلَاءُ الْإِنْسَانِ مِنَ اللِّسَانِ اللِّسَانُ سَبُعٌ إِنْ خُلِّیَ عَنْهُ عَقَرَ الْعَافِیَةَ وَ الْعَافِیَةُ عَشَرَةُ أَجْزَاءٍ تِسْعَةٌ مِنْهَا فِی الصَّمْتِ إِلَّا بِذِکْرِ اللَّهِ وَ وَاحِدٌ فِی تَرْکِ مُجَالَسَةِ السُّفَهَاءِ وَ الْعَاقِلُ مَنْ رَفَضَ الْبَاطِلَ عِمَادُ الدِّینِ الْوَرَعُ وَ فَسَادُهُ الطَّمَعُ.

«94»

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِ ⁽¹⁾، قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: کَیْفَ یَکُونُ حَالُ مَنْ یَفْنَی بِبَقَائِهِ وَ یَسْقَمُ بِصِحَّتِهِ وَ یُؤْتَی مَا مِنْهُ یَفِرُّ.

وَ قَالَ علیه السلام: فِی کُلِّ جُرْعَةٍ شَرْقَةٌ وَ مَعَ کُلِّ أُکْلَةٍ غُصَّةٌ وَ قَالَ النَّاسُ فِی أَجَلٍ مَنْقُوصٍ وَ عَمَلٍ مَحْفُوظٍ.

نهج ⁽²⁾،[نهج البلاغة] قَالَ: عَیْبُکَ مَسْتُورٌ مَا أَسْعَدَکَ جَدُّکَ.

«95»

کَنْزُ الْکَرَاجُکِیِ ⁽³⁾، قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مَنْ ضَاقَ صَدْرُهُ لَمْ یَصْبِرْ عَلَی أَدَاءِ حَقٍّ مَنْ کَسِلَ لَمْ یُؤَدِّ حَقَّ اللَّهِ مَنْ عَظَّمَ أَوَامِرَ اللَّهِ أَجَابَ سُؤَالَهُ مَنْ تَنَزَّهَ عَنْ حُرُمَاتِ اللَّهِ سَارَعَ إِلَیْهِ عَفْوُ اللَّهِ وَ مَنْ تَوَاضَعَ قَلْبُهُ لِلَّهِ لَمْ یَسْأَمْ بَدَنُهُ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ الدَّاعِی بِلَا عَمَلٍ کَالرَّامِی بِلَا وَتَرٍ لَیْسَ مَعَ قَطِیعَةِ الرَّحِمِ نَمَاءٌ وَ لَا مَعَ الْفُجُورِ غِنًی عِنْدَ تَصْحِیحِ الضَّمَائِرِ تُغْفَرُ الْکَبَائِرُ تَصْفِیَةُ الْعَمَلِ خَیْرٌ مِنَ الْعَمَلِ عِنْدَ الْخَوْفِ یَحْسُنُ الْعَمَلُ رَأْسُ الدِّینِ صِحَّةُ الْیَقِینِ أَفْضَلُ مَا لَقِیتَ اللَّهَ بِهِ نَصِیحَةٌ مِنْ قَلْبٍ وَ تَوْبَةٌ مِنْ ذَنْبٍ إِیَّاکُمْ وَ الْجِدَالَ فَإِنَّهُ یُورِثُ الشَّکَّ فِی دِینِ اللَّهِ بِضَاعَةُ الْآخِرَةِ کَاسِدَةٌ فَاسْتَکْثِرُوا مِنْهَا فِی أَوَانِ کَسَادِهَا دُخُولُ الْجَنَّةِ رَخِیصٌ وَ دُخُولُ النَّارِ غَالٍ التَّقِیُّ سَابِقٌ إِلَی کُلِّ خَیْرٍ مَنْ غَرَسَ أَشْجَارَ التُّقَی جَنَی ثِمَارَ الْهُدَی الْکَرِیمُ مَنْ أَکْرَمَ عَنْ ذُلِّ النَّارِ وَجْهَهُ ضَاحِکٌ مُعْتَرِفٌ بِذَنْبِهِ أَفْضَلُ مِنْ بَاکٍ مُدِلٍّ عَلَی رَبِّهِ مَنْ عَرَفَ عَیْبَ نَفْسِهِ اشْتَغَلَ عَنْ عَیْبِ غَیْرِهِ مَنْ نَسِیَ خَطِیئَتَهُ اسْتَعْظَمَ خَطِیئَةَ غَیْرِهِ وَ مَنْ نَظَرَ فِی عُیُوبِ النَّاسِ وَ رَضِیَهَا لِنَفْسِهِ فَذَاکَ الْأَحْمَقُ بِعَیْنِهِ کَفَاکَ أَدَبُکَ لِنَفْسِکَ مَا کَرِهْتَهُ

