مشخصات کتاب

سرشناسه : کنتوری لکهنوی سید محمد قلی، 1188-1260 ه-ق.

عنوان و نام پدیدآور : تشیید المطاعن لکشف الضغائن ( فارسی )/ علامه محقق سید محمد قلی موسوی نیشابوری کنتوری لکهنوی. گروه تحقیق: برات علی سخی داد، میراحمد غزنوی، غلام نبی بامیانی

مشخصات نشر : [هندوستان]: کشمیری، 1241ھ.ق.[چاپ سنگی]

مشخصات ظاهری : 7888 ص.

موضوع : شیعه -- دفاعیه ها و ردیه ها

موضوع : اهل سنت -- دفاعیه ها و ردیه ها

رده بندی کنگره : BP۹۳/۵/ ق۲ت۹ ۱۲۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۲۴

اشاره

تشیید المطاعن لکشف الضغائن ( ردّ باب دهم از کتاب تحفه اثنا عشریّه ) علاّمه محقّق سیّد محمّد قلی موسوی نیشابوری کنتوری لکهنوی ( 1188 - 1260 ه . ق ) والد صاحب عبقات الأنوار تحقیق برات علی سخی داد ، میر احمد غزنوی غلام نبی بامیانی جلد شانزدهم

مطاعن اصحاب و معاویه

بسم الله الرحمن الرحیم قال عزّ من قائل :

وَمَا مُحمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَی أَعْقَابِکُمْ وَمَن یَنْقَلِبْ عَلَی عَقِبَیْهِ فَلَن یَضُرَّ اللهَ شَیْئاً وَسَیَجْزِی اللهُ الشَّاکِرِینَ .

سورة آل عمران ( 3 ) : 144 .

محمد [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] فقط فرستاده خداست که پیش از او ( نیز ) پیامبرانی ( آمدند و ) گذشتند ، آیا اگر او بمیرد و یا کشته شود شما به گذشته خویش ( یعنی دوران کفر و جاهلیت ) بازگشت میکنید ؟ ! و هر کس به گذشته خود باز گردد هیچ زیانی به خدا نمیرساند ، و خداوند به زودی سپاسگزاران ( و استقامت کنندگان ) را پاداش خواهد داد .

قال رسول الله ( صلی الله علیه وآله وسلم ) :

إنّه سیجاء برجال من أُمتی فیؤخذ بهم ذات الشمال ، فأقول : یا ربّ أصحابی ! . . فیقال : إنّک لا تدری ما أحدثوا بعدک . . إنّ هؤلاء لم یزالوا مرتدّین علی أعقابهم منذ فارقتهم .

مراجعه شود به :

صحیح بخاری 4 / 110 ، 142 - 143 و 5 / 191 - 192 ، 240 و 7 / 195 ، 206 - 210 و 8 / 87 86 ، صحیح مسلم 1 / 149 - 150 و 7 / 66 ، 68 ، 70 - 71 و 8 / 157 ، مسند احمد 1 / 235 ، 253 ، 257 و 3 / 18 ، 39 ، 384 و 6 / 121 ، سنن ابن ماجه 2 / 1440 ، سنن نسائی 4 / 117 ، سنن ترمذی 4 / 38 و 5 / 4 ، مستدرک حاکم 2 / 447 و 4 / 74 - 75 ، مجمع الزوائد 3 / 85 و 10 / 364 - 365 ، البدایة والنهایة 2 / 116 ، الدرّ المنثور 2 / 349 ، کنز العمّال 1 / 387 و 4 / 543 و 11 / 132 و 176 - 177 و 14 / 358 ، 417 - 419 ، 434 .

در قیامت مردانی از امت مرا خواهند آورد و آنان را از من جدا خواهند نمود و در جرگه اصحاب شمال قرار خواهند داد . من خواهم گفت : پروردگارا ! اینان یاران و اصحاب من هستند ، خطاب میرسد : تو نمیدانی پس از تو اینان چه کردند ! . . . هنگامی که از آنان جدا شده ای ، به گذشته خویش ( کفر و جاهلیت ) بازگشته اند .

نمونه نسخه ( ج ) ، خطی

نمونه نسخه ( ألف ) ، سنگی

نمونه نسخه ( ألف ) ، سنگی

محقّق محترم !

لطفاً قبل از مطالعه ، به چند نکته ضروری توجه فرمایید :

1 . این کتاب ، ردّیه ای است بر باب دهم از کتاب تحفه اثناعشریه ، تألیف شاه عبدالعزیز دهلوی که شرح کامل آن در مقدمه تحقیق گذشت .

2 . مؤلف ( رحمه الله ) ، در ابتدای هر بخش ، اول تمام مطالب دهلوی را نقل کرده است . وی سپس مطالب دهلوی را تقطیع نموده و هر قسمت را جداگانه و تحت عنوان ( اما آنچه گفته . . . ) ذکر نموده و آنگاه به پاسخ گویی آن میپردازد .

3 . ایشان از نویسنده تحفه ، با عنوان ( مخاطب ) و گاهی ( شاه صاحب ) یاد مینماید .

4 . مشخصات مصادر و منابع - جز در موارد ضرورت - در آخرین جلد ذکر خواهد شد .

5 . سعی شده که در موارد مشاهده اختلاف میان مطالب کتاب با منابع ، فقط به موارد مهم اشاره شود .

6 . مواردی که ترضّی ( لفظ : رضی الله عنه ) ، و ترحّم ( لفظ : رحمه الله یا رحمة الله علیه ) ، و تقدیس ( لفظ : قدس سرّه ) - چه به لفظ مفرد یا تثنیه و یا جمع - بر افرادی که استحقاق آن را نداشته اند اطلاق شده بود ; همگی حذف گردیده و به جای آن از علامت حذف - یعنی سه نقطه ( . . . ) - استفاده شده است .

رموزی که در این کتاب به کار رفته است به شرح ذیل میباشد :

1 . نسخه هایی که مورد استفاده قرار گرفته و خصوصیات آن به تفصیل در مقدمه تحقیق آمده است عبارت اند از :

[ الف ] رمز نسخه چاپ سنگی مجمع البحرین .

[ ب ] رمز نسخه چاپ حروفی پاکستان که ناقص میباشد .

[ ج ] رمز نسخه خطی آستان قدس رضوی علیه آلاف التحیة والسلام که متأسفانه آن هم ناقص میباشد .

2 . رمز ( ح ) در پاورقیها ممکن است علامت اختصاری ( حامد حسین فرزند مؤلف ) ونشانه حواشی وی بر کتاب باشد که در اوائل کتاب به صورت کامل آمده و در ادامه به صورت ( ح ) است .

3 . رمز ( 12 ) و رمز ( ر ) معلوم نشد که علامت چیست .

4 . به نظر میرسد ( ف ) به صورت کشیده در حاشیه ها اشاره به ( فائده ) باشد ، لذا در کروشه به صورت : [ فائده ] به آن اشاره شد .

5 . مواردی که تصلیه ، تحیات و ترضّی با علائم اختصاری ( ص ) ، ( ع ) ، ( رض ) ، نوشته شده بود ، به صورت کامل : صلی الله علیه وآله ، علیه السلام و رضی الله عنه آورده شده است .

در مواردی که نقل از عامّه بوده و به صورت صلوات بتراء نوشته شده بود ، در کروشه [ وآله ] افزوده شده است .

6 . اعداد لاتین که در بین ‹ › بین سطور این کتاب آورده ایم ، نشانگر شماره صفحات بر طبق نسخه [ الف ] میباشد .

7 . علامت * نشانه مطالب مندرج در حواشی نسخه های کتاب میباشد که آنها را به صورت پاورقی آورده ایم .

مطاعن اصحاب

اشاره

طعن اول : فرار از جنگ ها

قال : مطاعن اصحاب کرام عموماً بی تخصیص [ آن ] نیز ده طعن است :

طعن اول : آنکه صحابه دو بار مرتکب کبیره شدند : یکی آنکه فرار نموده اند در جنگ احد ، دوم آنکه فرار نموده اند در جنگ حنین ، و هر دو جنگ با کفار بود و در رفاقت آن جناب ، و فرار از جنگ کفار خاصه چون از رفاقت آن حضرت صلی الله علیه [ وآله ] وسلم باشد کبیره است .

جواب از این طعن آنکه : فرار روز احد قبل از نهی از فرار بود .

و مع هذا معفو هم شده به موجب نصّ قرآنی که : ( وَلَقَدْ عَفَا اللّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ حَلیمٌ ) ⁽¹⁾.

و نیز فرار منافقین قبل از قتال بود و فرار مؤمنین بعد از قتال و وقوع شکست و شیوع خبر شهادت جناب پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ، و چون رؤسای لشکر مقتول شوند و جمعیت تباه گردد باز فرار منهی عنه نمیماند .

.

اما فرار روز حنین پس در حقیقت فرار نبود بلکه به سبب بی تدبیری و سبقت خالد بن الولید و غفلت از کمین کفار که از چپ و راست در میان بیشه نشانده بودند و گذرگاه تنگ بود و پس و پیشی و نشیب و فرازی در ‹ 280 › لشکر رو داد ، و در آن اثنا بعضی مردم پشت دادند که از صحابه کبار نبودند بلکه طلقای مکه و مسلمة الفتح [ بودند ، گذشته از آنکه آنها هم ] ⁽¹⁾، باز بر آن اصرار نکردند بلکه برگشتند و فتح شد به دلیل کلام الهی : ( ثُمَّ أَنْزَلَ اللّهُ سَکینَتَهُ عَلی رَسُولِهِ وَعَلَی الْمُؤْمِنینَ وَأَنْزَلَ جُنُودًا لَمْ تَرَوْها ) ⁽²⁾.

و نیز آن حضرت صلی الله علیه [ وآله ] وسلم کسی را بر این امر عتاب نفرمود ; زیرا که عذر معلوم داشت ، پس دیگران را هم جای عتاب و طعن نماند .

و نزد شیعه چون استیقان هلاک شود فرار از جنگ کفار جایز است ، نصّ علیه أبو القاسم بن سعید فی الشرائع ، و در اینجا همین صورت بود ; زیرا که در گذرگاه تنگ از هر دو طرف زیر زخم سهام مشرکین آمده بودند و هرگز تیرهای آنها خطا نمیکرد ، ناچار عقب بازگشتند تا کفار در میدان برآیند یا از راه فراخ بر کفار حمله نمایند .

و چون در حق بعض رسل ارتکاب کبایر را شیعه در روایات صحیحه خود ثابت کرده باشند ، مثل حضرت آدم و حضرت یونس و غیرهما [ ( علیهم السلام ) ] ، حال آنکه عصمت انبیا [ ( علیهم السلام ) ] مقطوع به است و مجمع علیه ; اگر از صحابه - که .

بالاجماع معصوم نبودند - گناهی صادر شود ، و باز به زلال توبه و استغفار و رحمت الهی شسته گردد چه عجب باشد و کدام محل طعن گردد ؟ !

و مع هذا اینقدر گناه ، مقاوم طاعات و مشقات جهاد ایشان نمیتواند شد و بشاراتی که در حق ایشان به نصوص قطعیه قرآن و احادیث متواتر آمده است ، از آن چشم پوشیدن و این عیوبات نادره ایشان را تجسس کردن ، شأن ایمان نیست !

و الزام بر اهل سنت به این شبهات وقتی تمام شود که مخلّ اعتقاد ایشان باشد ، و چون از اصل معتقد عصمت کسی جز انبیا [ ( علیهم السلام ) ] نیستند اگر صدور گناه از وی شود چه باک ؟ ! اینقدر هست که اهل سنت جمیع امور صحابه را - از حقوق صحبت و خدمت رسول صلی الله علیه [ وآله ] وسلم و جانبازیها و ترک خانمان و بذل مال و نفس در راه خدا و ترویج دین و شریعت غرا و آیات نازله در شأن ایشان و احادیث ناطقه به رفعت و علوّ مکان ایشان - مدّ نظر دارند ; و فرقه شیعه غیر از عیوب و گناه ایشان چیزی نمیبینند ⁽¹⁾.

اقول :

اما آنچه گفته : مطاعن اصحاب عموماً بی تخصیص نیز ده است .

پس بدان که حصر مطاعن عامه صحابه در عشره مفصله ، مانند حصر .

مطاعن ثلاثه در اعداد مسطوره ، کذب محض و بهتان صرف است .

و علامه حسن بن مطهر حلی - علیه الرحمه - در کتاب “ کشف الحق و نهج الصدق “ اول گفته :

المطلب الخامس فیما رواه الجمهور فی حق الصحابة ⁽¹⁾.

بعد از این روایات کثیره نقل کرده ، و این ناصبی بعض آن روایات کثیره [ را ] ذکر کرده و بعض آن را به تقدیم و تأخیر و حذف و تغییر در این مقام آورده ، و از ذکر دیگر روایات باقیه اعراض و اغماض ورزیده .

و مراد این ناصبی از ( عموماً ) اگر این است که : در این مطاعن همه صحابه به طریق کلیت داخل اند ، چنانچه قول او که در جواب بعض مطاعن گفته که :

( بنابر این طعن الکلّ بفعل البعض لازم میآید ⁽²⁾) [ شاهد آن است ] .

پس کذب محض و بهتان صرف است ; زیرا که نزد علمای شیعه بسیاری از صحابه ‹ 281 › مطعون نبودند ، بلکه ممدوح بوده اند ، چنانچه قاضی نورالله شوشتری - نوّرالله ضریحه - در کتاب “ مجالس المؤمنین “ فضائل جمیله قریب صد کس از صحابه را ذکر نموده ⁽³⁾.

)

و اگر مراد عدم تخصیص است ، چنانچه لفظ ( بی تخصیص ) مشعر بر این است ، پس مسلّم است و محذوری ندارد ; زیرا که خود این ناصبی گفته که : اهل سنت صحابه را معصوم نمیدانند . . . الی آخر .

و علامه حسن بن مطهر حلّی در کتاب مذکور گفته :

وقد تضمّن الکتاب العزیز وقوع أکبر الکبائر منهم ، وهو الفرار من الزحف ، فقال الله تعالی : ( وَیَوْمَ حُنَیْن إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَیْئاً وَضاقَتْ عَلَیْکُمُ الأَرْضُ بِما رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرینَ ) ⁽¹⁾، وکانوا أکثر من عشرة آلاف نفر فلم یتخلّف إلاّ سبعة أنفس : علی بن أبی طالب [ ( علیه السلام ) ] والعباس ، والفضل ابنه ، وربیعة ، وأبو سفیان - ابنا الحارث بن عبد المطلب - ، وأسامة بن زید ، وعبیدة بن اُمّ أیمن - وروی أیضاً أیمن بن اُمّ أیمن - .

.

وأسلمه الباقون إلی الأعداء [ للقتل ] ⁽¹⁾، ولم یخشوا النار ولا العار ، وآثروا الحیوة الدنیا الفانیة علی دار البقاء ، ولم یستحیوا من الله تعالی ولا من نبیّه وهو شاهدهم عیاناً ⁽²⁾.

یعنی به تحقیق آنکه متضمن است کتاب عزیز ⁽³⁾به وقوع بزرگترین گناهان از صحابه و آن فرار است از جنگ واجب ، و گفت خدای تعالی : ( و روز حنین که به شگفت آورد شما را کثرت شما ، پس ⁽⁴⁾کفایت نکرد از شما چیزی را و تنگ گردید بر شما زمین به آن فراخی که داشت پس تر از این ، باز گشتید شما در حالی که پشت دهنده بودید ) . و بودند زیاده از ده هزار نفر و بر جای خود نماندند مگر هفت کس : علی بن ابی طالب ( علیه السلام ) و عباس و فضل پسر او و ربیعه و ابوسفیان پسران حارث و اسامة بن زید و عبید پسر اُمّ أیمن و ایمن ، و به روایتی پسر دیگر أمّ أیمن و باقی مردمان آن حضرت را به اعدای آن حضرت برای کشتن حواله کردند و نترسیدند آتش جهنم را و نه عار فرار را ، و اختیار کردند حیات دنیای فانیه را بر آخرت و شرم نکردند از خدا و نه از پیغمبر او ( صلی الله علیه وآله وسلم ) و حال آنکه او مشاهده حال ایشان به چشم خود میکرد .

.

اما آنچه گفته : فرار روز احد قبل از نهی از فرار بود .

پس دروغ صریح و مخالف کلام خدا است ، فخرالدین رازی تصریح کرده که این فرار روز اُحد کبیره بود چنانچه گفته :

واعلم أن هذا الذنب لا شکّ أنه کبیرة ; لأنّهم خالفوا صریح نصّ الرسول [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] ، وصارت تلک المخالفة سبباً لانهزام المسلمین وقتل جمع عظیم من أکابرهم ، ومعلوم أنّ کلّ ذلک من باب الکبائر .

وأیضاً ظاهر قوله تعالی : ( وَمَنْ یُوَلِّهِمْ یَوْمَئِذ دُبُرَهُ ) ⁽¹⁾یدلّ علی کونه کبیرة ⁽²⁾.

و در “ استیعاب “ مذکور است :

قال ابن عمر : أذنب عثمان ذنباً عظیماً یوم التقی الجمعان بیوم ⁽³⁾أُحد ، فعفی الله عنه ⁽⁴⁾.

پس اگر این فرار قبل از نهی بود ذنب عظیم از کجا شد ؟ !

.

و عجب آنکه پدر مخاطب هم تصریح به گناه بودن این فرار عثمانی نموده ، و باز مخاطب از تکذیبش شرم نکرده میگوید که : فرار روز احد قبل از نهی بود .

در “ ازالة الخفا “ در مناقب متخیّله ⁽¹⁾عثمان میگوید :

از آن جمله آنکه چون ‹ 282 › غزوه اُحد پیش آمد و شیطان بعض [ اصحاب ] ⁽²⁾را بر فرار از آن مشهد خیر حامل شد ، و وی نیز از آن جماعت بود ، رحمت الهی تدارک فرمود و آن ذنب را محو نمود ⁽³⁾.

اما آنچه گفته : مع هذا معفو هم شده به موجب نصّ قرآنی که : ( وَلَقَدْ عَفَا اللّهُ عَنْهُمْ . . ) الی آخر .

پس جوابش آنکه : این کلام دلالت دارد بر آنکه این فرار حرام بود ، و آنفاً گفته که : فرار روز احد قبل از نهی از فرار بود ، پس این تناقض صریح است .

و مع هذا غرض علمای شیعه از ذکر امثال این مطاعن آن است که هرگاه که حال این مردم در وقت حیات آن حضرت چنین بوده ، بعدِ وفات آن حضرت وقوع مخالفت از ایشان چگونه مستبعد باشد ! چنانچه قول علامه حلی - علیه الرحمه - : ( وهو شاهدهم عیاناً ) دلالت صریح بر این معنا دارد .

.

و سید مرتضی علم الهدی در کتاب “ شافی “ گفته :

إنّ التنازع فی اقتضاء ظاهر العموم علی ما تقدّم ، وإذا سلّمنا ذلک جاز أن یحمل علی العفو عن العقاب المعجّل فی الدنیا دون المستحق فی الآخرة ، فقد روی هذا المعنی بعینه ، ویجوز أن یعفو تعالی [ عن ] ⁽¹⁾الجماعة عن عقاب هذا الذنب خاصّة بأن یکون سبق من حکمه ووعده أن یعفو عنه وإن کان منهم من یستحق عقاباً علی ذنوب آخر لم یعف عنها ، فإنّ العقل لا یمنع من العفو عن بعض العقاب دون بعض کما لایمنع من العفو عن الجمیع ، والسمع أیضاً لا یمنع من ذلک إلاّ فی أقوام مخصوصین ⁽²⁾.

و در کتاب “ افصاح الامامه “ مذکور است :

إنّ العفو من الله سبحانه قد یکون عن العاجل [ من العقاب ] ⁽³⁾، وقد یکون عن الآجل من العذاب ، وقد یکون عنهما جمیعاً [ إذا شاء ] ⁽⁴⁾، ولیس فی الآیة أنّه عفی عنهم [ علی کلّ حال ، ولا أنه یعفو عنهم فی ] ⁽⁵⁾یوم المآب ، بل ظاهرها یدلّ علی الماضی دون .

المستقبل ، ویؤیّده قوله تعالی : ( وَلَقَدْ کانُوا عاهَدُوا اللّهَ مِنْ قَبْلُ لا یُوَلُّونَ الأَدْبارَ وَکانَ عَهْدُ اللّهِ مَسْؤُلاً ) ⁽¹⁾، وقد ثبت أنه لا یکون السؤال مع العفو ⁽²⁾، فإن عفی عنه فقد عفی عن السؤال ، فإذاً لابد أن یکون معنی العفو - حسب مابیّناه - فی الدنیا عن العاجل دون الآجل ، کما عفی سبحانه عنهم فی یوم بدر لما کان منهم من الرأی فی الأُساری ، وقد أخبر أنّه لولا ما سبق فی کتابه من رفع العقاب عن أُمّة محمد [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] وترک معاجلتهم بالعقاب لمسّهم منه جلّ جلاله عذاب عظیم ، أو یکون العفو عن خاصّ منه دون العموم . ⁽³⁾انتهی .

و ما میگوییم که : ضمیر ( عنهم ) فی قوله تعالی : ( وَلَقَدْ عَفَا اللّهُ عَنْهُمْ ) راجع است به سوی کسانی که خطاب به لفظ : ( عفی عنهم ) ⁽⁴⁾به طرف ایشان وارد است ، و آنها کسانی هستند که خطاب : ( مِنْکُمْ مَنْ یُریدُ الآخِرَةَ ) ⁽⁵⁾به طرف آنها صدور یافته ، چنانچه مولانا طبرسی - علیه الرحمه - در تفسیر “ مجمع البیان “ گفته :

.

قال أبو علی الجبائی : هو خاصّ بمن لم یعص [ الله ] ⁽¹⁾بانصرافه ⁽²⁾.

نه به طرف کسانی که خطاب : ( عَصَیْتُمْ ) ⁽³⁾به طرف آنها متوجه است .

و نیز میتوان گفت که : مراد عفو از استیصال و انزال عذاب دنیا است ، چنانچه در “ شافی “ و “ افصاح الامامة “ مسطور است ، و دلیل این معنا آنکه حق تعالی شأنه در سوره بقره فرموده : ( وَإِذْ واعَدْنا مُوسی أَرْبَعینَ لَیْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ * ثُمَّ عَفَوْنا عَنْکُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِکَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ ) ⁽⁴⁾‹ 283 › و ظاهر است که اتخاذ عجل شرک به خدا بوده و عفو از عقوبت اخروی آن ممکن نیست ; زیرا که خدای تعالی شأنه فرموده : ( إِنَّ اللّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ ) ⁽⁵⁾.

و بر تقدیری که مراد عفو از گناه باشد ، باز هم منافی غرض علامه - علیه الرحمه - نیست ; زیرا که مقصود او از طعن اصحاب همین است که کسانی که در حیات حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) مرتکب معصیت کبیره شدند از ایشان چه مستبعد است که بعد از وفات آن حضرت مرتکب معصیت شوند ، پس .

اجماع و اتفاق ایشان بر بیعت ابوبکر به خلافت قابل حجیت نباشد ، چنانچه نصرالله کابلی گفته :

واحتجّت الرافضة علی ما زعموه بوجوه ثلاث . .

و بعد ذکر دو وجه گفته :

والثالث : بعدم استحقاقهم للخلافة بالطعن فیهم ، وفی من أجمعوا علی خلافتهم . ⁽¹⁾انتهی .

اما آنچه گفته : فرار منافقین قبل از قتال بود و فرار مؤمنین بعد از قتال و وقوع شکست و شیوع خبر شهادت جناب پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلم .

پس بدان که این منافقین از اصحاب بودند چنانچه بخاری در “ صحیح “ خود آورده :

عن زید بن ثابت ، قال : لمّا خرج النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم إلی أحد رجع ناس ممّن خرج معه ، وکان أصحاب النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم فرقتین : فرقة تقول : نقاتلهم ، وفرقة تقول : لا نقاتلهم ، فنزلت : ( فَمَا لَکُمْ فِی الْمُنَافِقِینَ فِئَتَیْنِ وَاللهُ أَرْکَسَهُم بِمَا کَسَبُوا ) ⁽²⁾.

.

و نیز دانستی که به اعتراف ابن عمر فرار عثمان کبیره بود و ذنب عظیم ، پس یا آنکه عثمان را داخل منافقین و فرار او را قبل از قتال باید گفت که تا فرارش منهی عنه باشد ، و [ یا اینکه ] اگر او را در مؤمنین داخل دارند پس فرار مؤمنین را که به اعتراف او بعد از قتال و وقوع شکست و شیوع خبر شهادت جناب پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلم واقع شده منهی عنه و کبیره باید گفت تا قول ابن عمر صحیح افتد .

و نیز بنابر تصریح اهل اخبار بعد از فرار منافقین - که به موجب گفته عبدالله بن ابی سلول فرار نمودند - همگی این جماعت مؤمنین که باقی مانده بودند هفتصد کس بودند و بعد انهزام مشرکین به سبب مخالفت امر رسول خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) شکست در ایشان واقع شد ، چنانچه در “ تفسیر نیشابوری “ مذکور است :

جعل ظهره وعسکر إلی أحد ، وأمر عبد الله [ بن ] ⁽¹⁾جبیر علی الرماة ، وقال لهم : « انفخوا ⁽²⁾عنّا بالنبل حتّی لا یأتونا من ورائنا » ، وقال صلی الله علیه [ وآله ] وسلم لأصحابه : « اثبتوا فی هذا المقام ، فإذا عاینوکم ولّوکم الأدبار فلا تطلبوا المدبرین ، ولا تخرجوا من هذا المقام » ، ثمّ إنّ رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم لمّا خالف رأی عبد الله بن أبی سلول شقّ علیه ذلک ، وقال :

.

أطاع الصبیان وعصانی ! ثمّ قال لأصحابه : إنّ محمداً إنّما یظفر بعدوکم ، وقد وعد أصحابه أن أعداءهم إذا عاینوهم انهزموا ، فإذا رأیتم [ أعداءهم ] ⁽¹⁾انهزموا ، فیتبعونکم ، فیصیر الأمر علی خلاف ما ذکر محمد [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] .

[ فلمّا ] ⁽²⁾التقی الفریقان انخذل عبد الله بن أبی سلول بثُلث الناس ، وقال : یا قوم ! علی ما نقتل أولادنا وأنفسنا ؟ ! وکان ‹ 284 › جملة عسکر الإسلام ألفاً ، وقیل : تسع مائة وخمسین ، فبقی نحو من سبع مائة ، وکان المشرکون ثلاثة آلاف ، فوقاهم ⁽³⁾الله مع ذلک حتّی هزموا المشرکین ، لکنّهم لمّا رأوا انهزم القوم - وکان رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم بشّرهم بذلک - ظنّوا أن یکون هذه الواقعة کواقعة بدر ، وطلبوا المدبرین ، وترکوا ذلک الموضع ، وخالفوا أمر رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ، ولم یعلموا أن ظفرهم یوم بدر کان ببرکة طاعتهم لله ولرسوله وفی ⁽⁴⁾ترکهم الله مع عدوهم [ لم یقوموا لهم ] ⁽⁵⁾، فنزع الله الرعب .

من قلوب المشرکین ، فکرّوا علی المسلمین وتفرّق العسکر عن رسول الله [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] کما قال : ( إِذْ تُصْعِدُونَ وَلا تَلْوُونَ عَلی أَحَد وَالرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ فی أُخْراکُمْ ) ⁽¹⁾، وشجّ وجه رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ، وکسرت رباعیته . ⁽²⁾انتهی .

