مشخصات کتاب
سرشناسه : مجلسی، محمد باقربن محمدتقی، 1037 - 1110ق.
Majlesi, Mohammad Baqir
عنوان قراردادی : بحار الانوار .فارسی - عربی
عنوان و نام پدیدآور : بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار علیهم السلام- بحار الانوار / دریاهای نور :مجموعه ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم السلام با ترجمه فارسی / محمدباقر مجلسی؛ [مترجم] موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان؛ ویراستار ادبی موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.
مشخصات نشر : اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1399 -
مشخصات ظاهری : ج.
شابک : دوره 978-622-6962-65-0 : ؛ ج.1 978-622-6962-64-3 : ؛ ج.2 978-622-6962-66-7 : ؛ ج.3 978-622-6962-68-1 : ؛ ج.4 978-622-6962-70-4 ؛ ج.5 978-622-696272-8 : ؛ ج. 6 978-622-696274-2 : ؛ ج. 7 978-622-696276-6 : ؛ ج.8:978-622-696278-0 ؛ ج.9:978-622-696280-3 ؛ ج.10 978-622-6962-82-7 : ؛ ج.11 978-622-6962-84-1 : ؛ ج.12:978-622-6962-86-5 ؛ ج. 13 978-622-6962-88-9: ؛ ج. 14 978-622-6962-90-2: ؛ ج.15 978-622-6962-92-6 : ؛ ج.16:978-622-6962-94-0 ؛ ج.17 978-622-6962-96-4 : ؛ ج.18 978-622-6962-98-8 : ؛ ج.19 978-622-6962-62-9 : ؛ ج.20 978-622-7524-16-1 : ؛ ج. 21 978-622-7524-17-8 : ؛ ج. 22 978-622-7524-18-5 : ؛ ج.23:978-622-7524-19-2
وضعیت فهرست نویسی : فیپا
یادداشت : فارسی - عربی.
یادداشت : کتابنامه.
مندرجات : ج.1. کتاب عقل و جهل.- ج.2. کتاب علم.- ج.3. کتاب توحید 1.- ج 4. کتاب توحید.- ج 5 . کتاب عدل و معاد 1.- ج 6 . کتاب عدل و معاد 2.- ج.7. کتاب عدل و معاد 3.- ج.8. کتاب عدل و معاد 4.- ج.9. کتاب احتجاج و مناظره 1.- ج.10. کتاب احتجاج و مناظره 2.- ج.11. تاریخ پیامبران 1.- ج. 13. تاریخ پیامبران 3.- ج. 14. تاریخ پیامبران 4.- ج.15. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 1.- ج.16. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 2.- ج.17. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 3.- ج.18. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 4.- ج.19. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 5.- ج.20. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 6.- ج.21. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 7.- ج.22. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 8
موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.
Hadith (Shiites) -- Texts -- 17th century
شناسه افزوده : موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان
رده بندی کنگره : BP135
رده بندی دیویی : 297/212
شماره کتابشناسی ملی : 7351844
اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا
متن عربی مطابقت داده شده با چاپ :
سرشناسه: مجلسی محمد باقربن محمدتقی 1037 - 1111ق.
عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.
مشخصات نشر: بیروت داراحیاء التراث العربی [ -13].
مشخصات ظاهری: ج - نمونه.
یادداشت: عربی.
یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، 1403ق. [1360].
یادداشت: جلد108،103،94،91،92،87،67،66،65،52،24(چاپ سوم: 1403ق.=1983م.=[1361]).
یادداشت: کتابنامه.
مندرجات: ج .24. کتاب الامامة. ج.52. تاریخ الحجة. ج67،66،65. الایمان و الکفر. ج.87. کتاب الصلاة . ج. 92،91 .الذکر و الدعا. ج. 94. کتاب السوم. ج.103.فهرست المصادر. ج.108.الفهرست.-
موضوع: احادیث شیعه — قرن 11ق
رده بندی کنگره: BP135/م3ب31300 ی ح
رده بندی دیویی: 297/212
شماره کتابشناسی ملی: 1680946
ترجمه بحارالانوار جلد 97: کتاب جهاد، امر به معروف و نهی از منکر و کتاب زیارت
سرشناسه : مجلسی، محمد باقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.
عنوان قراردادی : بحار الانوار .فارسی .برگزیده
عنوان و نام پدیدآور :ترجمه بحارالانوار [کتاب]/ اثر محمدباقر مجلسی،مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه های عمومی کشور.
مشخصات نشر : تهران : نهاد کتابخانه های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -
مشخصات ظاهری : ج.
شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5
وضعیت فهرست نویسی : فیپا
یادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).
یادداشت : کتابنامه.
مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلی الله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم السلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم السلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیه السلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنت ها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت
موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.
شناسه افزوده : نهاد کتابخانه های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر
رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392
رده بندی دیویی : 297/212
شماره کتابشناسی ملی : 3348985
کتاب الجهاد
أبواب الجهاد و المرابطة و ما یتعلق بذلک من المطالب
باب 1 وجوب الجهاد و فضله
الآیات
البقرة: وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ یُقْتَلُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْواتٌ بَلْ أَحْیاءٌ وَ لکِنْ لا تَشْعُرُونَ (1)
و قال تعالی: وَ قاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ الَّذِینَ یُقاتِلُونَکُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَیْثُ أَخْرَجُوکُمْ وَ الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ (2)و قال: وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّی لا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَ یَکُونَ الدِّینُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوانَ إِلَّا عَلَی الظَّالِمِینَ (3).
و قال: وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ(4)و قال: کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتالُ وَ هُوَ کُرْهٌ لَکُمْ وَ عَسی أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ عَسی أَنْ تُحِبُّوا شَیْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَکُمْ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (5)و قال تعالی:
کتاب الجهاد
جهاد و مقابله با دشمن و مطالب مربوط به آن
باب اول : وجوب جهاد و فضیلت آن
آیات
وَ لَا تَقُولُوا لِمَنْ یُقْتَلُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْیَاءٌ وَ لَکِنْ لَا تَشْعُرُونَ.(6)
{و کسانی را که در راه خدا کشته می شوند مرده نخوانید بلکه زنده اند ولی شما نمی دانید}.
{و در راه خدا با کسانی که با شما می جنگند بجنگید، ولی از اندازه در نگذرید، زیرا خداوند تجاوزکاران را دوست نمی دارد، و هر کجا بر ایشان دست یافتید آنان را بکشید، و همان گونه که شما را بیرون راندند آنان را بیرون برانید، [چرا که] فتنه [=شرک] از قتل بدتر است}.
{با آنان بجنگید تا دیگر فتنه ای نباشد، و دین مخصوص خدا شود، پس اگر دست برداشتند تجاوز جز بر ستمکاران روا نیست}.
{و از میان مردم کسی است که جان خود را برای طلب خشنودی خدا می فروشد، و خدا نسبت به [این] بندگان مهربان است.
إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أُولئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ (1)و قال تعالی: وَ قاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ (2)و قال تعالی: قالَ الَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَ اللَّهُ مَعَ الصَّابِرِینَ (3)و قال تعالی: وَ لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَ لکِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْعالَمِینَ (4)و قال تعالی: لا إِکْراهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِ (5).
آل عمران: و قال تعالی أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمَّا یَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِینَ جاهَدُوا مِنْکُمْ وَ یَعْلَمَ الصَّابِرِینَ (6)و قال: وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ ما ضَعُفُوا وَ مَا اسْتَکانُوا وَ اللَّهُ یُحِبُّ الصَّابِرِینَ وَ ما کانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ إِسْرافَنا فِی أَمْرِنا وَ ثَبِّتْ أَقْدامَنا وَ انْصُرْنا عَلَی الْقَوْمِ الْکافِرِینَ فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْیا وَ حُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ وَ اللَّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ (7)و قال تعالی: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ کَفَرُوا وَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِی الْأَرْضِ أَوْ کانُوا غُزًّی لَوْ کانُوا عِنْدَنا ما ماتُوا وَ ما قُتِلُوا لِیَجْعَلَ اللَّهُ ذلِکَ حَسْرَةً فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللَّهُ یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَحْمَةٌ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُونَ وَ لَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَی اللَّهِ تُحْشَرُونَ (8)و قال تعالی: وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ فَرِحِینَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ
{بر شما کارزار واجب شده است در حالی که برای شما ناگوار است، و بسا چیزی را خوش نمی دارید و آن برای شما خوب است، و بسا چیزی را دوست می دارید و آن برای شما بد است، و خدا می داند و شما نمی دانید}.
{آنان که ایمان آورده و کسانی که هجرت کرده و راه خدا جهاد نموده اند آنان به رحمت خدا امیدوارند خداوند آمرزنده مهربان است}.
و َقَاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ.(10)
قَالَ الَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو اللَّهِ کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَ اللَّهُ مَعَ الصَّابِرِینَ.(11)
{کسانی که به دیدار خداوند یقین داشتند گفتند: بسا گروهی اندک که بر گروهی بسیار به اذن خدا پیروز شدند و خداوند با شکیبایان است}.
{و اگر خداوند برخی از مردم را به وسیله برخی دیگر دفع نمی کرد، قطعا زمین تباه می گردید، ولی خداوند نسبت به جهانیان تفضل دارد}.
{در دین هیچ اجباری نیست و راه از بیراهه بخوبی آشکار شده است}.
{ آیا پنداشتید که داخل بهشت می شوید بی آنکه خداوند جهادگران و شکیبایان شما را معلوم بدارد}.
{و چه بسیار پیامبرانی که همراه او توده های انبوه کارزار کردند و در برابر آنچه در راه خدا بدیشان رسید سستی نورزیدند و ناتوان نشدند و تسلیم [دشمن] نگردیدند و خداوند شکیبایان را دوست دارد، و سخن آنان جز این نبود که گفتند: پروردگارا، گناهان ما و زیاده روی ما در کارمان را بر ما ببخش و گامهای ما را استوار دار و ما را بر گروه کافران یاری ده، پس خداوند پاداش این دنیا و پاداش نیک آخرت را به آنان عطا کرد و خداوند نیکوکاران را دوست دارد}.
{ای کسانی که ایمان آورده اید همچون کسانی نباشید که کفر ورزیدند و به برادرانشان هنگامی که به سفر رفته [و در سفر مردند] و یا جهادگر شدند [و کشته شدند] گفتند: اگر نزد ما [مانده] بودند نمی مردند و کشته نمی شدند [شما چنین سخنانی مگویید] تا خدا آن را در دلهایشان حسرتی قرار دهد و خدا[ست که] زنده می کند و می میراند و خدا[ست که] به آنچه می کنید بیناست، و اگر در راه خدا کشته شوید یا بمیرید قطعا آمرزش خدا و رحمت او از [همه] آنچه [آنان] جمع می کنند بهتر است، و اگر [در راه جهاد] بمیرید یا کشته شوید قطعا به سوی خدا گردآورده خواهید شد}.
1) سورة البقرة: 218.
2) سورة البقرة: 244.
3) سورة البقرة: 249.
4) سورة البقرة: 251.
5) سورة البقرة: 256.
6) سورة آل عمران: 142.
7) سورة آل عمران: 146- 148.
8) سورة آل عمران: 156- 157.
9) . بقره / 218
10) . بقره / 244
11) . بقره / 249
12) . بقره / 251
13) . بقره / 256
14) . آل عمران / 142
15) . آل عمران / 146 - 148
16) . آل عمران / 156 - 158
مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ وَ أَنَّ اللَّهَ لا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ (1)و قال تعالی: فَالَّذِینَ هاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ وَ أُوذُوا فِی سَبِیلِی وَ قاتَلُوا وَ قُتِلُوا لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئاتِهِمْ وَ لَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ اللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ (2)
النساء: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَکُمْ فَانْفِرُوا ثُباتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِیعاً(3)و قال تعالی: فَلْیُقاتِلْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ الَّذِینَ یَشْرُونَ الْحَیاةَ الدُّنْیا بِالْآخِرَةِ وَ مَنْ یُقاتِلْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَیُقْتَلْ أَوْ یَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً(4)إلی قوله الَّذِینَ آمَنُوا یُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا یُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِ الطَّاغُوتِ فَقاتِلُوا أَوْلِیاءَ الشَّیْطانِ إِنَّ کَیْدَ الشَّیْطانِ کانَ ضَعِیفاً(5)و قال تعالی: لا یَسْتَوِی الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ غَیْرُ أُولِی الضَّرَرِ وَ الْمُجاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِینَ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَی الْقاعِدِینَ دَرَجَةً وَ کُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنی وَ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِینَ عَلَی الْقاعِدِینَ أَجْراً عَظِیماً دَرَجاتٍ مِنْهُ وَ مَغْفِرَةً وَ رَحْمَةً وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِیماً(6)
المائدة: وَ جاهِدُوا فِی سَبِیلِهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ (7)و قال تعالی: یُجاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ لا یَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ (8)
الأنفال: وَ مَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ (9)و قال سبحانه: فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لکِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَ ما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لکِنَّ اللَّهَ رَمی (10)و قال تعالی: وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّی لا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَ یَکُونَ الدِّینُ کُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِما یَعْمَلُونَ
مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لَا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ.(11)
{هرگز کسانی را که در راه خدا کشته شده اند مرده مپندار، بلکه زنده اند که نزد پروردگارشان روزی داده می شوند، به آنچه خدا از فضل خود به آنان داده است شادمانند، و برای کسانی که از پی ایشانند و هنوز به آنان نپیوسته اند شادی می کنند که نه بیمی بر ایشان است و نه اندوهگین می شوند، بر نعمت و فضل خدا و اینکه خداوند پاداش مؤمنان را تباه نمی گرداند شادی می کنند}.
{پس کسانی که هجرت کرده و از خانه های خود رانده شده و در راه من آزار دیده و جنگیده و کشته شده اند بدیهایشان را از آنان می زدایم و آنان را در باغهایی که از زیر [درختان] آن نهرها روان است درمی آورم [این] پاداشی است از جانب خدا و پاداش نیکو نزد خداست}.