گرفتاری انسان از زبان است، زبان درنده ایست که اگر رهایش کنند به سلامتی زیان می رساند. سلامتی ده قسمت است که نه قسمت آن در خاموشی است مگر به یاد خدا و یکی از آن ده قسمت در مجالست و همنشینی با نادانان است. عاقل کسی است که باطل را رها کند. پایه دین ورع و پرهیزگاری است و تباه شدن دین به وسیله طمع است.⁽⁴⁾

روایت 94

دعوات راوندی: امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمود: چگونه است حال کسی که بقای او موجب فنایش می شود و سلامتی اش موجب بیماری و به استقبال چیزی می رود که از آن فرار می کند؟ و فرمود، با هر جرعه ای گرفتاری است و با هر خوردنی غصه و فرمود، مردم دارای مدت معینی از زندگی و اعمالی مخصوص هستند.⁽⁵⁾

امام علی علیه السّلام نهج البلاغه فرمود: عیبت پنهان و پوشیده است تا وقتی که دنیا و ثروت به یاری تو بیاید.

روایت 95

کنز کراجکی: امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمود: کسی که سعه صدر نداشته باشد تاب و توان ادای حق را ندارد. هر که تنبلی کند حق خدا را نمی پردازد. هر کس دستورات خدا را عظیم شمارد به فرمان او پاسخ می دهد. هر که خودداری از کارهای حرام کند عفو خدا به او روی می آورد. هر کس دلی متواضع برای خدا داشته باشد بدنش از اطاعت و بندگی خسته نمی شود. دعاکننده بدون عمل مانند تیراندازی است که کمانش زه ندارد. با قطع خویشاوندی پیشرفتی نیست و با تبهکاری ثروتی، وقتی دلها را از آلودگی پاک کنی گناهان بزرگ بخشیده می شود. پاک نمودن عمل بهتر از عمل است. هنگام ترس، عمل خوب می شود. سر پیکر دین یقین صحیح است. بهترین عملی که به پیشگاه خدا می بری نصیحت از ته دل و توبه از گناه است. از جدال بپرهیزید که موجب شک در دین خدا می شود. سرمایه آخرت فراوان است و مشتری ندارد، موقعی که کساد و بی مشتری است، زیاد از این سرمایه جمع کنید. وارد شدن به بهشت ارزان است و وارد شدن به جهنم گران.

پرهیزگار در هر کار نیک سبقت می گیرد. هر که درخت تقوی بنشاند میوه هدایت می چیند. کریم کسی است که چهره خویش را از آتش جهنم نگه دارد.

خندانی که اعتراف به گناه خویش دارد بهتر است از گریانی که با گریه خویش از خدا طلبکار است. هر که عیب خود را بشناسد گرفتار آن می شود و به عیب دیگران نمی پردازد و هر که خطای خویش را فراموش کند خطای دیگران به نظرش بزرگ می آید.

هر که چشم به عیب مردم داشته باشد و آن عیب را برای خود بپسندد احمق واقعی است. در ادب نمودن خویش کافی است خودداری از چیزی که برای

