مشخصات کتاب

سرشناسه : کنتوری لکهنوی سید محمد قلی، 1188-1260 ه-ق.

عنوان و نام پدیدآور : تشیید المطاعن لکشف الضغائن ( فارسی )/ علامه محقق سید محمد قلی موسوی نیشابوری کنتوری لکهنوی. گروه تحقیق: برات علی سخی داد، میراحمد غزنوی، غلام نبی بامیانی

مشخصات نشر : [هندوستان]: کشمیری، 1241ھ.ق.[چاپ سنگی]

مشخصات ظاهری : 7888 ص.

موضوع : شیعه -- دفاعیه ها و ردیه ها

موضوع : اهل سنت -- دفاعیه ها و ردیه ها

رده بندی کنگره : BP۹۳/۵/ ق۲ت۹ ۱۲۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۲۴

اشاره

تشیید المطاعن لکشف الضغائن ( ردّ باب دهم از کتاب تحفه اثنا عشریّه ) علاّمه محقّق سیّد محمّد قلی موسوی نیشابوری کنتوری لکهنوی ( 1188 - 1260 ه . ق ) والد صاحب عبقات الأنوار تحقیق برات علی سخی داد ، میر احمد غزنوی غلام نبی بامیانی جلد پانزدهم

مطاعن عایشه طعن 1 - 10

بسم الله الرحمن الرحیم قال عزّ من قائل :

یَا نِسَاءَ النَّبِیِّ مَن یَأْتِ مِنکُنَّ بِفَاحِشَة مُّبَیِّنَة یُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَیْنِ وَکَانَ ذلِکَ عَلَی اللهَ یَسِیراً .

سورة الأحزاب ( 33 ) : 30 .

ای همسران پیامبر هر کدام از شما گناه آشکار و فاحشی مرتکب شود ، عذابش دو چندان خواهد بود ، و این برای خدا آسان است .

سأل ابن عباس عن عمر : من المرأتان من أزواج النبی صلی الله علیه [ وآله ] وسلم اللتان قال الله لهما : ( إِن تَتُوبَا إِلَی اللهَ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُمَا ) ؟

فقال : واعجبا لک یابن عباس ! عائشة و حفصة .

قال الزهری : وکره والله - یعنی عمر - ما سأله عنه ولم یکتمه .

ابن عباس گوید از عمر پرسیدم : آن دو همسر پیامبر ( صلی الله علیه وآله وسلم ) که خداوند درباره آنها فرموده : ( اگر به سوی خدا توبه و بازگشت کنید قطعاً دلهای شما انحراف پیدا کرده است ) کدام یک از همسران پیامبر ( صلی الله علیه وآله وسلم ) هستند ؟

عمر پاسخ داد : تعجب است از تو ای پسر عباس ( که آنها را نشناسی ، مراد از آن دو ) عایشه و حفصه هستند .

ابن شهاب زهری گوید : به خدا سوگند عمر از این سؤال ناراحت شد ، ولی مطلب را کتمان نکرد و پاسخ او را داد .

مراجعه شود به :

صحیح بخاری 3 / 104 ، و 6 / 148 ، سنن ترمذی 5 / 93 ، صحیح ابن حبان 9 / 492 و 10 / 85 ، مسند احمد 1 / 33 ، صحیح مسلم 4 / 192 ، سنن بیهقی 7 / 37 ، سنن دارقطنی 4 / 29 ، کنز العمال 2 / 525 ، مسند الشامیین 4 / 262 ، تخریج الاحادیث والآثار 4 / 65 ، طبقات ابن سعد 8 / 182 ، 185 ، 187 ، الثقات ابن حبان 2 / 84 ، تاریخ مدینة دمشق 57 / 212 ، عمدة القاری 13 / 16 ، 18 ، جامع البیان 28 / 206 ، تفسیر سمرقندی 3 / 445 ، تفسیر ثعلبی 9 / 346 ، المحرر الوجیز 5 / 331 ، تفسیر قرطبی 18 / 188 ، تفسیر ثعالبی 1 / 57 و 5 / 451 ، تفسیر بغوی 4 / 364 - 365 ، تفسیر ابن کثیر 4 / 414 ، الدر المنثور 6 / 242 ، تفسیر آلوسی 48 / 152 .

قال ابن عباس لعمر :

من المرأتان اللتان تظاهرتا علی النبی صلی الله علیه [ وآله ] وسلم من أزواجه ؟

فقال : تلک حفصة و عائشة .

ابن عباس از عمر پرسید :

آن دو همسر پیامبر ( صلی الله علیه وآله وسلم ) که با کمک یکدیگر پیامبر ( صلی الله علیه وآله وسلم ) را اذیت کردند ، کدامند ؟ ! عمر پاسخ داد : حفصه و عایشه .

مراجعه شود به :

صحیح بخاری 6 / 69 - 71 و 7 / 46 ، صحیح مسلم 4 / 190 ، سنن دارقطنی 4 / 29 ، مسند احمد 1 / 48 ، مسند ابن راهویه 4 / 21 ، سنن نسائی 6 / 495 ، مسند ابو یعلی 1 / 176 ، جامع بیان العلم 1 / 112 ، طبقات ابن سعد 8 / 185 ، کنز العمال 2 / 533 ، فتح الباری 9 / 243 ، عمدة القاری 19 / 249 - 253 و 22 / 19 - 20 ، تفسیر سمعانی 5 / 474 ، المحرر الوجیز 5 / 331 ، تفسیر قرطبی 1 / 26 و 18 / 189 ، تفسیر ثعالبی 5 / 451 ، جامع البیان 28 / 207 ، تفسیر ابن کثیر 4 / 415 ، الدر المنثور 6 / 239 .

نمونه نسخه ( ج ) ، خطی

نمونه نسخه ( ألف ) ، سنگی

نمونه نسخه ( ألف ) ، سنگی

محقّق محترم !

لطفاً قبل از مطالعه ، به چند نکته ضروری توجه فرمایید :

1 . این کتاب ، ردّیه ای است بر باب دهم از کتاب تحفه اثناعشریه ، تألیف شاه عبدالعزیز دهلوی که شرح کامل آن در مقدمه تحقیق گذشت .

2 . مؤلف ( رحمه الله ) ، در ابتدای هر بخش ، اول تمام مطالب دهلوی را نقل کرده است . وی سپس مطالب دهلوی را تقطیع نموده و هر قسمت را جداگانه و تحت عنوان ( اما آنچه گفته . . . ) ذکر نموده و آنگاه به پاسخ گویی آن میپردازد .

3 . ایشان از نویسنده تحفه ، با عنوان ( مخاطب ) و گاهی ( شاه صاحب ) یاد مینماید .

4 . مشخصات مصادر و منابع - جز در موارد ضرورت - در آخرین جلد ذکر خواهد شد .

5 . سعی شده که در موارد مشاهده اختلاف میان مطالب کتاب با منابع ، فقط به موارد مهم اشاره شود .

6 . مواردی که ترضّی ( لفظ : رضی الله عنه ) ، و ترحّم ( لفظ : رحمه الله یا رحمة الله علیه ) ، و تقدیس ( لفظ : قدس سرّه ) - چه به لفظ مفرد یا تثنیه و یا جمع - بر افرادی که استحقاق آن را نداشته اند اطلاق شده بود ; همگی حذف گردیده و به جای آن از علامت حذف - یعنی سه نقطه ( . . . ) - استفاده شده است .

رموزی که در این کتاب به کار رفته است به شرح ذیل میباشد :

1 . نسخه هایی که مورد استفاده قرار گرفته و خصوصیات آن به تفصیل در مقدمه تحقیق آمده است عبارت اند از :

[ الف ] رمز نسخه چاپ سنگی مجمع البحرین .

[ ب ] رمز نسخه چاپ حروفی پاکستان که ناقص میباشد .

[ ج ] رمز نسخه خطی آستان قدس رضوی علیه آلاف التحیة والسلام که متأسفانه آن هم ناقص میباشد .

2 . رمز ( ح ) در پاورقیها ممکن است علامت اختصاری ( حامد حسین فرزند مؤلف ) ونشانه حواشی وی بر کتاب باشد که در اوائل کتاب به صورت کامل آمده و در ادامه به صورت ( ح ) است .

3 . رمز ( 12 ) و رمز ( ر ) معلوم نشد که علامت چیست .

4 . به نظر میرسد ( ف ) به صورت کشیده در حاشیه ها اشاره به ( فائده ) باشد ، لذا در کروشه به صورت : [ فائده ] به آن اشاره شد .

5 . مواردی که تصلیه ، تحیات و ترضّی با علائم اختصاری ( ص ) ، ( ع ) ، ( رض ) ، نوشته شده بود ، به صورت کامل : صلی الله علیه وآله ، علیه السلام و رضی الله عنه آورده شده است .

در مواردی که نقل از عامّه بوده و به صورت صلوات بتراء نوشته شده بود ، در کروشه [ وآله ] افزوده شده است .

6 . اعداد لاتین که در بین ‹ › بین سطور این کتاب آورده ایم ، نشانگر شماره صفحات بر طبق نسخه [ الف ] میباشد .

7 . علامت * نشانه مطالب مندرج در حواشی نسخه های کتاب میباشد که آنها را به صورت پاورقی آورده ایم .

مطاعن عایشه

اشاره

طعن اول : جنگ جمل

قال :

مطاعن أُمّ المؤمنین عایشه صدیقه زوجه محبوبه مطهره رسول [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] . . .

و آن ده طعن است ⁽¹⁾:

طعن اول :

آنکه آن مطهره از مدینه به مکه و از آنجا به بصره رفت حال آنکه خدای تعالی ازواج را از برآمدن از خانه های خود منع فرموده و به استقرار در آن بیوت مطهره امر فرموده قوله تعالی : ( وَقَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِیَّةِ الاولی ) ⁽²⁾، پس او را چه مناسب بود که ناموس رسول را محافظت ننمود ، و در لشکری که زیاده بر شانزده هزار کس از اوباش و اراذل در آن جمع بودند برآمد .