{ای کسانی که ایمان آورده اید [در برابر دشمن] آماده باشید [=اسلحه خود را برگیرید] و گروه گروه [به جهاد] بیرون روید یا به طور جمعی روانه شوید}.
{پس باید کسانی که زندگی دنیا را به آخرت سودا می کنند در راه خدا بجنگند و هر کس در راه خدا بجنگد و کشته یا پیروز شود به زودی پاداشی بزرگ به او خواهیم داد}.
{کسانی که ایمان آورده اند در راه خدا کارزار می کنند و کسانی که کافر شده اند در راه طاغوت می جنگند پس با یاران شیطان بجنگید که نیرنگ شیطان [در نهایت] ضعیف است}.
{مؤمنان خانه نشین که زیان دیده نیستند با آن مجاهدانی که با مال و جان خود در راه خدا جهاد می کنند یکسان نمی باشند، خداوند کسانی را که با مال و جان خود جهاد می کنند به درجه ای بر خانه نشینان مزیت بخشیده و همه را خدا وعده [پاداش] نیکو داده و[لی] مجاهدان را بر خانه نشینان به پاداشی بزرگ برتری بخشیده است، [پاداش بزرگی که] به عنوان درجات و آمرزش و رحمتی از جانب او [نصیب آنان می شود] و خدا آمرزنده مهربان است} .
{و در راهش جهاد کنید باشد که رستگار شوید}.
{در راه خدا جهاد می کنند و از سرزنش هیچ ملامتگری نمی ترسند}.
{ و پیروزی جز از نزد خدا نیست}.
{و شما آنان را نکشتید بلکه خدا آنان را کشت و چون [ریگ به سوی آنان] افکندی تو نیفکندی بلکه خدا افکند}.
1) سورة آل عمران: 169- 171.
2) سورة آل عمران: 196.
3) سورة النساء: 71.
4) سورة النساء: 74.
5) سورة النساء: 76.
6) سورة النساء: 95- 96.
7) سورة المائدة: 35.
8) سورة المائدة: 54.
9) سورة الأنفال: 10.
10) سورة الأنفال: 17.
11) . آل عمران / 169 - 171
12) . آل عمران / 196
13) . نساء / 71
14) . نساء / 74
15) . نساء / 76
16) . نساء / 95 و 96
17) . مائده / 35
18) . مائده / 54
19) . انفال / 10
20) . انفال / 17
بَصِیرٌ(1)
التوبة: قاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَیْدِیکُمْ وَ یُخْزِهِمْ وَ یَنْصُرْکُمْ عَلَیْهِمْ وَ یَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ وَ یُذْهِبْ غَیْظَ قُلُوبِهِمْ وَ یَتُوبُ اللَّهُ عَلی مَنْ یَشاءُ وَ اللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ (2)و قال تعالی: أَ جَعَلْتُمْ سِقایَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ جاهَدَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ لا یَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْفائِزُونَ یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوانٍ وَ جَنَّاتٍ لَهُمْ فِیها نَعِیمٌ مُقِیمٌ خالِدِینَ فِیها أَبَداً إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ (3)و قال تعالی: وَ قاتِلُوا الْمُشْرِکِینَ کَافَّةً کَما یُقاتِلُونَکُمْ کَافَّةً(4)و قال سبحانه: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ما لَکُمْ إِذا قِیلَ لَکُمُ انْفِرُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَی الْأَرْضِ أَ رَضِیتُمْ بِالْحَیاةِ الدُّنْیا مِنَ الْآخِرَةِ فَما مَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا فِی الْآخِرَةِ إِلَّا قَلِیلٌ إِلَّا تَنْفِرُوا یُعَذِّبْکُمْ عَذاباً أَلِیماً وَ یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَکُمْ وَ لا تَضُرُّوهُ شَیْئاً وَ اللَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ(5).
إلی قوله تعالی: انْفِرُوا خِفافاً وَ ثِقالًا وَ جاهِدُوا بِأَمْوالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (6)إلی قوله سبحانه قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلَّا إِحْدَی الْحُسْنَیَیْنِ وَ نَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِکُمْ أَنْ یُصِیبَکُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَیْدِینا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَکُمْ مُتَرَبِّصُونَ (7)إلی قوله تعالی فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ وَ کَرِهُوا أَنْ یُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ قالُوا لا تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کانُوا یَفْقَهُونَ (8)إلی قوله تعالی لکِنِ الرَّسُولُ
بَصِیرٌ.(9)
{و با آنان بجنگید تا فتنه ای بر جای نماند و دین یکسره از آن خدا گردد پس اگر [از کفر] بازایستند قطعا خدا به آنچه انجام می دهند بیناست}.
{با آنان بجنگید خدا آنان را به دست شما عذاب و رسوایشان می کند و شما را بر ایشان پیروزی می بخشد و دلهای گروه مؤمنان را خنک می گرداند، و خشم دلهایشان را بب رد و خدا توبه هر که را بخواهد می پذیرد و خدا دانای حکیم است}.
{آیا سیراب ساختن حاجیان و آباد کردن مسجد الحرام را همانند [کار] کسی پنداشته اید که به خدا و روز بازپسین ایمان آورده و در راه خدا جهاد می کند [نه این دو] نزد خدا یکسان نیستند و خدا بیدادگران را هدایت نخواهد کرد، کسانی که ایمان آورده و هجرت کرده و در راه خدا با مال و جانشان به جهاد پرداخته اند نزد خدا مقامی هر چه والاتر دارند و اینان همان رستگارانند، پروردگارشان آنان را از جانب خود به رحمت و خشنودی و باغهایی [در بهشت] که در آنها نعمتهایی پایدار دارند مژده می دهد، جاودانه در آنها خواهند بود در حقیقت خداست که نزد او پاداشی بزرگ است}.
{و همگی با مشرکان بجنگید چنانکه آنان همگی با شما می جنگند}.
{ای کسانی که ایمان آورده اید شما را چه شده است که چون به شما گفته می شود در راه خدا بسیج شوید کندی به خرج می دهید، آیا به جای آخرت به زندگی دنیا دل خوش کرده اید، متاع زندگی دنیا در برابر آخرت جز اندکی نیست، اگر بسیج نشوید [خدا] شما را به عذابی دردناک عذاب می کند و گروهی دیگر به جای شما می آورد و به او زیانی نخواهید رسانید و خدا بر هر چیزی تواناست} .
{سبکبار و گرانبار بسیج شوید و با مال و جانتان در راه خدا جهاد کنید اگر بدانید این برای شما بهتر است}.
{بگو آیا برای ما جز یکی از این دو نیکی را انتظار می برید در حالی که ما انتظار می کشیم که خدا از جانب خود یا به دست ما عذابی به شما برساند پس انتظار بکشید که ما هم با شما در انتظاریم}.