و بخاری در “ صحیح “ خود از براء بن عازب روایت کرده :

أجلس النبیّ [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] جیشاً من الرماة وأمّر علیهم عبد الله ، وقال : « لا تبرحوا ، إن رأیتمونا ظهرنا علیهم فلا تبرحوا ، وإن رأیتموهم ظهروا علینا فلا تعینونا » ، فلمّا لقینا هربوا حتّی رأیت النساء یشتددن فی الجبل رفعن عن سوقهنّ قد بدت خلاخلهنّ ⁽³⁾، فأخذوا یقولون : أی المسلمین ⁽⁴⁾الغنیمة ! الغنیمة ! فقال عبد الله : عهد النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم أن لا تبرحوا ، فأبوا ، فلمّا أبوا صرف الله وجههم . . إلی آخر الحدیث ⁽⁵⁾.

و در تاریخ “ حبیب السیر “ مذکور است :

.

روز جمعه چهاردهم یا ششم شهر شوال عبدالله بن أمّ مکتوم را در مدینه خلیفه گذاشته با هزار نفر از ابطال رجال که صد کس از آن جمله زره پوش بودند ، متوجه حرب ارباب ضلال گردیده شدند ، اما عبدالله بن ابی سلول در اثنای راه با سی صد نفر از منافقین بازگشت و در آن غزوه در میان لشکر اسلام سه لوا بود : عَلَم اوس را سعد بن عباده داشت ، و لوای خزرج را حباب بن المنذر ، و لوای خاصه حضرت مصطفوی صلی الله علیه [ وآله ] وسلم را جناب ولایت مآب مرتضوی ( علیه السلام ) ، و به روایتی آن لوا در دست مصعب بن عمیر بود .

القصه ; اول صباح روز شنبه پانزدهم شوال نزدیک به کوه احد تقارب ارباب توحید و اصحاب کفر به تلاقی منجر شد ، و حضرت خیر البشر [ به ] ⁽¹⁾تعبیه سپاه قیام نموده ، عکاشة ⁽²⁾بن محصن اسدی را بر میمنه گماشت ، و در میسره ابوسلمة ⁽³⁾بن عبدالاسد مخزومی را بازداشت ، و ابوعبیدة بن الجراح و سعد بن ابیوقاص را در مقدمه تعیین نمود ، و جای مقداد بن عمرو را بر ساقه مقرر فرمود ، و عبدالله بن عمرو بن حزم ⁽⁴⁾یا عبدالله بن جبیر را با پنجاه تیرانداز به محافظت شکاف عینین ⁽⁵⁾که بر یسار .

سپاه نصرت شعار بود مأمور ساخت ، و ایشان را وصیت کرد که : هیچ حال از آن موضع حرکت نکنند ، خواه مسلمانان غالب شوند یا مغلوب .

و ابوسفیان نیز به ترتیب لشکر نکبت اثر قیام نموده ، خالد بن الولید را در میمنه گردانید ، و عکرمة بن ابی جهل بفرموده وی صاحب میسره گردیده ، و عبدالله بن ابی ربیعه را بر تیراندازان که صد نفر بودند امیر ساخت ، و لوا را به طلحة بن ابی طلحه - که او را کبش کتیبه میگفتند - تفویض کرد .

چون نائره قتال اشتعال ‹ 285 › یافت طلحة بن ابی طلحه به میدان شتافته مبارز طلبید و شیر بیشه هیجا یعنی شاه اولیاء مرتضی ( رضی الله عنه ) [ ( علیه السلام ) ] ( چو سیلی که اید ز بالا به زیر ) بر سر آن بداختر تاخته ، به یک ضرب ذوالفقار کار او را تمام ساخت . و در “ کشف الغمه “ مذکور است :

روی عن [ أبی ] ⁽¹⁾عبد الله بن جعفر بن محمد ، عن أبیه [ ( علیهم السلام ) ] ، قال : کان أصحاب اللواء یوم أحد تسعة کلّهم قتلهم علی بن أبی طالب [ ( علیه السلام ) ] .

و به اتفاق جمهور اهل سیر امیرالمؤمنین حیدر [ ( علیه السلام ) ] در آن روز بیشتر از .

جمیع اصحاب خیر البشر [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] لوازم شجاعت و تهوّر به تقدیم رسانیده ، مشرکان را منهزم گردانید ، و مسلمانان به اخذ غنیمت مشغول شده ، اکثر آن جماعت - که به امر خواجه کونین به محافظت شکاف عینین قیام مینمودند - به خلاف رأی سردار [ خود ] ⁽¹⁾جهت اخذ غنیمت [ عنان ] ⁽²⁾به معرکه تافتند ، و خالد بن الولید و عکرمة بن ابی جهل این را مغتنم شناخته ناگاه بر سر عبدالله راند [ ند ] ⁽³⁾، و او را با رفقا شهید ساخته ، از پشت سپاه اسلام درآمدند و تیغ کین آختند ، صورت غلبه ایشان را دست داد ، و فوجی از مسلمانان کشته گشته ، زمره [ ای ] به وادی فرار شتافتند . ⁽⁴⁾انتهی باختصار .

و ولی الله پدر مخاطب در “ ازالة الخفا “ آورده :

قال ابن إسحاق : کان ⁽⁵⁾مصعب بن عمیر دون رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم حتّی قتل ، وکان الذی قتله ابن قمئة اللیثی ، وهو یظنّ أنه قتل رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ، فرجع إلی قریش وهو یقول : قتلتُ محمداً ، فلمّا قتل مصعب بن .

عمیر أعطی رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم اللواء لعلی بن أبی طالب [ ( علیه السلام ) ] ، وقاتل علی بن أبی طالب [ ( علیه السلام ) ] ورجل من المسلمین ⁽¹⁾.

و بعد فاصله گفته :

وقال ابن هشام : حدّثنی أهل العلم : ان ابن نجیح قال : نادی مناد یوم أحد : لا سیف إلاّ ذو الفقار ولا فتی إلاّ علیٌ الکرّار . ⁽²⁾انتهی .

و در حق حضرت حمزه و دیگر شهدای احد و حضرت علی بن ابی طالب ( علیه السلام ) نازل شد : ( مِنَ الْمُؤْمِنینَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللّهَ عَلَیْهِ ) ⁽³⁾یعنی از جمله کسانی که ایمان آورده اند مردانی هستند که راست کردند چیزی که عهد کردند خدا را بر آن .

و مفهوم مخالف این آیه کریمه آن است که : فرار کنندگان به عهدی که با خدا و رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) کرده بودند وفا ننمودند ، در [ “ فتح الباری “ شرح ] “ صحیح بخاری “ در تفسیر این قول مذکور است :

المراد ب : المعاهدة المذکورة ما تقدّم من ذکره من قوله تعالی :

]

( وَلَقَدْ کانُوا عاهَدُوا اللّهَ مِنْ قَبْلُ لا یُوَلُّونَ الأَدْبارَ ) ⁽¹⁾وکان ذلک أوّل ما خرجوا إلی أحد ⁽²⁾.

و بنابر این آنچه عمر در مخاطبه حضرت علی [ ( علیه السلام ) ] و عباس گفته که : شما هر دو ابوبکر را کاذب و غادر و خائن و آثم پنداشتید و مرا نیز چنین دانستید ، اخبار امر واقعی بود ; و لهذا حضرت علی [ ( علیه السلام ) ] و عباس در این مقوله انکار بر او ننمودند ⁽³⁾.

و آنها که فرار کردند حق تعالی شأنه در وصف ایشان گفته : ( إِذْ تُصْعِدُونَ وَلا تَلْوُونَ عَلی أَحَد وَالرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ فی أُخْراکُمْ ) ⁽⁴⁾.

.

اما آنچه گفته : اما فرار حنین پس در حقیقت فرار نبود .

پس بدان که در “ صحیح بخاری “ مذکور است که :

مردی از قیس به براء بن عازب گفت : أفررتم عن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم یوم حنین ؟

یعنی آیا شما فرار کردید از رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) روز جنگ حنین ؟ ! پس براء گفت : لکن رسول الله [ ( صلی الله علیه وآله ) ] لم یفرّ ، یعنی لکن رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) فرار نکرد ⁽¹⁾. ‹ 286 › و این اقرار صحابی است به فرار صحابه ، و ما را همین قدر برای احتجاج کفایت میکند .

و در “ صحیح بخاری “ مذکور است که ابوقتاده گفت :

وانهزم المسلمون وانهزمتُ معهم ، فإذا بعمر بن الخطاب فی الناس فقلت : ما شأن الناس ؟ فقال : أمر الله ⁽²⁾.

یعنی هزیمت کردند مسلمانان و هزیمت کردم من ، پس ناگاه عمر بن خطاب را در آن مردم فرار کنندگان دیدم گفتم : مردم چرا فرار کردند ؟ گفت : امر خدا چنین واقع شد .

.

اما آنچه گفته : بلکه به سبب بی تدبیری و سبقت خالد بن الولید و غفلت از کمین کفار . . . الی آخر .

پس منشأ این سوء تدبیر مخالفت امر رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) بوده است چنانچه در محل خود مذکور است ⁽¹⁾، و در حقیقت این فرار به شأمت ⁽²⁾[ و ] اعجاب و اغترار ابوبکر بود به کثرت مردم ، چنانچه در “ حبیب السیر “ مذکور است :

چون خبر اتفاق هوازن و ثقیف به سمع شریف حضرت مصطفی صلی الله علیه [ وآله ] وسلم رسید ، عتاب بن اسید را در مکه به خلافت تعیین نموده ، با ده هزار سپاه خاصه و ده ⁽³⁾هزار از طلقای مکه ، و به روایتی با شانزده هزار مرد تیغ گزار در عشره اول شوال به جانب کفار نهضت فرمود ، و در آن لشکر در میان مهاجران سه علم بود ، و امیرالمؤمنین و امام المتقین علی بن ابی طالب [ ( علیه السلام ) ] و عمر بن الخطاب و سعد بن ابیوقاص محافظت آن أعلام ظفر إعلام مینمودند ، و انصار دو علم داشتند و صاحب رایات ایشان : سعد بن عباده و حباب بن المنذر . . . بودند ، و به قولی در آن سفر هر بطن و قبیله رایتی علی حده برافراشتند .

.

نقل است که چون آن جنود ظفر ورود ⁽¹⁾از مکه بیرون رفته ، نظر ابوبکر بر آن کثرت و شوکت افتاد گفت که : امروز به سبب قلّت سپاه مغلوب نخواهیم شد ، و به واسطه صدور این سخن در حنین ، اول لشکر نبیّ الثقلین صلی الله علیه [ وآله ] وسلم شکست یافتند و آیه : ( لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّهُ فی مَواطِنَ کَثیرَة وَیَوْمَ حُنَیْن إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ . . . ) ⁽²⁾الی آخر الآیه ، در آن باب نازل گشت ⁽³⁾.

و در “ روضة الأحباب “ مذکور است :

مروی است که ابوبکر صدیق . . . بعد از وقوف بر عدد لشکر دشمن و ملاحظه کثرت لشکر اسلام با پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلم گفت : ما امروز از جهت قلّت مغلوب نخواهیم گشت .

و روایتی آنکه : صدیق این مقاله را با سلمة بن وقس گفت . ⁽⁴⁾انتهی .

و از قول صاحب “ روضة الاحباب “ معلوم شد که در دو روایت وارد شده که ابوبکر این کلمه گفت .

و در “ شرح تجرید “ ملا قوشچی در ذکر غزات حنین مذکور است :

.

وقد سار النبیّ [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] فی عشر آلاف من المسلمین ، فتعجّب أبو بکر من کثرتهم ، وقال : لن تغلب الیوم لقلّتهم ⁽¹⁾، فانهزموا بأجمعهم ، ولم یبق مع النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم سوی تسعة نفر : علی ( علیه السلام ) ، والعباس ، وابن الفضل ، وأبو سفیان بن الحرب ، ونوفل [ بن ] ⁽²⁾الحرب ، وربیعة بن الحرب ⁽³⁾، وعبد الله بن الزبیر ، وعتبة ومصعب ابنا أبی لهب . ⁽⁴⁾انتهی .

و از این عبارت فرار ثلاثه هم ثابت شد ، پس در قول آینده که گفته : صحابه کبار پشت ندادند ، غلط محض باشد ، یا ایشان را از صحابه کبار نپنداشته .

و در “ تاریخ ابن کثیر “ شامی مذکور است :

قال الواقدی : خرج رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم إلی ‹ 287 › هوازن لستّ خلون من شوّال ، فانتهی إلی حنین فی عاشره ، وقال أبو بکر الصدیق : لن تغلب الیوم من قلّة ، فانهزموا ، فکان أول من انهزم بنو سلیم ، ثمّ أهل مکة ، ثمّ بقیة الناس ⁽⁵⁾.

و در “ انسان العیون فی سیرة الأمین المأمون “ تصنیف علی بن برهان الدین .

الحلبی الشافعی مذکور است :

وذکر أنّه عند القتال أنزل الله تعالی قوله : ( وَیَوْمَ حُنَیْن إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَیْئاً . . ) إلی قوله : ( وَاللهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ ) ⁽¹⁾، فقد جاء أن بعض أصحابه - وهو أبو بکر . . . کما فی سیرة الحافظ الدمیاطی - قال : یا رسول الله [ ص ] ! لن تغلب الیوم من قلّة ، وشقّ ذلک علی رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم وساءته ⁽²⁾تلک الکلمة . ⁽³⁾انتهی .

و در “ تاریخ “ کازرونی مذکور است :

فلمّا التقی الجمعان قال أبو بکر - وقیل : سلمة بن سلامة بن وقس - : لن تغلب الیوم عن قلّة ، فساء رسول الله [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] کلامه ووکّلوا إلی کلمة الرجل .

وفی روایة : فلم یرض الله قوله ووکلهم إلی أنفسهم ⁽⁴⁾.

و در “ تفسیر کبیر “ مذکور است :

قال رجال من المسلمین : لن تغلب الیوم من قلّة . . فهذه الکلمة ساءت رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ، وهی المراد من .

قوله : ( إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ ) ⁽¹⁾.

وقیل : إنّه قالها رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم . . !

وقیل : قالها أبو بکر . .

وإسناد هذه الکلمة إلی رسول الله [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] بعید ; لأنّه کان فی أکثر الأحوال متوکّلا علی الله ، منقطع القلب عن الدنیا وأسبابها . ⁽²⁾انتهی .

و در کتاب “ خمیس فی احوال النفس النفیس “ مذکور است :

وفی روایة یونس بن بکیر ، عن الربیع : قال رجل یوم حنین : لن تغلب الیوم !

فشقّ ذلک علی رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم .

وفی روایة : إن أبا بکر قاله للنبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ، أو لسلمة بن سلام بن قیس ⁽³⁾.

وقیل : قائله سلمة ، فکره رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم . . فوکّلوا إلی کلمة الرجل ، فهزیمة جیش الإسلام فی أوّل الحال کان ⁽⁴⁾بسببه . ⁽⁵⁾انتهی .

.

مخفی نماند که روایتی که در آن وارد است که مردی این کلمه گفت ، به حمل آن بر ثانیه - که در آن نام ابوبکر مذکور است - جمع ممکن است ، و گفتن ابوبکر این کلمه را به رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) یا به سلمه نیز تنافی نیست ; چه جایز است که ابوبکر این کلمه به رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) هم گفته باشد ، و هم به سلمه .

و روایت گفتن رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) این کلمه را فخر رازی خود موضوع دانسته ، و روایت گفتن سلمه این کلمه را - اگر صحیح هم باشد - منافی گفتن ابوبکر این کلمه را نیست .

بالجمله ; گفتن ابوبکر این کلمه را به روایات معتمده اهل سنت ثابت است ⁽¹⁾.

و انکار فضل بن روزبهان آن را و گفتن اینکه نسبت این امر به ابی بکر از اکاذیب شیعه است ، باطل محض و دلیل عدم اطلاع او است .

.

اما آنچه گفته : در این اثنا بعضی مردم پشت دادند که از صحابه کبار نبودند .

پس بدان که این قول او دلالت میکند بر آنکه : صحابه کبار پشت ندادند ، و حال آنکه در “ تاریخ خمیس “ مذکور است :

فی روایة : لم یبق معه علیه [ وآله ] السلام إلاّ أربعة : ثلاثة من بنی هاشم : علی [ ( علیه السلام ) ] والعباس ، وأبو سفیان بن الحارث ، وواحد ‹ 288 › من غیرهم ، وهو عبد الله بن مسعود ، فعلی [ ( علیه السلام ) ] وعباس یحفظانه من قبل وجهه ، وأبو سفیان بن الحارث أخذ بعنان دابّته ، وعبد الله بن مسعود یحفظه من الجانب الأیسر ، وکان کلّ من یقبل إلیه تفل إلیه ⁽¹⁾.

و در کتاب “ مواهب لدنیّه “ مذکور است :

وعند ابن أبی شیبة - من مرسل الحکم بن عتبة - : لم یبق معه علیه [ وآله ] السلام إلاّ أربعة نفر ⁽²⁾: ثلاثة من بنی هاشم ورجل من غیرهم علی [ ( علیه السلام ) ] ، والعباس بین یدیه ، وأبو سفیان بن الحارث آخذ بالعنان ، وابن مسعود من الجانب الآخر ⁽³⁾.

و در “ فتح الباری “ مذکور است :

.

وعند ابن أبی شیبة - من مرسل الحکم بن عتبة - قال : لمّا فرّ الناس یوم حنین ، جعل النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم یقول : « أنا النبیّ ⁽¹⁾لا کذب ، أنا ابن عبد المطلب » ، فلم یبق معه إلاّ أربعة نفر : ثلاثة من بنی هاشم ورجل من غیرهم ، علی [ ( علیه السلام ) ] ، والعباس بین یدیه ، وأبو سفیان بن الحارث أخذ بالعنان ، وأبو معاویة ⁽²⁾بالجانب الأیسر . قال : ولیس یقبل نحوه أحد إلاّ قتل . ⁽³⁾انتهی .

و نیز در “ فتح الباری “ مذکور است :

ووقع فی شعر العباس بن عبد المطلب أن الّذین ثبتوا کانوا عشرة فقط ، وذلک لقوله :

< شعر > نصرنا رسول الله فی الحرب تسعة * وقد فرّ من قد فرّ [ عنه ] ⁽⁴⁾فاقشعوا وعاشرنا لاقی ⁽⁵⁾الحمام بنفسه * لما مسّه فی الله لا یتوجّع < / شعر > .

ولعل هذا هو الذی ⁽¹⁾، ومن زاد علی ذلک یکون عجّل فی الرجوع فعدّ فی من لم ینهزم . ⁽²⁾انتهی .

و در “ استیعاب “ مذکور است :

< شعر > نصرنا رسول الله ⁽³⁾فی الحرب سبعة * وقد فرّ من قد فرّ [ عنه ] ⁽⁴⁾فاقشعوا ⁽⁵⁾وثامننا لاقی الحمام بسیفه * بما مسّه فی الله لا یتوجّع < / شعر > قال ابن إسحاق : السبعة : علی [ ( علیه السلام ) ] ، والعباس ، والفضل بن العباس ، وأبو سفیان بن الحارث ، وابنه جعفر ، وربیعة بن الحرث ، وأُسامة بن زید ، والثامن أیمن بن عبید .

وجعل غیر ابن إسحاق فی موضع أبی سفیان عمر بن الخطاب . والصحیح أنّ أبا سفیان بن الحارث کان یومئذ معه لم یختلف فیه ، واختلف فی عمر . ⁽⁶⁾انتهی .

.

و در “ جمع الجوامع “ سیوطی مذکور است :

عن عبد الله بن بریدة : أن رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم یوم حنین انکشف الناس عنه فلم یبق معه إلاّ رجل یقال له : زید ، أخذ بعنان بغلته الشهباء - وهی التی أهداها له النجاشی - فقال له رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم : « ویحک ! [ یا زید ! ادع الناس » ، فنادی : أیّها الناس ! هذا رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم یدعوکم . . فلم یجب أحد عند ذلک ، فقال : ] ⁽¹⁾« حُض الأوس والخزرج » ، فقال : یا معشر الأوس والخزرج ! هذا رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم یدعوکم . . فلم یجبه أحد ، وعند ذلک قال : « ویحک ! ادع المهاجرین ، فإن لله فی أعناقهم بیعة » .

قال : فحدّثنی بریدة : أنه أقبل منهم ألف قد طرحوا الجفون وکسروها ، ثمّ أتوا رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم حتّی فتح علیهم . ش ⁽²⁾.

و نیز در “ جمع الجوامع “ مذکور است :

عن الحرث بن بدل ، قال : شهدت رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم یوم حنین ، فانهزم أصحابه أجمعون إلاّ العباس بن عبد المطلب وأبا سفیان بن الحارث ، فرمی رسول الله صلی الله علیه .

[ وآله ] وسلم وجوهنا بقبضة ‹ 289 › من الأرض ، فانهزمنا ، فما خلّ إلیّ أنّ شجراً ولا حجراً إلاّ وهو فی آثارنا . الحسن بن سفیان . طب . وأبو نعیم . کر ⁽¹⁾.

اما آنچه گفته : باز بر آن اصرار نکردند و برگشتند به دلیل کلام الهی : ( ثُمَّ أَنْزَلَ اللّهُ سَکینَتَهُ عَلی رَسُولِهِ وَعَلَی الْمُؤْمِنینَ ) ⁽²⁾.

پس این برگشتن ایشان به روز دوم از فرار به ندا کردن عباس به آواز بلند به امر آن حضرت بود ، و فتح کفار به اعجاز سید ابرار و امداد ملائکه از حضرت قهار شده نه به سبب نصرت و معاونت فرار کنندگان ، چنانچه در “ حبیب السیر “ مذکور است :

به صحت پیوسته که در صباح روز جنگ حنین عباس - که آوازی بلند داشت - به فرموده رسول خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) مسلمانان را ندا کرده ، فریاد برآورد : یا معشر الأنصار ! یا أصحاب الشجرة ! ⁽³⁾یا أصحاب سورة البقرة ! . . ⁽⁴⁾این ندا به گوش سپاه اسلام رسیده از اطراف و جوانب به خدمت سرور آل غالب شتافتند ، و قریب صد نفر از انصار و غیر ایشان جمع آمده بر .

مشرکان حمله آوردند ، و آن حضرت فرمود : « حالا تنور حرب گرم گشت » ، آنگاه مشتی سنگ ریزه به دست آورده « شاهت الوجوه » گفت ، و به جانب مخالفان انداخت و هیچ چشمی نماند که قدری از آن ریگ در آن جای نگیرد ، بعد از آن بر طبق آیه کریمه : ( ثُمَّ أَنْزَلَ اللّهُ سَکینَتَهُ عَلی رَسُولِهِ وَعَلَی الْمُؤْمِنینَ وَأَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها ) ⁽¹⁾به امداد لشکر سماوی نسیم ظفر و نصرت بر اعلام هدایت اعلام حضرت رسالت وزیده و زمره مشرکان روی به وادی گریز نهادند . ⁽²⁾انتهی .

و نیز ما میگوییم که : حرف ( [ ال ] لام ) که بر لفظ ( مؤمنین ) داخل است لام عهد است ، مراد از آن مؤمنین معهودین اند که فرار نکردند .

اما آنچه گفته : و نیز آن حضرت ( صلی الله علیه وآله ) کسی را بر آن امر عتاب نفرمود .

پس مقدوح است به اینکه : چون عتاب خدای تعالی شأنه بر همه فرارکنندگان در کلام مجید نازل شده ، چنانچه فرموده : ( وَلَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّی إِذا فَشِلْتُمْ وَتَنازَعْتُمْ فِی اْلأَمْرِ وَعَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ ما أَراکُمْ ما تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُریدُ الدُّنْیا وَمِنْکُمْ مَنْ یُریدُ الآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیکُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنکُمْ ) ⁽³⁾، یعنی : به تحقیق راست کرد خدای تعالی وعده .

خود را هرگاه که استیصال آنها میخواستید تا اینکه شما جبن و نامردی نمودید و تنازع کردید در امر گرفتن غنیمت ، و عصیان و نافرمانی کردید بعد از آنکه نمایید شما را چیزی که دوست داشتید ، [ بعضی از شما دنیا میخواهد و ] ⁽¹⁾بعضی از شما آخرت میخواهد ، پس تر از آن باز داشت شما را از آنها تا آزمایش کند شما را ، و به تحقیق که عفو کرد از شما .

در این صورت دیگر حاجت عتاب حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) باقی نمانده .

اما آنچه گفته : و نزد شیعه چون استیقان هلاک شود ، فرار از جنگ کفار جایز است .

پس مردود است به اینکه : بنای طعن بر مذهب اهل سنت است ، و در کتاب “ مختصر محلی “ ابن حزم ظاهری مذکور است :

ولا یحلّ لمسلم أن یفرّ عن مشرک ولا عن مشرکین ولو کثر عدّوهم ⁽²⁾أصلا ، لکن ینوی فی رجوعه التحیّز إلی جماعة المسلمین إن رجا البلوغ [ إلیهم ] ⁽³⁾، أو ینوی الکرّ إلی القتال ; فإن لم ینو إلاّ ‹ 290 › تولیة دبره هارباً فهو فاسق ما لم یتب ، قال الله عز وجل : ( یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا إِذا لَقیتُمُ الَّذینَ کَفَرُوا زَحْفاً فَلا .

تُوَلُّوهُمُ الأَدْبارَ * وَمَنْ یُوَلِّهِمْ یَوْمَئِذ دُبُرَهُ إِلاّ مُتَحَرِّفاً لِقِتال أَوْ مُتَحَیِّزاً إِلی فِئَة فَقَدْ باءَ بِغَضَب مِنَ اللّهِ وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ ) ⁽¹⁾.

وقال قوم : إنّ الفرار له مباح من ثلاثة فصاعداً ، وهذا خطأ ، واحتجّوا بقول الله تعالی : ( الآنَ خَفَّفَ اللهُ عَنکُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِیکُمْ ضَعْفاً فَإِن یَکُن مِنکُم مِائَةٌ صَابِرَةٌ یَغْلِبُوا مِائَتَینِ وَإِن یَکُن مِنکُمْ أَلْفٌ یَغْلِبُوا أَلْفَیْنِ ) ⁽²⁾.

وروی عن ابن عباس قال : إن فرّ رجل من رجلین فقد فرّ ، وإن فرّ من ثلاثة فلم یفرّ .

فأمّا ابن عباس ; فکم قصّة خالفوه فیها ، ولا حجّة إلاّ فی کلام الله وکلام رسوله .

وأمّا الآیة ; فلیس فیها نصّ ولا إذن بإباحة الفرار عن العدد المذکور ، وإنّما فیها : إن الله علم أن فینا ضعفاً . . وهذا حقّ إن فینا لضعفاً ، ولا قویّ إلاّ وفیه ضعف بالإضافة إلی ما هو أقوی منه إلاّ الله تعالی وحده فهو القویّ الّذی لا یضعف ولا یغلب .

وفیها : أنّه خفف عنّا ، فله الحمد ، وما زال ربّنا رحیماً بنا یخفّف عنّا فی جمیع الأعمال التی ألزمنا .

وفیها : أنه کان متی کان منّا مائة صابرة یغلبوا مائتین ، وإن .

یکن منّا ألف یغلبوا ألفین بإذن الله وهذا حقّ ، ولیس فیه أن المائة لا تغلب أکثر من مأتین ولا أقلّ بل قد تغلب ثلاثمائة وألفین وثلاثة آلاف ، ولا أن الألف لا یغلبون إلاّ ألفین فقط لا أکثر ولا أقلّ .

ومن ادّعی هذا فی الآیة فقد ادّعی ما لیس فیها منه أثر ولا إشارة ، بل قد قال تعالی : ( کَمْ مِنْ فِئَة قَلیلَة غَلَبَتْ فِئَةً کَثیرَةً بِإِذْنِ اللّهِ وَاللّهُ مَعَ الصّابِرینَ ) ⁽¹⁾، فظهر أنّ قولهم لا دلیل علیه . ⁽²⁾انتهی .