جواب از این طعن آنکه : قرار در بیوت و عدم خروج از خانه ها اگر مطلق میبود ، بایستی که آن حضرت صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ازواج را بعدِ نزول این آیه برای حج و عمره برنمیآورد ⁽¹⁾و در غزوات همراه نمیبرد ، و به زیارت والدین و عیادت مریضان و تعزیت مردگان از اقارب ایشان [ اذن ] رفتن نمیداد ، و هو باطل قطعاً .

پس معلوم شد که مراد از این امر و نهی ، تأکید امر تستّر و حجاب است تا مثل چادرپوشان در کوچه و بازار هرزه گردی نکنند ، ‹ 222 › و سفر کردن منافی تستّر و حجاب نیست ، زنان مخدره که در غایت تستّر و احتجاب ⁽²⁾میباشند مثل خواتین بزرگ و بیگمات پادشاهی نیز در لشکرها برمیآیند ⁽³⁾، خاصه چون سفری باشد متضمن مصلحت دینی یا دنیوی مثل جهاد و حج و عمره ، و این سفر نیز چون برای اصلاح ذات البین ، و تنفیذ حکم قصاص خلیفه عادل - که به ظلم مقتول شده بود - واقع شد ، مثل حج و عمره گردید ، و اگر در این زمان هم در عرف عام کسی بگوید که : فلان زن خانه نشین است ، بیرون نمیآید ، چه فهمیده میشود ؟ انصاف باید کرد و غلط فهمی باید گذاشت .

جواب دیگر : در کتب شیعه مشهور و متواتر است که در زمان خلافت ابوبکر صدیق چون غصب حقوق اهل بیت واقع شد حضرت امیر ( علیه السلام ) حضرت زهرا ( علیها السلام ) را سوار کرده در محلات مدینه و مساکن انصار ، خانه به خانه ، در به در ، وقت شب گردانید و طلب امداد و اعانت نمود .

در اینجا غور باید کرد که دختر در ناموس بودن اگر زیاده بر زوجه نباشد کمتر خود البته نخواهد بود ، و از خانه خود بر آمده به خانه های دیگر رفتن نسبت به آنکه از خانه خود بر آید و در خیمه و خرگاه خود بماند و به خانه دیگری نرود ، چقدر تفاوت دارد ؟ !

و مقدمه دو سه دیه ⁽¹⁾مغصوبه - که ضرر قلیلی از آن به خود عاید میشود - و مقدمه قتل خلیفه بر حق بی موجب ، و فساد و فتنه در میان امت - که ضرر آن عائد تمام دین است - باهم چه فرق دارد ؟ چون آن امور موجب طعن نشدند ، این امور چرا موجب طعن خواهد شد ؟ !

جواب دیگر : جمیع ازواج مطهرات - مثل اُم سلمه و صفیه که نزد شیعه مقبول و معتبرند - در حج و عمره برمیآمدند ⁽²⁾، بلکه ام سلمه در این سفر نیز تا مکه معظمه شریک بود و میخواست تا همراه عایشه برآید ، عمر بن ابی سلمه پسرش بنابر مصالح مرعیه خود مانع آمد .

چون خدای تعالی ازواج مطهرات را تجویز خروج - به آیین پرده و تستّر - فرموده باشد ، دیگر طعن و تشنیع نمودن ژاژخایی محض است ، قوله تعالی : ( یا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لأَزْواجِک وَبَناتِک وَنِساءِ الْمُؤْمِنِینَ یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلاَبِیبِهِنَّ ذلِک أَدْنی أَنْ یُعْرَفْنَ فَلا یُؤْذَیْنَ وَکانَ اللّهُ غَفُوراً رَحِیماً ) ⁽¹⁾.

و در حدیث صحیح وارد [ است ] ⁽²⁾که آن حضرت صلی الله علیه [ وآله ] وسلم بعد نزول این آیه فرمود : ( وأُذن لکنّ أن تخرجن لحاجتکنّ ) .

آری شرط مسافرت زنان ، وجود محرم است همراه ایشان ، و در این سفر عبدالله بن الزبیر همشیره زاده حقیقی وی همراه وی بود ، طلحة بن عبیدالله ⁽³⁾شوهر خواهرش بود ، [ یعنی شوهر ] اُم کلثوم بنت ابی بکر ، و زبیر بن العوام شوهر خواهر دیگر [ ش ] اسما بنت ابی بکر ، و اولاد این هر دو نیز همراه .

و ابن قتیبه - که بر تاریخ او اعتماد شیعه زیاده از کتاب الله است - در “ تاریخ “ خود مینویسد :

لمّا بلغها بیعة علی [ ( علیه السلام ) ] أمرت أن یعمل لها هودج من حدید ، وجعل فیها موضع الدخول والخروج ، فخرجت وأبناء طلحة والزبیر معها .

و نیز ازواج مطهرات پیغمبر [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] را جمیع رجال امت در محرمیت حکم پسران دارند ، پس آنها را با هر یک از افراد امت خروج درست است ، و همین است مذهب جمیع علمای امت ، ‹ 223 › و لهذا خلیفه ثانی در عهد خود چون ازواج مطهرات [ را ] ⁽¹⁾برای حج فرستاد ، عثمان و عبدالرحمن بن عوف را همراه داد و گفت که : ( إنکما ولدان بارّان لهنّ ) ، پس یکی از شما پیش سواری اینها باشد و یکی در عقب .

و با قطع نظر از این امور لفظ : ( وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِیَّةِ الاولی ) ⁽²⁾صریح دلالت میکند بر آنکه از خروج مطلقاً منع نفرموده اند ، بلکه از برآمدن بی پرده با زینت و زیور و اظهار لباس رنگین که رسم جاهلیت بود ، پس نهی خود از تمسک ساقط گشت .

آمدیم بر امر ( وَقَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ ) ⁽³⁾و از سابق بارها معلوم شد که امر نزد شیعه متعین برای وجوب نیست تا در مخالفت آن محذوری باشد ⁽⁴⁾.

أقول :

علامه حسن بن یوسف بن مطهر حلی علیه الرحمه در کتاب “ کشف الحق و نهج الصدق “ در ضمن مطاعن صحابه منحرفین از حضرت امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) بعضی مثالب عایشه را به نهجی که طعن بر او و بر دیگر صحابه مذکورین به طریق عموم وارد تواند شد ، ذکر کرده و غرض از آن تخصیص عایشه نیست .

و نصرالله کابلی در کتاب “ صواقع “ عبارت علامه حلی علیه الرحمه را متغیر ساخته و از آنجا قطع نموده ، بعد مطاعن عثمان ذکر نموده ، و مضمون بعضی مطاعن از کلام قاضی نورالله - نوّرالله مرقده - برداشته و طعن دهم از جانب خود اضافه نموده ، و مخاطب به ترجمه آن به تغییر یسیر پرداخته ، و ما در اینجا به جهت اثبات این مطلب اول عبارت نصرالله کابلی را نقل مینماییم ، و آن این است :

المطلب التاسع فی إبطال شبهات الرافضة فی مطاعن أُم المؤمنین عائشة ; وهی عشرة :

الأول : إنّها خرجت إلی البصرة ، وقد نهاها الله عن الخروج ، وأمر [ ها ] بالاستقرار فی منزلها ، فقال سبحانه : ( وَقَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِیَّةِ الاولی ) ، فهتکت حجاب الله

ورسوله ، وتبرّجت وسافرت فی جحفل ⁽¹⁾یزید علی ستة عشر ألفاً . ⁽²⁾انتهی .

و عبارت علامه حلی علیه الرحمه این است :

وخرجت عائشة إلی قتال أمیر المؤمنین ( علیه السلام ) ، ومعلوم أنها عاصیة بذلک ، أمّا أولا فلأنّ الله تعالی قد نهاها عن الخروج وأمر [ ها ] ⁽³⁾بالاستقرار فی منزلها ، فهتکت حجاب الله ورسوله ، وتبرّجت ، وسافرت فی جحفل عظیم ، وجمّ غفیر یزید علی ستة ⁽⁴⁾عشر ألفاً . ⁽⁵⁾انتهی .

و نصرالله کابلی قول علامه علیه الرحمه را که این است : ( ومعلوم أنها عاصیة بذلک أمّا أولا فلأنّ الله تعالی . . ) حذف نموده .

و مخاطب در ترجمه این لفظ زیاد کرده : ( آن مطهره از مدینه به مکه و از آنجا به بصره رفت ) .

و به جای قوله : ( فهتکت حجاب الله ورسوله ) گفته : ( پس او را چه مناسب بود ) .

و تقریر طعن را از اول چنان ذکر کردن که جواب به سهولت میسر گردد ⁽¹⁾، عادت این ناصبی است .

چون مقصود اصلی ما نقض کلام این ناصبی است ، لهذا به ردّ اقوال او پرداخته میشود .

پس بدان که آنچه گفته : مطاعن اُم المؤمنین عایشه صدیقه زوجه محبوبه مطهره رسول [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] . . . ده است .

جوابش آنکه : به نزد شیعیان امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) ، عایشه نه صدیقه بود ، نه محبوبه آن حضرت ، و نه مطهره از رجس ‹ 224 › گناه ، و نه طعنهای او مقصور و محصور در ده است .

اما آنچه گفته : قرار در بیوت و عدم خروج از خانه ها ، اگر مطلق میبود بایستی که آن حضرت صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ازواج را بعد نزول این آیه برای حج و غیره برنمیآورد ⁽²⁾، و در غزوات همراه نمیبرد . . . الی آخر .

پس مردود است به اینکه عایشه خود اعتراف کرده که این مسیر او خلاف نصّ قرآنی که آیه : ( وَقَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ ) است بود ، پس تأویلات بارده مخاطب - که به تقلید خواجه کابلی ذکر کرده - از سر باطل باشد .

ابن حجر در “ فتح الباری شرح صحیح بخاری “ آورده :

قد أخرج الطبری - بسند صحیح - ، عن أبی یزید المدینی ، قال : قال عمار بن یاسر لعائشة - لمّا فرغوا من الجمل - : ما أبعد هذا المسیر من العهد الذی عهد إلیک - یشیر إلی قوله تعالی : ( وَقَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ ) - فقالت : أبو الیقظان ؟ ! قال : نعم . قالت : والله إنک ما علمت تقول ⁽¹⁾بالحق . قال : الحمدلله الذی قضی لی علی لسانک ⁽²⁾.