{بر جای ماندگان به [خانه] نشستن خود پس از رسول خدا شادمان شدند و از اینکه با مال و جان خود در راه خدا جهاد کنند کراهت داشتند و گفتند در این گرما بیرون نروید بگو اگر دریابند آتش جهنم سوزان تر است}.
1) سورة الأنفال: 40.
2) سورة التوبة: 14- 15.
3) سورة التوبة: 19- 22.
4) سورة التوبة: 36.
5) سورة التوبة: 40- 41.
6) سورة التوبة: 42.
7) سورة التوبة: 52.
8) سورة التوبة: 81.
9) . انفال / 39
10) . توبه / 14 و 15
11) . توبه / 19 - 22
12) . توبه / 36
13) . توبه / 38 و 39
14) . توبه / 41
15) . توبه / 52
16) . توبه / 81
وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ وَ أُولئِکَ لَهُمُ الْخَیْراتُ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِینَ فِیها ذلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ (1)و قال تعالی: إِنَّ اللَّهَ اشْتَری مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا فِی التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ أَوْفی بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَیْعِکُمُ الَّذِی بایَعْتُمْ بِهِ وَ ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاکِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّاهُونَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ الْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ (2)إلی قوله سبحانه ما کانَ لِأَهْلِ الْمَدِینَةِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ یَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَ لا یَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ لا یُصِیبُهُمْ ظَمَأٌ وَ لا نَصَبٌ وَ لا مَخْمَصَةٌ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ لا یَطَؤُنَ مَوْطِئاً یَغِیظُ الْکُفَّارَ وَ لا یَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَیْلًا إِلَّا کُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ وَ لا یُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِیرَةً وَ لا کَبِیرَةً وَ لا یَقْطَعُونَ وادِیاً إِلَّا کُتِبَ لَهُمْ لِیَجْزِیَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ وَ ما کانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا کَافَّةً فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذِینَ یَلُونَکُمْ مِنَ الْکُفَّارِ وَ لْیَجِدُوا فِیکُمْ غِلْظَةً وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ (3)
الحج: أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللَّهَ عَلی نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَ لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَ بِیَعٌ وَ صَلَواتٌ وَ مَساجِدُ یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللَّهِ کَثِیراً وَ لَیَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ یَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِیٌّ عَزِیزٌ(4)
العنکبوت: وَ مَنْ جاهَدَ فَإِنَّما یُجاهِدُ لِنَفْسِهِ إِنَّ اللَّهَ لَغَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ (5)
وَالَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ جَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَأُولَئِکَ لَهُمُ الْخَیْرَاتُ وَأُولَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ* أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا ذَلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ.(6)
{ولی پیامبر و کسانی که با او ایمان آورده اند با مال و جانشان به جهاد برخاسته اند و اینانند که همه خوبیها برای آنان است اینان همان رستگارانند، خدا برای آنان باغهایی آماده کرده است که از زیر [درختان] آن نهرها روان است و در آن جاودانه اند این همان رستگاری بزرگ است} .
{در حقیقت خدا از مؤمنان جان و مالشان را به [بهای] اینکه بهشت برای آنان باشد خریده است همان کسانی که در راه خدا می جنگند و می کشند و کشته می شوند [این] به عنوان وعده حقی در تورات و انجیل و قرآن بر عهده اوست و چه کسی از خدا به عهد خویش وفادارتر است پس به این معامله ای که با او کرده اید شادمان باشید و این همان کامیابی بزرگ است، [آن مؤمنان] همان توبه کنندگان پرستندگان سپاسگزاران روزه داران رکوع کنندگان سجده کنندگان وادارندگان به کارهای پسندیده بازدارندگان از کارهای ناپسند و پاسداران مقررات خدایند و مؤمنان را بشارت ده}.
{مردم مدینه و بادیه نشینان پیرامونشان را نرسد که از [فرمان] پیامبر خدا سر باز زنند و جان خود را عزیزتر از جان او بدانند چرا که هیچ تشنگی و رنج و گرسنگیی در راه خدا به آنان نمی رسد و در هیچ مکانی که کافران را به خشم می آورد قدم نمی گذارند و از دشمنی غنیمتی به دست نمی آورند مگر اینکه به سبب آن عمل صالحی برای آنان [در کارنامه شان] نوشته می شود زیرا خدا پاداش نیکوکاران را ضایع نمی کند، و هیچ مال کوچک و بزرگی را انفاق نمی کنند و هیچ وادیی را نمی پیمایند مگر اینکه به حساب آنان نوشته می شود تا خدا آنان را به بهتر از آنچه می کردند پاداش دهد، و شایسته نیست مؤمنان همگی [برای جهاد] کوچ کنند پس چرا از هر فرقه ای از آنان دسته ای کوچ نمی کنند تا [دسته ای بمانند و] در دین آگاهی پیدا کنند و قوم خود را وقتی به سوی آنان بازگشتند بیم دهند باشد که آنان [از کیفر الهی] بترسند، ای کسانی که ایمان آورده اید با کافرانی که مجاور شما هستند کارزار کنید و آنان باید در شما خشونت بیابند و بدانید که خدا با تقواپیشگان است}.
{به کسانی که جنگ بر آنان تحمیل شده رخصت [جهاد] داده شده است چرا که مورد ظلم قرار گرفته اند و البته خدا بر پیروزی آنان سخت تواناست، همان کسانی که بناحق از خانه هایشان بیرون رانده شدند [آنها گناهی نداشتند] جز اینکه می گفتند پروردگار ما خداست و اگر خدا بعضی از مردم را با بعض دیگر دفع نمی کرد صومعه ها و کلیساها و کنیسه ها و مساجدی که نام خدا در آنها بسیار برده می شود سخت ویران می شد و قطعا خدا به کسی که [دین] او را یاری می کند یاری می دهد چرا که خدا سخت نیرومند شکست ناپذیر است}.
{و هر که بکوشد تنها برای خود می کوشد زیرا خدا از جهانیان سخت بی نیاز است} .
محمد: ذلِکَ وَ لَوْ یَشاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لکِنْ لِیَبْلُوَا بَعْضَکُمْ بِبَعْضٍ وَ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَلَنْ یُضِلَّ أَعْمالَهُمْ سَیَهْدِیهِمْ وَ یُصْلِحُ بالَهُمْ وَ یُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ عَرَّفَها لَهُمْ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ یَنْصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدامَکُمْ (1)و قال تعالی: فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلی لَهُمْ طاعَةٌ وَ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ (2)و قال وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ حَتَّی نَعْلَمَ الْمُجاهِدِینَ مِنْکُمْ وَ الصَّابِرِینَ وَ نَبْلُوَا أَخْبارَکُمْ (3)و قال تعالی فَلا تَهِنُوا وَ تَدْعُوا إِلَی السَّلْمِ وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَ اللَّهُ مَعَکُمْ وَ لَنْ یَتِرَکُمْ أَعْمالَکُمْ (4)
الفتح: وَ لِلَّهِ جُنُودُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ کانَ اللَّهُ عَلِیماً حَکِیماً(5)
الحجرات: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتابُوا وَ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أُولئِکَ هُمُ الصَّادِقُونَ (6).