لِغَیْرِکَ اتَّعِظْ بِغَیْرِکَ وَ لَا تَکُنْ مُتَّعِظاً بِکَ- لَا خَیْرَ فِی لَذَّةٍ تُعْقِبُ نَدَامَةً تَمَامُ الْإِخْلَاصِ تَجَنُّبُ الْمَعَاصِی مِنْ أَحَبِّ الْمَکَارِمِ اجْتِنَابُ الْمَحَارِمِ جَهْلُ الْمَرْءِ بِعُیُوبِهِ مِنْ أَکْبَرِ ذُنُوبِهِ مَنْ أَحَبَّکَ نَهَاکَ وَ مَنْ أَبْغَضَکَ أَغْرَاکَ مَنْ أَسَاءَ اسْتَوْحَشَ مَنْ عَابَ عِیبَ وَ مَنْ شَتَمَ أُجِیبَ أَدُّوا الْأَمَانَةَ وَ لَوْ إِلَی قَاتِلِ الْأَنْبِیَاءِ الرَّغْبَةُ مِفْتَاحُ الْعَطَبِ وَ التَّعَبُ مَطِیَّةُ النَّصَبِ وَ الشَّرُّ دَاعٍ إِلَی التَّقَحُّمِ فِی الذُّنُوبِ وَ مَنْ تَوَرَّطَ فِی الْأُمُورِ غَیْرَ نَاظِرٍ فِی الْعَوَاقِبِ فَقَدْ تَعَرَّضَ لِمَدْرَجَاتِ النَّوَائِبِ مَنْ لَزِمَ الِاسْتِقَامَةَ لَزِمَتْهُ السَّلَامَةُ.

«96»

وَ قَالَ علیه السلام⁽¹⁾: الْعَفَافُ زِینَةُ الْفَقْرِ وَ الشُّکْرُ زِینَةُ الْغِنَی وَ الصَّبْرُ زِینَةُ الْبَلَاءِ وَ التَّوَاضُعُ زِینَةُ الْحَسَبِ وَ الْفَصَاحَةُ زِینَةُ الْکَلَامِ وَ الْعَدْلُ زِینَةُ الْإِمَارَةِ وَ السَّکِینَةُ زِینَةُ الْعِبَادَةِ وَ الْحِفْظُ زِینَةُ الرِّوَایَةِ وَ خَفْضُ الْجَنَاحِ زِینَةُ الْعِلْمِ وَ حُسْنُ الْأَدَبِ زِینَةُ الْعَقْلِ وَ بَسْطُ الْوَجْهِ زِینَةُ الْحِلْمِ وَ الْإِیثَارُ زِینَةُ الزُّهْدِ وَ بَذْلُ الْمَجْهُودِ زِینَةُ الْمَعْرُوفِ وَ الْخُشُوعُ زِینَةُ الصَّلَاةِ تَرْکُ مَا لَا یَعْنِی زِینَةُ الْوَرَعِ.

«97»

وَ مِنْ بَدِیعِ کَلَامِهِ علیه السلام⁽²⁾: أَنَّ رَجُلًا قَطَعَ عَلَیْهِ خُطْبَتَهُ وَ قَالَ لَهُ صِفْ لَنَا الدُّنْیَا فَقَالَ أَوَّلُهَا عَنَاءٌ وَ آخِرُهَا بَلَاءٌ حَلَالُهَا حِسَابٌ حَرَامُهَا عِقَابٌ مَنْ صَحَّ فِیهَا أَمِنَ وَ مَنْ مَرِضَ فِیهَا نَدِمَ وَ مَنِ اسْتَغْنَی فِیهَا فُتِنَ وَ مَنِ افْتَقَرَ فِیهَا حَزِنَ وَ مَنْ سَاعَاهَا فَاتَتْهُ وَ مَنْ قَعَدَ عَنْهَا أَتَتْهُ وَ مَنْ نَظَرَ إِلَیْهَا أَلْهَتْهُ وَ مَنْ تَهَاوَنَ بِهَا نَصَرَتْهُ ثُمَّ عَاوَدَ إِلَی مَکَانِهِ مِنْ خُطْبَتِهِ.

«98»

کَنْزُ الْکَرَاجُکِیِ ⁽³⁾، عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الْجَوَادُ مَنْ بَذَلَ مَا یَضَنُّ بِنَفْسِهِ مَنْ کَرُمَ أَصْلُهُ حَسُنَ فِعْلُهُ.