حاصل آنکه طبری به سند صحیح از ابی یزید روایت نموده که گفت : فرمود عمار یاسر به عایشه - هرگاه که فارغ شدند از جنگ جمل که - : چقدر دور بود این سفر تو از عهدی که عهد کرده شد به سوی تو ! - مرادش از این عهد قول خدای تعالی بود : ( وَقَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ ) یعنی قرار گیرید ای ازواج رسول خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) در خانه های خود - گفت عایشه که : گوینده این حرف ابوالیقظان - یعنی عمار - است ؟ عمار گفت : بلی . عایشه گفت : قسم به خدا من نمیدانستم که تو این کلمه حق خواهی گفت ⁽³⁾. عمار گفت : حمد و ثنا

است مر خدای را که حکم فرمود برای من بر زبان تو . یعنی تو اقرار کردی که این مسیر تو خلاف عهد خدای تعالی بود . انتهی المحصل .

در این حدیث عایشه تصریح کرده که آنچه عمار گفته - که : این مسیر عایشه مخالف عهد قرآنی بود - حق گفته .

و در تفسیر “ درّ منثور “ مذکور است :

أخرج ابن أبی شیبه ، وابن سعد ، وعبد الله بن أحمد - فی زوائد الزهد - ، وابن المنذر ، عن مسروق . . . ، قال کانت عائشة . . . إذا قرأت : ( وَقَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ ) بکت حتّی یبلّ ⁽¹⁾خمارها . ⁽²⁾انتهی .

این روایت هم صریح دلالت دارد بر آنکه عایشه میدانست که او مخالفت این آیه کرده لهذا در وقت قرائت آن بکا و زاری مینمود .

و در “ روضة الأحباب “ مذکور است :

و از ابوهریره . . . مروی است که گفت : رسول خدا صلی الله علیه [ وآله ] وسلم در حجة الوداع زنان خود را با خود به حج برد ، بعد از آنکه از ادای مناسک فارغ شدند و بازگشتند ، فرمود : « این حجة الإسلام بود که گزاردید و از گردن شما ساقط شد ، بعد از این باید که روی حصیر را غنیمت شمرید و از خانه خود به عزم سفر هیچ جا مروید » .

و ابوهریره گوید : تمام زنان آن حضرت بعد از وی به حج رفتند الاّ سوده و زینب بنت جحش که گفتند : ما بعد از وی بر هیچ دابه سوار نشویم چنانچه ما را فرمود . ⁽¹⁾انتهی .

و نیز در تفسیر “ درّ منثور “ مذکور است :

أخرج عبد بن حمید ، وابن المنذر ، عن محمد بن سیرین - نُبُّئتُ : أنه قیل لسودة ⁽²⁾رضی الله عنها زوج النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم : ما لک لا تحجّین ، ولا تعتمرین ، کما یفعل أخواتک ؟ ! فقالت : قد حججتُ ، واعتمرتُ ، وأمرنی الله أن أقرّ فی بیتی ، فوالله ‹ 225 › لا أخرج من بیتی حتّی أموت .

قال : فوالله ما خرجت ⁽³⁾من باب حجرتها حتّی أُخرجتْ ⁽⁴⁾بجنازتها ⁽⁵⁾.

و نیز در آن مذکور است :

وأخرج أحمد ، عن أبی هریرة . . . : أن النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم قال - لنسائه عام حجة الوداع - : « هذه ، ثم ظهور الحصر » ، قال : فکان کلهنّ یحججن إلاّ زینب بنت جحش وسودة بنت زمعة ، وکانتا تقولان : والله لا تحرّکنا دابّة بعد إذ سمعنا ذلک من رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ⁽¹⁾.

از اینجا صریح واضح است که : سوده و زینب ازواج رسول خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) خروج خود را از بیت خودشان ⁽²⁾مخالف نصّ قرآنی و عصیان خدا میدانستند .

و نیز ظاهر میشود که ورای نهی قرآنی حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) هم ازواج خود را از سفر نهی فرموده بود ، و گفته : « به هیچ جا به سفر مروید » ، و لهذا زینب و سوده به متابعت قرآن و رسول خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) هرگز به سفری نرفتند و از خانه خود بیرون نشدند ، پس عایشه در این سفر مخالفت خدا و رسول ( صلی الله علیه وآله وسلم ) کرده باشد .

و اما آنچه گفته : پس معلوم شد که مراد از این امر و نهی تأکید امر تستّر و حجاب است تا مثل چادرپوشان در کوچه و بازار هرزه گردی نکنند ، و سفر کردن منافی تستّر و حجاب نیست .

پس معلوم است که این تأویل ، صریح تحریف قرآن است از معنای حقیقی آن ، و اجلاّی صحابه رسول خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) و ازواج آن حضرت بلکه خود عایشه - که اعلم به معاذیر نفس خود بود - و علمای اهل سنت از این آیه همان معنا فهمیده اند که شیعه میگویند .

و اگر فهم آنچه مخاطب گفته از آیه صحیح میبود ، خود عایشه که محتاج تر از این ناصبی به القای عذر خود بود ، چرا این معنا [ را ] ذکر نمیکرد ؟ ! و به چه طور همان معنایی که شیعیان میگویند تسلیم میکرد ؟ !

ابن حجر در “ فتح الباری “ در شرح قول عمار : ( تتبعونه أو إیاها ) در کتاب الفضائل در فضائل عایشه گفته :

ولعلّه أشار إلی قوله تعالی : ( وَقَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ ) ، فإنه أمر حقیقی خوطب به أزواج النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ، ولهذا کانت أُم سلمة تقول : لا یحرّکنی ظهر بعیر حتّی ألقی النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم .

والعذر عن عائشة فی ذلک أنها کانت متأوّلة ⁽¹⁾هی وطلحة والزبیر ، وکان مرادهم اتباع الإصلاح بین الناس ، وأخذ القصاص من قتلة عثمان . . . ⁽²⁾.

از اینجا معلوم شد که ام سلمه - که از ازواج مطهرات رسول خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) است - از این آیه همان معنا که شیعه میفهمند ، میفهمید ، و هرگز بعد رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) بر ظهر شتری سوار نشد تا آنکه وفات نمود .

و نیز ابن حجر همین معنا را تسلیم کرد و تغلیط آن نکرد ، بلکه برای تأیید آن ، قول اُم سلمه [ را ] آورد .

و عذری که از عایشه ذکر کرده ، پس از آن هم معلوم میشود که عایشه و طلحه و زبیر نیز از آیه همین معنا میفهمیدند ، لیکن چون سفر عایشه را موجب اصلاح بین الناس گمان میکردند ، برای ضرورت مباح میدانستند .

و بطلان این عذر از آنچه گذشت و از آنچه میآید ظاهر است .

اما آنچه گفته : و این سفر نیز چون برای اصلاح ذات البین و تنفیذ حکم قصاص خلیفه عادل - که به ظلم مقتول شده بود - واقع شد ، مثل حج و عمره گردید .

پس مقدوح است به چند وجه :

اول : اینکه عجب اصلاح ذات البین بود که در آن ‹ 226 › بسیاری از اجلاّی صحابه رسول خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) و مسلمین به قتل آمدند ؟ ! این را . . . ⁽¹⁾افساد ذات البین باید گفت یا اصلاح آن ؟ !

قتل یک مؤمن موجب دخول نار است ، و عایشه باعث قتل هزارها از مسلمین و جمعی کثیر از اصحاب رسول خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) شد ، در “ طرایف “ مذکور است :

ولقد أعجبنی حدیث وقفتُ علیه فی المغنی ⁽¹⁾، وهی : أنّ امرأة من الکوفیات دخلت علی عائشة ، فقالت : یا أمّ المؤمنین ! ما تقولین فی امرأة قتلت ولدها عمداً ، وهو مؤمن ؟ فقالت : تکون کافرة ; لأنّ الله یقول : ( وَمَن یَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِداً فِیهَا وَغَضِبَ اللهُ عَلَیْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَاباً عَظِیماً ) ⁽²⁾، فقالت لها الکوفیة : فما تقولین فی أُم قتلت ستة عشر ألفاً من أولادها المؤمنین ؟ !

ففهمت عایشه عنها ⁽³⁾فقالت عایشه : أخرجوا عدوة الله عنّی ⁽⁴⁾.

و علامه زمخشری در “ ربیع الأبرار “ این حکایت [ را ] به این عبارت آورده :

دخلت أُم أفعی العبدیة علی عائشة ، فقالت : یا أُم المؤمنین ! ما

تقولین فی امرأة قتلت ابناً لها صغیراً ؟ قالت : وجبت لها النار . قالت : فما تقولین فی امرأة قتلت من أولادها الکبار عشرین ألفاً ؟ ! قالت : خذوا بید عدوة الله ⁽¹⁾.

و در “ محاضرات “ راغب اصفهانی چنین مذکور است :

ویروی : أن امرأة قالت لعایشه . . . : ما تقولین فی امرأة قتلت ابنها ؟ قالت : هی فی النار ، قالت : فمن قتلت عشرین ألفاً ؟ ! فقالت : دونک عنی ⁽²⁾.

دوم : آنکه تنفیذ حکم قصاص کار خلیفه عادل است نه کار زنان .

و نیز عادل بودن خلیفه مقتول و کشته شدن او به ظلم ، غلط محض است ، چنانچه سابقاً از این ، در ردّ جواب طعن دهم از مطاعن عثمان گذشت .

سوم : آنکه این سفر عایشه اگر مانند سفر حج و عمره ، جایز بلکه مستحسن میبود ، اجلاّی صحابه و ازواج رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) بر او انکار نمیکردند ; و انکار نمودن اجلاّی صحابه و ازواج این سفر عایشه را ، به روایات ثقات اهل سنت ثابت و متحقق است ، چنانچه از کتاب “ فتح الباری “ آنفاً گذشت که عمار یاسر - که به اقرار اهل سنت صادق اللهجه بود - بر این مسیر او انکار کرد .