الصف: إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الَّذِینَ یُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِهِ صَفًّا کَأَنَّهُمْ بُنْیانٌ مَرْصُوصٌ (7)و قال تعالی: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلی تِجارَةٍ تُنْجِیکُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِیمٍ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ یُدْخِلْکُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَ مَساکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنَّاتِ عَدْنٍ ذلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ وَ أُخْری تُحِبُّونَها نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَ فَتْحٌ قَرِیبٌ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا أَنْصارَ اللَّهِ کَما قالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ لِلْحَوارِیِّینَ مَنْ أَنْصارِی إِلَی اللَّهِ قالَ الْحَوارِیُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ فَآمَنَتْ طائِفَةٌ مِنْ بَنِی إِسْرائِیلَ وَ کَفَرَتْ طائِفَةٌ فَأَیَّدْنَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلی عَدُوِّهِمْ فَأَصْبَحُوا ظاهِرِینَ (8).
ذَلِکَ وَلَوْ یَشَاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَلَکِنْ لِیَبْلُوَ بَعْضَکُمْ بِبَعْضٍ وَالَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَلَنْ یُضِلَّ أَعْمَالَهُمْ* سَیَهْدِیهِمْ وَیُصْلِحُ بَالَهُمْ* وَیُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ عَرَّفَهَا لَهُمْ* یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ یَنْصُرْکُمْ وَیُثَبِّتْ أَقْدَامَکُمْ.(9)
{اگر خدا می خواست از ایشان انتقام می کشید ولی [فرمان پیکار داد] تا برخی از شما را به وسیله برخی [دیگر] بیازماید و کسانی که در راه خدا کشته شده اند هرگز کارهایشان را ضایع نمی کند، به زودی آنان را راه می نماید و حالشان را نیکو می گرداند، و در بهشتی که برای آنان وصف کرده آنان را درمی آورد، ای کسانی که ایمان آورده اید اگر خدا را یاری کنید یاریتان می کند و گامهایتان را استوار می دارد}.
{اما چون سوره ای صریح نازل شد و در آن نام کارزار آمد آنان که در دلهایشان مرضی هست مانند کسی که به حال بیهوشی مرگ افتاده به تو می نگرند،[ولی] فرمان پذیری و سخنی شایسته}.
{و البته شما را می آزماییم تا مجاهدان و شکیبایان شما را باز شناسانیم و گزارشهای [مربوط به] شما را رسیدگی کنیم}.
{پس سستی نورزید و [کافران را] به آشتی مخوانید [که] شما برترید و خدا با شماست و از [ارزش] کارهایتان هرگز نخواهد کاست}.
{و سپاهیان آسمانها و زمین از آن خداست و خدا همواره دانای سنجیده کار است}.
{در حقیقت مؤمنان کسانی اند که به خدا و پیامبر او گرویده و [دیگر] شک نیاورده و با مال و جانشان در راه خدا جهاد کرده اند اینانند که راست کردارند}.
{در حقیقت خدا دوست دارد کسانی را که در راه او صف در صف چنانکه گویی بنایی ریخته شده از سرب اند جهاد می کنند}.
{ای کسانی که ایمان آورده اید آیا شما را بر تجارتی راه نمایم که شما را از عذابی دردناک می رهاند، به خدا و فرستاده او بگروید و در راه خدا با مال و جانتان جهاد کنید این [گذشت و فداکاری] اگر بدانید برای شما بهتر است، تا گناهانتان را بر شما ببخشاید و شما را در باغهایی که از زیر [درختان] آن جویبارها روان است و [در] سراهایی خوش در بهشتهای همیشگی درآورد این [خود] کامیابی بزرگ است، و [رحمتی] دیگر که آن را دوست دارید یاری و پیروزی نزدیکی از جانب خداست و مؤمنان را [بدان] بشارت ده، ای کسانی که ایمان آورده اید یاران خدا باشید همان گونه که عیسی بن مریم به حواریون گفت: یاران من در راه خدا چه کسانی اند؟ حواریون گفتند: ما یاران خداییم، پس طایفه ای کفر ورزیدند و کسانی را که گرویده بودند بر دشمنانشان یاری کردیم تا چیره شدند}.
الأخبار
«1»
الْهِدَایَةُ: الْجِهَادُ فَرِیضَةٌ وَاجِبَةٌ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی خَلْقِهِ بِالنَّفْسِ وَ الْمَالِ مَعَ إِمَامٍ عَادِلٍ فَمَنْ لَمْ یَقْدِرْ عَلَی الْجِهَادِ مَعَهُ بِالنَّفْسِ وَ الْمَالِ فَلْیُخْرِجْ بِمَالِهِ مَنْ یُجَاهِدُ عَنْهُ وَ مَنْ لَمْ یَقْدِرْ عَلَی الْمَالِ وَ کَانَ قَوِیّاً لَیْسَتْ لَهُ عِلَّةٌ تَمْنَعُهُ فَعَلَیْهِ أَنْ یُجَاهِدَ بِنَفْسِهِ .
وَ الْجِهَادُ عَلَی أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ فَجِهَادَانِ فَرْضٌ وَ جِهَادٌ سُنَّةٌ لَا یُقَامُ إِلَّا مَعَ فَرْضٍ وَ جِهَادٌ سُنَّةٌ .
فَأَمَّا أَحَدُ الْفَرْضَیْنِ فَمُجَاهَدَةُ نَفْسِهِ عَنْ مَعَاصِی اللَّهِ وَ هُوَ مِنْ أَعْظَمِ الْجِهَادِ وَ مُجَاهَدَةُ الَّذِینَ یَلُونَکُمْ مِنَ الْکُفَّارِ فَرْضٌ وَ أَمَّا الْجِهَادُ الَّذِی هُوَ سُنَّةٌ لَا یُقَامُ إِلَّا مَعَ فَرْضٍ فَإِنَّ مُجَاهَدَةَ الْعَدُوِّ فَرْضٌ عَلَی جَمِیعِ الْأُمَّةِ وَ لَوْ تَرَکَتِ الْجِهَادَ لَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ وَ هَذَا هُوَ مِنْ عَذَابِ الْأُمَّةِ وَ هُوَ سُنَّةٌ عَلَی الْإِمَامِ أَنْ یَأْتِیَ الْعَدُوَّ مَعَ الْأُمَّةِ فَیُجَاهِدَهُمْ وَ أَمَّا الْجِهَادُ الَّذِی هُوَ سُنَّةٌ فَکُلُّ سُنَّةٍ أَقَامَهَا الرَّجُلُ وَ جَاهَدَ فِی إِقَامَتِهَا وَ بُلُوغِهَا وَ إِحْیَائِهَا فَالْعَمَلُ وَ السَّعْیُ فِیهَا مِنْ أَفْضَلِ الْأَعْمَالِ لِأَنَّهُ إِحْیَاءُ سُنَّةٍ(1).
وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: مَنْ سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً فَلَهُ أَجْرُهَا وَ أَجْرُ مَنْ عَمِلُوهَا مِنْ غَیْرِ أَنْ یَنْتَقِصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَیْ ءٌ(2).