و در “ انسان العیون “ تصنیف علی بن برهان الدین در غزوه احد مذکور است :

ویتطاول أبو طلحة بصدره یقی رسول الله [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] ، واستدلّ بذلک علی أنه من خصائصه صلی الله علیه [ وآله ] وسلم أنّه یجب علی کلّ مؤمن أن یؤثر حیاته صلی الله علیه [ وآله ] وسلم علی حیاته ⁽³⁾.

و مع ذلک احدی از علمای شیعه به این معنا قائل نشده که از روبروی نبیّ یا امام فرار نمودن و ایشان را تنها در میان کفار گذاشتن جایز است ، بلکه این .

معنا را جناب امیر ( علیه السلام ) کفر نامیده چنانچه فرموده : « لا کفر بعد الإیمان » .

در “ معارج النبوه “ مذکور است که :

چون مسلمانان از صعوبت آن حال روی به هزیمت نهادند و هر چند آن حضرت ایشان را میخواند اجابت نمینمودند ، آن حضرت به غضب آمد [ نشان ] ⁽¹⁾غضبش آن بود که عرق از پیشانی همایونش متقاطر گشتی ، و بر مثال مروارید بر جبین مبینش فرو دویدی ، در آن حال نظر فرمود علی را ( رضی الله عنه ) [ ( علیه السلام ) ] برابر دست خود دید ایستاده ، فرمود : « چون است که به برادران خود ملحق نشدی ؟ » جواب داد که : « یا رسول الله ! لا کفر بعد الإیمان ، إنّ لی بک أُسوة » . یعنی : « بعد از ایمان کفر نباشد ، مر ا به تو اقتدا است . ⁽²⁾انتهی .

اما آنچه گفته : در اینجا همین صورت بود .

پس غلط محض است ; زیرا که اگر در اینجا فرار منهی عنه نمیبود ، رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) ایشان را چرا دعوت به صبر و ثبات مینمود ؟ ! ‹ 291 › چنانکه در “ حبیب السیر “ مذکور است :

چون سید عالم انهزام اهل اسلام را مشاهده فرمود ، به آواز بلند ایشان را به صبر و ثبات دلالت نموده میگفت : « إلی أین أیها الناس ؟ » و از غایت .

دهشت هیچ کس باز ⁽¹⁾پس نمینگریست ، و آن حضرت در آن روز بر اشتر ⁽²⁾بیضا سوار بود و آن را به جانب کفار نهیب داده ، بر زبان وحی بیان میگذرانید که : « أنا النبیّ لا کذب ، أنا ابن عبد المطلب » . و ابوسفیان بن الحارث عنان اشتر ⁽³⁾را گرفته ، و عباس بن عبدالمطلب از جانب [ دست ] ⁽⁴⁾راست در رکاب فلک فرسای آن حضرت زده از حمله مانع [ می ] ⁽⁵⁾آمدند ، و در آن اثنا مالک بن عوف متوجه رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) شده ، أیمن ابن أمّ أیمن سر راه بر وی گرفت ⁽⁶⁾و جنگ میکرد تا روی به ریاض جنت آورد ⁽⁷⁾.

اما آنچه گفته : در حق بعض رسل ارتکاب کبایر را شیعه در روایات صحیحه خود ثابت کرده اند .

پس بدان که این چنین روایات در کتب فریقین مسطور است ، لیکن فرق همین است که علمای شیعه - به جهت ثبوت عصمت انبیا [ ( علیهم السلام ) ] - امثال این .

روایات را تأویل نموده اند به : ترک اولی ، چنانچه ظواهر آیات قرآنی را نیز همین تأویل کرده اند ; و علمای اهل سنت از تأویل آن ابا و انکار دارند ، چنانچه مخاطب در کید چهارم باب دوم این کتاب گفته :

آیات و احادیث بی شمار ناطق و مصرّح اند به صدور زلاّت از آنها و عتاب الهی و توبه ایشان و بکا و ندامت و اظهار زلّت خود ، اگر در عصمت ایشان غلو نموده اید و صدور گناه مطلق از ایشان جایز نگوییم ، در تأویل و توجیه نصوص غیر از کلمات بارده سمجه به دست ما نخواهد آمد ⁽¹⁾.

اما آنچه گفته : اگر از صحابه - که بالاجماع معصوم نبودند - گناهی صادر شود . . . الی آخر .

پس جوابش آنکه : مقصود علمای شیعه نیز همین است که اتفاق ایشان بر بیعت ابوبکر به خلافت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) دلیل حقیت آن نمیتواند شد ; زیرا که هرگاه که ایشان به اعتراف مخالف معصوم نبودند اگر مصدر گناهی شوند از ایشان عجب نیست ، پس از ایشان چه عجب است که دیده و دانسته نص خلافت حضرت امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) که در روز غدیر خم و دیگر مواضع شنیده بودند اخفا کرده ، بیعت ابوبکر [ را در حالی که ] گناه دانسته مرتکب آن شده باشند و در دل خود قرار داده باشند که به زلال توبه و استغفار شسته خواهد شد !

.

و اهل سنت اگر صحابه را معصوم نمیدانند عادل و مؤمن البته میدانند ، و در ثنا و مدح ایشان به کمال اخلاص و اختصاص و نهایت ایقان و صفا و صدق چه مبالغات که نمینمایند ، و این فرارشان قادح عدالت و دلیل کمال بی اعتنایی ایشان به امر دین است که رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) را تنها در [ میان ] کفار به معرض هلاکت گذاشته برای بقای حیات فانیه خود فرار کردند ، جناب امیر ( علیه السلام ) این فرارشان را کفر نامیده ، کما سبق .

و در “ صحیح مسلم “ وارد است که : آن حضرت صلی الله علیه [ وآله ] وسلم فرمود :

« لا یؤمن عبد حتّی أکون أحبّ إلیه من أهله وماله والناس أجمعین » .

وفی روایة : « من ولده ووالده والناس أجمعین » ⁽¹⁾.

و نووی در شرح این حدیث گفته :

قال الإمام أبو سلیمان الخطابی : لم یرد به حبّ الطبع ، بل أراد به حبّ الاختیار ; لأن حبّ الإنسان ‹ 292 › نفسه طبع ولا سبیل إلی قلبه . قال : فمعناه : لا تصدق فی حبّی حتّی تفنی فی طاعتی نفسک ، وتؤثر رضائی علی هواک وإن کان فیه هلاکک ⁽²⁾.

.

و بعد فاصله گفته :

قال القاضی عیاض : ومن محبته صلی الله علیه [ وآله ] وسلم نصرة سنّته ، والذبّ عن شریعته ، وتمنّی حصون ⁽¹⁾حیاته ، فیبذل ماله ونفسه دونه .

قال : وإذا تبیّن ما ذکرناه تبیّن أنّ حقیقة الإیمان لا تتمّ إلاّ بذلک ، ولا یصحّ الإیمان إلاّ بتحقیق إعلاء قدر النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ومنزلته علی کلّ والد وولد ومحسن ومفضل ، ومن لا یعتقد هذا واعتقد ما سواه فلیس بمؤمن . ⁽²⁾انتهی .

خلاصه آنکه : گفت قاضی عیاض که : از محبت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) است نصرت سنت آن حضرت ( صلی الله علیه وآله وسلم ) و مدافعت از شریعت آن جناب و آرزوی نگاه داشت حیات آن حضرت ، پس بذل کند مال و نفس خود را نزد آن حضرت ، و هرگاه این امر ظاهر شد معلوم گردید که حقیقت ایمان تمام نمیشود مگر به امور مذکوره ، و صحیح نمیشود ایمان مگر به بلند کردن قدر رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) و منزلت آن جناب بر هر پدر و پسر و احسان کننده و نیکی نماینده ، و هر که اعتقاد این امر [ را ] ندارد و اعتقاد سوای آن دارد پس مؤمن نیست . انتهی المحصل .

.

اما آنچه گفته : و حال آنکه عصمت انبیا [ ( علیهم السلام ) ] مقطوع به است و مجمع علیه .

پس بدان که : مقطوع بها بودن عصمت انبیا [ ( علیهم السلام ) ] نزد شیعه البته راست و درست است ، لیکن مجمع علیها بودن [ آن ] پس نزد اهل سنت غلط محض است ، چنانچه کلام مخاطب که دلالت بر نقیض آن میکند آنفاً نقل نموده شد .

و بشاراتی که در حق صحابه به نصوص جلیّه قرآن و احادیث متواتره آمده است نزد علمای شیعه محمول است بر ابوذر غفاری و مقداد بن الاسود کندی و سلمان فارسی و عمار یاسر و امثال ایشان که خواص اصحاب رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) و خُلّص شیعه امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب ( علیه السلام ) بودند نه منافقین و مخالفین ایشان .

اما آنچه گفته : فرقه شیعه غیر از عیوب و گناه ایشان چیزی نمیبینند .

جوابش آنکه : تخصیص دیدن فرقه شیعه عیوب و گناه صحابه [ را ] محض بیوجه است ; زیرا که ابن ابی الحدید در “ شرح نهج البلاغه “ گفته :

واعلم أن النظّام لمّا تکلّم فی کتاب النکت ، وانتصر لکون الإجماع لیس بحجّة ، اضطرّ إلی ذکر عیوب الصحابة فذکر لکلّ

منهم عیباً ، ووجّه إلی کل واحد منهم طعناً ⁽¹⁾.

یعنی : بدان که نظام هرگاه که تکلم کرد در کتاب “ نکت “ و نصرت کرد ⁽²⁾مذهب عدم حجیت اجماع را مضطر شد به سوی ذکر عیوب صحابه ، پس ذکر کرد برای همه ایشان عیبی ، و متوجه گردانید به سوی هر یک آنها طعنی .

و نووی در “ شرح صحیح مسلم “ گفته :

اعلم أن جرح الرواة جائز ، بل واجب بالاتفاق ; للضرورة الداعیة إلیه لصیانة الشریعة المکرّمة ، وهو لیس من الغیبة المحرّمة ، بل من النصیحة لله تعالی ورسوله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم والمسلمین ، ولم یزل فضلاء الأُمّة ⁽³⁾وأخیارهم وأهل الورع منهم یفعلون ذلک ، کما ذکر مسلم فی هذا الباب عن جماعات منهم ما ذکره ، وقد ذکرت أنا قطعة صالحة من کلامهم فیه فی أول شرح صحیح البخاری . ⁽⁴⁾انتهی .

و نیز ندیدن غیر از عیوب و گناه صحابه بر شیعه ‹ 293 › تهمت محض است ، بلکه ایشان محاسن و مکارم آن صحابه که بر ایمان ثابت قدم ماندند .

ملاحظه مینمایند و در کتب خود مذکور میسازند ⁽¹⁾.

و اگر شیعه عیوب و مطاعن اصحاب منافقین ذکر کنند چه عجب که اهل سنت عیوب و مطاعن انبیا [ ( علیهم السلام ) ] اثبات میکنند ، چنانچه مخاطب در جواب طعن قرطاس گفته که : بر حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) جاها در قرآن عتاب بر افعال آن حضرت نازل شده ⁽²⁾.

و در دیگر جاها به مقابله مطاعن پیشوایان خود مطاعن دیگر انبیا [ ( علیهم السلام ) ] ثابت نموده ⁽³⁾، حاشاهم عن ذلک !

)

طعن دوم : رها کردن پیامبر صلی الله علیه وآله در وسط خطبه

قال : طعن دوم :

آنکه برخی از صحابه - بلکه اکثر ایشان - چون آواز طبل و تک تک پای شتران غلّه شنیدند ، پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلم را تنها در خطبه گذاشته ، متوجّه تماشای لهو و مفتون سودا و تجارت گشتند ، و این متاع قلیل دنیا را بر نماز - که عمده ارکان اسلام است خاصّه با رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم - ایثار کردند ، و این دلیل صریح بر بی دیانتی ایشان است ، قوله تعالی : ( وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْها وَتَرَکُوکَ قائِماً ) ⁽¹⁾.

جواب از این طعن آنکه : این قصه در ابتدای زمان هجرت واقع شد ، و هنوز از آداب شریعت - کما ینبغی - واقف نشده بودند ، و ایام قحط بود و رغبت مردم به خرید غله زیاده از حدّ ، میدانستند که اگر کاروان بگذرد باز نرخ گران خواهد شد ، به این جهات اضطراراً از مسجد برآمدند ، مع هذا کبرای صحابه - مثل ابوبکر و عمر - قائم ماندند و نرفتند ، چنانچه در احادیث صحیحه وارد است .

.

و آنچه قبل از تأدّب به آداب شریعت واقع شود حکم وقایع زمان جاهلیت دارد که مورد عتاب نمیتواند شد ، چنانچه در قرآن مجید هم بر این فعل ایعادِ به نار و لعن و تشنیع واقع نیست ، عتاب است و بس !

و جناب پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلم اصلا کسی را در این امر معاتب نفرموده ، دیگری که باشد که طعن و تشنیع نماید ؟ !

و صدور زلّت از صحابه و اُمتیان چه بعید است جایی که از انبیا و رسل [ ( علیهم السلام ) ] زلاّت صادر شده باشد و بر آنها عتاب شدید از حضور الهی رسیده باشد ! بشریت همین امور را تقاضا میکند تا وقتی که تأدیب الهی پی در پی واقع نشود تهذیب تامّ محال است . ⁽¹⁾انتهی .

أقول :

سید علی بن طاوس - علیه الرحمه - در کتاب “ کشف المحجة لثمرة المهجة “ در فصل هشتاد و پنجم گفته که :

من روزی در مشهد امام موسی کاظم و امام جواد ( علیهما السلام ) بودم که از مدرسه مستنصریه فقیهی آمد و من با وی مناظره کردم ، و در اثنای مناظره من با او گفتم که : بخاری و مسلم هر دو در “ صحیح “ خودشان روایت کرده اند که : حضرت علی ( علیه السلام ) و احدی از بنی هاشم تا شش ماه با ابابکر بیعت نکردند .

.

او گفت که : من نمیتوانم که اقدام کنم بر طعن صحابه و سلف . من گفتم که : کتاب خدا شهادت میدهد به اینکه بعضی از آنها در حیات پیغمبر خدا ( صلی الله علیه وآله ) مخالفت آن حضرت در کارهایی کردند که به سبب آن طعن بر آنها وارد میشود و حال آنکه آنها در آن حال از آن حضرت هم رجاء داشتند و هم خوف ، و آنچه پوشیده و پنهان میکردند حق تعالی شأنه به طریق وحی ‹ 294 › آن حضرت را بر اسرار ایشان خبردار میگردانید ، و این کارها از ایشان هم در حال خوف صادر شد و هم در حال امن ، و هم در حال صحت و هم در حال مرض ، و هرگاه که با وجود این حال در زمان حیات آن حضرت چنین کارها از ایشان صادر شد پس صدور مخالفت از ایشان بعدِ وفات آن حضرت و انقطاع خوف و رجا چگونه مستبعد باشد ؟ ! آن فقیه گفت : در کدام موضع از قرآن این شهادت واقع است ؟ گفتم :

قال الله - جل جلاله - فی مخالفتهم له فی الخوف : ( وَیَوْمَ حُنَیْن إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَیْئاً وَضاقَتْ عَلَیْکُمُ الأَرْضُ بِما رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرینَ ) ⁽¹⁾، فروی أصحاب التاریخ أنّه لم یبق إلاّ ثمانیة أنفس : علی [ ( علیه السلام ) ] ، والعباس ، والفضل بن العباس ، وربیعة وأبو سفیان - ابنا الحارث بن عبد المطلب - ، وأسامة بن زید ، وعبیدة بن اُمّ أیمن - وروی أیمن بن أمّ أیمن - .

.

وقال الله - جلّ جلاله - فی مخالفتهم له فی الأمن : ( وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْها وَتَرَکُوکَ قائِماً قُلْ ما عِنْدَ اللّهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجارَةِ واللّهُ خَیْرُ الرّازِقینَ ) ⁽¹⁾، فذکر جماعة من المورخین : أنه کان یخطب یوم الجمعة ، فبلغهم أن جمالا جاءت لبعض الصحابة مزینة ، فتنازعوا ⁽²⁾إلی مشاهدتها وترکوه قائماً ، وما کان عند الجمال شیء یرجون الانتفاع [ به ] ⁽³⁾فما ظنّک بهم إذا حصلت خلافة یرجون نفعها وریاستها ؟ !

وقال الله - جلّ جلاله - فی سوء صحبتهم : ( وَلَوْ کُنْتَ فَظّاً غَلیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشاوِرْهُمْ فِی الأَمْر ) ⁽⁴⁾، ولو کانوا معذورین فی [ سوء ] ⁽⁵⁾صحبتهم ما قال الله - جلّ جلاله - : ( فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ ) . ⁽⁶⁾انتهی .

و علامه حسن بن مطهر حلی - علیه الرحمه - بعد از عبارتی که در نقض جواب طعن اول نقل نموده شد گفته :

.

قال الله تعالی : ( وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْها وَتَرَکُوکَ قائِماً ) ⁽¹⁾روی أنهم کانوا إذا سمعوا بوصول تجارة ترکوا الصلاة معه ، والحیاء منه ، ومراقبة الله تعالی ، وکذا فی اللهو ، ومن کان فی زمانه علیه [ وآله ] السلام بهذه المثابة کیف یستبعد منه مخالفته بعد موته وغیبته عنهم بالکلیّة . ⁽²⁾انتهی .

یعنی : فرموده حق تعالی : چون ببینند کاروان تجارت را یا لهوی متفرق گردند به سوی آن و بگذارند تو را ایستاده ، روایت کرده شده است : به درستی که بودند اصحاب هرگاه که میشنیدند رسیدن تجارتی را میگذاشتند نماز را با آن حضرت و شرم نمیکردند ، و مراقبت خدای تعالی را نگاه نمیداشتند ، و همچنین بود حال ایشان در لهو ، و کسی که بوده باشد در زمان آن حضرت به این مثابه چگونه مستبعد خواهد بود از آن کس مخالفت بعد موت آن حضرت و به کلی پنهان شدن او از ایشان .

و این ناصبی این تقریر را به حذف بعض چیزها و زیادتی بعض دیگر و تبدیل بعض ، ترجمه نموده و غرضش از این معنا آنکه تا جوابی که از طرف خود اختراع کرده در حال کساد بازاری علم رونقی پیدا کند و مردم ناشناس ‹ 295 › را زیان تواند رسانید .

.

اما آنچه از طرف خود گفته : چون آواز طبل و تک تک پای شتران غلّه شنیدند .

پس سبب تفسیر نمودن لهو به آواز طبل ، و تجارت به شتران غلّه ، و تقدیم آن بر تک تک پای شتران مفهوم نمیشود ، مگر اینکه غرضش آن بوده باشد که طبل کوفتن محض برای اخبار رسیدن شتران غلهّ بود ; و حال آنکه وجود حرف ( أو ) که حرف تردید است در کلام او تعالی شأنه دلالت میکند بر اینکه رفتن ایشان گاهی برای تجارت و کارسازی بود ، و گاهی برای لهو و بازی ; ولهذا علامه حلی - رحمه الله - بعدِ ذکر روایت ترک نمودن صلات با رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) به وصول تجارت گفته : وکذا فی اللهو ⁽¹⁾.

و ابن حجر در “ فتح الباری شرح صحیح بخاری “ گفته :

ووقع عند الشافعی من طریق جعفر بن محمد ، عن أبیه [ ( علیهما السلام ) ] ، مرسلا : کان النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم یخطب یوم الجمعة ، وکانت لهم سوق کانت بنو سلیم یجلبون إلیها الخیل والإبل والسمن ، فقدموا ، فخرج إلیهم الناس وترکوه ، وکان لهم لهو یضربونه ، فنزلت .

ووصله أبو عوانة - فی صحیحه - والطبرانی یذکر ⁽²⁾جابر فیه :

.

أنهم کانوا إذا نکحوا تضرب الجواری بالمزامیر فیشتدّ الناس إلیهنّ ویدعون رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم قائماً ، فنزلت هذه الآیة ⁽¹⁾.

یعنی : واقع شد نزد شافعی به طریق امام جعفر صادق [ ( علیه السلام ) ] ابن [ امام ] محمد باقر ( علیه السلام ) از پدرش علی بن الحسین ( علیهم السلام ) به طریق مرسل که : بود رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) که خطبه میخواند به روز جمعه ، و بود برای ایشان بازاری که بنوسلیم میآوردند در آن بازار اسبها و شتران و روغن را ، پس بنوسلیم قدوم کردند و مردم به سوی ایشان رفتند ⁽²⁾و حضرت را ترک کردند و مر بنوسلیم را لهوی بود که آن را میزدند .

و ابوعوانه در “ صحیح “ خود آن اسناد را متصل ذکر نموده - یعنی نامهای راویانی ⁽³⁾که در روایت شافعی مذکور نشده ، ابوعوانه در “ صحیح “ خود آن نامها را مذکور ساخته - و طبرانی در اسناد آن به ذکر جابر بن عبدالله انصاری روایت میکند : به درستی که عادت اهل جاهلیت آن بود که هرگاه که نکاح میکردند ، زنان نوجوان مزامیر مینواختند و مردم نماز گزارندگان به سوی آن زنان میرفتند و رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) [ را ] ایستاده میگذاشتند ، پس این آیه نازل شد .

.

و مخاطب ذکر ترک کردن صحابه نماز را ترک کرده و به عوض آن ، گذاشتن آن حضرت را تنها در خطبه ذکر نموده ، و حال آنکه در “ صحیح بخاری “ مذکور است که جابر بن عبدالله گفت :

بینما نحن نصلّی مع النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم إذ أقبلت عیر تحمل طعاماً ، فالتفتوا إلیها حتّی ما بقی مع النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم إلاّ اثنا عشر رجلا ، فنزلت هذه الآیة ⁽¹⁾.

و لهذا بخاری این حدیث را در باب : ( إذا نفر الناس عن الإمام فی صلاة الجمعة ) آورده .

و ابن حجر در “ فتح الباری شرح صحیح بخاری “ گفته :

وفی روایة [ خالد المذکورة ] ⁽²⁾عند أبی نعیم فی المستخرج : ( بینما نحن مع رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم فی الصلاة ) ، وهذا ظاهر فی أنّ انفضاضهم وقع بعد دخولهم فی الصلاة ⁽³⁾. ‹ 296 › و در “ جمع بین الصحیحین “ حمیدی در مسند جابر بن عبدالله مذکور است :

قال : بینما نحن نصلّی مع النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم إذ أقبلت عیر تحمل طعاماً ، فالتفتوا إلیها حتّی ما بقی مع رسول الله .

صلی الله علیه [ وآله ] وسلم إلاّ اثنا عشر رجلا ، فنزلت هذه الآیة : ( وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْها وَتَرَکُوکَ قائِماً ) . ⁽¹⁾انتهی .

و اگر بالفرض تفرّق اصحاب در حال خطبه بود ، پس باز هم دفع طعن نمیتواند شد ; به جهت آنکه خدای تعالی ایشان را بر این امر مذمت کرده ، چنانچه قرطبی در “ مفهم شرح صحیح مسلم “ گفته :

وقوله : ( وَتَرَکُوکَ قائِماً ) . . أی یخطب ⁽²⁾، وهذا ذمّ لمن ترک الخطبة بعد الشروع فیها ⁽³⁾.

و نیز رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) فرموده :

« لو تتابعتم حتّی لم یبق منکم أحد لسال بکم الوادی ناراً ⁽⁴⁾» .

و در “ تفسیر جلالین “ مذکور است :

( إِنَّمَا المُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللهَ وَرَسُولِهِ وَإِذَا کَانُوا مَعَهُ ) . . أی الرسول ( عَلَی أَمْر جَامِع ) کخطبة الجمعة ( لَّمْ یَذْهَبُوا ) لعروض .

عذر لهم ( حَتَّی یَسْتَأْذِنُوهُ ) . ⁽¹⁾انتهی .

اما آنچه گفته : هنوز از آداب شریعت کما ینبغی واقف ⁽²⁾نشده بودند .

پس عدم واقفیت ایشان از آداب شریعت ممنوع و غیر مسلم است و الاّ عتاب بر ایشان نازل نمیشد و رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) نمیفرمود : « لو تتابعتم حتّی لم یبق منکم أحد لسال بکم الوادی ناراً ⁽³⁾» .

و خدای تعالی شأنه قبل از آیه مذکوره در همین سوره فرموده : ( یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا إِذا نُودِیَ لِلصَّلاةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلی ذِکْرِ اللّهِ وَذَرُوا الْبَیْعَ ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ) ⁽⁴⁾، یعنی : ای کسانی که ایمان آورده اید هرگاه که ندا کرده شود برای نماز در روز جمعه پس بشتابید به سوی ذکر خدا که نماز جمعه مشتمل بر آن است و بگذارید بیع و شرا را - که تجارت عبارت از آن است - و این بهتر است برای شما اگر بوده باشید شما که بدانید .

و ابن حجر در “ فتح الباری “ گفته :

قوله : ( قال ابن عباس : یحرم البیع حینئذ ) . . أی إذا نودی بالصلاة .

.

قوله : ( وقال عطاء : تحرم الصناعات کلّها ) وصله عبد بن حمید فی تفسیره بلفظ : إذا نودی بالأولی ⁽¹⁾حرم اللهو والبیع والصناعات کلّها ، والرقاد ، وأن یأتی الرجل أهله ، وأن یکتب کتاباً ، وبهذا قال الجمهور أیضاً . ⁽²⁾انتهی مختصراً .

و نیز آیه مذکوره در سوره جمعه است و از حدیثی که صاحب “ جامع الاصول “ از “ صحیح “ بخاری و مسلم و ترمذی نقل کرده معلوم میشود که در وقت نزول سوره جمعه ابوهریره - که راوی حدیث است - حاضر بود ، و معلوم است که ابوهریره در سال هفتم از هجرت اسلام آورده ، و اول این حدیث این است :

قال : کنّا عند رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم حین أنزلت سورة الجمعة . . إلی آخر الحدیث ⁽³⁾.

و نیز امثال این حرکات از ایشان تا آخر زمان آن حضرت استمرار یافته ، چنانچه ابن حجر در “ فتح الباری شرح صحیح بخاری “ در ضمن شرح احادیث وارده در باب صلات کسوف در ذیل شرح قوله : « لو تعلمون ما أعلم نصحتکم قلیلا » ، گفته :

.

حکی ابن بطال ، عن المهلب أن سبب ذلک ما کان علیه الأنصار ‹ 297 › من محبة اللهو والغناء .

و در مقام نقض این قول مهلب گفته :

ومن أین له أنّ المخاطب بذلک الأنصار دون غیرهم ، والقصّة کانت فی أواخر زمنه صلی الله علیه [ وآله ] وسلم حیث امتلأت المدینة بأهل مکّة ووفود العرب . ⁽¹⁾انتهی .

و در سوره منافقین فرموده : ( یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تُلْهِکُمْ أَمْوالُکُمْ وَلا أَوْلادُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّهِ ) ⁽²⁾، یعنی : ای کسانی که ایمان آورده اید باید که به لهو نیندازد و باز نیندازد شما را ، اموال شما و نه اولاد شما از ذکر خدا . بنابر آیه سابقه مراد از آن نماز جمعه است یا اعمّ از آن بنابر تفسیر مفسّرین .

و در سوره نور بر سبیل مدح گفته : ( فِی بُیُوت أَذِنَ اللهُ أَن تُرْفَعَ وَیُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فِیهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ * رِجالٌ لا تُلْهیهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّهِ وَإِقامِ الصَّلاةِ ) ⁽³⁾، یعنی : در آن خانه مردانی هستند که باز نمیدارد ایشان را تجارتی و نه فروختنی از ذکر خدا و از بر پا کردن نماز .