و در مجلد سوم “ روضة الاحباب “ مذکور است :

روز دیگر جناب امیرالمؤمنین [ ( علیه السلام ) ] ، زید بن صوحان را با معدودی چند به [ سوی ] عایشه فرستاد که : « بروید و با او بگویید که : آیا نفرموده تو را خدای تعالی که در خانه خود باشی و از آنجا بیرون نیایی ؟ ! » پس زید بن صوحان با رفقا به سوی عایشه رفتند و پیغام امیرالمؤمنین [ ( علیه السلام ) ] بدو رسانیدند ، عایشه گفت : من هیچ جواب ندارم این سخنان را ، چرا که از حجّتهای علی بن ابی طالب عاجزم . ⁽¹⁾انتهی باختصار .

و بخاری در “ صحیح “ خود آورده :

عن أبی بکرة ، قال : لقد نفعنی الله بکلمة أیام الجمل ، لمّا بلغ النبیّ [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] أن فارساً ملّکوا ابنة کسری ، قال صلی الله علیه [ وآله ] وسلم : « لن یفلح قوم ولّوا أمرهم امرأة » ⁽²⁾.

یعنی نفع کرد خدای تعالی مرا در روز جنگ جمل به کلمه [ ای ] که فرموده بود حضرت رسول خدا صلی الله علیه [ وآله ] وسلم هرگاه که شنید که اهل فارس دختر کسری را پادشاه گردانیدند ، فرمود آن حضرت که : « هرگز ‹ 227 › رستگار نخواهند شد قومی که سپردند امر خود را به زنی » .

ابن حجر در “ فتح الباری “ در شرح این حدیث گفته :

فی روایة حمید : ( عصمنی الله ) ⁽¹⁾.

و این قول دلالت بر خطای عایشه در خروج میکند .

و نیز ابن حجر گفته :

نقل ابن بطّال ، عن المهلب : أن ظاهر حدیث أبی بکرة یوهم توهین رأی عائشة فیما فعلت ⁽²⁾.

یعنی ابن بطال از مهلب نقل کرده که : ظاهر حدیث ابی بکره ایهام میکند توهین رأی عایشه [ را ] در آنچه کرد .

و نیز ابن حجر گفته :

أخرج البزاز - من طریق زید بن وهب - قال : بینا نحن حول حذیفة إذ قال : کیف أنتم ، وقد خرج أهل بیت نبیّکم فرقتین یضرب بعضکم وجوه بعض بالسیف ؟ !

قلنا : یا أبا عبد الله ! فکیف نصنع إن أدرکنا ذلک ؟

قال : انظروا إلی الفرقة التی تدعو الی أمر علی بن أبی طالب [ ( علیه السلام ) ] ، فإنها علی الهدی . ⁽¹⁾انتهی .

و این قول حذیفه به صراحت تمام دلالت دارد که فرقه دیگر که در مقابله و مقاتله حضرت امیرالمؤمنین [ ( علیه السلام ) ] خروج کند ، آن فرقه بر ضلالت و گمراهی باشد ، وهو المطلوب .

و در “ فتح الباری “ مذکور است :

وأخرج أبو بکر بن أبی شیبة - من طریق عمر بن الهَجَنّع - بفتح الهاء والجیم ، وتشدید النون بعدها مهملة - عن أبی بکرة ، وقیل له : ما منعک أن تقاتل مع أهل البصرة یوم الجمل ؟ فقال : سمعت رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم یقول : یخرج قوم هلکی لا یفلحون ، قائدهم [ امرأة ] ⁽²⁾فی الجنة ⁽³⁾.

و در “ تذکرة خواص الامة “ تصنیف سبط ابن الجوزی مذکور است :

لمّا عزمت عایشه إلی المسیر نهتْها أُم سلمة ، وقالت لها : یا هذه ! إن حجاب الله لن یرفع ، وما أنت - یا هذه ! - وهذا الأمر ؟ ! وقد تنازعتْه الأیدی ، وتهافت فیه الرجال ، وتسکینه أصلح

للمسلمین ، واتق ⁽¹⁾علی رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم من الافتضاح فی زوجته ! واتق ⁽²⁾ما لم یبحه الله لک .

فلمّا رأتْها لا تصغی إلی قولها ، فقالت :

نصحتُ ولکن لیس للنصح قابل * ولو قبلتْ ما عنّفتْها العواذل کأنّی بها قد أردت ⁽³⁾الحرب رجلها * ولیس لها إلاّ الترجّل راجل ⁽⁴⁾وقیل : إن أُم سلمة کانت بالمدینة ، وإنّما کتبت إلی عائشة تنهاها ; لأنه لمّا عزم علی [ ( علیه السلام ) ] علی المسیر قالت له ام سلمة : یا أمیر المؤمنین ! لولا أنی أخاف أن أعصی الله لخرجتُ معک ، ولکن هذا ابنی عمر - أعزّ علیّ من نفسی - فخذه معک . . فخرج معه ، ولم یزل ملازمه ، واستعمله علی البحرین ⁽⁵⁾.

این کلام أُم سلمة دلات صریحه دارد بر آنکه عایشه به این سفر مخالفت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) کرده و امر غیر مباح را مرتکب شده .

و ابن ابی الحدید در “ شرح نهج البلاغة “ گفته :

وروی هشام بن محمد الکلبی - فی کتاب الجمل - : أن أُمّ سلمة کتبتْ إلی علی ( علیه السلام ) من مکة : أمّا بعد ; فإن طلحة وزبیر . . وأشیاعهم - أشیاع الضلالة ! - یریدون أن یخرجوا بعائشة إلی البصرة ، ومعهم ابن الحزان ⁽¹⁾عبد الله بن عامر [ بن کریز ] ⁽²⁾، ویذکرون : أن عثمان قتل مظلوماً ، وأنهم یطلبون بدمه ، والله ‹ 228 › کافیهم بحوله وقوته ، ولولا ما نهانا الله عنه من الخروج ، وأمرنا به من لزوم البیوت ، لم أدع الخروج إلیک والنصرة لک ، ولکنّی باعثة نحوک ابنی ، [ عدل نفسی ] ⁽³⁾، عمر بن أبی سلمة ، فاستوص به - یا أمیر المؤمنین ! - خیراً .

قال : فلمّا قدم عمر علی علی ( رضی الله عنه ) [ ( علیه السلام ) ] أکرمه ، ولم یزل مقیماً معه حتّی شهد مشاهده کلّها ، ووجّهه علی [ ( علیه السلام ) ] أمیراً علی البحرین ، وقال - لابن عم له - : « بلغنی أن عمر یقول الشعر ، فابعث إلیّ من شعره » ، فبعث إلیه بأبیات له أولها :

جزتک ⁽⁴⁾أمیر المؤمنین قرابة * رفعنا ⁽⁵⁾بها ذکری جزاءً موفّرا

فعجب علی ( علیه السلام ) من شعره ، واستحسنه .

ومن الکلام المشهور - والکلام الذی قیل : أُمّ سلمة رحمهاالله کتبت به إلی عائشة - : إنک جنّة بین رسول الله [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] وبین أُمّته ، وإن الحجاب دونک لمضروب علی حرمته ، قد جمع القرآن ذیلک فلا تندحیه ، وسکن عقیراک فلا تصحریها ، ولو أذکرتُک قولة من رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم تعرفها ، لنهشت بها نهش الرقشاء المطرقة ، ما کنتِ قائلة لرسول الله [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] لو لفیک ناصّة لعودک ⁽¹⁾من منهل إلی منهل ، قد ترکتِ عهیداه ، وهتکتِ ستره ، إن عمود الدین لا یقوم بالنساء ، وصدعه لا یرأب بهن ، حمادیات النساء خفض الأصوات وخفر الأعراض ، اجعلی ⁽²⁾قاعدة البیت قبرک حتّی تلقیه ⁽³⁾وأنت علی ذلک .

فقالت عائشة : ما أعرفنی بنصحک ، وأقبلنی بوعظک ⁽⁴⁾، ولیس الأمر حیث تذهبین ، ما أنا بعمیة عن رأیک ، فإن أقم ففی غیر حرج ، وإن أخرج ففی إصلاح بین فئتین من المسلمین .

وقد ذکر هذا الحدیث أبو محمد عبد الله بن مسلم بن قتیبة فی کتابه المصنّف فی غریب الحدیث - فی باب أُمّ سلمة علی ما أُورده علیک - قال : لمّا أرادت عائشة الخروج إلی البصرة أتتْها أُمّ سلمة ، فقالت لها : إنک سدة بین محمد رسول الله [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] وبین أُمّته ، وحجابک مضروب علی حرمته ، قد جمع القرآن ذیلک فلا تندحیه ، وسکن عقیراک فلا تصحریها ، الله من وراء هذه الأمة ، لو أراد رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم أن یعهد إلیک عهداً علتِ علتِ ، بل قد نهاک عن الفرطة فی البلاد ، إن عمود الإسلام لا یثأب بالنساء إن مال ، ولا یرأب بهنّ إن صدع ، حمادیات النساء غضّ الأطراف ، وخفر الأعراض ، وقصد ⁽¹⁾الوهازة ، ما کنت قائلة لو أن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم عارضک بعض ⁽²⁾الفلوات ناصّةً قلوصاً من منهل إلی آخر ، إن بعین الله مهواک ، وعلی رسوله تردین ، وقد وجّهت سدافته - ویروی سحاقته ⁽³⁾- وترکتِ عهیداه ، لو سرتُ مسیرک هذا ثم قیل لی : ادخلی الفردوس ، لاستحییتُ أن ألقی محمداً علیه [ وآله ] السلام هاتکةً

حجاباً قد ضربه علیّ ، اجعلی حصنک بیتک ، ووقاعة الستر قبرک حتّی تلقیه ⁽¹⁾وأنت علی تلک أطوع ما تکونین لله ‹ 229 › إذا لزمته ⁽²⁾، وأنصر ما تکونین للدین ما حلت عنه ، لو ذکّرتُک قولاً تعرفینه لنهشتِ [ به ] ⁽³⁾نهش الرقشاء المطرقة .