وَ قَدْ رُوِیَ: أَنَّ الْکَادَّ عَلَی عِیَالِهِ مِنْ حَلَالٍ کَالْمُجَاهِدِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ (3).
وَ رُوِیَ: أَنَّ جِهَادَ الْمَرْأَةِ حُسْنُ التَّبَعُّلِ (4).
وَ رُوِیَ: أَنَّ الْحَجَّ جِهَادُ کُلِّ ضَعِیفٍ (5).
«2»
نَهْجُ الْبَلَاغَةِ، مِنْ خُطْبَةٍ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الْجِهَادَ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ فَتَحَهُ اللَّهُ لِخَاصَّةِ أَوْلِیَائِهِ وَ هُوَ لِبَاسُ التَّقْوَی وَ دِرْعُ اللَّهِ الْحَصِینَةُ وَ جُنَّتُهُ الْوَثِیقَةُ فَمَنْ تَرَکَهُ رَغْبَةً عَنْهُ أَلْبَسَهُ اللَّهُ ثَوْبَ الذُّلِّ وَ شَمْلَةَ الْبَلَاءِ وَ دُیِّثَ
روایات
روایت 1
الهدایة: جهاد کردن با جان و مال در معیت امام عادل فریضه واجبی است که خداوند عزّ و جلّ آن را بر بندگان خویش مقدر داشته است، و هر کسی که توانایی جهاد کردن با جان و مال در معیت امام عادل را نداشته باشد، باید کسی را با مال و اموال خود برای خروج و جهاد در راه خدا آماده سازد، و هر کسی که مال و اموالی ندارد ولی توانمند و سالم است و هیچ مرضی ندارد که او را از جهاد منع کند، باید خود شخصاً به جهاد بپردازد.
جهاد بر چهار قسم است: دو قسم آن واجب می باشد، دو قسم دیگر یکی جهاد مستحبی است که جز همراه با فریضه ای از فرایض انجام نمی گیرد و دیگری جهاد مستحب است.
اما یکی از دو جهاد واجب پیکار با نفس به منظور جلوگیری از انجام معصیت های خداوند است و این بزرگ ترین نوع جهاد است؛ جهاد واجب ِدیگر پیکار با کافرانی است که در نزدیکی و مجاورت شما قرار دارند؛ نوع سوم جهاد، جهاد مستحبّی است که جز به همراه فریضه ای از فرایض انجام نمی گیرد، به این ترتیب که پیکار با دشمن بر تمام امّت فرض است و اگر جهاد ترک شود گرفتار عذاب خواهند شد، و این از جمله عذاب های نازل شده بر امت است، ولی برای امام مستحب است که همراه امت به سوی دشمن رفته و با آنان پیکار کند؛ اما جهاد مستحبّ شامل انجام تمام اعمالی است که سنّت است، که شخص آن ها را به پا داشته و در به پا داشتن، ابلاغ و احیای آن ها مجاهدت می کند، پس تلاش و کوشش در این راه از برترین اعمال است، چرا که باعث احیای سنّت ها است.(6)
پیامبر صلّی الله علیه و آله فرموده است: هر کسی که سنّت حسنه ای را پایه گذاری کند، اجر و پاداش انجام آن سنت و نیز پاداش کسانی که بدان عمل کرده اند برای او ثبت می گردد، بدون اینکه از اجر عمل کنندگان به آن سنّت کاسته شود.(7)
روایت شده است که هر کسی از راه حلال برای کسب روزی خانواده اش تلاش نماید، مانند کسی است که در راه خدا به جهاد و مبارزه می پردازد.(8)
همچنین روایت شده که جهادِ زن، حسن شوهر داری او است، و در روایت آمده که حجّ، جهاد هر انسان ضعیف است.(9)
روایت 2
نهج البلاغة: در یکی از خطبه های امیرالمؤمنین علیه السلام آمده است: همانا جهاد در راه خدا، دری از درهای بهشت است که خدا آن را به روی دوستان مخصوص خویش گشوده است. جهاد، لباس تقوا و زره محکم و سپر مطمئن خداوند است، کسی که جهاد را ناخوشایند دانسته و ترک کند، خدا لباس ذلّت و خواری بر او می پوشاند و دچار بلا و مصیبت می شود و
بِالصَّغَارِ وَ الْقَمَاءِ-(1)وَ ضُرِبَ عَلَی قَلْبِهِ بِالْأَسْدَادِ وَ أُدِیلَ (2)الْحَقُّ مِنْهُ بِتَضْیِیعِ الْجِهَادِ وَ سِیمَ الْخَسْفَ وَ مُنِعَ النَّصَفَ. إلی آخر ما مر فی کتاب الفتن (3).
«3»
لی، [الأمالی للصدوق] عَلِیُّ بْنُ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ مَاجِیلَوَیْهِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ ثَابِتٍ عَنْ زَیْدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام: فَإِنَّ فِی الْجَنَّةِ لَشَجَرَةً یَخْرُجُ مِنْ أَعْلَاهَا الْحُلَلُ وَ مِنْ أَسْفَلِهَا خَیْلٌ بُلْقٌ مُسْرَجَةٌ مُلْجَمَةٌ ذَوَاتُ أَجْنِحَةٍ لَا تَرُوثُ وَ لَا تَبُولُ فَیَرْکَبُهَا أَوْلِیَاءُ اللَّهِ فَتَطِیرُ بِهِمْ فِی الْجَنَّةِ حَیْثُ شَاءُوا فَیَقُولُ الَّذِی أَسْفَلَ مِنْهُمْ یَا رَبَّنَا مَا بَلَغَ بِعِبَادِکَ هَذِهِ الْکَرَامَةَ فَیَقُولُ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ إِنَّهُمْ کَانُوا یَقُومُونَ اللَّیْلَ وَ لَا یَنَامُونَ وَ یَصُومُونَ النَّهَارَ وَ لَا یَأْکُلُونَ وَ یُجَاهِدُونَ الْعَدُوَّ وَ لَا یَجْبُنُونَ وَ یَتَصَدَّقُونَ وَ لَا یَبْخَلُونَ (4).
«4»
لی، [الأمالی للصدوق] عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَشْرَفُ الْمَوْتِ قَتْلُ الشَّهَادَةِ(5).
«5»
لی، [الأمالی للصدوق] بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ وَهْبِ بْنِ وَهْبٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ جَبْرَئِیلَ علیه السلام أَخْبَرَنِی بِأَمْرٍ قَرَّتْ بِهِ عَیْنِی وَ فَرِحَ بِهِ قَلْبِی قَالَ یَا مُحَمَّدُ مَنْ غَزَا غَزْوَةً فِی سَبِیلِ اللَّهِ مِنْ أُمَّتِکَ فَمَا أَصَابَتْهُ قَطْرَةٌ مِنَ السَّمَاءِ أَوْ صُدَاعٌ إِلَّا کَانَتْ لَهُ شَهَادَةً یَوْمَ الْقِیَامَةِ(6).