وَ قَالَ علیه السلام⁽⁴⁾: أَزْرَی بِنَفْسِهِ مَنِ اسْتَشْعَرَ الطَّمَعَ مَنْ أَهْوَی إِلَی مُتَفَاوِتِ الْأُمُورِ خَذَلَتْهُ الرَّغْبَةُ أَشْرَفُ الْغِنَی تَرْکُ الْمُنَی مَنْ تَرَکَ الشَّهَوَاتِ کَانَ حُرّاً الْحِرْصُ مِفْتَاحُ التَّعَبِ وَ دَاعٍ إِلَی التَّقَحُّمِ فِی الذُّنُوبِ وَ الشَّرَهُ جَامِعٌ لِمَسَاوِی الْعُیُوبِ الْحِرْصُ عَلَامَةُ الْفَقْرِ مَنْ أَطْلَقَ طَرْفَهُ کَثُرَ أَسَفُهُ قَلَّمَا تُصَدِّقُکَ الْأُمْنِیَّةُ رُبَ

دیگران بد می شماری. از دیگران پند بگیر نه اینکه دیگران از تو پند بگیرند. در لذتی که موجب پشیمانی می شود چیزی نیست. تمام اخلاص، پرهیز از گناهان است. از بهترین صفتها، پرهیز از گناهان است. عیب خویش ندانستن از بزرگترین گناهان است. هر که دوست تو باشد از کار زشت بازت می دارد و هر که دشمنت باشد (به آن) وادارت می کند.

هر که خطا کند در وحشت است و هر که عیبجویی نماید عیبش گرفته می شود. و هر که ناسزا بگوید جواب می شنود. امانت را بازپس دهید اگر چه صاحب آن قاتل انبیاء باشد. علاقه و شهوت کلید ناراحتی است. رنج و ملال مرکب زحمت است، شر و فتنه انسان را به ارتکاب گناهان وادار می کند. هر کس خود را بدون فکر در گرداب کارها بیاندازد، عاقبت خود را در مسیر گرفتاریها و بلاها قرار داده است. هر کس پایداری را رها نکند سلامتی همراه اوست .⁽⁵⁾

روایت 96

کنز کراجکی: حضرت علی علیه السّلام فرمود: عفاف زینت فقر است و سپاسگزاری زینت ثروت و صبر زینت بلا و تواضع زینت شخصیت و فصاحت زینت کلام و عدل زینت پادشاهی و آرامش زینت عبادت و حفظ زینت روایت و نقل است. و فروتنی زینت علم و مؤدب بودن زینت عقل و خوشرویی زینت حلم و ایثار زینت زهد، بخشش به مقدار قدرت زینت کار خوب است و خشوع زینت نماز است و ترک کارهای نامربوط زینت ورع است.⁽⁶⁾

روایت 97

کنز کراجکی: از سخنان شگفت انگیز امام علی این بود که شخصی سخنش را قطع نموده، درخواست کرد که دنیا را برایش توصیف نماید، فرمود: ابتدایش رنج و آخرش بلا است، حلالش دارای حساب و حرامش دارای عقاب است. هر که صحت داشت در دنیا در امان است و هر که بیمار شد پشیمان است. و هر که ثروتمند شد فریفته می شود. کسی که فقیر گردید محزون می گردد. هر که برای دنیا کوشش کند، دنیا را از دست می دهد. و هر که کناره گیری کند دنیا به سویش می آید و هر که دنیا را تماشا کند دل به او می بندد و هر که او را سبک شمارد، به یاریش می شتابد. و سپس از همان جا که سخنرانی خود را قطع کرده بود ادامه داد.⁽⁷⁾

روایت 98

کنز کراجکی: امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمود: سخاوتمند کسی است که چیزی را که مصرفش را برای خود روا نمی دارد به دیگران ببخشد. هر کس نژاد اصیلی داشته باشد عملش خوب است.

و فرمود: خود را بی ارزش کرده است کسی که طمع را شعار خویش قرار داده است. کسی که به کارهای مختلف و چیزهای گوناگون روی آورد، علاقه (به آن ها) او را خوار می کند. بزرگترین ثروت ترک آرزوها است. هر که ترک شهوت کند آزاد است. حرص کلید رنج و وسیله گرفتار شدن به گناهان است. آز جامع تمام عیبها است. حرص علامت فقر است. هر که زبانش را رها کند تأسف زیاد می خورد. بسیار کم آرزویت به حقیقت می پیوندد. بسا