فقالت عائشة : ما أقبلنی لوعظک ، ولیس الأمر کما تظنّین ، ولنعم المسیر مسیر فزعتُ فیه إلی فئتان متناجزتان - أو قالت : مشاجرتان ⁽⁴⁾- إن أقعد ففی غیر حرج ، وإن أخرج فإلی ما لا بدّ لی من الازدیاد ⁽⁵⁾منه .

تفسیر غریب هذا الخبر :

السدة : الباب .

وقولها : ( قد جمع القرآن ذیلک فلا تندحیه ) . . أی لا تفسحیه ⁽⁶⁾وتوسّعیه بالحرکة والخروج .

یقال : ندحت الشیء : إذا وسّعته ، ومنه یقال : فلان فی مندوحة

عن کذب ⁽¹⁾. . أی فی سعة ، ترید قول الله تعالی : ( وَقَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ ) ، ومن روی ( تبدحیه ) بالباء ⁽²⁾، فإنه من البداح ، وهو المتسع من الأرض ، وهو معنی الأول .

وقولها : ( وسکن عقیراک ) ، من عقر الدار ⁽³⁾وهو أصلها ، أهل الحجاز یضمّون العین ، وأهل نجد یفتحونها ، وعقیراء : اسم بنی من ذلک علی صیغة التصغیر ، ومثله ممّا جاء مصغّراً کالرمیا ⁽⁴⁾والحمیا ، وهی سورة الشراب .

قال ابن قتیبة : ولم أسمع ب : عقیراء إلاّ فی هذا الحدیث .

قولها : ( فلا تصحریها ) . . أی لا تبرزیها وتجعلیها بالصحراء ، یقال : أصحر کما یقال : أنجد ، وأسهل ، وأحزن .

قولها : ( الله من وراء هذه الأمة ) . . أی محیط بهم ، وحافظ لهم ، وعالم بأحوالهم ، کقوله تعالی : ( وَاللّهُ مِنْ وَرائِهِمْ مُحِیطٌ ) ⁽⁵⁾.

قولها : ( عَلتِ عَلتِ ) . . أی جرتِ فی هذا الخروج ، وعدلت عن

الواجب ، والعول : المیل والجور ، قال تعالی : ( ذلِکَ أَدْنی أَلاّ تَعُولُوا ) ⁽¹⁾.

ومن الناس من یرویه : عِلتِ عِلتِ - بکسر العین - أی ذهبت فی البلاد ، وأبعدت [ فی السیر ] ⁽²⁾، ویقال : عال فلان فی البلاد . . أی ذهب وأبعد ، ومنه قیل للذئب : عیال .

قولها : ( عن الفرطة فی البلاد ) . . أی عن السفر والشخوص ، من الفرط وهو : السبق والتقدم ، ورجل فارط إلی الماء . . أی سابق .

قولها : ( لا یثأب بالنساء ) . . أی لا یردّ بهنّ إن مال إلی استوائه ، من قولک : ثأب فلان إلی کذا . . أی عاد إلیه .

قولها : ( ولا یرأب بهنّ إن صدع ) . . أی لا یسدّ بهنّ ولا یجمع ، والصدع : الشقّ .

قولها : ( حمادیات النساء ) ، یقال : حماداک أن تفعل کذا ، مثل قصاراک أن تفعل کذا . . ⁽³⁾أی جهدک وغایتک .

و ( غضّ الأطراف ) : جمعها .

و ( خفر الأعراض ) ، الخفر : الحیاء ، والأعراض - جمع عرض -

وهو الجسد ، یقال : فلان طیّب العرض . . أی طیّب ریح البدن ، ومن رواه الإعراض - بکسر الهمزة - جعله مصدراً من : أعرض عن کذا .

قولها : ( وقصد ⁽¹⁾الوهازة ) ، قال ابن قتیبة : سألت عن هذا ، فقال لی من سألتُه : سألتُ عنه أعرابیاً فصیحاً ، فقال : الوهازة : الخطوة ، یقال للرجل : إنه لمتوهّز ومتویش ⁽²⁾، إذا وطئ وطئاً ثقیلا .

قولها : ( ناصّة قلوصاً ) . . أی رافعة لها فی السیر ، [ و ] ⁽³⁾النصّ : الرفع ، [ و ] ⁽⁴⁾منه یقال : حدیث منصوص . . أی مرفوع ، [ و ] ⁽⁵⁾القلوص من النوق : الشابة ، وهی بمنزلة الفتاة من النساء .

و ( المنهل ) : الماء ترده الإبل . ‹ 230 › قولها : ( إن بعین الله مهواک ) . . أی إن الله یری سیرک وحرکتک .

والهوی : الانحدار فی المسیر من النجد إلی الغور .

قولها : ( وعلی رسوله تردین ) . . أی تقدمین فی القیامة .

قولها : ( وقد وجّهتِ سدافته ) ، السدافة : الحجاب والستر ، هی من أسدف اللیل ، إذا ستر بظلمته ، کأنّه أرخی ستوراً من الظلام ، ویروی بفتح السین ، وکذلک القول فی سحاقته ⁽¹⁾إنه یروی بکسر السین وفتحها ، والسدافة والسحاقة ⁽²⁾بمعنی .

ووجّهت . . أی نظمتها بالخرز ، والوجیهة : خرزة معروفة ، وعادة العرب أن تنظم علی المحمل خرزات إذا کان النساء حولها .

[ قولها ] ⁽³⁾: ( وترکتِ عهیداه ) ، لفظة مصغّرة مأخوذة من العهد مشابهةً لما سلف من قولها : ( عقیراک ) ، و ( حمادیات النساء ) .

قولها : ( ووقاعة الستر ) . . أی موقعه علی الأرض إذا أرسلته ، وهی الوقعة ⁽⁴⁾أیضا ، وموقعة الطائر .

قولها : ( حتّی تلقیه وأنت علی تلک ) . . أی [ علی ] ⁽⁵⁾تلک الحال ، فحذف .

قولها : ( أطوع ما تکونین لله إذا لزمته ) ، ( أطوع ) مبتدأ ، ( وإذا لزمته ) خبر المبتدأ ، والضمیر فی ( لزمته ) راجع إلی العهد والأمر الذی أمرت به .

قولها : ( انهشت نهش الرقشاء المطرقة ) . . أی بعضّک ⁽¹⁾ونهشک ما أذکره لک وأذکرت به ، کما ینهشک أفعی رقشاء ، [ و ] ⁽²⁾الرقش فی ظهرها هو النقطة ، والجرادة - أیضا - رقشاء ، قال النابغة :

< شعر > فبتّ وکأنّی ساورتنی ضیلة ⁽³⁾من * الرقش فی أنیابها السمّ ناقع < / شعر > والأفعی توصف بالإطراق ، وکذلک الأسد والنمر والرجل الشجاع ، وکان معاویة یقول فی علی ( علیه السلام ) : الشجاع المطرق ، وقال الشاعر - وذکر أفعی - :

< شعر > أصمّ أعمی ما یجیب ⁽⁴⁾الرقی * من طول إطراق وإسباب ⁽⁵⁾< / شعر >

قولها : ( فئتان متناجزتان ) . . أی تسرع کل واحد [ ة ] ⁽¹⁾منهما إلی نفوس الأخری ، ومن رواه مشاجرتان أراد الحرب ، وطعن النحور بالأسنة ، ورشقها بالسهام .

وفزعت إلی فلان فی کذا . . أی لذت به والتجأت إلیه .

قولها : ( إن أقعد ففی غیر حرج ) . . أی غیر إثم .

وقولها : ( فإن أخرج فإلی ما لابدّ لی من الازدیاد ⁽²⁾منه ) ، کلام من یعتقد الفضیلة فی الخروج ، أو یعرف موقع الخطأ ویصرّ علیه . ⁽³⁾انتهی .

و ابوعبید القاسم بن سلام در کتاب “ غریب القرآن والحدیث “ در لغت ( رقش ) گفته :

فی حدیث أُم سلمة : أنها قالت لعائشة ⁽⁴⁾: ( لو ذکّرتک قولا تعرفینه نهشت نهش الرقشاء المطرق ) .

الرقشاء : الأفعی ، سمّی بذلک لرقش فی ظهرها ، وهی خطوط ونقط ⁽⁵⁾.

و ابن اثیر صاحب “ جامع الاصول “ در “ نهایه “ در لغت ( سده ) گفته :

ومنه حدیث أُم سلمة أنها قالت لعائشة - لمّا أرادت الخروج إلی البصرة - : ( إنک سدة بین رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم وأُمّته ) . . أی باب ، فمتی أُصیب ذلک الباب بشیء فقد دخل علی رسول الله [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] فی حریمه وحوزته ، واستفتح ما حماه ، فلا تکونی أنت سبب ذلک بالخروج ‹ 231 › الذی لا یحب علیک ، فتوخّی ⁽¹⁾الناس [ إلی ] ⁽²⁾أن یفعلوا مثلک ⁽³⁾.

و در لغت ( ندح ) گفته :

وفی حدیث أُم سلمة قالت لعائشة : ( قد جمع القرآن ذیلک ، فلا تندحیه ) . . أی لا توسّعیه وتنشریه ، وأرادت قوله تعالی : ( وَقَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ وَلاَ تَبَرَّجْنَ ) ⁽⁴⁾.

و در لغت ( عقر ) گفته :

وفی حدیث أُم سلمة أنها قالت لعائشة : ( سکن الله عقیراک فلا تصحریها ) . . أی أسکنک بیتک ، وسترک ⁽¹⁾، فلا تبرزیه .

وهو اسم مصغّر مشتق من عقر الدار .

قال القتیبی : لم أسمع بعقیر إلاّ فی هذا الحدیث .

وقال الزمخشری : کأنّها تصغیر العقری - علی فعلی - من عقر : إذا بقی مکانه لا یتقدّم ولا یتأخر فزعاً أو أسفا أو خجلا ، وأصله من عقرت به ، إذا أطلت حبسه ، کأنّک عقرت راحلته فبقی لا یقدر علی الرواح ⁽²⁾.