«6»
لی، [الأمالی للصدوق] وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لِلْجَنَّةِ بَابٌ یُقَالُ لَهُ بَابُ الْمُجَاهِدِینَ یَمْضُونَ إِلَیْهِ فَإِذَا هُوَ مَفْتُوحٌ وَ هُمْ مُتَقَلِّدُونَ سُیُوفَهُمْ وَ الْجَمْعُ فِی
کوچک و ذلیل می گردد، دل او در پرده گمراهی مانده و حق از او روی می گرداند، به دلیل ترک جهاد، به خواری محکوم و از عدالت محروم می گردد. تا پایان آنچه در کتاب الفتن ذکر شد.(7)
روایت 3
أمالی الصدوق: زید بن علی از پدر و او نیز از جدش علیهم السلام روایت کرده که امام علی علیه السلام فرمود: همانا در بهشت درختی وجود دارد که از بالای آن جواهرات و از زیرش اسب های ابلق زین دار و افسار شده ای خارج می شوند که بال دار هستند و سرگین و بول نمی کنند، پس اولیای خدا بر پشت آن اسب ها سوار شده و آنان را در هر جای بهشت که بخواهند به پرواز در خواهند آورد، آن گاه کسانی که در مرتبه ای پایین تر از آنان قرار گرفته اند می گویند: پروردگارا، چه عملی بندگان تو را به این کرامت و ارجمندی رسانده است؟ خداوند متعال می فرماید: به راستی که آن ها شبانه و به قصد عبادت برمی خاستند و نمی خوابیدند، در طول روز روزه بودند و چیزی نمی خوردند، به جهاد و پیکار با دشمن می پرداختند و هراسی به دل راه نمی دادند و صدقه می دادند و بخل نمی ورزیدند.(8)
روایت 4
أمالی الصدوق: از امام صادق علیه السلام روایت شده که رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: با شرافت ترین نوع مرگ، شهادت و کشته شدن در راه خدا است.(9)
روایت 5
أمالی الصدوق: امام صادق علیه السلام از پدرش و او نیز از جدش علیهم السلام روایت کرده که رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: به راستی که جبرئیل علیه السلام مرا خبری داد که از آن چشمانم روشن و قلبم شاد گشت، گفت: ای محمد، هر فردی از افراد امت تو که در غزوه ای از غزوات و در راه خدا به جهاد و پیکار بپردازد، قطره ای از آسمان به او اصابت نمی کند و یا به سر درد (مختصری) مبتلا نمی گردد مگر آنکه در روز قیامت برای او شهادت و گواهی خیر می دهند.(10)
روایت 6
أمالی الصدوق: رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرموده است: در بهشت دروازه ای است که دروازه مجاهدین نامیده می شود، مجاهدین در حالی که شمشیرهایشان را به گردن دارند به سوی آن دروازه حرکت می کنند و آن را گشوده می یابند، حال
1) القماء: الذل و القمی ء الذلیل الصغیر.
2) أدیل. بمعنی تحول و منه التداول، و المقصود غلب علیه، و منه الادالة بمعنی الغلبة.
3) نهج البلاغة- محمّد عبده- ج 1 ص 63.
4) أمالی الصدوق ص 291 و فیه( عتاق) بدل( بلق).
5) لم نعثر علیه فی مظانه.
6) أمالی الصدوق ص 577.
7) . نهج البلاغة محمد عبده 1 : 63
8) . أمالی الصدوق: 291
9) . سند این حدیث را نیافتیم.
10) . أمالی الصدوق: 577
الْمَوْقِفِ وَ الْمَلَائِکَةُ تُرَحِّبُ بِهِمْ فَمَنْ تَرَکَ الْجِهَادَ أَلْبَسَهُ اللَّهُ ذُلًّا فِی نَفْسِهِ وَ فَقْراً فِی مَعِیشَتِهِ وَ مَحْقاً فِی دِینِهِ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَعَزَّ أُمَّتِی بِسَنَابِکِ خَیْلِهَا وَ مَرَاکِزِ رِمَاحِهَا(1).
«7»
لی، [الأمالی للصدوق] بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ بَلَّغَ رِسَالَةَ غَازٍ کَانَ کَمَنْ أَعْتَقَ رَقَبَةً وَ هُوَ شَرِیکُهُ فِی بَابِ غَزْوَتِهِ (2).
أقول
روی فی ثو هذا الخبر و الخبرین الذین هما قبله عن أبیه عن سعد عن البرقی (3).
«8»
ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ الْمُغِیرَةِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: خُیُولُ الْغُزَاةِ هِیَ خُیُولُهُمْ فِی الْجَنَّةِ(4).
«9»
ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ أَبِی هَمَّامٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ غَزْوَانَ عَنِ السَّکُونِیِّ: مِثْلَهُ (5).
«10»
ثو، [ثواب الأعمال](6)لی، [الأمالی للصدوق] مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْخَیْرُ کُلُّهُ فِی السَّیْفِ وَ تَحْتَ ظِلِّ السَّیْفِ وَ لَا یُقِیمُ النَّاسَ إِلَّا السَّیْفُ وَ السُّیُوفُ مَقَالِیدُ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ(7).
«11»
ب، [قرب الإسناد] أَبُو الْبَخْتَرِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ علیهم السلام أَنَّهُ قَالَ: الْقَتْلُ قَتْلَانِ قَتْلُ کَفَّارَةٍ وَ قَتْلُ دَرَجَةٍ وَ الْقِتَالُ قِتَالانِ قِتَالُ الْفِئَةِ الْکَافِرَةِ حَتَّی یُسْلِمُوا وَ قِتَالُ الْفِئَةِ الْبَاغِیَةِ حَتَّی یَفِیئُوا(8).
آنکه جمعیت در آنجا حاضر است و فرشتگان به آنان خوش آمد می گویند، هر کسی که ترک جهاد کند، خداوند لباس ذلّت و خواری بر او پوشانده و فقر را بر زندگی اش حاکم می گرداند و دینش را دچار تباهی و نابودی می سازد، همانا خداوند متعال امّت مرا به واسطه سُمّ اسب ها و محل به زمین زدن نیزه هایشان عزّت و بزرگی بخشیده است.(9)
روایت 7
أمالی الصدوق: رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرموده است: هر کسی که نامه و پیام مجاهدی را (به بستگانش) برساند، مانند کسی است که برده ای را آزاد کرده باشد و در اجر و ثواب جهاد کردن او شریک است.(10)
می گویم
این حدیث و دو حدیث قبل از آن، در ثواب الأعمال نیز روایت شده اند.(11)
روایت 8
ثواب الأعمال: امام صادق از پدرش علیهما السلام روایت کرده که رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرموده است: اسب های مجاهدان، در بهشت نیز اسب آنان خواهند بود.(12)
روایت 9
ثواب الأعمال: نظیر این حدیث با سندی متفاوت روایت شده است.(13)
روایت 10
ثواب الأعمال، أمالی الصدوق: امام صادق از پدرانش علیهم السلام روایت کرده که رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: خیر به صورت کامل در شمشیر و زیر سایه آن است، چیزی غیر از شمشیر مردم را راست و استوار نمی گرداند و شمشیرها کلیدهای بهشت و جهنّم هستند.(14)
روایت 11
قرب الإسناد: از امام علی علیه السلام روایت شده که فرمود: قتل دو نوع است: قتل کفّاره (کشته شدن با قصاص) و قتل درجه (کشته شدن در جهاد)، پیکار کردن نیز دو نوع است: پیکار کردن با گروه کافران تا اسلام آورند، و پیکار کردن با گروه یاغیان و متجاوزان تا به مسیر مستقیم باز گردند.(15)
1) أمالی الصدوق ص 577.