و ثعلبی در “ تفسیر “ خود روایت کرده که : این آیه کریمه در حقّ حضرت .

امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب ( علیه السلام ) نازل گشته ⁽¹⁾.

اما آنچه گفته : رغبت مردم به خرید غلّه زیاده بود و میدانستند که اگر کاروان بگذرد باز نرخ گران خواهد شد .

پس حق تعالی شأنه برای ردّ زعم باطل ایشان گفته : ( قُلْ ما عِنْدَ اللّهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجارَةِ واللّهُ خَیْرُ الرّازِقینَ ) ⁽²⁾، یعنی : بگو ای محمد [ ص ] ! که چیزی که نزد خدا است بهتر است از لهو و از تجارت و خدای تعالی بهتر روزی دهندگان است .

و اعاده لفظ ( لهو ) در این آیه کریمه نیز دلیل صریح است بر این معنا که : انفضاض اینها از رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) محض برای تجارت نبود بلکه گاهی برای لهو بود ، و گاهی برای تجارت ، و نیز گاهی تفرّق ایشان از رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) در مقام بودن آن حضرت در خطبه بود ، و گاهی در هنگام بودن آن حضرت در حال صلات ، و اختلاف نام صاحب صحبتی که در آن وقت مشرّف به شرف صحبت بود به آنکه در بعضی روایات نام دحیه کلبی مذکور است و در بعضی نام عبدالرحمن ⁽³⁾بن عوف موجود است نیز دلالت بر تعدد واقعه میکند کما لا یخفی .

.

و نیز از مفاد آیه معلوم میشود که این معنا عادت ایشان بوده .

و در مطاعن عمر گذشت که او در مقام اعتذار از انصار از نشنیدن حدیثی که خُردترین ایشان را معلوم بود گفته :

قد ألهانی الصفق بالأسواق ⁽¹⁾.

و ابوهریرة که - بعد از هفت سال از هجرت اسلام آورده بود - میگفت :

إنّ إخوانی من الأنصار کان یشغلهم عمل أرضهم ، وإنّ إخوانی من المهاجرین کان یشغلهم الصفق بالأسواق ، وکنت ألزم النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ⁽²⁾.

چنانچه قاضی محبّ الدین ناظر الجیش در “ شرح تسهیل “ ⁽³⁾در ذکر این آیه - .

أعنی : ( وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْها ) ⁽¹⁾- گفته :

المراد من ذلک حکایة ما کانوا علیه وما هو شأنهم ودیدنهم ، والمعنی : حال هؤلاء أنّهم إذا رأوا تجارة أو لهواً کان منهم ما ذکر ، ولو أتی باد فی هذا المحل لصار المعنی الإخبار عن واقعة وقعت منهم ، ولا یلزم من الإخبار بذلک أن یکون ذلک من شأنهم ⁽²⁾.

و مولوی روم در مثنوی ‹ 298 › خود گفته :

< شعر > قد فضضتم نحو قمح هائماً * ثمّ خلّیتم نبیّاً قائماً ⁽³⁾< / شعر > و نیز شکّ نیست در اینکه کسانی که به مجرد شنیدن آواز طبل و تک تک پای شتران به جهت خریدن غلّه به گمان اینکه اگر کاروان بگذرد باز نرخ گران خواهد شد ، رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) را ایستاده گذاشته از مسجد متفرّق شده .

باشند ⁽¹⁾، آنها کمتر خواهند بود از کسانی که خدای تعالی در شأن آنها فرموده : ( وَیُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبِّهِ مِسْکِیناً وَیَتِیماً وَأَسِیراً ) ⁽²⁾، یعنی : میخورانند طعام را بر محبت او - یعنی : محبت طعام یا محبت خدای تعالی - بنابر اختلاف قولین در مرجع ضمیر - مسکینی را و یتیمی را و اسیری را ، و این معنا از آنها تا سه روز متوالی اتفاق افتاده ، چنانچه در کتب مناقب اهل بیت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) مذکور است ⁽³⁾.

و از کسانی که حق تعالی شأنه در شأن آنها فرموده : ( فِی بُیُوت أَذِنَ اللهُ أَن تُرْفَعَ وَیُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فِیهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ * رِجَالٌ لاَّ تُلْهِیهِمْ تِجَارَةٌ وَلاَ بَیْعٌ عَن ذِکْرِ اللهَ وَإِقَامِ الصَّلاَةِ ) ⁽⁴⁾، ثعلبی در “ تفسیر “ ذکر کرده که این آیه کریمه در شأن حضرت امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) نازل شده ⁽⁵⁾، پس تحکیم آنها بر حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب [ ( علیه السلام ) ] در روز سقیفه و شوری جایز نباشد .

و اما آنچه گفته : و مع هذا کبرای صحابه مثل ابوبکر و عمر قائم ماندند و .

نرفتند ، چنانچه در احادیث صحیحه وارد است .

پس بدان که در “ فتح الباری شرح صحیح بخاری “ در کتاب التفسیر مذکور است :

روی عبد الرزاق ، عن معمّر ، عن قتادة ، قال : لم یبق معه إلاّ رجلان وامرأة . ⁽¹⁾انتهی .

و در حدیث “ صحیح بخاری “ مذکور است :

ما بقی مع النبیّ [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] إلاّ اثنا عشر رجلا ⁽²⁾.

یعنی : باقی نماندند با پیغمبر خدا ( صلی الله علیه وآله ) مگر دوازده نفر .

و از این معلوم شد که نزد اهل سنت کبرای صحابه منحصرند در دوازده ، پس آنچه بعضی شیعیان میگویند که : بعدِ وفات حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) با حضرت امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) باقی نماندند مگر دوازده نفر ، محل استعجاب و استبعاد نباشد ، و کثرت منحرفین و قلّت مطیعین استلزام قباحتی و شناعتی پیدا نکند ، و هو المطلوب .

و اما آنچه گفته : آنچه قبل از تأدّب به آداب شریعت واقع شود حکم وقایع زمان جاهلیت دارد که مورد عقاب نمیتواند شد .

.

پس منقوض است به آنچه ابن حجر در “ فتح الباری شرح صحیح بخاری “ آورده :

ذکر الحمیدی - فی الجمع - : أنّ أبا مسعود الدمشقی ذکر فی [ آخر ] ⁽¹⁾هذا الحدیث أنّه صلی الله علیه [ وآله ] وسلم قال : « لو تتابعتم ⁽²⁾حتّی لم یبق منکم أحد لسال بکم الوادی ناراً » ⁽³⁾.

یعنی : حمیدی در کتاب “ جمع بین الصحیحین “ آورده که : ابومسعود دمشقی در آخر این حدیث ذکر نموده که : پیغمبر خدا صلی الله علیه [ وآله ] وسلم گفت : « اگر شما ای باقی ماندگان ! پیروی آنها میکردید تا اینکه باقی نمیماند از شما هیچ یک ، هر آیینه وادی آتش شما را میگرفت » . انتهی .

پس اگر این فعل صحابه قبلِ تأدّب به آداب شریعت میبود و موجب عقاب و عذاب نمیشد ، در صورت رفتن جمیع صحابه چرا مستحق عذاب دنیا میشدند ؟ ! بلکه از اینجا ظاهر میشود که این فعل صحابه آنقدر ‹ 299 › .

شنیع بود که اگر جمیع صحابه مرتکب آن میشدند سوای عذاب اُخروی به عذاب دنیا نیز معذّب میشدند .

اما آنچه گفته : جناب پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلم اصلا کسی را در این امر معاتب نفرمود ، دیگری که باشد که طعن و تشنیع نماید .

پس خدای تعالی در قرآن ایشان را بر این فعل عتاب فرموده و هجو شدید ایشان را نموده ، هرگاه آن عتاب خدا را رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) به ایشان رسانید همان عتاب رسول ( صلی الله علیه وآله وسلم ) است .

اما آنچه گفته : صدور زلّت از صحابه و امتیان چه بعید است جایی که از انبیا و رسل [ ( علیهم السلام ) ] زلاّت صادر شده !

پس انبیا و رسل [ ( علیهم السلام ) ] گاهی گناه نکرده اند به خلاف این فعل صحابه که حرام بودن آن ثابت گشت ، پس قیاس افعال انبیا [ ( علیهم السلام ) ] بر فعل صحابه قیاس مع الفارق است .

طعن سوم : صحابه در قیامت

قال : طعن سوم :

آنکه از ابن عباس در “ صحاح “ اهل سنت مروی است که :

« سیجاء برجال من أمّتی فیؤخذ بهم ذات الشمال ، فأقول : أصحابی ! فیقال : إنّک لا تدری ما أحدثوا بعدک ، فأقول - کما قال العبد الصالح - : ( وَکُنتُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً مَا دُمْتُ فِیهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّیْتَنِی کُنتَ أَنْتَ الرَّقِیبَ عَلَیْهِمْ وَأَنْتَ عَلَی کُلِّ شَیْء شَهیدٌ ) ⁽¹⁾، فیقال : إنّهم لن یزالوا مرتدّین علی أعقابهم منذ فارقتهم » ⁽²⁾.

.

جواب از این طعن آنکه : این حدیث صریح ناطق است که مراد از اشخاص مذکورین مرتدین اند که موت آنها بر کفر شده ، و هیچ کس از اهل سنت آن جماعت را صحابی نمیگوید و معتقد خوبی و بزرگی آنها نمیشود ، و اکثر بنی حنیفه و بنی تمیم که به طریق وفادت به زیارت آن حضرت مشرّف شده بودند به این بلا مبتلا گشتند و خائب و خاسر شدند ، کلام اهل سنت در آن صحابه است که به ایمان و عمل صالح از این جهان درگذشتند و با هم - به جهت اختلاف آراء - مناقشات و مشاجرات نموده بودند ، و طرفینْ همدیگر را تکفیر و تندیغ ⁽¹⁾ننموده و شهادت به ایمان [ یکدیگر ] دادند ، در حال این قسم اشخاص اگر روایتی موجود داشته باشند بیارند .

قصّه مرتدین مجمع علیه فریقین است ، حرف در قاتلان مرتدین است که بلا شبهه اَعلام دین را بلند کردند ، و اکاسره و قیاصره را در راه خدا به جهاد ذلیل ساختند ، و هزاران هزار کس را مسلمان ⁽²⁾کردند ، و تعلیم قرآن و نماز و شریعت نمودند .

.

و بالقطع معلوم است که یک کس را مسلمان کردن یا نماز آموختن یا تعلیم قرآن نمودن چه مقدار ثواب دارد و جهاد و قتال اعداء الله در دین چه درجه دارد !

و مع هذا در حق این اشخاص بالتخصیص حق تعالی بشارتها و وعده های نیک در قرآن مجید نازل فرموده : ( وَعَدَ اللّهُ الَّذینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَُیمَکِّنَنَّ لَهُمْ دینَهُمُ الَّذِی ارْتَضی لَهُمْ ولَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنی لا یُشْرِکُونَ بی شَیْئاً ) ⁽¹⁾.

و در چند جا فرموده است : ( رَضِیَ اللّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنّات تَجْری تَحْتَهَا الأَنْهارُ خالِدینَ فیها أَبَداً ) ⁽²⁾. ‹ 300 › و نیز فرموده : ( وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنینَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللّهِ فَضْلاً کَبیراً ) ⁽³⁾.

و نیز فرموده : ( فَالَّذینَ هاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ وَأُوذُوا فی سَبیلی وَقاتَلُوا وَقُتِلُوا لأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئاتِهِمْ وَلأُدْخِلَنَّهُمْ جَنّات تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهارُ ) ⁽⁴⁾.

در اینجا دقیقه ای باید دانست که : سبّ و طعن انبیا [ ( علیهم السلام ) ] از آن جهت .

کفر و حرام است که وجه سبّ - یعنی معاصی و کفر - در این بزرگان یافته نمیشود ، و موجبات تعظیم و توقیر و ثناء حسن به وفور موجود دارند ، و چون جماعتی ⁽¹⁾باشند از مؤمنین که اسباب تعظیم داشته باشند و گناهان ایشان را مغفرت و تکفیر به نصّ قرآن ثابت شده باشد ، بالیقین این جماعت هم در حکم انبیا [ ( علیهم السلام ) ] خواهند بود در حرمت سبّ و تحقیر و اهانت و بد گفتن ، نهایت کار آنکه انبیا [ ( علیهم السلام ) ] را اسباب تحقیر موجود نیست و اینها را بعد از وجود معدوم شد ، و معدوم بعد الوجود چون معدوم اصلی است در این باب و لهذا تائب را به گناه او تعییر کردن کار ⁽²⁾حرام است ، و عوام امت غیر از صحابه این مرتبه ندارند که تکفیر سیئات و مغفرت گناهان ایشان ، ما را بالقطع از وحی و تنزیل معلوم شده باشد ، و قبول طاعات و تعلّق رضای الهی به اعمال ایشان بالتخصیص متیقن شده باشد ، پس فرقه صحابه برزخ اند در میان انبیا [ ( علیهم السلام ) ] و امتیان ; ولهذا مذهب منصور همین است که غیر از صحابه هر چند مطیع و متقی باشد به درجه ایشان نمیرسد ، این نکته را با لمیّت ⁽³⁾آن در خاطر باید داشت که بسیار نفیس است .

و نیز فرموده : ( یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَة مِنْهُ وَرِضْوان وَجَنّات لَهُمْ فیها نَعیمٌ مُقیمٌ .

و نیز فرموده : ( وَلکِنَّ اللّهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الإیمانَ وزَیَّنَهُ فی قُلُوبِکُمْ وَکَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْیانَ ) ⁽²⁾.

از این آیه معلوم شد که اگر کسی از ایشان مرتکب فسوق و عصیان شده از خطا و غلط فهمی شده است باوصف کراهتِ فسوق و عصیان ، دانسته فسوق و عصیان کردن [ صحابه ] محال است ; زیرا که شوق و استحسان از مبادی ضروریّه افعال اختیاریه است به اجماع عقلا ، کما تقرّر فی موضعه من الحکمة .

و نیز فرموده : ( أُوْلئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقّاً لَهُمْ دَرَجَاتٌ عِندَ رَبِّهِمْ وَمَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ کَرِیمٌ ) ⁽³⁾.

پس معلوم شد که اعمال ظاهره ایشان از صوم و صلات و حج و جهاد اصلا مبتنی بر نفاق و ناشی از تلبیس و مکر نبود ، ایمان ایشان به تحقیق و یقین ثابت بود .

نیز فرمود : ( لکِنِ الرَّسُولُ وَالَّذینَ آمَنُوا مَعَهُ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَأُولئِکَ لَهُمُ الْخَیْراتُ وَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ) ⁽⁴⁾.

.

و نیز فرمود : ( لا یَسْتَوی مِنْکُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ أُولئِکَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذینَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا وَکُلاًّ وَعَدَ اللّهُ الْحُسْنی وَاللّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبیرٌ ) ⁽¹⁾.

وقوله تعالی : ( لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرینَ الَّذینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ وأَمْوالِهِمْ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّهِ وَرِضْواناً وَیَنْصُرُونَ اللّهَ وَرَسُولَهُ أُولئِکَ هُمُ الصّادِقُونَ . . ) ⁽²⁾إلی آخر الآیة الثانیة .

و این آیات نیز ابطال احتمال نفاق این جماعت به أصرح وجوه مینماید .

و قوله تعالی : ( یَوْمَ لا یُخْزِی اللّهُ النَّبِیَّ وَالَّذینَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ یَسْعی بَیْنَ أَیْدیهِمْ وِبِأَیْمانِهِمْ ) ⁽³⁾‹ 301 › دلالت میکند که ایشان را در آخرت هیچ عذاب نخواهد شد ، و بعد از فوت پیغمبر نور ایشان حبط و زائل نخواهد شد ، و الاّ نور حبط شده و زوال پذیرفته روز قیامت چه قسم به کار ایشان میآید ؟ !

قوله تعالی : ( وَلا تَطْرُدِ الَّذینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِیِّ یُریدُونَ وَجْهَهُ ) ⁽⁴⁾⁽⁵⁾نیز مبطل احتمال نفاق است .

قوله تعالی : ( وَإِذا جاءَکَ الَّذینَ یُؤْمِنُونَ بِآیاتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَیْکُمْ کَتَبَ رَبُّکُمْ .

عَلی نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْکُمْ سُوءاً بِجَهالَة ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَإَنَّهُ غَفُورٌ رَحیمٌ ) ⁽¹⁾صریح دلالت قطعیه نمود بر آنکه اعمال بد ایشان مغفور است ، هیچ مؤاخذه بر آن نخواهد شد .

و قوله تعالی : ( إِنَّ اللّهَ اشْتَری مِنَ الْمُؤْمِنینَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقاتِلُونَ فی سَبیلِ اللّهِ فَیَقْتُلُونَ وَیُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَیْهِ حَقّاً فِی التَّوْراةِ وَالإِنْجیلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفی بِعَهْدِهِ مِنَ اللّهِ ) ⁽²⁾، پس معلوم شد که در حق ایشان بدا محال است که ایشان را بعد اخبار به مغفرت و بهشت عذاب دوزخ دهند ; زیرا که در وعده بدا جایز نیست و الاّ خلف وعده لازم آید .

و قوله تعالی : ( لَقَدْ رَضِیَ اللّهُ عَنِ الْمُؤْمِنینَ إِذْ یُبایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ ما فی قُلُوبِهِمْ ) ⁽³⁾، از این آیه معلوم شد که رضا از عمل ایشان تنها نبود بلکه از آنچه در دل ایشان از ایمان و صدق و اخلاص مستقر و ثابت شده بود و در رگ و پوست ایشان سرایت کرده .

و آنچه بعضی سفهای شیعه میگویند که : رضا از کار ، مستلزم رضا از صاحب آن کار نمیشود ، در اینجا پیش نمیرود که حق تعالی ( رَضِیَ اللّهُ عَنِ الْمُؤْمِنینَ ) ⁽⁴⁾فرموده است نه عن بیعة المؤمنین ، و باز ( فَعَلِمَ ما فی .

قُلُوبِهِمْ ) ⁽¹⁾نیز به آن ضمیمه ساخته ، و ظاهر است که محل عزائم و نیات و اخلاص دل است پس رضا به صاحب فعل متعلق است نه فعل ، و به منبع و منشأ فعل متعلق است نه به صورت فعل .

بالجمله ; حافظ قرآن را ممکن نیست که در بزرگی صحابه تردد داشته باشد ، اگر چه حدیث و روایت را در نظر نیارد ; زیرا که اکثر قرآن مملو است از تعریف و توصیف این جماعت ، و ناظرخوانان یک لفظ را از یک آیه گوش میکنند و سیاق و سباق آن را چون یاد ندارند غور نمیکنند که در اینجا چه قیود واقع شده ، و ضمیمه آن لفظ کدام کدام چیز در نظم قرآن گردانیده اند که تأویل مبطلین و تحریف جاهلین را در آن دخلی نمانده .

و الله ! که اگر پدر من غیر از حفظ قرآن به من هیچ تعلیم نمیکرد از عهده شکر آن بزرگوار عالی مقدار نمیتوانستم برآمد .

< شعر > روح پدرم شاد که میگفت به استاد * فرزند مرا عشق بیاموز دگر هیچ < / شعر > این همه نعمت حفظ قرآن است که در هر مشکل دینی به آن رجوع آورده حلّ آن میکنم ، والحمد لله حمداً کثیراً طیّباً مبارکاً فیه ، ومبارکاً علیه ، کما یحبّ ربّنا ویرضی ، والصلاة والسلام الأتمّان الأکملان علی من بلّغ إلینا القرآن ، وأوضحه بالبیان ، ثمّ علی آله وصحبه وأتباعه وورّاثه من العلماء الراسخین خصوصاً مشایخنا .

وأساتذتنا ⁽¹⁾فی الطریقة والشریعة رحمة الله علیهم أجمعین ⁽²⁾.

أقول :

سید مرتضی علم الهدی در کتاب ‹ 302 › “ شافی “ در مقام جواب حدیث : ( أصحابی کالنجوم بأیّهم اقتدیتم اهتدیتم ) و معارضه آن گفته :

لو کان هذا الخبر صحیحاً لکان موجباً لعصمة کلّ واحد من الصحابة لیصحّ ویحسن الأمر بالاقتداء بکلّ واحد منهم ، [ ولیس هذا قولا لأحد من الأُمة فیهم ، وکیف یکونون معصومین ، ویجب الاقتداء بکل واحد منهم ] ⁽³⁾ومنهم من ظهر فسقه وعناده وخروجه عن الجماعة ، وخلافه للرسول ( صلی الله علیه وآله ) ؟ !

ومن جملة الصحابة معاویة وعمرو بن العاص . . وأصحابهما ، ومذهب صاحب الکتاب وأصحابه فیهم معروف .

ومن جملتهم طلحة والزبیر ومن قاتل أمیر المؤمنین [ ( علیه السلام ) ] فی یوم الجمل ، ولا شبهة فی فسقهم ، وإن ادّعی المدّعون التوبة ⁽⁴⁾بعد ذلک .

.

ومن جملتهم من قعد عن بیعة أمیر المؤمنین ( علیه السلام ) ولم یدخل مع جماعة المسلمین فی الرضا بإمامته .

ومن جملتهم من حصر عثمان ، ومنعه الماء ، وشهد علیه بالردّة ، ثمّ سفک دمه .

فکیف یجوز مع کل ذلک أن یأمر الرسول ( صلی الله علیه وآله ) بالاقتداء بکلّ واحد من الصحابة ؟ !

ولا بدّ من حمل هذا الخبر إن صحّ علی الخصوص ، ولا بدّ فی من عنی [ به ] ⁽¹⁾وتناوله من أن یکون معصوماً لا یجوز علیه الخطأ فی أقواله وأفعاله ، ونحن نقول بذلک ، وتوجّه هذا الخبر لو صحّ إلی أمیر المؤمنین ( علیه السلام ) والحسن والحسین [ ( علیهما السلام ) ] ; لأن هؤلاء ممّن یثبت عصمته وعلمت طهارته . علی أن هذا الخبر معارض بما هو أظهر منه ، وأثبت روایة ، مثل ما روی عن النبیّ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) من قوله : « إنکم تحشرون إلی الله یوم القیامة حفاة عراة ، وأنه سیجاء برجال من أُمتی فیؤخذ بهم ذات الشمال ، فأقول : « یا ربّ ! أصحابی ! » فیقال : إنک لا تدری ما أحدثوا بعدک ، إنهم لم یزالوا مرتدّین علی أعقابهم منذ فارقتهم » . وما روی من قوله [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] : « إن من أصحابی لَمن لا یرانی بعد أن یفارقنی » .

.

وقوله [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] : « یا أیها الناس ! بینا أنا علی الحوض إذ مرّ بکم زمر ، فتفرّق بکم الطریق ، فأُنادیکم : « ألا هلمّوا إلی الطریق » ، فینادی مناد من قبل ربّی ⁽¹⁾إنهم بدّلوا بعدک ، فأقول : « ألا سحقاً . . ألا سحقاً » .

وما روی من قوله [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] : « ما بال أقوام یقولون : إنّ رحم رسول الله ( صلی الله علیه وآله ) لا ینفع یوم القیامة ، بلی والله ! إن رحمی لموصولة فی الدنیا والآخرة ، وإنی - أیها الناس ! - فرطکم علی الحوض فإذا جثتم ⁽²⁾، قال الرجل منکم : یا رسول الله ! أنا فلان بن فلان ، وقال الآخر : أنا فلان بن فلان ، فأقول : « أمّا النسب ; فقد عرفته ولکنکم أحدثتم بعدی ، وارتددتم القهقری » .

وقوله لأصحابه : « لتتبعنّ سنن من کان ⁽³⁾قبلکم شبراً بشبر وذراعاً بذراع حتّی لو دخل أحدهم فی جحر ضبّ لدخلتموه » ، فقالوا : یا رسول الله [ ص ] : الیهود والنصاری ؟ قال : « فمن ذا ⁽⁴⁾؟ ! » وقال - فی حجة الوداع لأصحابه - : « ألا إن دماءکم وأموالکم .

وأعراضکم علیکم حرام کحرمة یومکم هذا فی شهرکم هذا وعهدکم ⁽¹⁾هذا ، ألا لیبلّغ الشاهد منکم الغائب ، ألا لأعرفنّکم ترتدّون ⁽²⁾بعدی کفّاراً یضرب بعضکم رقاب بعض ، ألا إنّی قد شهدت وغبتم » .

وکیف یصحّ ما ذکره من الأمر بالاقتداء ‹ 303 › مع ما ذکرناه من تناوله اسم الصحابة ⁽³⁾.

اما آنچه گفته : این حدیث ناطق است که مراد از اشخاص مذکورین مرتدین است که موت آنها بر کفر باشد . . . الی آخر .

پس مدفوع است به اینکه : قوله : « لن یزالوا مرتدّین علی أعقابهم منذ فارقتهم » دلالت نمیکند مگر بر اینکه فرشتگان در حق آن مردم که حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) به نظر ظاهر حال آنها در روز قیامت مکرر خواهد گفت که : « اینها اصحاب منند » ، خواهند گفت که : « اینها همیشه مرتدّ بوده اند بر پاشنه پاهای خودشان از وقتی که تو مفارقت کردی [ از آنها ] » . و این متصور نمیشود مگر در کسانی که ارتداد و کفر آنها بر همه کس ظاهر نبوده باشد ; زیرا که کسانی که کفر و ارتداد آنها ظاهر باشد حال آنها بر هیچ کس مخفی .

نخواهد ماند فکیف علی النبیّ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ؟ !

و نیز مکرر گفتن آن حضرت لفظ : « أصحابی » در حقّ آنها دلالت میکند بر کمال قرب و خصوصیّت آنها در خدمت آن حضرت ، کما هو ظاهر .

اما آنچه گفته : و هیچ کس از اهل سنت آن جماعت را صحابی نمیگوید .

پس مقدوح است به چند وجه :

اول : آنکه بنابر حدیث “ صحیح بخاری “ حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) آن جماعت را سه بار ( صحابی ) گفته ⁽¹⁾، و در این صورت حاجت گفتن و نگفتن اهل سنت نمانده .

دوم : آنکه بخاری در تعریف صحابی گفته :

من صحب النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم أو رآه من المسلمین فهو من أصحابه ⁽²⁾.

و ابن حجر در “ فتح الباری “ در شرح این کلام گفته :

والذی جزم به البخاری هو قول أحمد والجمهور من المحدّثین ⁽³⁾، وقد وجدت ما جزم به البخاری من تعریف .

الصحابی فی کلام شیخه علی ابن المدینی . ⁽¹⁾انتهی .

و علی بن مدینی شیخ بخاری گفته :

من لقی النبیّ [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] أو رآه [ ولو ] ⁽²⁾ساعة من نهار فهو من أصحاب النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ⁽³⁾.

و قید : ( مات علی الإیمان ) در عبارت بخاری و شیخ او مذکور نیست ، بلکه این زیادتی از طرف متأخرین است چنانچه ابن حجر در “ فتح الباری شرح صحیح بخاری “ گفته :

ینبغی أن یزاد فیه : ( مات علی ذلک ) ⁽⁴⁾.

و نووی در “ شرح صحیح مسلم “ گفته :

أمّا الصحابی ; فهو کلّ مسلم رآی رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ولو لحظة ، هذا هو الصحیح فی حدّه ، وهو مذهب أحمد بن حنبل وأبی عبد الله البخاری ⁽⁵⁾فی صحیحه والمحدّثین کافّة ⁽⁶⁾.

.