وأرادت بها ⁽³⁾نفسها . . أی سکن نفسک التی حقّها أن تلزم مکانها ، ولا تبرز إلی الصحراء ، من قوله تعالی : ( وَقَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ وَلاَ تَبَرَّجْنَ ) ⁽⁴⁾.

و در لغت ( صحر ) گفته :

وحدیث أُم سلمة لعائشه : ( سکن الله عقیراک فلا تصحریها ) . . أی لا تبرزیها إلی الصحراء ، هکذا جاء فی هذا الحدیث متعدیاً

علی حذف الجارّ وإیصال الفعل ، فإنه غیر متعدٍّ ⁽¹⁾.

و در لغت ( عول ) گفته :

وفی حدیث أُم سلمة قالت لعایشه : ( لو أراد رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم أن یعهد إلیک علت ) . . أی عدلت عن الطریق وملت .

قال القتیبی : وسمعت من یرویه [ عِلتِ ] ⁽²⁾بکسر العین ، فإن کان محفوظاً فهو من : عال فی البلاد یعیل : إذا ذهب . . إلی آخره ⁽³⁾.

و در لغت ( فرط ) گفته :

وفی حدیث أُم سلمة قالت لعائشة : ( أن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم نهاک عن الفرطة فی الدین ) . . یعنی السبق والتقدّم ومجاوزة الحدّ ⁽⁴⁾.

و در لغت ( ثوب ) گفته :

وفی حدیث أُم سلمة قالت لعائشة : ( إن عمود الدین لا یثاب

بالنساء إن مال ) . . أی لا یعاد إلی استوائه ، من ثاب یثوب إذا رجع ⁽¹⁾.

و در لغت ( حمد ) گفته :

وفی حدیث أُم سلمة : ( حمادیات النساء غضّ الأطراف ) . . أی غایاتهنّ ومنتهی ما یحمد منهنّ ⁽²⁾.

و در لغت ( غضّ ) گفته :

ومنه حدیث أُم سلمة : ( حمادیات النساء غضّ الأطراف ) فی قول القتیبی ⁽³⁾.

و در لغت ( خفر ) گفته :

الخفر - بالفتح - : الحیاء ، ومنه حدیث أُم سلمة لعائشة : ( غضّ الأطراف وخفر الإعراض ) . . أی الحیاء من کل ما یکره لهنّ . . أی ینظرن إلیهن ⁽⁴⁾، فأضافت الخفر إلی الإعراض . . أی الذی تستعمله لأجل الإعراض .

ویروی : الأعراض - بالفتح - جمع العرض ، أی إنهن یستحیین ویتسترن لأجل أعراضهن وصونها ⁽¹⁾.

و در لغت ( وهز ) گفته :

وفی حدیث أُم سلمة : ( حمادیات النساء غضّ الأطراف وقصر الوهازة ) [ . . أی قصر الخطأ ، والوهازة : الخطو ، وقد توهّز یتوهّز ، إذا وطئ وطئاً ثقیلا ، وقیل : الوهازة : ] ⁽²⁾مشیة الحقرات فیه ⁽³⁾.

و در لغت ( نصّ ) گفته :

أصل النصّ : أقصی الشیء وغایته ، ثم سمّی به ضرب من السیر سریع ، ومنه حدیث أُم سلمة لعائشة : ما کنت قائلة لو أن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم عارضک ببعض الفلوات ناصّة قلوصاً ‹ 232 › من منهل إلی منهل . . أی رافعة لا ⁽⁴⁾فی السیر ⁽⁵⁾.

و در لغت ( وجه ) گفته :

وفی حدیث أُم سلمة قالت لعائشة - حین خرجت إلی

البصرة - : ( قد وجّهت سدافته ) . . أی أخذت وجهها ، وهتکت سترک فیه .

وقیل : معناه أزلت سدافة - وهی الحجاب - من مکانها الذی أُمرت أن تلزمیه ، وجعلتها أمامک ⁽¹⁾.

و در لغت ( سدف ) گفته :

وفی حدیث أم سلمة قالت لعائشة : ( قد وجّهت سدافته ) السدافة : الحجاب والستر ، من السدفة : الظلمة ، یعنی أخذت وجهها ، وأزلتها عن مکانها الذی أمرت به ⁽²⁾.

و در لغت ( وقع ) گفته :

وفی حدیث أُم سلمة قالت لعائشة : ( اجعلی حصنک بیتک ، ووقاعة الستر قبرک ) ، الوقاعة - بالکسر - : موضع وقوع طرف الستر ⁽³⁾.

در لغت ( نهش ) ⁽⁴⁾گفته :

وفی حدیث أُم سلمة قالت لعائشة : ( لو ⁽¹⁾ذکرتک قولا تعرفینه نهشتنی ⁽²⁾نهش الرقشاء المطرق ) .

والرقشاء : الأفعی ، سمّیت بذلک لرقش فی ظهرها ، وهو خطوط ونقط ، وإنّما قالت : المطرق ; لأن الحیّة تقع علی الذکر والأنثی ⁽³⁾.

و صاحب “ نهایه “ ذکر این حدیث در مواضع دیگر نیز کرده ⁽⁴⁾.

و محمد بن طاهر گجراتی در “ مجمع البحار “ نیز ذکر این حدیث کرده ، چنانچه در لغت ( ثوب ) گفته :

وفی حدیث أُم سلمة لعائشة : ( إن عمود الدین إن مال لا یثاب بالنساء ) . . أی لا یعاد إلی استوائه . ⁽¹⁾انتهی .

و مجدالدین فیروزآبادی در “ قاموس “ در لغت ( سدف ) گفته :

السدافة - ککتابة - : الحجاب ، ومنه قول أُم سلمة لعائشة . . . : ( قد وجّهت سدافته ) . . أی هتکت الستر . . أی أخذت وجهها .

وقیل : أزلتها عن مکانها الذی أُمرت أن تلزمیه ، وجعلتها أمامک ⁽²⁾.

و در لغت ( ندح ) گفته :

ندحه - کمنعه - : وسعه ، ومنه قول أُم سلمة لعائشة : ( قد جمع القرآن ذیلک فلا تندحیه ) . . أی لا توسّعیه بخروجک إلی البصرة ⁽³⁾.

و در “ صراح “ در لغت ( ندح ) مذکور است :

وفی حدیث أُم سلمة [ أنها ] ⁽¹⁾قالت لعائشة : ( قد جمع القرآن ذیلک فلا تندحیه ) . . أی لا توسّعیه بالخروج إلی البصرة .

ویروی : لا تبدحیه . . أی لا تفسحیه ، من البداح ، وهی المتّسع من الأرض ⁽²⁾.

و در “ صراح “ در لغت ( فرط ) نیز ذکر این حدیث کرده ⁽³⁾.

و شریشی در “ شرح مقامات “ در مقامه رابعه و اربعین گفته :

قالت أُم سلمة لعائشة . . . : ( ما کنت قائلة لو أن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم عارضک ببعض الفلوات ، ناصّة قلوصاً من سهل إلی آخر ) ⁽⁴⁾.

پس از این کلام که بودن آن از اُم سلمه به شهادت ابن قتیبه در “ غریب الحدیث “ و ابن عبید قاسم بن سلام در “ غریب القرآن والحدیث “ و ابن اثیر در “ نهایة اللغة “ و محمد بن طاهر گجراتی در “ مجمع البحار “ و مجدالدین فیروزآبادی در “ قاموس “ و ابوالفضل محمد بن عمر بن خالد در

“ صراح “ و شریشی در “ شرح مقامات “ ثابت شده ، چند فوائد حاصل شد :

اول : آنکه عایشه در قرآن مأمور بود به عدم خروج ، پس در خروج خلاف قرآن کرد و عاصیه شد ، و تأویلات واهیه مخاطب باطل گردید .

دوم : آنکه رسول خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ‹ 233 › نیز عایشه را از رفتن در بلاد نهی و منع فرموده بود ، پس عایشه در این خروج مخالفت خدا و رسول ( صلی الله علیه وآله ) و قرآن و سنت نمود .

سوم : آنکه از قول اُم سلمه : ( إن عمود الإسلام لا یثاب بالنساء . . ) إلی آخره معلوم شد که جنگ و قتال کردن و هوس اصلاح بین الناس کار زنان نیست .

چهارم : از قول اُم سلمه که : ( حمادیات النساء غضّ الأطراف . . ) إلی آخره ظاهر میشود که عایشه به آنچه زنان مأمورند - از غضّ اطراف ، شرم و میانه روی - عمل نکرد .

پنجم : آنکه از قول اُم سلمه : ( ما کنت قائلة لو أن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم عارضک . . ) إلی آخره ، واضح شد که عائشه در مسیر خود هتک ستر پیغمبر خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) نمود و ترک عهد آن جناب کرد .

ششم : آنکه این فعل عائشه آنقدر قبیح و فظیع بود که ام سلمه گفت که : اگر من راه تو میرفتم و بعدِ آن مرا امر به دخول جنت میکردند ، شرم مینمودم که ملاقات پیغمبر کنم در حالی که هتک ستر آن جناب کرده باشم .

اما آنچه گفته : اگر در این زمان هم در عرف عام کسی بگوید که : فلان زن خانه نشین است بیرون نمیآید ، چه فهمیده میشود ؟ انصاف باید کرد و غلط فهمی باید گذاشت .

پس چونکه اجلاّی صحابه مثل عمار و ازواج رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) - مثل اُم سلمه و زینب و سوده بلکه خود عایشه - و اکابر اهل سنت مثل ابن حجر این غلط فهمی نگذاشتند و به آن گرفتار ماندند ; شیعه به چه طور آن را خواهند گذاشت ؟ ! انصاف باید کرد و غلط فهمی باید گذاشت .

اما آنچه گفته که : دختر در ناموس بودن اگر زیاده بر زوجه نباشد ، کمتر البته نخواهد بود .