طَمَعٍ کَاذِبٍ وَ أَمَلٍ خَائِبٍ مَنْ لَجَأَ إِلَی الرَّجَاءِ سَقَطَتْ کَرَامَتُهُ هِمَّةُ الزَّاهِدِ مُخَالَفَةُ الْهَوَی وَ السُّلُوُّ عَنِ الشَّهَوَاتِ مَا هَدَمَ الدِّینَ مِثْلُ الْبِدَعِ وَ لَا أَفْسَدَ الرَّجُلَ مِثْلُ الطَّمَعِ إِیَّاکَ وَ الْأَمَانِیَّ فَإِنَّهَا بَضَائِعُ النَّوْکَی ⁽¹⁾لَنْ یُکْمِلَ الْعَبْدُ حَقِیقَةَ الْإِیمَانِ حَتَّی یُؤْثِرَ دِینَهُ عَلَی شَهْوَتِهِ وَ لَنْ یَهْلِکَ حَتَّی یُؤْثِرَ شَهْوَتَهُ عَلَی دِینِهِ مَنْ تَیَقَّنَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ یَرَاهُ وَ هُوَ یَعْمَلُ بِمَعَاصِیهِ فَقَدْ جَعَلَهُ أَهْوَنَ النَّاظِرِینَ.

«99»

وَ قَالَ علیه السلام⁽²⁾: إِیَّاکُمْ وَ سَقَطَاتِ الِاسْتِرْسَالِ فَإِنَّهَا لَا تُسْتَقَالُ ⁽³⁾.

«100»

وَ قَالَ علیه السلام⁽⁴⁾: صَدِیقُ کُلِّ إِنْسَانٍ عَقْلُهُ وَ عَدُوُّهُ جَهْلُهُ وَ الْعُقُولُ ذَخَائِرُ وَ الْأَعْمَالُ کُنُوزٌ وَ النُّفُوسُ أَشْکَالٌ فَمَا تَشَاکَلَ مِنْهَا اتَّفَقَ وَ النَّاسُ إِلَی أَشْکَالِهِمْ أَمْیَلُ.

«101»

وَ قَالَ علیه السلام⁽⁵⁾: الْفِکْرَةُ مِرْآةٌ صَافِیَةٌ وَ الِاعْتِبَارُ مُنْذِرٌ نَاصِحٌ مَنْ تَفَکَّرَ اعْتَبَرَ وَ مَنِ اعْتَبَرَ اعْتَزَلَ وَ مَنِ اعْتَزَلَ سَلِمَ الْعَجَبُ مِمَّنْ خَافَ الْعِقَابَ فَلَمْ یَکُفَّ وَ رَجَا الثَّوَابَ فَلَمْ یَعْمَلْ الِاعْتِبَارُ یَقُودُ إِلَی الرَّشَادِ کُلُّ قَوْلٍ لَیْسَ لِلَّهِ فِیهِ ذِکْرٌ فَلَغْوٌ وَ کُلُّ صَمْتٍ لَیْسَ فِیهِ فِکْرٌ فَسَهْوٌ وَ کُلُّ نَظَرٍ لَیْسَ فِیهِ اعْتِبَارٌ فَلَهْوٌ.

«102»

وَ تُرْوَی ⁽⁶⁾هَذِهِ الْأَبْیَاتُ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام:

إِذَا کُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّ الْفِرَاقَ *** فِرَاقَ الْحَیَاةِ قَرِیبٌ قَرِیبٌ

وَ أَنَّ الْمُعِدَّ جَهَازَ الرَّحِیلِ *** لِیَوْمِ الرَّحِیلِ مُصِیبٌ مُصِیبٌ

وَ أَنَّ الْمُقَدِّمَ مَا لَا یَفُوتُ *** عَلَی مَا یَفُوتُ مَعِیبٌ مَعِیبٌ

طمعهای کاذب و آرزوها است که به انجام نرسیده است. هر کس به آرزویش پناه ببرد از شخصیتش کاسته می شود، همت زاهد، مخالفت با هوای نفس و فراموشی شهوات است. هیچ چیزی دین را مانند بدعت از بین نبرده است و چیزی شخص را مثل طمع نابود نکرده است. از آرزوها بپرهیز زیرا آرزو سرمایه احمقان است.

شخص ایمان را کامل نکرده مگر اینکه دین خود را بر هواهای نفسانی مقدم دارد و نابود نمی شود مگر اینکه شهوت را بر دین مقدم دارد. هر کس بداند خدا او را در حال معصیت می بیند و باز مشغول گناه شود، خدا را خوارترین تماشاگران به حساب آورده است.⁽⁷⁾