و ابن حجر عسقلانی در کتاب “ الاصابة فی معرفة الصحابة “ - بعد عبارتی که در طعن پنجم از مطاعن عثمان در باب عدالت صحابه منقول شد - میفرماید :

قال [ أبو ] ⁽¹⁾محمد بن حزم : الصحابة کلّهم من أهل الجنة قطعاً ، قال الله تعالی : ( لا یَسْتَوی مِنْکُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ أُولئِکَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذینَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا وَکُلاًّ وَعَدَ اللّهُ الْحُسْنی ) ⁽²⁾.

وقال تعالی : ( إِنَّ الَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُم مِنَّا الْحُسْنَی أُولئِکَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ ) ⁽³⁾، فثبت أن الجمیع من أهل الجنة ، وأنه لا یدخل أحد منهم النار ; لأنهم المخاطبون بالآیة [ السابقة ] ⁽⁴⁾!

فإن قیل : التقیید بالإنفاق والقتال یخرج من لم یتصف بذلک ، وکذلک التقیید بالإحسان فی الآیة السابقة - وهی قوله تعالی : ( وَالسَّابِقُونَ الاَْوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَالاَْنْصَارِ وَالَّذِینَ اتَّبَعُوهُم بِإِحْسَان . . ) ⁽⁵⁾إلی آخر الآیة - یخرج من لم یتصف بذلک وهی من .

أصرح ما ورد فی المقصود ، ولهذا ‹ 304 › قال المازری - فی شرح صحیح مسلم ⁽¹⁾- : لسنا نعنی بقولنا : الصحابة عدول ، کلّ من رآه صلی الله علیه [ وآله ] وسلم یوماً ما ، أو زاره أیّاماً ، أو اجتمع به لغرض وانصرف عن کثب ⁽²⁾، وإنّما نعنی به الّذین لازموه ( وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ أُوْلئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ) . ⁽³⁾انتهی .

والجواب عن ذلک : أن التقییدات المذکورة خرجت مخرج الغالب وإلاّ فالمراد من اتصف بالإنفاق والقتال بالفعل أو القوّة .

وأمّا کلام المازری ; فلم یوافق علیه ، بل اعترضه جماعة من الفضلاء ، وقال الشیخ صلاح الدین العلای : هو قول غریب یخرج کثیراً من المشهورین بالصحبة والروایة عن الحکم بالعدالة کوائل ابن حجر ومالک بن الحویرث وعثمان بن أبی العاصی . . وغیرهم ممّن وفد علیه صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ولم یقم عنده إلاّ قلیلا وانصرف ، وکذلک من لم یعرف إلاّ بروایة الحدیث الواحد .

ولم یعرف مقدار إقامة من أعراب القبائل ، والقول بالتعمیم هو الذی صرّح به الجمهور ، وهو المعتبر ، والله سبحانه وتعالی أعلم .

.

وقد کان تعظیم الصحابة - ولو کان اجتماعهم به صلی الله علیه [ وآله ] وسلم قلیلا - مقرّراً عند الخلفاء الراشدین وغیرهم . ⁽¹⁾انتهی .

و ابن تیمیه گفته :

قال أحمد بن حنبل - فی الرسالة التی رواها عبدوس بن مالک العطار عنه - : من صحب النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم سنة أو شهراً أو یوماً أو ساعة [ أو رآه ] ⁽²⁾مؤمناً به فهو من أصحابه ، له من الصحبة علی قدر ما صحبه ، وهذا قول جماهیر العلماء من الفقهاء ، وأهل الحدیث ، وأهل الکلام . . وغیرهم ، یعدّون فی أصحابه من قلّت صحبته ومن کثرت ، وفی ذلک خلاف ضعیف ، والدلیل علی قول الجمهور ما أخرجاه فی الصحیحین ، عن أبی سعید الخدری ، عن النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم قال : یأتی علی الناس زمان یغزو فیام ⁽³⁾من الناس فیقال : هل فیکم من رأی رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم فیقولون : نعم . . إلی آخر الحدیث ⁽⁴⁾.

.

باز گفته :

إنّ الصحبة اسم جنس لیس لها حدّ فی الشرع ولا فی اللغة ، والعرف فیها مختلف ، والنبیّ [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] لم یقیّد الصحبة بقید ولا قدّرها بقدر ، بل علّق الحکم بمطلقها ، ولا مطلق لها إلاّ الروایة . ⁽¹⁾انتهی .

و نیز احمد بن حنبل ، ربیعة بن امیة بن حلف جمحی ⁽²⁾را که در فتح مکه اسلام آورده بود و با پیغمبر خدا ( صلی الله علیه وآله ) در حجّة الوداع حاضر شد و بعدِ وفات آن حضرت در خلافت عمر به روم رفت و مذهب نصاری اختیار کرد ، در سلک اصحاب داخل داشته و در “ مسند “ خود روایت حدیث از او نموده .

و اشعث بن قیس که مرتد شده بود به اسیری آمده و اظهار اسلام کرده نیز در سلک صحابه داخل است ، و احادیث بسیار به روایت او در اسانید محدّثین موجود است ⁽³⁾.

سوم : آنکه ابن حجر در “ فتح الباری “ در شرح این حدیث گفته :

عن قبیصة ، هو ابن عقبة - أحد شیوخ البخاری - إنه حمل .

قوله : « من أصحابی » . . أی اعتبار ما کان قبل الردّة ; لأنّهم ماتوا علی ذلک ⁽¹⁾.

و وجه استدلال به این کلام آنکه : اطلاق اصحاب بر کسانی که مرتد شدند و بر کفر و ارتداد مردند جایز است و مقصود شیعه به اینقدر حاصل است و آن این است که کسانی که از ‹ 305 › صحابه در حیات رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) معدود و محسوب بودند بعد از آن راه ارتداد و کفر پیش گرفتند ، لیکن به سبب اظهار بعض شعائر اسلام و ظهور شوکت آنها ، مرتدین مشهور نگردیدند .

چهارم : آنکه فضل بن روزبهان در جواب از استدلال به حدیثی که متضمن قوله : « إنک لا تدری ما أحدثوا بعدک » است گفته :

اتفق العلماء أنّ هذا فی أهل الردّة الّذین ارتدّوا بعد وفات رسول الله [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] ، وهم کانوا أصحابه فی حیاته ، ثمّ ارتدّوا بعده ⁽²⁾.

یعنی اتفاق کردند علما که این حدیث در شأن اهل ارتداد است که مرتد شدند بعد وفات رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) ، و آنها اصحاب او بودند در حیات او بعد از آن مرتد شدند .

ما میگوییم که : قول فضل بن روزبهان : ( اتفق العلماء . . إلی آخره ) دروغ .

بحت وافترای صرف است ; زیرا که نووی در “ شرح صحیح مسلم “ در شرح این قول گفته :

هذا ممّا اختلف العلماء فی المراد به علی أقوال :

أحدها : أنّ المراد به المنافقون والمرتدون ، فیجوز أن یحشروا ⁽¹⁾بالغرّة والتحجیل فینادیهم النبیّ [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] للسیماء التی علیهم فیقال : لیس هؤلاء ممّن وعدت بهم ، إنّ هؤلاء بدّلوا بعدک . . أی لم یموتوا علی ما ظهر من إسلامهم .

والثانی : إنّ المراد من کان مسلماً فی زمن النبیّ [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] ثمّ ارتدّ بعده ، فینادیهم النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم - وإن لم یکن علیهم سیماء الوضوء - لما کان یعرفه صلی الله علیه [ وآله ] وسلم فی حیاته من إسلامهم فیقال : « ارتدّوا بعدک » .

والثالث : أن المراد به أصحاب المعاصی الکبائر الّذین ماتوا علی التوحید ، وأصحاب البدع الّذین لم یخرجوا ببدعتهم عن الإسلام ⁽²⁾.

اما آنچه گفته : اکثر بنی حنیفه و بنی تمیم که به طریق وفادت به زیارت آن .

حضرت مشرف شده بودند به این بلا مبتلا گشتند .

پس منقوض است به سه وجه :

اول : اینکه ارتداد آنها از اصل ثابت نیست ، چنانچه در محلّ خود مذکور است .

دوم : آنکه بنابر وجوهاتی که آنفاً مذکور شد آنها نیز داخل صحابه اند .

سوم : آنکه در “ کنز العمال “ مذکور است :

« یرد علیّ قوم ممّن کان معی ، فإذا رفعوا إلیّ رأیتهم اختلجوا دونی ، فأقول : « یا ربّ ! أصحابی . . أصحابی ! » فیقال : إنّک لا تدری ما أحدثوا بعدک » . طب . عن سمرة . ⁽¹⁾انتهی .

و این حدیث به صراحت تمام دلالت دارد بر آنکه این محدِثین همان کسانند که با آن جناب مصاحب بودند ، و کسانی که از زیارت آن جناب مشرف شده باز رفتند ، ایشان مراد نمیتوانند شد .

اما آنچه گفته : کلام اهل سنت در آن صحابه است که با ایمان و عمل صالح از این جهان درگذشتند .

پس کلام علمای شیعه در آن صحابه که چنین بودند و به صفات مذکوره .

اتصاف داشتند نیست ، بلکه کلام علمای شیعه در آن صحابه است که به ⁽¹⁾اضداد صفات مذکوره متصف بودند و با اهل بیت [ ( علیهم السلام ) ] مناقشات و مشاجرات نمودند .

اما آنچه گفته : در حال این قسم اشخاص اگر روایتی موجود داشته باشند . . . الی آخر .

پس بدان که نووی در “ شرح صحیح مسلم “ در ذیل شرح قوله : « هل تدری ما أحدثوا بعدک » گفته :

قال الإمام الحافظ أبو عمرو بن ‹ 306 › عبد البّر : کلّ من أحدث فی الدین فهو من المطرودین عن الحوض ، کالخوارج ⁽²⁾والروافض . . وسایر أصحاب الأهواء - قال : وکذلک الظلمة المترفون ⁽³⁾فی الجور وطمس الحق والمعلنون بالکبائر ، قال : - کلّ هؤلاء یخاف علیهم أن یکونوا ممّن عنوا بهذا الخبر ⁽⁴⁾.

یعنی گفت ابوعمرو بن عبدالبرّ : هر کسی که احداث کرده در دین پس آن .

مطرود است از حوض مانند خوارج و روافض و سایر اصحاب اهواء ، و همچنین ظالمان و زیادتی کنندگان در جور و ظلم و محو کردن حق و معلنین گناهان کبیره ، بر همه خوف است که به این حدیث مقصود باشند .

و ما - بحمدالله تعالی - در نقض و ردّ جواب مطاعن اصحاب ثلاثه و احزاب ایشان ثابت کردیم که : همه ایشان در دین اسلام بدعات کثیره احداث نموده اند و از اهل اهواء بوده ، و ظلم بسیار بر اهل بیت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) و سایر مسلمانان کرده اند ، و در محو کردن حق هیچ تقصیر ننموده ⁽¹⁾، و از ارتکاب گناهان کبیره باز نمانده اند ، پس همه اینها در مراد این حدیث داخل باشند .

اما آنچه گفته : مع هذا در حق این اشخاص بالتخصیص حق تعالی بشارتها و وعده های نیک در قرآن مجید نازل فرموده .

جوابش آنکه در حق کسانی که بشارت و وعده نیک در قرآن مجید نازل شده کلام در آنها نیست ، بلکه کلام در آنها است که در شأن آنها خدای تعالی شأنه فرموده : ( وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفَاقِ لاَ تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُم مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلَی عَذَاب عَظِیم ) ⁽²⁾.

و در جای دیگر فرموده : ( وَلَوْ نَشَاءُ لاََرَیْنَاکُهُمْ فَلَعَرَفْتَهُم بِسِیَماهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ ) ⁽³⁾.

.

و سابق از این در نقض شبهات [ باب ] امامت به شرح و بسط تمام بیان شده ⁽¹⁾که آیه : ( وَعَدَ اللّهُ الَّذینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الأَرْضِ . . ) ⁽²⁾الی آخر الآیه در شأن کرامت نشان حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب - علیه الصلاة [ و ] السلام - و ذریه طاهره آن حضرت وارد است نه در شأن اصحاب ثلاثه ⁽³⁾.

و آیه کریمه : ( إِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ * جَزاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّاتُ عَدْن تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهارُ خالِدینَ فیها أَبَداً رَضِیَ اللّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ) ⁽⁴⁾در شأن آن حضرت و شیعیان آن حضرت نزول یافته ⁽⁵⁾.

چنانچه ابن حجر در “ صواعق محرقه “ در بیان آیات وارده در شأن آن حضرت گفته :

.

الآیة الحادیة عشر : قوله تعالی : ( إِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ ) .

[ سپس ] گفته :

أخرج الحافظ جمال الدین الزرندی ، عن ابن عباس ( رضی الله عنه ) : إن هذه الآیة لما نزلت قال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم لعلی [ ( علیه السلام ) ] : « هو أنت وشیعتک . . » إلی آخر الحدیث ⁽¹⁾.

و آیه کریمه : ( فَالَّذینَ هاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ وَأُوذُوا فی سَبیلی وَقاتَلُوا وَقُتِلُوا ) ⁽²⁾در حق حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب [ ( علیه السلام ) ] و سلمان و ابوذر و عمار ⁽³⁾نازل شده ، چنانچه در “ تفسیر علی بن ابراهیم “ مذکور است :

( فَالَّذینَ هاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ ) ⁽⁴⁾یعنی أمیرالمؤمنین وسلمان وأباذر حین أخرج عمّار ، ( الَّذینَ أُوذُوا فی سَبیلی وَقاتَلُوا وَقُتِلُوا ) ⁽⁵⁾.

.

قوله : و نیز گفته : ( وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنینَ . . ) الی آخر .

پس در این آیه بشارت ⁽¹⁾به مؤمنین واقع شده و ایمان اصحاب مبحوث عنهم ‹ 307 › ثابت نشده ، پس ذکر این آیه در حقشان صحیح نباشد .

قوله : و نیز فرموده ( فَالَّذینَ هاجَرُوا . . ) إلی آخر .

پس این وعده برای کسانی است که از مؤمنین بودند و هجرت و دیگر اعمال به نیت خالص بجا آورده بودند ، ثعلبی در تفسیر آیه : ( فَلاَ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیَاءَ حَتَّی یُهاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللهِ ) ⁽²⁾گفته :

قال عکرمة : هی هجرة أُخری وبیعة أُخری ، والهجرة علی ثلاثة أوجه : أمّا هجرة المؤمنین فی أول الإسلام ; فهی قوله تعالی : ( لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِینَ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِن دِیَارِهِمْ وَأَمَوَالِهِمْ ) ⁽³⁾، وقوله : ( وَمَن یَخْرُجْ مِن بَیْتِهِ مُهَاجِراً إِلَی اللهِ وَرَسُولِهِ ) ⁽⁴⁾. . ونحوهما من الآیات .

.

وأمّا هجرة المنافقین ⁽¹⁾; فهی الخروج فی سبیل الله مع رسوله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم صابراً محتسباً ، قال الله تعالی : ( حَتَّی یُهاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللهِ ) ⁽²⁾.

وأمّا هجرة سائر ⁽³⁾المؤمنین فهی أن یهاجر ⁽⁴⁾عن ما نهی الله عنه کما قال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ⁽⁵⁾.

اما آنچه گفته : چون جماعتی باشند از مؤمنین که اسباب تعظیم داشته باشند . . . الی آخر .

پس این جماعت از محل بحث خارجند ، کلام ما در منافقین و فاسقین صحابه است نه در صالحین و تائبین .

و مع هذا از کسانی که یک مرتبه گناه واقع شده ، وقوع گناه از او در مرتبه دیگر مستبعد نیست .

اما آنچه گفته : لهذا مذهب منصور همین است که غیر از صحابه هر چند مطیع و متقی باشد به درجه ایشان نمیرسد .

.

پس بدان که ابوعمرو بن عبدالبرّ - که از محققین علمای اهل سنت است - از نصرت این مذهب نامنصور دست بردار شده بر خلاف آن رفته ، چنانچه نووی در “ شرح صحیح مسلم “ - [ در شرح ] قوله : « وددت أنا قد رأینا إخواننا » ، قالوا : أولسنا إخوانک یا رسول الله ! قال : « بل أنتم أصحابی ، وإخواننا الذین لم یأتوا بعد » - گفته :

قال القاضی عیاض : ذهب أبو عمرو بن عبد البرّ فی هذا الحدیث وغیره من الأحادیث التی فی فضل من یأتی آخر الزمان إلی أنه قد یکون فی من یأتی بعد الصحابة من هو أفضل ممّن کان من جملة الصحابة ، وأن قوله : ( خیرکم قرنی ) علی الخصوص معناه : خیر الناس قرنی . . أی السابقون الأولون . ⁽¹⁾انتهی .

یعنی ابوعمرو بن عبدالبرّ در شرح این حدیث و دیگر احادیث که در فضیلت کسانی که در آخر زمان خواهند آمد ، وارد است ، این مذهب [ را ] اختیار کرده که به درستی که خواهند بود در کسانی که خواهند آمد بعد از صحابه کسانی که افضل بوده باشند از کسانی که در جمله صحابه معدود بودند و معنای قول آن حضرت که : ( بهترین شما قرن من است ) آن است که بهترین شما کسانی اند که در اسلام آوردن سبقت کرده اند .

.

وأبوعمرو بن عبدالبرّ در کتاب “ الاستذکار لمذاهب علماء الأمصار فیما تضمّنه الموطّأ من معانی الرأی والآثار “ بر این مذهب خود به احادیث کثیره دیگر استدلال نموده ، چنانچه گفته :

وأمّا قوله : ( وإخواننا الذین لم یأتوا بعد ) ، فروی أبو عمرة الأنصاری عن النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم أنه قیل له : یا رسول الله ! [ ص ] أرأیت من آمن بک و لم یرک وصدّقک ولم یرک ؟ فقال صلی الله علیه [ وآله ] وسلم : « أُولئک إخواننا ، أُولئک معنا ، طوبی لهم ، طوبی لهم ، طوبی لهم » .

وروی مالک ⁽¹⁾، ‹ 308 › عن أنس ، عن أبی أُمامة : أن النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم قال : « طوبی لمن رآنی وآمن بی ، وطوبی - سبع مرار - لمن لم یرنی وآمن بی » .

وروی أبو سعید الخدری ، عن النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم أنه قال : « أنتم أصحابی ، وإخوانی الذین آمنوا بی ولم یرونی » .

ومن حدیث أبی سعید - أیضاً - عن النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم أنه قال : « إن أهل الجنة لیتراؤون أهل الغرف من فوقهم کما یتراؤون ⁽²⁾الکوکب الدری فی الأفق من المشرق أو المغرب لتفاضل ما بینهم » . قالوا : یا رسول الله ! [ ص ] تلک منازل .

الأنبیاء ؟ قال : « بلی ، والذی نفسی بیده [ و ] ⁽¹⁾رجال آمنوا بالله وصدّقوا المرسلین » .

وعن أبی هریرة عن النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم نحوه .

ومن حدیث ابن أبی أوفی ، قال : خرج علینا رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم [ یوماً ] ⁽²⁾فقعد ، وجاءه عمر ، فقال : « یا عمر ! إنی لمشتاق إلی إخواننا » ، قال عمر : ألسنا بإخوانک یا رسول الله ؟ ! قال : « لا ، لکنّکم أصحابی ، وإخوانی قوم آمنوا بی ولم یرونی » .

وعن ابن عباس : أنه قال لجلسائه - یوماً - : أیّ الناس أعجب إیماناً ؟ قالوا : الملائکة ، قال ⁽³⁾: وکیف لا تؤمن الملائکة والأمر فوقهم یرونه ؟ قالوا : فالأنبیآء ، قال : وکیف لا تؤمن الأنبیاء والأمر ینزل علیهم غدوة وعشیة ؟ قالوا : فنحن ، قال : وکیف لا تؤمنون وأنتم یرون من رسول الله ما ترون ؟ ثم قال : قال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم : « أعجب الناس إیماناً قوم یأتون ⁽⁴⁾من بعدی یؤمنون بی ولم یرونی ، أُولئک إخوانی حقّاً » .

.

وروی أبو صالح ، عن أبی هریرة : أنّ رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم قال : « من أشدّ أُمتی حبّاً لی ناس یکونون بعدی ، یودّ أحدهم لو رآنی بماله وأهله » .

کذا رواه سهیل بن أبی صالح ، عن أبیه ، عن أبی هریرة ، وخرّجه مسلم .

وذکره ابن أبی شیبة عن أبی خالد الأحمر ، عن یحیی بن سعید الأنصاری ، عن أبی صالح ، عن رجل من بنی أسد ، عن أبی ذر ، عن النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم قال : « إن من أشدّ أُمتی حبّاً لی قوماً یأتون من بعدی ، یودّ أحدهم لو یعطی أهله وماله ویرانی » .

وعن ابن عمر ، قال : کنت جالساً عند النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم فقال : « أتدرون أیّ الخلق أفضل إیماناً ؟ » قلنا : الملائکة ، قال : « وحقّ لهم ، بل غیرهم » ، [ قلنا : الأنبیاء ، قال : « حقّ لهم ، بل غیرهم » ، قلنا : الشهداء ، قال : « هم کذلک ، وحقّ لهم ، بل غیرهم » ] ⁽¹⁾، ثم قال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم : « أفضل الخلق إیماناً قوم فی أصلاب الرجال یؤمنون بی ولم یرونی ، ویجدون ورقاً فیعملون بما فیه ، فهم أفضل الخلق إیماناً » .

.

وروی هذا من حدیث عمر ، وهو أصحّ .

أخبرنا سهل بن إبراهیم إجازة ، ( نا ) محمد بن فطیش ، ( نا ) یزید بن سنان ، ( نا ) أبو عامر العقدی ، ( نا ) محمد بن مطرف ، عن زید بن أسلم ، عن أبیه ، عن عمر . . فذکره بمعناه [ سواء ] ⁽¹⁾.

وقال سفیان بن عیینة : تفسیر هذا الحدیث وما کان مثله فی کتاب الله ، وهو قوله : ( وَکَیْفَ تَکْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلَی عَلَیْکُمْ آیَاتُ اللهِ وَفِیکُمْ رَسُولُهُ ) ⁽²⁾.

ومن حدیث أبی جمعة - وکانت له صحبة - قال : قلنا : یا رسول الله ! [ ص ] هل أحد خیر منا ؟ قال : « قوم یجیئون من بعدکم یجدون کتاباً بین لوحین ، یؤمنون بما فیه ، ویؤمنون بی ⁽³⁾ولم یرونی ویصدّقونی بما جئت به ویعملون به فهم خیر منکم » .

فقد أخبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلم أن فی آخر أُمته من هو خیر من بعض من صحبه .

وهذا ‹ 309 › الحدیث رواه ضمرة بن ربیعة ، عن مرزوق بن نافع ، عن صالح بن حسیر ⁽⁴⁾، عن أبی جمعة ، وکلّهم ثقات .

.

ومن حدیث أبی عبد الرحمن الجهنی ، قال : بینما نحن عند رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم إذ طلع راکبان ، فلمّا رآهما قال : « کندیان مذحجیان » ، حتّی أتیاه ، فإذا رجلان من مذحج ، فدنا أحدهما إلیه لیبایعه ، فلمّا أخذ بیده قال : یا رسول الله ! [ ص ] أرأیت من رآک فصدّقک وآمن بک واتبعک ما ذا له ؟ قال : « طوبی له » ، فمسح علی یده وانصرف ، ثم قام الآخر حتّی أخذ بیده لیبایعه فقال : یا رسول الله ! [ ص ] أرأیت من آمن بک وصدّقک واتبعک ولم یرک ؟ قال : « طوبی له ، طوبی له » ، ثم مسح علی یده وانصرف .

ومن حدیث طلحة بین عبید الله قال : خرجنا مع رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم حتّی إذا أشرفنا علی حرّة واقم وتدلینا منها فإذا قبور بمحنیة ⁽¹⁾، فقال : یا رسول الله ! [ ص ] هذه قبور إخواننا ، قال : هذه قبور أصحابنا ، ثم مشینا حتّی أتینا قبور الشهداء ، فقال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم : « هذه قبور إخواننا » .

وقد ذکرنا أسانید هذه الأحادیث کلّها وغیرها فی معناها فی کتاب التمهید ، وهی أحادیث کلّها حسان ، ورواتها معروفون ولیست علی عمومها .

.

کما أن قوله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم : ( خیر الناس قرنی ) ، لیس علی العموم فهذه أحری أن لا تکون علی العموم ، وبالله التوفیق .

وقد قال صلی الله علیه [ وآله ] وسلم : فی قبور الشهداء : « قبور إخواننا » ، ومعلوم أن الشهداء معه هو شهید علیهم ، لا یقاس بهم من سواهم إلاّ أن هذه الأحادیث وما کان مثلها ، نحو قوله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم : ( أُمتی کالمطر ، لا یدری أوله خیر أم آخره ) ، وقوله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم : ( خیر الناس من طال عمره ، وحسن عمله ) ، وقوله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم : ( لیس أحد أفضل عند الله من مؤمن یعمر فی الإسلام التهلیل والتکبیر والتحمید والتسبیح ) یعارضها قوله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم : ( خیر الناس قرنی ، ثم الذین یلونهم ، ثم الذین یلونهم ) ، وفی قول الله عزّوجلّ : ( وَالسَّابِقُونَ الاَْوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَالاَْنْصَارِ ) ⁽¹⁾، وقوله : ( وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ * أُولئِکَ الْمُقَرَّبُونَ * فِی جَنَّاتِ النَّعِیمِ . . ) ⁽²⁾إلی آخر الآیات ⁽³⁾. .

ثم قال : ( وَأَصْحَابُ الَْیمِینِ مَا أَصْحَابُ الَْیمِینِ * فِی سِدْر .

مَخْضُود . . ) ⁽¹⁾إلی آخر الآیات ⁽²⁾. ما فیه کفایة وهدایة .

وتهذیب آثار هذا الباب أن یحمل قوله : ( قرنی ) علی الجملة ، فقرنه صلی الله علیه [ وآله ] وسلم [ جملة ] ⁽³⁾خیر من القرن الذی یلیه ، وأمّا علی الخصوص والتفصیل فعلی ما قال عمر . . . فی قوله تعالی : ( کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّة . . ) ⁽⁴⁾إنّما کانوا کذلک بما وصفهم الله : ( تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ ) ⁽⁵⁾، فمن فعل فعلهم [ ف ] ⁽⁶⁾هو منهم ، وقد ذکر الله أحوال الناس فی القیامة علی ثلاثة أصناف : ( أَزْوَاجاً ثَلاَثَةً ) ⁽⁷⁾، ( أَصْحَابُ الْمَیْمَنَةِ ) ⁽⁸⁾، وهم أصحاب الیمین ( فِی سِدْر مَخْضُود ) ⁽⁹⁾. . إلی آخر الآیات ⁽¹⁰⁾، .

( وَأَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ ) ⁽¹⁾، وهم أصحاب الشمال ( فِی سَمُوم وَحَمِیم ) ⁽²⁾، ( وَالسَّابِقُونَ . . . فِی جَنَّاتِ النَّعِیمِ ) ⁽³⁾. . إلی آخر الآیات ⁽⁴⁾، فسوّی بین أصحاب الیمین وبین السابقین .

والذی یصحّ عندی - والله أعلم - فی قوله : ( خیر الناس قرنی ) أنه قرن خرج علی العموم ، ومعناه الخصوص بالدلائل الواضحة فی أن ⁽⁵⁾قرنه کان فیه الکفار والفجار ، کما کان فیه الأخیار والأبرار ، [ وکان فیه المنافقون ] ⁽⁶⁾والفسّاق والزناة والسرّاق ، کما کان ‹ 310 › فیه الصدیقون والشهداء والفضلاء والعلماء ، فالمعنی علی هذا کلّه عندنا أن قوله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم : ( خیر الناس قرنی ) [ . . أی فی قرنی ] ⁽⁷⁾، کما قال : ( الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ ) ⁽⁸⁾. . أی فی أشهر معلومات ، فیکون خیر الناس فی قرنه أهل بدر والحدیبیة ومن شهد لهم بالجنة هم خیر الناس .