پس منقوض است به چند وجه :

اول : آنکه خطاب : ( وَقَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ ) ⁽¹⁾خاص به ازواج پیغمبر خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) است ، و بنات آن حضرت در این خطاب داخل نیستند .

و لازم نیست که علت حکم قرار گرفتن زنان پیغمبر خدا ( صلی الله علیه وآله ) حفظ ناموس بوده باشد .

دوم : آنکه تشریف بردن حضرت فاطمه زهرا ( علیها السلام ) در خانه های انصار به جهت تظلم و شکایت ابی بکر بوده ، و دفع ضرر از نفس خود واجب عینی است .

و در کشته شدن عثمان اگر ضرری به امت عاید میشد ، صحابه بر آن اجماع نمیکردند ، و آنچه به ضرورت واقع شود آن حکم البته عام نخواهد بود .

و طلب خون عثمان اگر ضروری میبود میبایست که حضرت امیرالمؤمنین [ ( علیه السلام ) ] - که به اعتقاد اهل سنت نیز در آن وقت خلیفه بر حق بود - و دیگر صحابه در آن قصور و فتور نمینمودند .

و اهل سنت میگویند که : غرض از نصب خلیفه همین است که بر رعایا اجرای احکام حدود و قصاص نماید ⁽¹⁾.

سوم : آنکه خروج حضرت زهرا ( علیها السلام ) از خانه خود چون به اذن و همراهی حضرت امیرالمؤمنین و حسنین ( علیهم السلام ) بود ، مجال شائبه توهم نقصان در حفظ ناموس نبود .

اما آنچه گفته : جمیع ازواج مطهرات مثل اُم سلمه و صفیه - که نزد شیعه مقبول و معتبرند - در حج و عمره . . . الی آخر .

پس مقدوح است به اینکه بر آمدن اُم سلمه و صفیه برای حج و عمره بعد از رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) نزد شیعه هرگز مسلم نیست .

و همچنین شریک بودن اُم سلمه در این سفر با عایشه تا مکه ثابت نه .

و آنفاً از “ فتح الباری “ ‹ 234 › منقول شد که ام سلمه میگفت : ( لا یحرّکنی ظهر دابّة حتّی ألقی النبیّ [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] ) ، پس نسبت خروج از خانه به ام سلمه محض افترا و دروغ باشد .

اما آنچه گفته : و چون خدای تعالی . . . الی آخر .

اقول : هرگاه عدم جواز سفر و حرمت آن بر ازواج رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) از کلام اُم سلمه و زینب و سوده و عبارت ابن حجر و روایت “ روضة الاحباب “ معلوم شده ، باز تجویز آن مخالفت کلام الهی ، و نسبت تجویز آن به خدای تعالی افترای بحت باشد .

اما آنچه گفته : وابن قتیبه که بر “ تاریخ “ او اعتماد شیعه زیاده از کتاب الله است !

پس کذب محض و بهتان صرف است ، و وجه نقل نمودن شیعیان روایات ابن قتیبه را در مقام استشهاد . . . ⁽¹⁾آن است ، که اهل سنت را بر او اعتماد تمام است ، چنانچه مخاطب در بعض مکاید خود در باب دوم این کتاب تصریح به آن نموده ⁽²⁾.

و عبارتی که از ابن قتیبه نقل نموده ، در آن عبارت تصرفی به کار برده ، و اصل عبارت او در “ کتاب “ نصرالله کابلی و “ احقاق الحق “ چنین نقل شده :

ولمّا أتی عائشة خبر أهل الشام : أنهم ردّوا بیعة علی ( علیه السلام ) وأبوا أن یبایعوه ، أمرت فعل ⁽¹⁾لها هودج من حدید ، وجعل فیها موضع بعینها ⁽²⁾، ثم خرجت ومعها الزبیر ، وطلحة ، وعبد الله بن الزبیر ، ومحمد بن طلحة . ⁽³⁾انتهی .

و نصرالله کابلی بعد از نقل این روایت به تکذیب آن پرداخته ، چنانچه گفته :

فهو من الأکاذیب ، ومثل هذه الأخبار لا یعبأ به ، فإنها لا إسناد لها ، وإن ابن قتیبه لم یسمّ الذین ذکروا القصّة ولم یسند إلیهم الخبر ⁽⁴⁾.

اما آنچه گفته : ولهذا خلیفه ثانی . . . الی آخر .

پس مخدوش است به اینکه :

اولا : فعل عمر هرگز صلاحیت احتجاج ندارد خصوصاً بر شیعه .

و ثانیاً : به اینکه این فعل عمر خلاف قول خدا و رسول ( صلی الله علیه وآله وسلم ) بود ، پس در حقیقت ذکر فرستادن عمر ازواج رسول خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) را طعنی در مطاعن او افزودن است که او با وصف نهی خدا و رسول ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ازواج رسول خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) را از خروج ، اذن رفتن [ به آنها ] داد ، و ایشان را از خانه های شان به جای دیگر فرستاد .

و ثالثاً : به اینکه فرستادن خلیفه ثانی ازواج را برای حجّ به جهت اکثار و الحاح ازواج بود ، و در اول در اذن دادن انکار کرده بود ، و بعد اذن هم میگفت که : رأی من نیست که شما به حج بروید .

چنانچه ولی الله در “ ازالة الخفا “ آورده :

وفیه - أی فی ریاض النضرة - : عن المنذر بن سعد : أن أزواج النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم استأذنّ عمر فی الحجّ ، فأبی أن یأذن لهنّ حتّی أکثرن علیه ، فقال : سآذن لکنّ بعد العام ، ولیس هذا من رأیی ، فقالت زینب بنت جحش : سمعت رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم یقول عام حجة الوداع : « إنّما هو هذه الحجّة ، ثم ظهور الحصر » ، فخرجن غیرها ، فأرسل معهنّ عثمان بن عفان وعبد الرحمن بن عوف ، وأمرهما أن یسیر أحدهما بین أیدیهنّ والآخر خلفهنّ ، ولا یسائرهنّ أحد ، فإذا نزلن

فأنزلوهن شعباً ، ثم کونا علی باب الشعب لا یدخلن علیهنّ أحد ، ثم أمرهما إذا طفن بالبیت لا یطوف معهنّ أحد إلاّ النساء ، ‹ 235 › فلمّا هلک عمر غلبن ⁽¹⁾مَن بعده . ⁽²⁾انتهی .

از این حدیث ظاهر است که عمر تجویز خروج ازواج رسول خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) برای حجّ نمیکرد ، و هرگاه از او اذن خواستند انکار کرد ، هرگاه اصرار و اکثار کردند ناچار به تأخیر و تعویق انداخت و تصریح کرد که : رأی من نیست که شما بیرون روید .

و زینب بنت جحش هم این خروج را جایز نداشت و برای حج نرفت ، و از رسول خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ممانعت از خروج برای حجّ و استقرار در بیوت و لزوم ظهور حُصر و بواری نقل نمود .

و قول راوی : ( فلمّا هلک عمر غلبن ⁽³⁾مَن بعده ) ، اشاره به امری که هست مخفی نیست .

اما آنچه گفته : و با قطع نظر از این امور لفظ : ( وَلاَ تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِیَّةِ الاُْولَی ) صریح دلالت میکند بر آنکه از خروج مطلقاً منع نفرموده . . . الی آخر .

پس بدان که این تأویل را فضل بن روزبهان در “ ابطال الباطل “ ذکر کرده ⁽¹⁾و نصرالله کابلی آن را به پدر خود نسبت داده ، چنانچه گفته : هکذا ذکره الشیخ الوالد فی تعلیقاته ⁽²⁾.

و این تأویل مردود است به اینکه دلالت قوله تعالی : ( وَلاَ تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِیَّةِ الاُْولَی ) بر این معنا که از خروج مطلق نهی واقع نشده ، در حیّز منع است ; زیرا که حق تعالی شأنه اول امر کرده ازواج پیغمبر خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) را به قرار و سکون در خانه ها ، و امر مستلزم نهی از ضد آن است ، پس خروج از خانه های معیّنه برای سکونت آنها منهی عنه باشد .

و مراد از قوله تعالی : ( وَلاَ تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِیَّةِ ) ، نهی از اظهار زینت جاهلیت است ، نه نهی از خروج مع الزینة ، و تأسیس اولی است از تأکید ، پس قول پدر نصرالله کابلی : ( وکان النهی عن التبرّج تأکیداً للأمر ) ⁽³⁾باطل باشد .

و جمال الدین محدّث در کتاب “ روضة الاحباب “ آورده که :

عمار بن یاسر گفت : ای ابوموسی ! عایشه به امری مأمور شده ، و ما مأمور

گشته ایم به غیر آن : او از نزد خدای تعالی مأمور است به آنکه در خانه خود - که رسول خدا صلی الله علیه [ وآله ] وسلم او را در آن خانه نشانده - قرار و ثبات گیرد و از آنجا بیرون نیاید ، چنانچه حق تعالی میفرماید : ( وَقَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ وَلاَ تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِیَّةِ الاُْولَی ) . ⁽¹⁾انتهی .

و در بعض روایات وارد است که مراد از تبرج جاهلیة اولی ، خروج صفرا دختر شعیب زن موسی [ ( علیه السلام ) ] است که بر یوشع بن نون خروج کرده بود ⁽²⁾.

و قاضی نورالله شوشتری علیه الرحمه در مقام نقض قول فضل بن روزبهان فرموده :

وأمّا قوله : ( إن ذلک النهی مخصوص بالخروج مع التبرّج ) ، فمردود بأن الله تعالی أمرهنّ أولا بالسکون فی بیوتهنّ لقوله : ( وَقَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ ) ، ثم عطف علی ذلک النهی عن التبرّج ⁽³⁾، وهو إظهار الزینة ، لا الخروج مع الزینة ⁽⁴⁾، فأین فی کلامه تعالی

لفظ ( الخروج ) حتّی یخصّ بما یکون مع إظهار الزینة . ⁽¹⁾انتهی .