ویعضد هذا التأویل قوله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم : « خیر الناس من طال عمره ، وحسن عمله » بعد من سبق له من الله الحسنی من أصحابه . وبالله التوفیق ⁽¹⁾.

وقوله تعالی : ( یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَة مِنْهُ وَرِضْوان وَجَنّات لَهُمْ فیها نَعیمٌ مُقیمٌ * خالِدینَ فیها ) ⁽²⁾نیز در شأن حضرت امیر المؤمنین علی بن ابی طالب ( علیه السلام ) نازل گردیده ، چنانچه در “ تفسیر علی بن ابراهیم “ مذکور است :

عن أبی جعفر ( علیه السلام ) قال : نزلت هذه الآیة فی علی بن أبی طالب ( علیه السلام ) .

قوله : ( کَمَنْ آمَنَ بِاللهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ وَجَاهَدَ فِی سَبِیلِ اللهِ لاَیَسْتَوُونَ عِندَ اللهِ ) ⁽³⁾، ثم وصف علی بن أبی طالب ( علیه السلام ) : ( الَّذِینَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدَوا فِی سَبِیلِ اللهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِندَ اللهِ وَأُولئِکَ هُمُ الْفَائِزُونَ ) ⁽⁴⁾، ثم وصف ما لعلی ( علیه السلام ) عنده فقال : ( یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَة مِنْهُ وَرِضْوان وَجَنّات .

لَهُمْ فیها نَعیمٌ مُقیمٌ * خالِدینَ فیها أَبَداً إِنَّ اللهَ عِندَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ ) ⁽¹⁾.

اما آنچه گفته : و نیز فرموده : ( وَلکِنَّ اللّهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الإیمانَ . . ) الی آخر .

پس مراد از آن نیز حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب ( علیه السلام ) و شیعیان آن حضرت اند ، چنانچه مخاطب در حاشیه هفوه هفتم ، باب یازدهم از “ انوار العرفان “ قزوینی و “ صراط المستقیم “ ابن یونس نقل کرده و غیر ایشان ⁽²⁾.

قوله : از این آیه معلوم شد . . . الی آخر .

أقول : خود مخاطب در باب دوم از این کتاب تصریح کرده که نعیمان صحابی بر شرب خمر مصرّ بوده ⁽³⁾، و ابومحجن ثقفی نیز بنابر تصریح صاحب “ استیعاب “ ⁽⁴⁾منهمک در شرب خمر بود ، و با وجود محدود شدن چند بار از آن باز نمیآید ; پس خدا داند که مخاطب چگونه این اصرار هر دو صحابی را بر شرب خمر بر خطا و غلط فهمی حمل خواهد نمود ، و یا شرب خمر را از فسق و فجور خارج خواهد ساخت ! !

و دیگر شنائع افعال و اعمال صحابه خصوصاً معاویه و عمرو عاص و .

مغیره بن شعبة ⁽¹⁾بعد این إن شاء الله مذکور شود که در آن اصلا گنجایش حمل بر غلط و خطا نیست ، بلکه از ملاحظه آن ظاهر است که این مَلاعنه ⁽²⁾به شوق تمام و کمال اهتمام مرتکب کبائر و کفریات میشدند .

اما آنچه گفته : پس معلوم شد که اعمال ظاهره ایشان از صوم و صلات و جهاد اصلا مبتنی بر نفاق و ناشی از تلبیس و مکر نبود . . الی آخر .

پس دلیل عدم اطلاع است بر تفسیر این آیه و عدم ادراک معنای آن ! ! در تفسیر “ درّ منثور “ مذکور است :

وأخرج أبو الشیخ ، عن أبی روق - فی قوله : ( أُوْلئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقّاً ) ⁽³⁾- قال : کان قوم یسرّون الکفر ویظهرون الإیمان ، وقوم یسرّون الإیمان ویظهرونه ، فأراد الله أن یمیّز بین هؤلاء وهؤلاء فقال : ( إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذَا ذُکِرَ اللهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ . . . ) ⁽⁴⁾حتّی انتهی إلی قوله : ( أُوْلئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقّاً ) ⁽⁵⁾، الذین یسرّون الإیمان ویظهرونه ‹ 311 › لا هؤلاء .

الذین یسرّون الکفر ویظهرون الإیمان . ⁽¹⁾انتهی .

از اینجا معلوم شد که این آیه در حق جمیع صحابه نازل نشده تا آنکه کسی که محض صحابیت او ثابت شود ، این شهادتِ ایمان و وعده درجات و مغفرت در حق او ثابت گردد ، بلکه این شهادت و وعده مختص بود به کسانی که مؤمن حقانی بودند و باطن و ظاهر یکسان داشتند و صفاتشان آن صفات بود که حق تعالی در قول خود بیان فرموده : ( إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذَا ذُکِرَ اللهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِیمَاناً وَعَلی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ * الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنْفِقُونَ ) ⁽²⁾.

پس اولا فاضل مخاطب ایمان صحابه مبحوث عنهم و وجود این صفات در ایشان ثابت نماید ، بعد آن به این آیه بر فضیلت ایشان تمسک فرماید ، ودونه خرط القتاد .

اما آنچه گفته : و نیز فرمود : ( لکِنِ الرَّسُولُ وَالَّذینَ آمَنُوا مَعَهُ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ . . ) الی آخر .

پس این آیه کریمه نیز در شأن کرامت نشان حضرت امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) و شیعیان آن حضرت نازل شده ⁽³⁾.

.

و جهاد خالصاً لله بأموالهم و انفس از اصحاب ثلاثه هرگز واقع نشده ، چنانچه در مبحث مطاعن ایشان و در مثالب دیگران به معرض بیان آمده .

اما آنچه گفته : و نیز فرموده : ( لا یَسْتَوی مِنْکُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ . . ) الی آخر .

پس بدان که مفسران اهل سنت گفته اند که : این آیه در شأن ابوبکر نازل گشته و علمای شیعه تکذیب آن نموده اند ، و ما در اینجا به سبب خوف تطویل نقل آن مناسب ندانستیم ⁽¹⁾.

اما آنچه گفته : قوله تعالی : ( لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرینَ الَّذینَ أُخْرِجُوا . . ) .

پس داخل بودن مقتدایان اهل سنت در این آیه کریمه محل نزاع است ، و به اعتقاد اهل سنت ابوبکر و عثمان در مصداق این آیه داخل نمیتوانند شد ; زیرا که آنها نزد ایشان اغنیا بودند نه فقرا .

)

و مع هذا ( الف و لام ) مقتضی استغراق کلیت نیست ، پس مراد از آن مهاجرین ، معهودین باشند ، چنانچه عقیده شیعه است .

و سید مرتضی علم الهدی بعد ذکر این دو وجه گفته :

وعلی کل حال ; یطعن - أیضاً - علی معتقدهم فی هذه الآیة ، وبعد فإن سیاق الآیة یخرج ظاهرها عن أیدیهم ، ویوجب الرجوع علیهم إلی غیرها ; لأن الله تعالی قال : ( لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرینَ الَّذینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ وأَمْوالِهِمْ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّهِ وَرِضْواناً وَیَنْصُرُونَ اللّهَ وَرَسُولَهُ أُولئِکَ هُمُ الصّادِقُونَ ) ⁽¹⁾، فوصف بالصدق من تکاملت له الشرائط ، ومنها ما هو شاهد ⁽²⁾کالهجرة والإخراج من الدیار والأموال ، ومنها ما هو باطن لا یعلمه إلاّ الله تعالی ، وهو ابتغاء الفضل والرضوان من الله ونصرة الله ورسوله ; لأن المعتبر فی ذلک لیس ممّا یظهر بل بالبواطن والنیّات ، فیجب علی الخصوم أن یثبتوا اجتماع هذه الصفات فی کل واحد من الذین هاجروا وأُخرجوا من دیارهم وأموالهم ، ولابدّ فی ذلک من الرجوع إلی غیر الآیة ⁽³⁾.

.

اما آنچه گفته : و این آیات نیز ابطال احتمال نفاق این جماعت به اصرح وجوه مینماید .

پس اول اثبات ‹ 312 › باید کرد که مقتدایان اهل سنت در مصادیق آیات مذکور داخل اند ، بعد از آن برای ابطال احتمال نفاق از آنها به این آیات استدلال باید کرد ، و بدون اثبات این معنا چون عاقل مستبصر این آیات و امثال آن را با آیات که در حق منافقین وارد است ملاحظه مینماید بر او واضح و لائح میگردد که مُظهر آن اسلام و ایمان دو گروه بودند یکی مخلصین و دیگری منافقین ، و تعیین و تمیز مخلصین و منافقین از آیات قرآن ممکن نیست ، اما از احادیث و آثار البته تعیین و تخصیص بعضی مخلصین و بعضی منافقین ثابت و متحقق شده ، چنانچه در کتب مبسوطه امامیه و در “ شرح نهج البلاغه “ ابن ابی الحدید مذکور است ⁽¹⁾.

اما آنچه گفته : قوله تعالی : ( یَوْمَ لا یُخْزِی اللّهُ النَّبِیَّ وَالَّذینَ آمَنُوا مَعَهُ ) .

پس بدان که علامه حسن بن مطهر حلی در کتاب “ الفین “ به دلیل و برهان عقلی ثابت کرده که این آیه کریمه در حق ائمه معصومین ( علیهم السلام ) از اهل بیت .

رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) نازل شده ⁽¹⁾.

اما آنچه گفته : وقوله : ( لا تَطْرُدِ الَّذینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِیِّ یُریدُونَ وَجْهَهُ ) .

پس ذکر این آیه دلیلی برای شیعه در تفضیح خلفای خود افزودن است ! چه در “ تفسیر ثعلبی “ در تفسیر این آیه مسطور است :

وقال عکرمة : جاء عتبة بن ربیعة وشیبة بن ربیعة ⁽²⁾ومطعم ابن عدی والحارث بن نوفل وفرطة ⁽³⁾بن عبد عمرو بن نوفل فی أشراف من بنی عبد مناف من أهل الکفر إلی أبی طالب فقالوا : یا أبا طالب ! لو أن ابن أخیک محمداً یطرد عنه موالینا وخلفانا ⁽⁴⁾- فإنّما هم عبیدنا وعسفاؤنا ⁽⁵⁾- کان أعظم فی صدورنا ، وأطوع له عندنا ، وأدنی لاتباعنا إیاه ، وتصدیقنا له .

فأتی أبو طالب النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم فحدّثه بالذی .

کلّموه ، فقال عمر بن الخطاب : لو فعلت ذلک حین ⁽¹⁾ننظر ما الذی یریدون ، وإلی ما یصیرون من قولهم ، فأنزل الله هذه الآیة ، فلمّا نزلت أقبل عمر بن الخطاب فاعتذر من مقالته . ⁽²⁾انتهی .

از این روایت صریح واضح است که این آیه در حق چندی از اصحاب مخصوص نازل شده و عمر و اخوان او از آن خارج اند .

و در معنا در این آیه بر عمر عتاب است که امر به مطرود ساختن چنین صالحین - که خدای تعالی مدحشان فرموده - کرده بود و تأیید جانب کفار ساخته !

و ثعلبی در روایت دیگر چنین آورده :

قال ابن عباس : یعنی یعبدون ربّهم بالصلاة المکتوبة بالغداة والعشی ; یعنی صلاة الصبح وصلاة العصر ، وذلک أن ناساً من الفقراء کانوا مع النبیّ ⁽³⁾صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ، فقال ناس من الأشراف : إذا صلّیت فأخّر هؤلاء لیصلّوا خلفنا ، فأنزل الله تعالی : ( وَلا تَطْرُدِ الَّذینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِیِّ ) ⁽⁴⁾.

.

اما آنچه گفته : وقوله تعالی : ( وَإِذا جاءَکَ الَّذینَ یُؤْمِنُونَ بآیاتِنا . . ) إلی آخر .

پس بدان که اول اثبات باید کرد که مقتدایان اهل سنت ایمان واقعی به آیات الهی داشتند ، بعد از آن برای مغفور بودن اعمال سیئه ایشان به این آیه استدلال باید نمود .

اما آنچه گفته : وقوله تعالی : ( إِنَّ اللّهَ اشْتَری مِنَ الْمُؤْمِنینَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ . . . ) الی آخر الآیه .

پس این آیه کریمه نیز ‹ 313 › در شأن کرامت نشان حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب و دیگر معصومین ( علیهم السلام ) نازل شده ، چنانچه در “ تفسیر علی بن ابراهیم “ مذکور است :

قال : نزلت فی الأئمة ( علیهم السلام ) ، والدلیل علی أن ذلک فیهم خاصّة حین مدحهم [ وحلاّهم ] ⁽¹⁾ووصفهم بصفة لا تجوز فی غیرهم ، فقال : ( التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاکِعُونَ السَّاجِدُونَ الآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ ) ⁽²⁾، [ فالآمرون بالمعروف ] ⁽³⁾هم الذین یعرفون المعروف کلّه صغیره وکبیره ودقیقه وجلیله ، .

( وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْکَرِ ) : هم الذین یعرفون المنکر کلّه صغیره وکبیره ، [ ( وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللهِ ) هم الذین یعرفون حدود الله صغیرها وکبیرها ، ودقیقها وجلیلها ] ⁽¹⁾، ولا یجوز أن یکون بهذه الصفة غیر الأئمة ( علیهم السلام ) ⁽²⁾.

وقال علی بن ابراهیم فی قوله : ( یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَکُونُوا مَعَ الصّادِقینَ ) ⁽³⁾:

قال : هم الأئمة ، وهو معطوف علی قوله : ( وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنینَ ) ⁽⁴⁾.

و در رساله “ رجعت “ مذکور است که :

حضرت امام محمدباقر ( علیه السلام ) فرمود که : این قتال ⁽⁵⁾در راه خدا و قتل و مقتول شدن در رجعت خواهد شد ، « ومن مات بعث حتّی یقتل ، ومن قتل بعث حتّی یموت ⁽⁶⁾» .

اما آنچه گفته : پس معلوم شد که در حق ایشان بدا محال است که ایشان .

را بعد از اخبار به مغفرت و بهشت ، عذاب دوزخ دهند . . الی آخر .

پس مردود است به اینکه این وعده در این آیه مشروط اولا به ایمان ، وثانیاً به قتال نمودن فی سبیل الله و قتل کردن و مقتول شدن است .

پس اولا : ایمان صحابه مبحوث عنهم به اثبات باید رسانید .

وثانیاً : ایفا به قتال فی سبیل الله خالصاً لله ، حال آنکه بارها صحابه فرار کرده اند .

و اگر جهاد هم کرده اند اخلاص نیت جمیع ایشان از کجا معلوم شود ، حال آنکه قبول جهاد موقوف است بر اخلاص نیت ، چنانچه در تفسیر “ درّ منثور “ مذکور است :

أخرج الحاکم - وصحّحه - ، عن عبد الله بن عمر ⁽¹⁾أنه قال : یا رسول الله ! أخبرنی عن الجهاد والغزو ، قال : « یا عبد الله ! إن قاتلت صابراً محتسباً بعثک الله صابراً محتسباً ، وإن قاتلت ⁽²⁾مرائیاً مکاثراً بعثک الله مرائیاً مکاثراً ، علی أیّ حال قاتلت أو قُتلت بعثک الله علی تلک الحال » .

وأخرج أحمد والدارمی والنسائی والرویانی وابن حبّان والطبرانی والحاکم - وصحّحه - ، عن یحیی بن الولید بن عبادة ، .

عن جدّ ولده ، عن النبیّ [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] ، قال : « من غزا وهو لا ینوی فی غزاته إلاّ عقالا فله ما نوی » . ⁽¹⁾انتهی .

پس از این احادیث صحیحه ثابت شده که محض جهاد ، مثبت فضلی و کرامتی نیست تا وقتی که ثابت نشود که به نیت خالص فی سبیل الله این جهاد از ایشان صادر شده .

اما آنچه گفته : قوله تعالی : ( لَقَدْ رَضِیَ اللّهُ عَنِ الْمُؤْمِنینَ إِذْ یُبایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ ما فی قُلُوبِهِمْ ) از این آیه معلوم شد . . . الی آخر .

پس بدان که ترجمه آن این است : هر آیینه راضی شد خدای تعالی از مؤمنین در حالی که بیعت میکردند تو را در زیر درخت ، پس دانست آنچه در دل ایشان بود ، پس نازل کرد سکینه [ را ] بر ایشان ، و خبر داد ایشان را فتحی قریب .

و شک نیست در اینکه لفظ ( ایمان ) در قرآن مجید به دو نحو استعمال یافته : یکی ایمان ظاهر ، و دیگر ایمان حقیقی واقعی ، چنانچه فرموده : ( یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا آمِنُوا ) ⁽²⁾یعنی کسانی که ایمان آوردید [ به ظاهر ، ایمان .

آورید ] به دل ⁽¹⁾. در این صورت ‹ 314 › مراد از لفظ ( مؤمنین ) که در این آیه کریمه واقع است اگر به معنای اول باشد لازم آید دخول منافقین در آن ، و آن منافی حصول رضای الهی است ، پس باید که به معنای ثانی باشد و دخول ( الف و لام ) عهد بر آن دلیل این معنا است ، و مراد از آن مؤمنین معهودین اند که در دل ایشان نفاقی نبوده باشد ، چنانچه قوله : ( فَعَلِمَ ما فی قُلُوبِهِمْ ) ⁽²⁾دلالت بر آن دارد .

و تحقیق ایمان واقعی در جمیع بیعت کنندگان به طریق کلیت ممنوع و غیر مسلّم [ است ] ; و اگر چنین میبود میبایست که حق تعالی به عوض ( رَضِیَ اللّهُ عَنِ الْمُؤْمِنینَ ) ⁽³⁾بگوید : ( رضی الله عن الذین یبایعونک ) تا دلالت میکرد بر حصول رضامندی الهی از بیعت کنندگان .

و در “ صحیح بخاری “ مذکور است :

عن یزید بن أبی عبید ; قال : قلت لسلمة بن الأکوع : علی أیّ شیء بایعتم رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم یوم الحدیبیة ؟

.

قال : علی الموت ⁽¹⁾.

و در روایتی دیگر واقع است : بایعوه علی عدم الفرار ⁽²⁾.

و ابن حجر در “ فتح الباری “ گفته :

لا تنافی بین قولهم : ( بایعوه علی الموت ) و ( علی عدم الفرار ) ; لأنّ المراد بالمبایعة علی الموت أن [ لا ] ⁽³⁾یفرّوا ولو ماتوا ، ولیس المراد به أن یقع الموت ولابد ، وهو الذی أنکره نافع وعدل إلی قوله : ( بل بایعتم علی الصبر ) . . أی علی الثبات وعدم الفرار سواء أفضی ذلک إلی الموت أم لا ⁽⁴⁾.

و چون در جنگ خیبر فرار کردند و حیات را بر موت ایثار نمودند در مصداق ( فَمَن نَکَثَ فَإِنَّمَا یَنکُثُ . . ) ⁽⁵⁾داخل باشند .

و در تفسیر “ درّ منثور “ مذکور است :

أخرج ابن أبی حاتم ، عن ابن عباس - رضی الله عنهما - فی قوله : ( فَعَلِمَ مَا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَنزَلَ السَّکِینَةَ عَلَیْهِمْ ) ⁽⁶⁾قال : إنّما .

أنزلت السکینة علی من علم منه الوفاء . ⁽¹⁾انتهی .

و چون انزال سکینه بر همین مؤمنین واقع شده که بیعت تحت شجره کردند و خدا از ایشان راضی شده نه بر دیگران ، و نزول سکینه به موجب این حدیث بر همان کسان شده که وفا از ایشان معلوم حق تعالی بود ، پس رضای الهی نیز از همان کسان که معلوم الوفا بودند متحقق باشد نه از کسانی که غدر و نکث نمودند ، پس تا وقتی که وفای صحابه - که حرف در ایشان میرود - ثابت نکند تمسک به این آیه در اثبات فضیلتشان غیر صحیح باشد .

و در “ صحیح بخاری “ مذکور است :

عن العلاء بن المسیب ، عن أبیه ، قال : لقیت البراء بن عازب فقلت : طوبی لک ! صحبت رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ، وبایعته تحت الشجرة ، فقال : یابن أخی ! إنک لا تدری ما أحدثنا بعده ⁽²⁾.

یعنی از علاء بن مسیب از پدرش روایت است که گفت : ملاقات کردم براء بن عازب را پس گفتم : [ خوشا به حالت ] تو صحبت کردی با رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) و بیعت نمودی او را در زیر درخت ، گفت : ای پسر برادر من ! تو .

نمی دانی که ما چه احداث کردیم بعد از آن .

و این قول صحابی - که به نزد اهل سنت نهایت جلیل القدر است - دلیل است بر اینکه احداث بدعات موجب حبط عمل شجره است .

و نیز ابوالغادیه که از جمله بیعت کنندگان تحت شجره بود ، عمار بن یاسر را در جنگ صفین قتل نمود ، چنانچه ابن تیمیه در “ ردّ منهاج الکرامة “ گفته :

الذی قتل عمار بن یاسر هو أبو الغادیة ، وقد قیل : إنه من أهل بیعة الرضوان ، ذکر ذلک ابن حزم ⁽¹⁾.

و نیز گفته : ‹ 315 › إنّ قاتل عمّار بن یاسر [ هو ] ⁽²⁾أبو ⁽³⁾الغادیة کان ممّن بایع تحت الشجرة ، [ وهم السابقون الأولون ] ⁽⁴⁾. ذکر ذلک ابن حزم وغیره ⁽⁵⁾.

و نیز ابن تیمیه در جواب برهان ثالث بر امامت جناب امیر ( علیه السلام ) گفته :

ذکر ابن حزم أن عمّار بن یاسر قتله أبو الغادیة ، وأنّ أبا الغادیة هذا من السابقین الأولین ممّن بایع تحت .

الشجرة . ⁽¹⁾انتهی .

و بنابر این به موجب حدیث : « ویح عمّار ! تقتله ⁽²⁾الفئة الباغیة ⁽³⁾» ، ابوالغادیه از فئه باغیه باشد .

و نیز در روایات کثیره وارد است که رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) فرمود که : قاتل عمار در نار است ، چنانچه در “ کنز العمال “ مذکور است :

« قاتل عمار وسالبه فی النار » . طب عن عبد الرحمن بن مالک ⁽⁴⁾.

و نیز در آن مذکور است :

« اللهم أولعت بعمار ، قاتل عمار وسالبه فی النار » . ک . عن عمرو بن العاصی .

« ما لهم ولعمّار ؟ ! یدعوهم إلی الجنة ویدعونه إلی النار ، قاتله وسالبه فی النار » . ابن عساکر ، عن مجاهد ، عن أُسامة بن شریک أو ابن زید ⁽⁵⁾.

و نیز در آن مذکور است :

.

« ابن سمیّة تقتله الفئة الباغیة ، قاتله وسالبه فی النار » . خط . کر . عن أنس ⁽¹⁾.

و نیز در آن مذکور است :

« قاتل ابن سمیّة فی النار » . کر . عن عمرو بن العاصی ⁽²⁾.

و نیز از بیعت کنندگان تحت الشجرة صاحب جمل احمر بود ، و در “ کنز العمّال “ مذکور است :

« لیدخلنّ الجنة من بایع تحت الشجرة إلاّ صاحب الجمل الأحمر » . ت . عن جابر .

فیه أیضاً : « کلّکم مغفور له إلاّ صاحب الجمل الأحمر » . ک . عن جابر ⁽³⁾.

اما آنچه گفته : حق تعالی ( لَقَدْ رَضِیَ اللّهُ عَنِ الْمُؤْمِنینَ ) فرموده نه عن بیعة المؤمنین .

پس جوابش آنکه : لفظ ( رضی ) متعدی است پس زیادتی حرف ( عن ) بر .

( مؤمنین ) دلالت میکند بر آنکه مفعول ( رضی ) فعل بیعت است نه ( مؤمنین ) .

اما آنچه گفته : که حافظ قرآن را ممکن نیست که در بزرگی صحابه تردد داشته باشد .

پس اگر مراد از آن صحابه بعض است لا علی التعیین ، کلام شیعه در آن نیست ; و اگر مراد جمیع صحابه به طریق کلیت است ، پس شواهد نقلیه از آیات و احادیث و وقایع و حالات بر خلاف آن دلالت دارد .

و تنها حفظ قرآن مانند سیاه دلان مثمر فایده نیست ، بلکه با حفظ قرآن حفظ تفسیر و حدیث نیز ضرور [ و ] لازم است و اگر نه رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) در حق خوارج فرموده : « یقرؤون القرآن ولا یبلغ القرآن حناجرهم ⁽¹⁾» .

و در بعضی روایات آمده : « لا یجاوز تراقیهم ⁽²⁾» .

طیبی در “ شرح مشکوة “ گفته :

. . أی لا تجاوز قرآنهم عن ألسنتهم إلی قلوبهم ، فلا یؤثر فیها ، ولا یتصاعد من مخرج الحرف وحیّز الصوت إلی محلّ القبول والإجابة . « ویمرقون من الدین » . . أی یخرجون من الدین ، .

ویمرّون علیه سریعاً من غیر حظّ وانتفاع به .

« خروج السهم من الرمیة » . . أی الصید ومروه مع احرائه ⁽¹⁾. . إلی آخره ⁽²⁾.

و غزالی در کتاب “ احیاء العلوم “ گفته :

قال صلی الله علیه [ وآله ] وسلم : « أکثر منافقی هذه الأمة قرّاؤها » ⁽³⁾.

.

طعن چهارم : عدم امتثال دستور حضرت در آوردن کاغذ وقلم

قال : طعن چهارم :

آنکه صحابه معانده با رسول صلی الله علیه [ وآله ] وسلم نمودند وقتی که ‹ 316 › طلب قرطاس فرمود هرگز نیاوردند و تعللات بی جا آغاز نهادند .

جواب این طعن سابق در مطاعن عمر . . . گذشت که قصد ایشان تخفیف تصدیع آن جناب بود ، با وجود قطع به استغنای خود از آن محنتی که خواست در آن وقت نازک ، این قصد ⁽¹⁾سراسر ناشی از محبت و دوستی بود این را بر عناد حمل نمودن کار کسانی است که از آیین محبت و دوستی بیخبرند و به سوء ظنّ و بدگمانی دماغ و دل پر !

جواب دیگر : اکثر حضار در آن وقت اهل بیت ( علیهم السلام ) بودند و صحابه در آنجا قدر قلیل ، و طعن کل به فعل قلیل که به شرکت اهل بیت ( علیهم السلام ) آن فعل نموده بودند ، در چه مرتبه از نادانی و ژاژخایی است ؟ !

باز پیغمبر - علیه وآله الصلاة والسلام - تا پنج روز بعد از این واقعه زنده .

ماند ، و اهل بیت ( علیهم السلام ) همیشه در خدمت او حاضر و ادوات کتابت نزد ایشان موجود و نویسنده ها در زمره ایشان غیر مفقود ، اگر امر ضروریِ تبلیغ بود چرا در این فرصت دراز و تیسر اسباب ، ترک تبلیغ آن فرمود و ننویسانید و ترک واجب نمود ؟ !

معاذ الله من سوء الظنّ ! کسانی را که خدای تعالی : ( کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّة أُخْرِجَتْ لِلنّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ ) ⁽¹⁾فرموده باشد ، ( وَکَذلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَدَاءَ عَلَی النَّاسِ ) ⁽²⁾خطاب داده باشد ، بدترین امتها اعتقاد کردن در چه مرتبه دور از مرضیّ خدای تعالی رفتن است و مخالفت صریح قرآن نمودن ! ⁽³⁾أقول :

[ اما آنچه گفته : ] جواب این طعن سابق در مطاعن عمر گذشت که قصد ایشان تخفیف تصدیع بود .