و نیز حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) به تخصیص عایشه را از خروج در بلاد و تقدم بر عباد نهی فرموده ، چنانچه در “ صراح “ مذکور است :

فرطة - بالضم - : اسم للخروج والتقدّم ، وبالفتح : مرّة منه ، مثل غُرفة وغَرفة ، وحُسوة وحَسوة ، ومنه قول أُم سلمة لعائشة : ( إن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم نهاک ‹ 236 › عن الفرطة فی البلاد ) . ⁽²⁾انتهی .

و ابن ابی الحدید نیز این حدیث اُم سلمه را از ابن قتیبه نقل کرده ، کما مرّ آنفاً ⁽³⁾.

و دلیل دیگر بر این معنا که عایشه در این سفر عاصیه بود آنکه ابن حجر در “ فتح الباری “ گفته :

وقد قیل - فی تأویل قول عائشة - : أنها [ إنّما ] ⁽⁴⁾أتمّت فی سفرها إلی البصرة إلی قتال علی [ ( علیه السلام ) ] ، والقصر عندها إنّما یکون فی سفر طاعة ⁽⁵⁾.

یعنی گفته شده است در تأویل فعل عایشه که : به درستی که او اتمام نماز کرد در سفری که به سوی بصره برای قتال امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) نموده ، و قصر نمودن نماز نیست مگر در سفر طاعت الهی و این سفر او سفر طاعت نبود ، بلکه سفر معصیت [ بود ] .

و جناب امیر ( علیه السلام ) نیز تصریح فرموده به اینکه عایشه در خروج از خانه خود عاصیه بود ، چنانچه از نامه آن جناب که از “ تذکرة الخواص “ سبط ابن الجوزی و “ مطالب السؤول “ و “ فصول مهمه “ منقول خواهد شد واضح است ⁽¹⁾.

طعن دوم : بغض وعناد با امیر مؤمنان علیه السلام

قال : طعن دوم :

آنکه عایشه سفر کرده برای خون عثمان حال آنکه او را با خون عثمان چه علاقه ، وارث وی نبود و قرابتی با وی نداشت ; پس معلوم شد که به جهت بغض امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) [ و ] ⁽¹⁾کدورتی که با او داشت این همه فتنه برپا کرد ، و سابق خود مردم را بر قتل عثمان تحریض میکرد و میگفت : ( اقتلوا نعثلا ) ، چنانچه ابن قتیبه در کتاب خود ذکر کرده :

إن عائشة أتاها خبر بیعة علی [ ( علیه السلام ) ] - وکانت خارجة من المدینة - فقیل لها : قُتل عثمان وبایع الناس علیاً [ ( علیه السلام ) ] ، فقالت : ما أُبالی أن یقع السماء علی الأرض ، قتل - والله ! - مظلوماً ، وأنا طالبة بدمه . .

فقال لها عبید : أول من خمش علیه وأطمع الناس فی قتله لأنتِ ، ولقد قلتِ : اقتلوا نعثلا فقد فجر ، فقالت عائشة : قد - والله -

قلت وقال الناس ، [ وآخر قولی خیر من أوله ] ⁽¹⁾.

فقال عبید . . . : [ عذرٌ - والله ! - ضعیف یا أُم المؤمنین ، ثم قال ] ⁽²⁾:

< شعر > فمنک البداء ومنک الغیر * ومنک الریاح ومنک المطر وأنتِ أمرتِ بقتل الإمام * وقلتِ لنا انه قد فجر ⁽³⁾< / شعر > جواب از این طعن آنکه : خون خلیفه عادل حق جمیع مسلمین است تخصیص به ورثه ندارد ; زیرا که خلیفه عادل نایب جمیع مسلمانان است در حفظ اموال ایشان و تقسیم فیء و غنایم .

و عایشه که - اُم المؤمنین و حرم رسول صلی الله علیه [ وآله ] وسلم بود - چرا برای تنفیذ احکام الهی - که عمده آنها قصاص است ، خاصه قصاص همچو مظلومی که به غیر وجه شرعی با وصف خلافت و ریاست کشته شده باشد - برنیاید ⁽⁴⁾، و دست و پا نزند .

و حاشا که عایشه را بغض علی [ ( علیه السلام ) ] یا علی [ ( علیه السلام ) ] را بغض عایشه در دل

باشد ، هر یکی از اینها فضائل و مناقب همدیگر روایت کرده اند :

أخرج الدیلمی ، عن عائشة . . . [ أنها ] ⁽¹⁾قالت : قال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم : « حبّ علیّ عبادة » ⁽²⁾.

و بر آمدن آن مطهره برای قتال امیر نبود ، محض برای اصلاح ذات البین و استیفاء قصاص از قتله عثمان ، و اخراج آنها از لشکر حضرت امیر ( علیه السلام ) بود تا طلحه و زبیر و دیگر صحابه که از مقوله قاتلان عثمان متوهم شده گریخته بودند ، به اطمینان خاطر رفیق حضرت امیر ( علیه السلام ) شوند و به اتفاق ایشان کار خلافت منتظم گردد ، و ‹ 237 › معاویه و دیگر بغات نیز سر حساب باشند .

و بالقطع از تواریخ معلوم است که قاتلان عثمان بعد از قتل آن مظلوم ، طلحه و زبیر و دیگر صحابه را تخویف به قتل مینمودند و کلمات نفاق از آنها بر ملا ظاهر میشد .

و تحریض نمودن عایشه بر قتل عثمان و او را ( نعثل ) گفتن همه از مفتریات ابن قتیبه و ابن اعثم کوفی و سمساطی است ، و این جماعت از کذابان مشهورند ، و در واقعه جمل و دیگر وقایع چیزها ذکر کرده اند که به اتفاق شیعه و سنی افترای محض و بهتان صرف است .

سخت بیانصافی است که در حق عایشه صدیقه زوجه محبوبه

رسول خدا صلی الله علیه [ وآله ] وسلم شهادت خدا و رسول خدا صلی الله علیه [ وآله ] وسلم را بر طاق نهاده ، در پی اقوال کاذبه اخوان الشیاطین چندی از کوفیان بی ایمان برویم و دین و ایمان خود را در راه اتباع اینها در بازیم ، قوله تعالی : ( وَالطَّیِّباتُ لِلطَّیِّبِینَ وَالطَّیِّبُونَ لِلطَّیِّباتِ أُولئِک مُبَرَّؤُنَ مِمّا یَقُولُونَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ کَرِیمٌ ) ⁽¹⁾.

اهل سنت چه قسم این خبر ابن قتیبه در حق حضرت عایشه باور دارند ، حال آنکه ترمذی و ابن ماجه و ابوحاتم رازی به طرق متعدده روایت کرده اند که عایشه . . . میگفت :

قال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم لعثمان : یا عثمان ! لعلّ الله یقمّصک قمیصاً ، فإن رادّوک علی خلعه فلا تخلعه لهم - ثلاثاً ⁽²⁾.

أقول :

علامه حلی علیه الرحمه بعد از عبارت مذکور فرموده :

وأمّا ثانیاً : فلأنها لیست ولیّ دم عثمان حتّی تطالب بها ، ولا لها حکم الخلافة ، فبأیّ وجه خرجت للطلب ؟ !

وأمّا ثالثاً : فلأنها طلبت مِن غیر مَن علیه الحقّ ; لأن

أمیر المؤمنین ( علیه السلام ) لم یحضر قتله ، ولا أمر ، ولا واطأ علیه ، وقد کرّر [ ( علیه السلام ) ] ذلک ⁽¹⁾.

وأمّا رابعاً : فلأنها کانت تحرّض علی قتل عثمان وتقول : ( اقتلوا نعثلا قتل الله نعثلا ) ، فلمّا بلغها قتله فرحت بذلک ، فلمّا قام أمیر المؤمنین ( علیه السلام ) بالخلافة أسندت القتل إلیه وطالبته بدمه ; لبغضها له وعداوتها له ! ! ⁽²⁾ثم مع ذلک تبعها خلق عظیم ، وساعدها علیه جماعة کثیرة أُلوفاً ⁽³⁾مضاعفة ، وفاطمة ( علیها السلام ) لمّا جاءت تطالب بحق إرثها الذی جعله الله تعالی [ لها ] ⁽⁴⁾فی کتابه العزیز ، وکانت محقّة [ فیه ] ⁽⁵⁾فلم یتبعها مخلوق ، ولم یساعدها بشر . ⁽⁶⁾انتهی .

حاصل معنای عبارت سابقه و لاحقه این است که : عایشه به قصد قتال حضرت امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) به طرف بصره رفت .

و در این رفتن به چهار وجه عصیان و نافرمانی الهی نمود :

اول : آنکه خدای تعالی شأنه ازواج پیغمبر [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] را امر فرموده که در خانه هایی که برای سکونت ایشان متعین بوده است ، سکون و استقرار با وقار گیرند .

دوم : آنکه طلب خون عثمان را بهانه خروج خود ساخته ، حال آنکه ولایت دم عثمان او را حاصل نبوده ، و نه استحقاق و لیاقت خلافت داشت .

سوم : آنکه طلب خون عثمان از قاتلان او میبایست ، نه از حضرت امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) که [ نه ] در وقت مقتول شدنش حاضر بود و نه حکم به قتلش نمود .

چهارم : آنکه عایشه قبل از کشته شدن عثمان مردم را بر قتل او تحریض ‹ 238 › میکرد و میگفت : بکشید این ریش دراز را ، و چون خبر کشته شدن او یافت فرحناک گردید ، باز چون شنید که حضرت امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) به امر خلافت قیام نمود ، اسناد قتل عثمان به آن حضرت کرد ، و مطالبه خون او نمود به جهت بغض و عداوت که به آن حضرت داشت .

پس تر بدان که با وجود تحقق و ظهور این عصیان و نافرمانی ، متابعت کردند او را خلق بی شمار ، و مساعدت نمودند او را جماعت بسیار هزاران هزار ; و حضرت فاطمه ( علیها السلام ) هرگاه مطالبه حق ارث خود که از روی کتاب خدا ثابت است نمود و حق او ظاهر بود ، هیچ مخلوقی متابعت او نکرد و مساعدت او ننمود .