پس بدان که : نقض این جواب نیز ما در آنجا ⁽⁴⁾ذکر کرده ایم و علاوه بر .

آنچه در آنجا مذکور شد این است که قول تابعان عمر : ( القول ما قاله عمر ) بر خلاف قول دیگر مؤمنین صحابه که گفتند : ( القول ما قاله النبیّ [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] ) صریح دلالت میکند که غرض آنها از این قول محض متابعت عمر بود نه متابعت [ و محبت ] رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) .

اما آنچه گفته : اکثر حضار در آن وقت اهل بیت [ ( علیهم السلام ) ] بودند .

پس مدفوع است به اینکه : ادعای بی دلیل اصلا مقبول نمیشود ، بودن اهل بیت [ ( علیهم السلام ) ] در آن وقت از روایات صحیحه ثابت باید کرد و محض قول تخمینی به کار نمیآید ⁽¹⁾.

واگر بالفرض اهل بیت [ ( علیهم السلام ) ] در آن وقت باشند پس از مجوزین و مؤیدین قول رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) خواهند بود نه از مانعین که طعن به سوی ایشان متوجه است .

اما آنچه گفته : طعن کل به فعل قلیل که به شرکت اهل بیت [ ( علیهم السلام ) ] آن فعل .

پنموده بودند در چه مرتبه از نادانی است .

جوابش آنکه : چون در متن حدیث لفظ : ( فی البیت رجال من الصحابة ) واقع است و تعیین و تخصیص اسماء به غیر از نام عمر مذکور نیست ، پس قضیه مذمت صحابه قضیه مهمله باشد که در قوه جزئیه است [ و ] صادق باشد .

و طعن کلّ صحابه یعنی موجبه کلیه از هیچ عبارتی از عبارات علامه حلی - علیه الرحمه - و دیگر علمای اعلام که در “ کشف الحق “ و غیر آن مذکور است مفهوم و معلوم نمیشود ، بلکه غرض [ علمای ] ما - علیهم الرحمة والرضوان - سلب موجبه کلیه است که علمای اهل سنت در اکثر مقامات میگویند : ( الصحابة عدول کلّهم ) ، و سلب ‹ 317 › ایجاب کلی به سلب جزئی حاصل میشود ، کما بیّن فی موضعه .

و این ناصبی در جواب اکثر مطاعن که در اینجا ذکر نموده این غلط فهمی خود را ظاهر کرده .

و دعوی این معنا که : صحابه این فعل - یعنی منع از احضار قرطاس و عدم امتثال امر آن حضرت که کردند - به شرکت اهل بیت کردند .

افترایی است صریح و دروغی فضیح ، خود بودن اهل بیت در آن وقت ثابت نکرده ، نه که منع کردن ایشان از احضار دوات و قرطاس .

اما آنچه گفته : اگر امر ضروری تبلیغ بود چرا در این فرصت دراز . . . الی آخر .

پس جوابش آنکه : آنچه آن حضرت را نویسانیدنی بوده از حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب ( علیه السلام ) نویسانیده ، و حدیث موجود بودن صحیفه [ ای ] که حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب ( علیه السلام ) به املای حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) نوشته بود ، در “ صحیح بخاری “ در مواضع متعدده و دیگر صحاح اهل سنت موجود است ⁽¹⁾.

اما آنچه گفته : کسانی را که خدای تعالی : ( کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّة أُخْرِجَتْ لِلنّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ ) فرموده باشد . . . الی آخر .

پس بدان که لفظ : ( تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ ) [ که ] بعد از این واقع است دلالت بر آن میکند که مراد از ( کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّة ) تمام امت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) نیست ; زیرا که میباید که امر کنندگان به معروف و نهی کنندگان از منکر ، غیر آن کسانی باشند که بر ایشان امر و نهی واقع میشود ، چنانچه حق تعالی شأنه قبل از این آیه کریمه به اندک فاصله گفته : ( وَلْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَأُولئِکَ هُمُ .

الْمُفْلِحُونَ ) ⁽¹⁾یعنی باید که باشد از میان شما گروهی که دعوت کنند به سوی خیر و امر کنند به معروف و نهی کنند از چیز بد و آنانند ⁽²⁾رستگاران .

و نیز لفظ ( امت ) در اینجا به معنای گروه نیست ، بلکه به معنای راه دین و شریعت است چنانکه در “ صراح “ مذکور است :

یقال : فلان لا أمّة له . . أی لا دین له ولا نحلة .

قوله تعالی : ( کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّة أُخْرِجَتْ لِلنّاسِ ) ⁽³⁾. . أی خیر أهل دین ⁽⁴⁾.

و بنابر این معنایش آن باشد که : بودید شما اهل دینی که آن دین بهترین ادیان است . پس مدح دین باشد ، و بودن ایشان اهل این چنین دین در زمان ماضی ، مستلزم بقای ایشان بر آن دین در زمان مستقبل نیست .

و زمخشری در “ کشاف “ در تفسیر این آیه گفته :

( وَلْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ ) ( من ) للتبعیض ; لأن الأمر بالمعروف والنهی عن المنکر من فروض الکفایات .

ولأنه لا یصلح له إلاّ من علم المعروف والمنکر ، وعلم کیف .

یرتّب الأمر فی إقامته ، وکیف یباشر ، فإن الجاهل ربما نهی عن معروف وأمر بمنکر ، وربّما عرف الحکم فی مذهبه وجهله فی مذهب صاحبه فنهاه عن غیر منکر ، وقد یغلظ فی موضع اللین ویلین فی موضع الغلظة ، وینکر علی من لا یزیده إنکاره إلاّ تمادیاً أو علی من الإنکار علیه عبث کالإنکار علی أصحاب ⁽¹⁾المآثر والجلاّدین . . وأضرابهم .

وقیل : ( من ) للتبیین ; بمعنی : وکونوا أمة تأمرون ، کقوله تعالی : ( کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّة أُخْرِجَتْ لِلنّاسِ تَأْمُرُونَ . . ) ⁽²⁾، و ( أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ) ⁽³⁾هم الأخصّاء بالفلاح دون غیرهم .

وعن النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم أنه سئل - وهو علی المنبر - : من خیر ‹ 318 › الناس ؟ قال : « آمرهم بالمعروف ، وأنهاهم عن المنکر ، وأتقاهم لله ، وأوصلهم » .

وعنه علیه [ وآله ] السلام : « من أمر بالمعروف ونهی عن المنکر فهو خلیفة الله فی أرضه وخلیفة رسوله وخلیفة کتابه » .

وعن علی بن أبی طالب ( رضی الله عنه ) [ ( علیه السلام ) ] : « أفضل الجهاد الأمر .

بالمعروف والنهی عن المنکر » ⁽¹⁾.

یعنی حرف ( من ) در قوله : ( وَلْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ ) برای تبعیض ⁽²⁾است ; زیرا که امر به معروف و نهی از منکر از فرض کفایات است ; و زیرا که صلاحیت ندارد برای این معنا مگر کسی که عالم باشد به معروف و منکر ، و علم داشته باشد به کیفیت ترتیب امر و نهی در اقامه آن و کیفیت مباشرت آن به جهت آنکه جاهل گاه باشد که نهی کند از معروف و امر کند به منکر ، و گاه باشد که مسأله اجتهادی باشد و او حکم مذهب خود را شناسد و نداند حکم را در مذهب صاحب خود ، پس نهی کند از امری که منکر نباشد ، و گاهی غلظت و سختی میکند در موضع نرمی و نرمی میکند در موضع غلظت ، و انکار میکند بر کسی که زیاده نمیکند انکار او [ را ] مگر تمادی یا انکار بر کسی که انکار بر او عبث است ، مانند انکار کردن بر اصحاب مآثر وجلاّدین و احزاب ایشان .

و گفته شده است که : حرف ( من ) برای بیان است ، به معنای اینکه : باشند گروهی که امر کنند ، مانند قول او تعالی : ( کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّة أُخْرِجَتْ لِلنّاسِ ) ⁽³⁾.

.

و معنای : ( وَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ) ⁽¹⁾[ آن است ] که آنها اختصاص یافته اند به [ فلاح نه ] غیر ایشان .

منقول است که : از پیغمبر خدا ( صلی الله علیه وآله ) سؤال کرده شد - در حالی که آن حضرت بر منبر بود - : کدام کس است بهترین مردم ؟ فرمود : « امرکننده ترین ایشان به معروف و نهی کننده ترین ایشان از منکر ، و پرهیزگارترین برای خدا ، و وصل کننده ترین ایشان به صله رحم » .

و مروی است از آن حضرت که فرمود : « کسی که امر کند به معروف و نهی کند از منکر ، پس آن خلیفه خدا است در زمین و خلیفه رسول او و خلیفه کتاب او » .

و از علی بن ابی طالب [ ( علیه السلام ) ] روایت است که فرمود : « افضل جهاد ، امر به معروف و نهی از منکر است » . انتهی ترجمته .

و کسی که تتبع کتب احادیث و سیر نموده بر او واضح و روشن است که شرایط امر به معروف و نهی از منکر در حضرت امیرالمؤمنین و ائمه معصومین ( علیهم السلام ) از ذریه طاهره مجتمع بود ، و در اصحاب ثلاثه و اتباع ایشان شرایط مذکوره یافته نشده ، چنانچه شمّه ای از آن در این مبحث مطاعن به معرض بیان آمد .

.

و همچنین است جواب از قوله تعالی : ( وَکَذلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّةً وَسَطاً ) ⁽¹⁾; زیرا که اگر مراد از آن جمیع صحابه باشد ، مصداق آیات و احادیث مذمّت کدام کسان خواهند بود ؟

و ابن حجر در “ فتح الباری شرح صحیح بخاری “ در ذیل شرح - باب ( لا تزال طائفة من أمّتی ظاهرین علی الحقّ وهم أهل العلم ) - گفته :

قوله : ( وهم أهل العلم ) هو من کلام المصنف ، وأخرج الترمذی حدیث الباب ، ثم قال : سمعت محمد بن إسماعیل البخاری یقول : سمعت علی ابن المدینی یقول : هم أصحاب الحدیث .

وذکره فی کتاب خلق أفعال العباد عقب حدیث أبی سعید فی قوله تعالی : ( وَکَذلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّةً وَسَطاً ) ⁽²⁾هم الطائفة المذکورة فی حدیث لا تزال طائفة من أمتی ⁽³⁾.

[ پس آیه شریف همه صحابه را شامل نمیشود ، و مقصود از آن گروهی خاص میباشند ] .

طعن پنجم : کوتاهی وسهل انگاری در امتثال دستورات حضرت

قال : طعن پنجم : ‹ 319 › آنکه صحابه قول پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلم را سهل انگاری میکردند و در امتثال اوامر او تهاون میورزیدند و از مقاصد او اعراض مینمودند ، و مبادرت به فرمان برداری - بی تکاسل و تقاعد و مدافعت - بجا نمیآوردند ، دلیلش آنکه از حذیفه روایت است که جناب پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلم روز احزاب فرمود :

« ألا رجل یأتینی بخبر القوم . . جعله الله معی یوم القیامة ؟ » فلم یجب أحدٌ ، وکانت تهب ریح شدیدة وقرٌّ ، فقال : « یا حذیفة ! قم » ، فلم أجد بدّاً - إذ دعانی باسمی - إلاّ أن أقوم ، قال : « فاذهب فأتنی بخبر القوم » ، فلمّا ولّیت من عنده جعلتُ کأنّما أمشی فی حمام حتّی رأیتهم ، ورجعتُ وأنا أمشی فی مثل الحمام ، فلمّا أتیته وأخبرته قررت .

و این طعن محتاج جواب نیست ; زیرا که کلام آن جناب صلی الله علیه [ وآله ] وسلم در این مقام به صورت عرض بود ، و عرض را حکم امر نیست ،

قوله تعالی : ( إِنّا عَرَضْنَا الأَمانَةَ عَلَی السَّماواتِ وَالأَرْضِ وَالْجِبالِ فَأَبَیْنَ أَنْ یَحْمِلْنَها وَأَشْفَقْنَ مِنْها ) ⁽¹⁾، وقوله تعالی : ( فَقالَ لَها وَلِلأَرْضِ ائْتِیا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً قالَتا أَتَیْنا طائِعینَ ) ⁽²⁾.

و قرائن حالیه نیز مقتضی همین بود که این امر شرعی تبلیغی نبود .

و اگر امر هم بود چه لازم است که برای وجوب باشد ، بلکه جمله دعائیه ، یعنی ( جعله الله معی یوم القیامة ) صریح دلالت بر ندب میکند ; زیرا که در واجبات وعده مثوبات نمیفرمایند ، و اگر میفرمایند به دخول جنت یا نجات از دوزخ اکتفا میکنند ، این ثواب مخصوص را وعده نمودن دلیل ندبیت امر است ، کما هو المقرّر فی الأصول .

و اگر امر برای وجوب هم باشد وجوب به طریق کفایت بود بالقطع ، و وقت شدّت برودت هر کسی خواست که دیگری قیام نماید ، اگر بر هر یک واجب میشد ، مبادرت و مسارعت هر یکی لازم میآمده .

و اگر از این همه در گذریم این طعن متوجه به حضرت امیر [ ( علیه السلام ) ] خواهد شد ; زیرا که آن حضرت نیز در آن وقت حاضر بود نه غائب ، پس چرا امتثال امر نفرمود و مسارعت به مأمور به نکرد ؟ !

و کسی که این حرف در حق حضرت امیر [ ( علیه السلام ) ] و جمیع صحابه کرام بر زبان راند یا به خاطر بگذراند هزاران دلائل از کتاب و احادیث و سیر بر روی او .

میزنند ; زیرا که خدای تعالی جابجا ثنا میفرماید مهاجرین و انصار و مجاهدین را از صحابه به اطاعت و انقیاد ، قوله تعالی : ( وَیُطیعُونَ اللّهَ وَرَسُولَهُ ) ⁽¹⁾و در بخاری و مسلم و کتب سیر در کیفیت صحبت صحابه با پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلم مسطور و مشهور است :

کانوا یبتدرون إلی أمره ، وکادوا یقتلون علی وضوئه ، وإذا تنخّم وقع فی کفّ رجل منهم فدلک منها وجهه .

در اینجا طرفه حکایتی است که عروة بن مسعود ثقفی که در آن وقت کافر معاند حربی بود در یک صحبت سرسری که برای سؤال و جواب صلح از طرف کفار در جناب پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلم آمده بود ، این معامله صحابه را با پیغمبر [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] دید ، چون از حدیبیه برگشت و به مکه رسید زبان در ستایش اصحاب پیغمبر گشاد ، و داد ثناخوانی داد و گفت که : من کسری و دیگر پادشاهان عرب و عجم را دیده ام ، و در صحبت رئیسان هر دیار رسیده ، لیکن قسمی که یاران این شخص را محبّ ‹ 320 › و مطیع دیده ام هرگز هیچ کس را از نوکران هفت پشته هیچ پادشاه ندیده ام .

و این فرقه خود را به کلمه گویی تهمت کرده در حق آن اشخاص این قسم ژاژخایی مینمایند !

و اگر این قسم تهاون در امتثال اوامر موجب طعن شود ، اول میباید .

دفتری در مطاعن انبیا [ ( علیهم السلام ) ] نوشت ، و سر دفتر آدم ابوالبشر [ ( علیه السلام ) ] را گردانید که او را بی واسطه حق تعالی نهی فرمود از اکل شجره ، و نیز فرمود : ( هذا عَدُوٌّ لَکَ وَلِزَوْجِکَ فَلاَ یُخْرِجَنَّکُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقَی ) ⁽¹⁾، باز وسوسه او را قبول نمود و از ⁽²⁾شجره منهیه تناول کرد .

آری ! نافرمانی و ترک امتثال اوامر لشکریان امیر [ ( علیه السلام ) ] که اسلاف شیعه اند به نصّ آن حضرت معصوم ثابت است ، چنانچه از “ نهج البلاغة “ نقل آن گذشت ، پس مطاعن اسلاف خود میخواهند بر گردن اصحاب کرام اندازند و خود را از ملامت پاک دارند ⁽³⁾.

أقول :

علامه حلّی - علیه الرحمه - فرموده :

روی الحمیدی - فی الجمع بین الصحیحین ، فی مسند حذیفة بن الیمان - ، عن زید بن زید ، قال : کنا عند حذیفة ، فقال رجل : لو أدرکتُ رسول الله [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] فقاتلتُ معه فأبلیتُ .

فقال حذیفة بن الیمان : أنت کنت تفعل معه ذلک ؟ ! لقد رأیتُنا ⁽⁴⁾.

مع رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم لیلة الأحزاب وأخذتنا ریح شدیدة وقرّ ، فقال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ⁽¹⁾:

« ألا رجل یأتینی بخبر القوم ، جعله الله معی یوم القیامة ؟ » فسکتنا ، ولم یجبه أحد منا ، [ فقال : « ألا رجل یأتینی بخبر القوم ، جعله الله معی یوم القیامة ؟ » فسکتنا ، فلم یجب منا أحد ، ثم قال : « ألا رجل یأتینی بخبر القوم ، جعله الله معی یوم القیامة ؟ » فسکتنا ، فلم یجبه منا أحد ] ⁽²⁾.

فقال : « قم یا حذیفة ! [ فأتنا بخبر القوم » ] ⁽³⁾قال : فلم أجد بدّاً - إذ دعانی باسمی - إلاّ أن أقوم ، فقال : « اذهب فأتنی بخبر القوم ، ولا ترعهم علیّ ⁽⁴⁾» ، فلمّا ولّیتُ من عنده جعلتُ کأنّما أمشی فی حمام حتّی رأیتُهم ⁽⁵⁾، فرأیت أبا سفیان یصطلی ظهره بالنار ، فوضعت سهماً فی کبد القوس فأردت أن أرمیه ، فذکرت قول رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم : « لا ترعهم علیّ ⁽⁶⁾» ، .

فلو رمیتُه لأصبتُه ، فرجعتُ وأنا أمشی فی مثل الحمام ، فلمّا أتیتُه فأخبرتُه خبر القوم وفرعت وقررت ⁽¹⁾، فألبسنی رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم من فضل عباء کانت علیه یصلّی بها ، فلم أزل نائماً حتّی أصبحت ، قال : « قم یا نومان ! » وهذا یدلّ علی التهاون فی أمره علیه [ وآله ] السلام ، والإعراض من مطالبه ، وقلّة القبول منه ، وترک المراقبة لله تعالی ، وإیثارهم الحیاة علی لقاء الله تعالی ، فکیف یستبعد منهم المخالفة بعد موته علیه [ وآله ] السلام ⁽²⁾.

یعنی : حمیدی در کتاب “ جمع بین الصحیحین “ در مسند حذیفة بن الیمان از زید بن زید روایت کرده که او گفت :

بودیم به نزد حذیفه پس گفت مردی : اگر ادراک میکردم من رسول خدا صلی الله علیه [ وآله ] وسلم را قتال کفار میکردم با او .

پس حذیفه گفت : تو میبودی که میکردی ؟ ! به تحقیق که ما با رسول خدا صلی الله علیه [ وآله ] وسلم در شب احزاب بودیم و گرفت ما را بادی سخت و سردی ، پس گفت رسول خدا صلی الله علیه [ وآله ] وسلم : « آیا نیست مردی که بیارد خبر قوم کفار را ، بگرداند خدای تعالی او را با من در روز قیامت ؟ » .

پس خاموش شدیم و جواب نداد آن حضرت را هیچ یک از ما ، پس دوبار دیگر آن حضرت همان کلام را اعاده نمود ، هیچکس از ما جواب نداد ، تا بار چهارم گفت : « برخیز ‹ 321 › یا حذیفه ! » .

پس نیافتم من چاره - هرگاه که خواند مرا به نام من - سوای اینکه برخیزم ، و فرمود : « برو و بیار خبر قوم را و ایشان را خوفناک از من نکن » .

پس هرگاه که من از نزد آن حضرت رفتم ، دانستم که من گویا در حمام گرم میروم ، چون رفتم دیدم ابوسفیان را که پشت خود را گرم میکند ، و تیری بر چلّه کمان گذاشتم و خواستم که بیفکنم به سوی او ، پس یاد آمد مرا قول رسول خدا صلی الله علیه [ وآله ] وسلم که فرموده : « لا ترعهم علیّ » ، پس بازگشتم ، و مرا چنان معلوم میشد که من در حمام میروم ، و هرگاه که به نزد آن حضرت آمدم و خبر قوم رسانیدم ، باز سردی هوا را یافتم ، رسول خدا صلی الله علیه [ وآله ] وسلم عبای خود را که به آن نماز میکرد بر من افکند و من خوابیدم تا صبح کردم آن حضرت [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] فرمود : « برخیز ، ای بسیار خوابنده » .

و این حدیث دلالت میکند بر تهاون نمودن اصحاب در امر آن حضرت ، و اعراض از مطالب او و کمی قبول از او ، و گذاشتن مراقبت خدای تعالی ، و ایثار نمودن ایشان حیات دنیا را ; پس چگونه مستبعد خواهد بود صدور مخالفت از ایشان بعد موت آن حضرت ( صلی الله علیه وآله وسلم ) .

مخاطب در حدیث ، اول این حدیث را از قوله :

عن زید بن زید ، قال : کنا عند حذیفة ، فقال رجل : لو أدرکت رسول الله [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] قاتلتُ معه فأبلیتُ ، فقال حذیفة بن الیمان : أنت کنت تفعل ذلک ؟ !

حذف نموده .

و منطوق صریح آن این است که این طعنِ بزدلی و جبن صحابه را حذیفه - که اعلم به سرّ رسول خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) و اعلم به مدلولات لغات عرب بوده - ذکر نموده و آن کس سکوت ورزیده .

چنانچه قرطبی در “ مفهم شرح صحیح مسلم “ گفته :

لمّا قال هذا الرجل هذا الکلام ، ولم یستثن فیه ، فهم منه حذیفة الجزم والقطع بأنه کذلک کان یفعل ، فأنکر ذلک علیه ، وأخبره بما یفهم منه أن أصحاب رسول الله [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] کانوا أقوی فی دین الله وأحرص علی إظهاره ، وأحبّ فی رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ، وأشجع منک ، ومع ذلک فقد انتهت بهم الشدائد والمشاقّ إلی أن حصل منهم ما ذکره ، وإذا کان هذا فغیرهم بالضعف أولی ⁽¹⁾.

.

پس تأویلاتی که مخاطب در دلالت ⁽¹⁾این حدیث ذکر کرده قابل التفات نباشد .

و در تفسیر “ درّ منثور “ این حدیث به این وجه مذکور است :

أخرج الرویانی ⁽²⁾وابن عساکر ، عن إبراهیم التیمی . . . ، عن أبیه ، قال : قال رجل : لو أدرکت رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم لخدمته ⁽³⁾ولفعلت .

فقال حذیفة : لقد رأیتنی ⁽⁴⁾لیلة الاحزاب - ونحن مع رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم - وکان رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم یصلّی من اللیل فی لیلة باردة ، لم أر قبله ولا بعد برداً کان أشدّ منه ، فحانت منی التفاتة ، فقال : « ألا رجل یذهب إلی هؤلاء فیأتینا بخبرهم ، جعله الله معی یوم القیامة ؟ » .

قال : فما قام منا إنسان ، قال : فسکتوا ، ثم عاد ، فسکتوا .

ثم قال : « یا أبا بکر ! » فقال : أستغفر الله ورسوله ، ثم قال : « إن .

شئت ذهبت » ، فقال : « یا عمر ! » فاستغفر ⁽¹⁾الله ورسوله ، ثم قال : « إن شئت ذهبت » ، ثم قال : « یا حذیفة ! » فقلت : لبّیک ! . . فقمت حتّی أتیت - وإن جنبیّ لیضربان من البرد - فمسح ‹ 322 › رأسی ووجهی ، ثم قال : « ائت هؤلاء القوم حتّی تأتینا بخبرهم ، ولا تحدثنّ حدثاً ⁽²⁾حتّی ترجع » ، ثم قال : « اللهم احفظه من بین یدیه ، ومن خلفه ، وعن یمینه ، وعن شماله ، ومن فوقه ، ومن تحته حتّی یرجع » .

قال : فلئن یکون أرسلنیها کان أحبّ إلیّ من الدنیا وما فیها .

قال : فانطلقتُ فأخذتُ أمشی نحوهم کأنّی أمشی فی حمام ، قال : فوجدتُهم قد أرسل الله علیهم ریحاً ، فقطعتْ أطنابهم وأبنیتهم ، وذهبتْ بخیولهم ، ولم تدع لهم شیئاً إلاّ هلکتْه ، قال : وأبو سفیان قاعد یصطلی عند نار له ، قال : فنظرتُ إلیه فأخذتُ سهماً فوضعتُه فی کبد قوسی - قال : وکان حذیفة ( رضی الله عنه ) رامیاً - فذکرتُ قول رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم : « لا تحدثنّ حدثاً ⁽³⁾حتّی ترجع » ، قال : فرددتُ سهمی فی کنانتی ⁽⁴⁾.

.

قال : فقال رجل من القوم : ألا إنّ فیکم عیناً للقوم ، قال : فأخذ کلٌ بید جلیسه ، فأخذتُ بید جلیسی ، فقلت : من أنت ؟ قال : سبحان الله ! أما تعرفنی ؟ ! أنا فلان بن فلان فأنا ⁽¹⁾رجل من هوازن ، فرجعتُ إلی النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم فأخبرتُه الخبر ، وکأنی أمشی فی حمام ، قال : فلمّا أخبرته ⁽²⁾ضحک حتّی بدأ ⁽³⁾أنیابه فی سواد اللیل ، وذهب عنّی الدفاء ، قال : فأدنانی رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ، فأنامنی عند رجلیه ، وألقی علیّ طرف ثوبه ، فانی کنت لألزق بطنی وصدری ببطن قدمه ، فلمّا أصبحوا هزم الله الأحزاب ، وهو قوله ( فَأَرْسَلْنَا عَلَیْهِمْ رِیحاً وَجُنُوداً لَّمْ تَرَوْهَا ) . ⁽⁴⁾انتهی .

خلاصه آنکه : روایت کرده رویانی و ابن عساکر از ابراهیم تیمی از پدرش که گفت : گفت مردی که : اگر در مییافتم عهد کرامت مهد جناب رسول خدا صلی الله علیه [ وآله ] وسلم [ را ] هر آیینه به خدمت آن جناب میپرداختم .

پس گفت حذیفه که : من دیدم خود را به شب احزاب ، و ما با جناب ]

رسول خدا صلی الله علیه [ وآله ] وسلم بودیم ، و آن جناب در شدت بَرْد - که مثلش گاهی ندیده ام - نماز میخواند ، پس آن جناب التفات به سوی ما فرمود و گفت که : « آیا نیست مردی که برود به سوی کفار و خبرشان آرد ، بگرداند خدای تعالی او را با من روز قیامت ؟ » گفت حذیفه : پس برنخاست از ما مردی و ساکت شدند ، بار دیگر آن جناب همین کلام را اعاده فرمود ، باز هم همه [ آن ] ها ساکت شدند .

پس بعد آن گفت آن جناب : « یا ابابکر تو برو » ، ابوبکر در جواب آن جناب گفت : ( استغفر الله ورسوله ) ، جناب رسول خدا صلی الله علیه [ وآله ] وسلم به او فرمود که : « اگر میخواستی میرفتی » .

بعد آن ، جناب رسول خدا صلی الله علیه [ وآله ] وسلم به عمر برای رفتن امر فرمود ، او هم در جواب کلمه ( استغفر الله ورسوله ) بر زبان آورد .

بعد آن جناب رسول خدا صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ⁽¹⁾به حذیفه امر فرمود ، حذیفه میگوید که : من لبیک در جواب آن جناب گفتم و برخاستم تا آنکه نزد آن جناب رفتم ، و هر دو پهلوی من از بَرْد میجنبیدند ، پس آن جناب بسود سر من و روی من و فرمود که : « برو به سوی این قوم کفار تا که خبرشان به ما بیاری ، و امری را حادث مکن تا آنکه رجوع کنی » .

و فرمود که : « بار خدایا حفظ کن حذیفه را از پیش او و پس او و از راست .

او و چپ او و از بالای او و زیر او تا آنکه رجوع نماید » .

گفت حذیفه که : این فرستادن رسول خدا صلی الله علیه [ وآله ] وسلم مرا دوست تر بود نزد من از دنیا ‹ 323 › و ما فیها .

گفت حذیفه : پس رفتم به سوی کفار و گویا در حمامی میرفتم ، و یافتم که : خدای تعالی فرستاده بود بادی که قطع کرده بود طنابها ⁽¹⁾و بناهای ایشان را ، و برده بود اسبهای ایشان را ، و تمامی اشیای ایشان را هلاک ساخته بود .

گفت حذیفه که : ابوسفیان نشسته بدن خود را به آتش گرم میساخت ، او را دیده ، من تیری در کمان نهادم ، پس یاد کردم قول رسول خدا صلی الله علیه [ وآله ] وسلم را که : « امری را حادث مکن تا رجوع کنی » ، پس تیر خود را در تیردان گذاشتم .

حذیفه میگوید که : گفت مردی از کفار که : آیا نیست در شما جاسوسی ؟ گفت حذیفه : پس گرفت هر شخص دست جلیس خود را و گرفتم من دست جلیس خود را و گفتم : کیستی تو ؟ گفت : سبحان الله ! آیا نمیشناسی تو مرا ؟ ! من فلان ابن فلانم ، من مردی از هوازنم .

پس رجوع کردم به سوی رسول خدا صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ، پس خبر را به آن جناب بیان کردم ، و در حالت رجوع هم در مثل حمام میرفتم ، و .

هرگاه به رسول خدا صلی الله علیه [ وآله ] وسلم خبر را گفتم ، آن جناب خنده فرمود تا آنکه ظاهر شدند دندانهای مبارک آن جناب در تاریکی شب ، و گرمی از من زائل شد ، پس رسول خدا صلی الله علیه [ وآله ] وسلم مرا گرم ساخت و خوابانید مرا نزدیک پای مبارک خود و بیفکند بر من طرف جامه خود را ، و من شکم و سینه خود را به پای مبارک آن جناب ملصق میکردم ، و هرگاه صبح کردیم هزیمت داد خدای تعالی احزاب را ، چنانچه در قول شریف [ خویش ] فرموده .

از این حدیث کمال جبن و بزدلی شیخین و عدم قبول ایشان حکم رسول ثقلین به غایت ظهور ظاهر شد .

و در روایت “ صحیح مسلم “ ⁽¹⁾واقع است که : حذیفه گفت که : هرگاه رسول خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) مرا به نام من خواند چاره نیافتم از آنکه برخیزم ⁽²⁾; لیکن شیخین اینقدر عدم امتثال امر پیغمبر ( صلی الله علیه وآله وسلم ) را سهل و آسان میدانستند که با آنکه رسول خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ایشان را به نام ایشان یاد فرمود و ارشاد نمود که بروید ⁽³⁾، برنخاستند و در جواب قول پیغمبر [ ( صلی الله علیه وآله وسلم ) ] ( أستغفر الله ) گفتند .

پس معلوم شد که شیخین امری را ترک کردند که از بجا آوری آن مؤمنی را .

چاره نبود ، لیکن ایشان کِی ایمان داشتند که امتثال امر آن حضرت را واجب میدانستند ، و ایشان را از آن چاره نباشد ! !

و مراد حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) از قول آن جناب : « إن شئت ذهبت » که با ابوبکر و عمر فرموده ، آنکه : اگر تو میخواستی میرفتی ، یعنی : چنین نیست که تو نمیتوانی رفت ، بلکه تو قادر هستی بر ذهاب و اگر میخواستی میرفتی . و این انکار و تشنیع صریح است از آن جناب بر ابوبکر و عمر .

و قرطبی در “ مفهم شرح صحیح مسلم “ در شرح این حدیث گفته :

وقوله علیه [ وآله ] السلام : « من یأتینی بخبر القوم » یتضمّن إخباره بسلامة المارّ ورجوعه إلیه . ⁽¹⁾انتهی .

و ظاهر است که شیخین به خوف هلاکت از جای خود برنخواستند و در جواب آن حضرت لفظ : ( استغفر الله ) بر زبان آوردند ، پس معلوم شد که شیخین رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) را - معاذ الله ! - صادق هم نمیپنداشتند .

و اگر معاندی التزام کند که : شیخین اگر چه میدانستند که کسی که خواهد رفت ، به سلامت باز خواهد گشت ، و خوف هلاک خود ‹ 324 › نداشتند ، لیکن محض به جهت شدّت برد ، امری را که امتثال آن به حسب حدیث “ صحیح مسلم “ لابدّ بود ترک کردند .

.

پس آن هم شناعتی کم نمیکند بلکه از این معلوم میشود که شیخین آنقدر جبان و نامرد بودند که به محض خوف برد و حرّ بی آنکه خوف هلاکت باشد بلکه یقین سلامت باشد ، اوامری که امتثال آن ضرور بود ترک میفرمودند !

اما آنچه گفته : و این طعن محتاج جواب نیست ; زیرا که کلام آن جناب صلی الله علیه [ وآله ] وسلم در این مقام به صورت عرض بود ، و عرض را حکم امر نیست .

پس بدان که در عرض و امر هیچ تفاوت نیست ، و چنانکه صیغه امر در شانزده معنا مستعمل شده از عرض نیز اکثر آن معانی ⁽¹⁾استنباط و استخراج توان کرد .

و آنچه متعلق این مقام است آنکه : عرض یا بر سبیل تخییر است یا بر سبیل طلب فعل ، و قوله تعالی : ( إِنّا عَرَضْنَا الأَمانَةَ عَلَی السَّماواتِ وَالأَرْضِ وَالْجِبالِ فَأَبَیْنَ أَنْ یَحْمِلْنَها ) ⁽²⁾محمول بر معنای اول است .

و کلام آن حضرت در اینجا از قِبل شقّ ثانی است ، لیکن موعود به جزای جمیل .

.

و نقل کردن حذیفه این قصه را در وقت تمنّا کردن مردی ادراک زمان رسول خدا ( صلی الله علیه وآله وسلم ) و حاضر شدن در جنگهای آن حضرت ، دلیل اظهار جبن اصحاب است .

و نیز عرض امانت بر سماوات و ارض و اِبای آنها از حمل آن محمول بر معنای مجازی است ، چنانچه لفظ : ( قول ) در قوله تعالی : ( فَقالَ لَها وَلِْلأَرْضِ ائْتِیا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً قالَتا أَتَیْنا طائِعینَ ) ⁽¹⁾بر آن دلالت دارد ، چنانچه غزالی در “ احیاء العلوم “ بعد ذکر این آیه گفته :

فالبلید یفتقر فی فهمه إلی أن یقدّر لهما حیاة تخلق للأرض والسماء ⁽²⁾، وعقلا وفهماً للخطاب ، وخطاباً هو صوت وحرف لتسمعه الأرض ; فیجیب ⁽³⁾بصوت وحرف ویقول ⁽⁴⁾: ( أتینا طائعین ) ، والبصیر یعلم أنّ ذلک لسان الحال وأنّه بناء عن کونها مسخرة بالضرورة ، مضطرّة ⁽⁵⁾إلی التسخیر . ⁽⁶⁾انتهی .

.

پس مراد از اِبای آسمان و زمین از تحمّل امانت عدم لیاقت آنها است ; به سبب فقدان عقل که مدار تکلیف بر معرفت است .

و اما آنچه گفته : و قرائن حالیه نیز مقتضی همین بود که امر شرعی تبلیغی نبود .

پس کذب محض و بهتان صرف است ، هیچ قرینه بر این معنا دلالت ندارد ، بلکه آیه کریمه : ( وَما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی * إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی ) ⁽¹⁾صریح دلالت میکند بر اینکه هر چه حضرت میگفت به حکم خدای تعالی شأنه میگفتند .

اما آنچه گفته : اگر امر هم بود ، چه لازم است که برای وجوب باشد ؟ !

پس وجه لزوم این معنا آنکه : هرگاه امر از قرینه صارفه خالی باشد محمول بر وجوب میشود ، کما بیّن فی کتب أصول الفقه .

اما آنچه گفته : بلکه جمله دعائیه - یعنی : « جعله الله معی یوم القیامة » - صریح دلالت بر ندب میکند .

پس منقوض است به اینکه : قوله ( صلی الله علیه وآله وسلم ) : « جعله الله معی » جمله دعائیه نیست ، بلکه جزای شرط است و مطابق با قوله تعالی : ( وَمَنْ یُطِعِ اللّهَ .

وَالرَّسُولَ فَأُولئِکَ مَعَ الَّذینَ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَالصِّدّیقینَ . . ) ⁽¹⁾إلی آخر الآیة ، و ترجمه اش این است : هر که اطاعت کند خدا و رسول او ( صلی الله علیه وآله وسلم ) را ، پس آن اطاعت کنندگان با کسانی خواهند بود که انعام کرده است خدای تعالی بر ایشان از پیغمبران ‹ 325 › و صدیقان و شهیدان .

و در حدیث صحیح وارد است : « المرء یحشر مع من أحبّ ⁽²⁾» یعنی : هر شخص با کسی محشور خواهد بود که آن کس را دوست میداشت ، پس کسی که تمنای معیت آن حضرت نکند البته از مصداق آیه کریمه : ( مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّهِ وَالَّذینَ مَعَهُ أَشِدّاءُ عَلَی الْکُفّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ ) ⁽³⁾محروم خواهد بود ، و همچنین از منطوق آیه کریمه : ( یُحِبُّهُمْ وَیُحِبُّونَهُ ) ⁽⁴⁾که تفسیر آن در باب امامت گذشت ⁽⁵⁾بی نصیب .

قوله : زیرا که در واجبات وعده مثوبات نمیفرمایند .

أقول : این کلام غرابت نظام موجب تحیّر اولی الافهام است ; زیرا که کسانی که تتبع احادیث نبویه کرده اند بر ایشان پوشیده نیست که در اکثر .

واجبات مثل : صوم و صلات و حج و زکات و غیر آن وعده ثوابهای مخصوص نموده اند ، و بر محبّت جناب امیر وحسنین ( علیهم السلام ) وعده ثواب مخصوص در احادیث بسیار مذکور است .

اما آنچه گفته : اگر امر برای وجوب [ هم باشد ، وجوب ] ⁽¹⁾به طریق کفایت خواهد بود بالقطع ، و وقت شدّت برودت هر کسی خواست که دیگری قیام نماید ، اگر بر هر یک واجب میشد مبادرت و مسارعت هر یکی لازم میآمد .

پس از این کلام او لازم میآید که اگر واجب کفایی فوری را همه مکلفین تأخیر نمایند و بجا نیارند کسی گنهکار نباشد ، حال آنکه این معنا بالقطع باطل است ، پس اگر چه این وجوب کفایی بود لیکن به سبب تأخیر ، جمیع صحابه مأمورین به این امر گنهکار شدند .

و مع هذا حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) شیخین را بالتعیّن برای رفتن امر فرموده بود ، پس این وجوب در حقّشان که بالیقین کفایی نبود ، پس در عصیان ایشان ⁽²⁾بالقطع شکّی نماند .

اما آنچه گفته : و اگر از این همه درگذریم این طعن متوجه به حضرت امیر ( علیه السلام ) خواهد شد ; زیرا که آن حضرت نیز در آن وقت حاضر بود نه غائب ، پس چرا امتثال امر نفرمود .

.

پس بنا بر کلام مخاطب البته - معاذ الله ! - لازم میآید که جناب امیر ( علیه السلام ) امتثال امر ⁽¹⁾رسالت مآب ( صلی الله علیه وآله وسلم ) نکرده باشد .

و جواب این اعتراض بر ذمّه او است ، و بر شیعه این اعتراض وارد نمیتواند شد به دو وجه :

وجه اول : آنکه این حدیث از احادیث اهل سنت است نه از احادیث شیعه ، پس به مرویات خود هوس الزام خصم بس غریب !

دوم : آنکه از کجا که جناب امیر ( علیه السلام ) در آن وقت حاضر بودند و در این خطاب داخل و بر امری دیگر غیر مقرر ، حال آنکه صاحب “ صواقع “ چونکه به زعم او شیعه به امثال این مطاعن - معاذ الله ! - جمیع صحابه را مطعون ساخته اند در مقام جواب از این طعن میگوید :

. . ولأنّ المخاطبین لم یکونوا جمیع الصحابة الخارجین عن المدینة معه صلی الله علیه [ وآله ] للمحاربة ، فإنّهم کانوا مفترقین فی العورات وحفر الخندق للمحافظة ، وکان معه صلی الله علیه [ وآله ] وسلم جماعة معدودة تحرسونه . ⁽²⁾انتهی .

پس از کجا که جناب امیر ( علیه السلام ) بر یکی از این خدمتها مأمور نباشد .

از اینجا پی به کمال عداوت و نصب این ناصب به جناب امیر ( علیه السلام ) میتوان .

برد که بالقطع نسبت عدم امتثال امر رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) به آن جناب نموده .

و کلام خدا و رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) ‹ 326 › که در مدح و ثنا [ ی ] مهاجرین و انصار وارد است بر همه ایشان به طریق کلیّت منطبق نمیتواند شد ; به دلیل آنچه در مطاعن خاصه و عامه در این باب ذکر یافته .

و حکایت عروة بن مسعود ثقفی که متضمن مشاهده بعضی حالات جزئیه بعضی اصحاب در وقت صلح حدیبیه است ، دلیل کلیّت و عموم احوال نمیتواند شد ، کما لا یخفی .

و قیاس حال صحابه بر حال انبیا [ ( علیهم السلام ) ] قیاس مع الفارق است ; زیرا که مخاطب خود در مواضع متعدده این کتاب گفته که صحابه نزد اهل سنت معصوم نیستند ⁽¹⁾.

و عصمت انبیا [ ( علیهم السلام ) ] را انکار نمیتواند کرد ، پس آنچه از انبیا [ ( علیهم السلام ) ] صادر شده محمول بر ترک اولی است .

.

طعن ششم : پیشگوئی دیگر ، صحابه در قیامت

قال : طعن ششم :

آنکه جناب پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلم به یاران خود فرمود که :

« أنا آخذ بحجزکم عن النار ، هلمّ عن النار ⁽¹⁾، هلمّ عن النار ، فتغلبونی ، وتقحمون ⁽²⁾فیها » .

و این طعن واهی تر از طعن اول است ; زیرا که در این کلام از سابق و لاحق مستفاد میشود که تمثیل حالت نبیّ و امت است ، هر نبیّ و هر امتی که باشد ، تخصیص به امت خود اصلا منظور نیست ، تخصیص به اصحاب خود چرا باشد ؟ !

و فی الواقع نفس شهوانی و غضبی هر شخص را به سوی دوزخ میکشد ، و ارشاد پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلم و نصیحت او از آن باز میدارد ، پس حالت هر پیغمبر صلی الله علیه [ وآله ] وسلم با امتیان ، حالت شخصی است که از راه شفقت و خیرخواهی کمربند شخصی را گرفته به [ سوی ] خود .

میکشد ، و آن شخص از غلبه غضب یا شهوت میخواهد که در آتش سوزان درآید ، و در اکثر نفوس که غلبه شهوت و غضب به نهایت میانجامد جذب و کشش پیغمبر کفایت نمیکند و در آتش میافتد .

و در اینجا مراد از ( نار ) آتشی است که در تمثیل مذکور آن رفته نه دوزخ آخرت ، و آن آتش کنایه از معاصی و شهوت است که غالباً موجب دخول نار آخرت میباشد گو در حقّ بعضی اشخاص نشود .

و مراد در اینجا وقوع صحابه در دوزخ نیست و الاّ مخالف صریح قرآن باشد قوله تعالی : ( وَکُنْتُمْ عَلی شَفا حُفْرَة مِنَ النّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْها ) ⁽¹⁾.

و نیز در قرآن مجید اعداد بهشت برای ایشان و وعده فوز عظیم و اجر حسن در آیات بسیار مذکور است .

و مع هذا اگر به عموم لفظ استدلال است پس هر همه را شامل باشد ، حضرت امیر ( علیه السلام ) نیز در آن داخل خواهد شد ، معاذ الله من ذلک !

و اگر به خصوص خطاب تمسک میکنند ، طعن الکلّ بفعل بعض لازم میآید ، و این خلل [ را ] در مطاعن سابقه نیز باید فهمید ⁽²⁾.

أقول :

علاّمه حسن بن مطهر حلّی - علیه الرحمه - در مطلب مسطور از کتاب مذکور گفته :

.

و فی الجمع بین الصحیحین فی الحدیث السادس بعد الثلاث مائة من المتفق علیه من مسند أبی هریرة عن النبیّ صلی الله علیه [ وآله ] وسلم قال : « مثلی ومثلکم کمثل رجل استوقد ناراً ، فلمّا أضاءت ما حولها جاء الفراش - یتهافت من الدوابّ - إلی النار ، یقعن فیها ، وجعل یحجزهنّ ، ویغلبه فیقحمن فیها » .

قال : « وذلک مثلی ومثلکم ، أنا آخذ بحجزکم ، هلمّوا عن النار . . هلمّوا عن النار . . فتغلبونی ، وتقحمون فیها » . ⁽¹⁾انتهی .

یعنی : « مثل من و مثل شما مانند مثل مردی است که ‹ 327 › روشن کرد آتش را ، پس هرگاه که روشن کرد آن آتش گرداگرد خود را ، میآید فراش - یعنی پروانه ها - به سوی آتش و میافتند در آن ، و آن کس آنها را منع میکرد از افتادن در آتش و آنها بر او غلبه میکردند و خود را در آتش میافکندند .

و این مثل من و مثل شما است ، من گیرنده ام جای گره بستن ازار شما که .

بیایید از آتش ، بیایید از آتش ، پس شما غلبه میکنید مرا و میافکنید خود را در آن آتش » .

در “ کنز العمّال “ این حدیث به این وجه مذکور است :

عن عمر ; قال : قال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم : « إنّی ممسک بحجزکم عن النار وتقاحمون فیها تقاحم الفراش والجنادب ، ویوشک أن أرسل حجزکم وأفرض ⁽¹⁾لکم علی الحوض ، فتردّون علیّ معاً ⁽²⁾أشتاتاً ، فأعرفکم بأسمائکم وسیماکم کما یعرف الرجلُ الغریبةَ من الإبل فی إبله ⁽³⁾، فیذهب بکم ذات الشمال ، وأُناشدکم فیه ربّ العالمین ، فأقول : « یا ربّ ! أمّتی » ، فیقول : « إنّک لا تدری ما أحدثوا بعدک ! إنّهم کانوا یمشون القهقری بعدک » ، فلا أعرفنّ أحدکم یحمل یوم القیامة شاة لها ثغاء ینادی : یا محمد ! یا محمد ! فأقول : « لا أملک لک من الله شیئا ، قد بلّغت » ; ولا أعرفنّ أحدکم یأتی یوم القیامة یحمل بعیراً له رغاء ینادی : یا محمد ! یا محمد ! فأقول : « لا أملک لک من الله شیئاً ، قد بلّغت » ; ولا أعرفنّ أحدکم یأتی یوم القیامة یحمل فرساً له حمحمة ینادی : یا محمد ! یا محمد ! فأقول : « لا أملک لک من الله شیئاً ، .

قد بلّغت » ; ولا أعرفنّ أحدکم یأتی یوم القیامة یحمل قشعاً من أدم ینادی : یا محمد ! یا محمد ! فأقول : « لا أملک لک من الله شیئاً ، قد بلّغت » .

الرامهرمزی فی الأمثال ، وسیار بن حاتم فی الزهد ، ورجاله ثقات . ⁽¹⁾انتهی .

و از این حدیث معلوم شد که حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) به صحابه اخبار فرمود که ایشان در جهنم برده خواهند شد ، و حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) شفاعت ایشان خواهد ساخت ، لیکن خدای تعالی در جواب خواهد فرمود که : « تو نمیدانی که ایشان بعدِ تو چه احداث کردند » .

و در حدیث حوض به صراحت مذکور است که این معامله در حق صحابه رو خواهد داد ، پس در اینجا مراد از ( امتی ) اصحاب اند ، فإنّ الحدیث یفسّر بعضه بعضاً .

و نیز جمله : ( إنّهم کانوا یمشون القهقری بعدک ) صریح دلالت دارد بر آنکه : این اشخاص همان کسانند که حالشان مخالف حالی شد که روبروی رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) بر آن حال بودند .

.

اما آنچه گفته : در این کلام از سابق و لاحق مستفاد میشود . . . الی آخر .

پس به غایت ظاهر است که آنچه مخاطب گفته اصلاً از حدیث مستفاد نمیشود ، بلکه از سابق و لاحق خلاف آن ظاهر میشود خصوصاً بعد ملاحظه حدیث “ کنز العمال “ ، کما لا یخفی علی من له أدنی مسکة .

اما آنچه گفته : تخصیص به امت خود اصلا منظور نیست ، تخصیص به اصحاب چرا باشد !

پس تأویلی است که منشأ آن به جز جهل و خبط و حماقت نمیتواند بود ; زیرا که در اول حدیث در قوله : « مثلی ومثلکم » اضافه لفظ : ( مثل ) به حرف ‹ 328 › ( یاء ) و حرف ( کاف و میم ) که بالقطع برای خصوص متکلم و جمع مخاطبین موضوع است واقع است ، و باز آن حضرت این قول را به جهت تأکید در وسط حدیث تکرار فرموده ، و بعد از آن در قوله : « أنا آخذ بحجزکم » حرف ( کاف و میم ) را که ضمیر مخاطب است اعاده نموده .

و لفظ : « هلموا إلیّ عن النار » صیغه امر جمع مخاطبین است ، بعد از آن در قوله : « فتغلبونی فتقمحون فیها » صیغه رجال مخاطبین ⁽¹⁾به حرف استقبال مع ( یاء متکلم ) واقع است ، و این همه خصوصیات به اصرح دلالات تنصیص میکند بر آنکه مراد آن حضرت از این خطاب ، اصحاب حاضرین خود است .

نه اشخاص غائبین از امّت آن حضرت تا به دیگر امم چه رسد !

اما آنچه گفته : در اینجا مراد از ( نار ) آتشی است که در تمثیل مذکور آن رفته .

پس در “ کنز العمال “ تصریح وارد شده که : مراد به این ( نار ) نار جهنم است ، چنانچه فقره « فیذهب بکم ذات الشمال » بر آن دلالت دارد .

اما آنچه گفته : و الاّ مخالفت صریح قرآن است ، قوله : ( وَکُنْتُمْ عَلی شَفا حُفْرَة مِنَ النّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْها ) .

پس مراد از آن جمیع صحابه نیست ، بلکه خطاب به طرف بعض صحابه است و اگر نه لازم آید که جمیع مرتدین و منافقین در آتش دوزخ داخل نشوند ، و آن خلاف اجماع است .

و همین است جواب از آنچه گفته : و نیز در قرآن مجید اعداد بهشت برای ایشان و وعده فوز عظیم و اجر حسن در آیات بسیار مذکور است .

اما آنچه گفته : اگر به عموم لفظ استدلال است ، پس هر همه را شامل باشد ، حضرت امیر ( علیه السلام ) نیز در آن داخل خواهد شد ، معاذ الله من ذلک !

پس بدان که توهم احتمال صدق این شقّ باطل ، دلیل خارجیت و ناصبیت او است ، اول شامل بودن حضرت امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) در این خطاب ثابت باید

کرد بعد از آن زبان اعتراض باید گشود .

و نیز چون حضرت امیرالمؤمنین ( علیه السلام ) به موجب نصّ قرآنی ‹ 329 › نفس رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) بود ، از این خطاب خارج باشد به دلیل خروج متکلم از آن .

و نیز حضرت رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) در حقّ آن حضرت فرمود :

« إنّی لا أخاف علیک أن ترجع کافراً بعد إیمان ⁽¹⁾» .

یعنی : « به درستی که من نمیترسم بر تو اینکه کافر شوی بعد از ایمان » .

اما آنچه گفته : و اگر به خصوص خطاب تمسک میکنند ، طعن الکلّ بفعل البعض لازم میآید .

پس این کلام دلیل نافهمی و نادانی او است ; زیرا که غرض علمای شیعه از طعن صحابه آن نیست که جمیع صحابه به طریق قضیه موجبه کلیه مطعون هستند ، بلکه مراد ایشان آن است که قضیه موجبه کلیه : ( الصحابة کلّهم عدول ) ، کذب محض و دروغ صرف است ; زیرا که بعضی از ایشان مطعون هستند به دلیل ثبوت مضمون قضیه مهمله که در حکم قضیه جزئیه است ، و همین است جواب از آیات و احادیثی که در مدح صحابه وارد شده و مخاطب در جواب طعن هشتم از مطاعن صحابه ذکر کرده ، فلیتذکّر .

.

طعن هفتم : دنیا طلبی وحسادت صحابه

قال : طعن هفتم :

آنکه در “ صحیح مسلم “ واقع است که عبدالله بن عمرو بن العاص روایت میکند :

إنّ رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم قال : « إذا فتحت علیکم خزائن فارس والروم أیّ قوم أنتم ؟ » قال عبد الرحمن بن عوف : کما أمرنا الله تعالی ، ‹ 329 › فقال رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم : « کلاّ بل تتنافسون ، ثمّ تتحاسدون ، ثمّ تتدابرون ، ثمّ تتباغضون » .

جواب از این طعن آنکه : در اینجا حذف تتمه حدیث نموده بر محل طعن اقتصار نموده اند ، و عبارت آینده را که مبیّن مراد و دافع طعن از صحابه است در شکم فرو برده [ اند ] از قبیل تمسّک ملحدی به کلمه ( لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ ) ⁽¹⁾. و سرقت احادیث در مثل این مقام به غایت قبیح است ، تتمه این حدیث این است :

.

ثمّ تنطلقون إلی مساکن المهاجرین فتحملون بعضهم علی رقاب بعض .

و از این تتمه صریح معلوم شد که : این تحاسد و تباغض و تدابرکنندگان ، فرقه دیگر است غیر از مهاجرین ، و آن فرقه یا انصارند یا غیر ایشان ، از انصار خود هرگز به وقوع نیامد که مهاجرین را بر غلانیده با هم بجنگانند ، پس این فرقه نیست مگر از تابعین ; زیرا که صحابه که حرف در آنها میرود منحصرند در مهاجرین و انصار ، و بودن این فرقه از مهاجرین به موجب حدیث باطل شد ، و بودن این فرقه از انصار [ را ] واقع تکذیب کرد .

و از همین حدیث صراحتاً فهمیده شد که این عمل شنیع بعد از فتح خزائن فارس و روم خواهد شد که جماعتی ⁽¹⁾از زمره شما به سبب کثرت فتوح و خزائن ، بغی و تکبّر و فساد خواهند ورزید ، و مهاجرین را که خلافت و ریاست حق آنها است به سخنان سحرآمیز خود فریفته با همدیگر خواهند جنگانید .

حالا در تواریخ باید دید که این جماعت کدام کسان بوده اند ، از آن جمله محمد بن ابی بکر است ، و از آن جمله مالک اشتر است ، و از آن جمله مروان بن الحکم است ، و امثال ایشان ، پس اصلا این طعن متوجه به صحابه نیست و الاّ در کلام پیغمبر کذب لازم آید .

.