2) نفس المصدر 578.
3) ثواب الأعمال ص 172.
4) لم نجده بهذا السند فی( ثو) و لکنه موجود فی أمالی الصدوق ص 578 و لعل الاشتباه فی الرمز من سهو النسّاخ.
5) ثواب الأعمال ص 172.
6) نفس المصدر ص 172.
7) أمالی الصدوق ص 578.
8) قرب الإسناد ص 62.
9) . أمالی الصدوق: 577
10) . أمالی الصدوق: 577
11) . ثواب الأعمال: 172
12) . ثواب الأعمال: 172
13) . ثواب الأعمال: 172
14) . ثواب الأعمال: 172 ، امالی الصدوق: 578
15) . قرب الأسناد: 62
«12»
ل، [الخصال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ: مِثْلَهُ (1).
«13»
ع، [علل الشرائع](2)ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: کُلُّ ذَنْبٍ یُکَفِّرُهُ الْقَتْلُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ إِلَّا الدَّیْنَ فَإِنَّهُ لَا کَفَّارَةَ لَهُ إِلَّا أَدَاؤُهُ أَوْ یَقْضِیَ صَاحِبُهُ أَوْ یَعْفُوَ الَّذِی لَهُ الْحَقُ (3).
«14»
ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ ابْنِ هَمَّامٍ عَنِ ابْنِ غَزْوَانَ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ: فَوْقَ کُلِّ بِرٍّ بِرٌّ حَتَّی یُقْتَلَ الرَّجُلُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَإِذَا قُتِلَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَلَیْسَ فَوْقَهُ بِرٌّ وَ فَوْقَ کُلِّ عُقُوقٍ عُقُوقٌ حَتَّی یَقْتُلَ الرَّجُلُ أَحَدَ وَالِدَیْهِ فَإِذَا قَتَلَ أَحَدَهُمَا فَلَیْسَ فَوْقَهُ عُقُوقٌ (4).
«15»
کِتَابُ الْغَایَاتِ، قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ (5).
«16»
ل، [الخصال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ یُونُسَ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام قَالَ: مَا مِنْ قَطْرَةٍ أَحَبَّ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ قَطْرَتَیْنِ قَطْرَةِ دَمٍ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ قَطْرَةِ دَمْعَةٍ فِی سَوَادِ اللَّیْلِ لَا یُرِیدُ بِهَا عَبْدٌ إِلَّا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَ (6).
«17»
ل، [الخصال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: ثَلَاثٌ مَنْ کُنَّ فِیهِ زَوَّجَهُ اللَّهُ مِنَ الْحُورِ الْعِینِ کَیْفَ شَاءَ کَظْمُ الْغَیْظِ وَ الصَّبْرُ عَلَی السُّیُوفِ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ رَجُلٌ أَشْرَفَ عَلَی مَالٍ حَرَامٍ فَتَرَکَهُ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَ (7).
«18»
ل، [الخصال] الْخَلِیلُ عَنْ أَبِی الْقَاسِمِ الْبَغَوِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْجَعْدِ عَنْ شُعْبَةَ
روایت 12
الخصال: نظیر این حدیث روایت شده است.(8)
روایت 13
علل الشرایع، الخصال: امام باقر علیه السلام فرموده است: جهاد و پیکار در راه خدا کفاره هر گناهی است، غیر از دَین و بدهی که آن را کفّاره ای نیست جز پرداختن توسط بدهکار یا کسی که طلبکار است، دین را ببخشد.
روایت 14
الخصال: امام صادق از پدرانش علیهم السلام روایت کرده که پیامبر صلّی الله علیه و آله فرمود: بالاتر از هر خیر، خیری وجود دارد تا زمانی که شخص در راه خدا کشته می شود، آن گاه که در راه خدا کشته شود بالاتر از آن خیری متصوّر نیست، و بالاتر از هر عصیان، عصیانی وجود دارد تا زمانی که شخص یکی از والدین خود را را به قتل می رساند، آن گاه که یکی از والدین را به قتل رساند بالاتر از آن عصیان و گناهی متصوّر نیست.(9)
روایت 15
کتاب الغایات: نظیر این حدیث از پیامبر صلّی الله علیه و آله روایت شده است.(10)
روایت 16
الخصال: ابوحمزه ثمالی از علی بن الحسین علیهما السلام روایت کرده که فرمود: دو قطره نزد خداوند از هر قطره ای محبوب ترند: قطره خونی که در راه خدا ریخته می شود، و قطره اشکی که در تاریکی شب سرازیر شده و بنده چیزی غیر از رضایت خداوند عزّ و جلّ را به واسطه آن طلب نمی کند.(11)
روایت 17
الخصال: امام صادق علیه السلام فرموده است: سه خصلت وجود دارند که در هر کسی باشند خداوند حوریان را هر گونه بخواهد به ازدواجش درمی آورد: فروخوردن خشم، صبر و مقاومت در مقابل شدّت و حدّت شمشیرها به خاطر کسب رضایت خداوند عزّ و جلّ، و مردی که به مال حرامی دست می یابد و به خاطر خدا آن را رها می سازد.(12)
روایت 18
الخصال:
عَنِ الْوَلِیدِ بْنِ الغیزان [الْغِیرَوَانِ] عَنْ أَبِی عَمْرٍو الشَّیْبَانِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ سَأَلْتُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله: أَیُّ الْأَعْمَالِ أَحَبُّ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ الصَّلَاةُ لِوَقْتِهَا قُلْتُ ثُمَّ أَیُّ شَیْ ءٍ قَالَ بِرُّ الْوَالِدَیْنِ قُلْتُ ثُمَّ أَیُّ شَیْ ءٍ قَالَ الْجِهَادُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ فَحَدَّثَنِی بِهَذَا وَ لَوِ اسْتَزَدْتُهُ لَزَادَنِی (1).
«19»
ل، [الخصال] بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِنَّ أَحَبَّ الْأَعْمَالِ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الصَّلَاةُ وَ الْبِرُّ وَ الْجِهَادُ(2).
«20»
مع، [معانی الأخبار](3)ل، [الخصال]: فِی خَبَرِ أَبِی ذَرٍّ أَنَّهُ سَأَلَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله أَیُّ الْأَعْمَالِ أَحَبُّ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ إِیمَانٌ بِاللَّهِ وَ جِهَادٌ فِی سَبِیلِهِ قَالَ قُلْتُ فَأَیُّ الْجِهَادِ أَفْضَلُ قَالَ مَنْ عُقِرَ جَوَادُهُ وَ أُهَرِیقَ دَمُهُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ (4).
«21»
ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِیمَانٌ لَا شَکَّ فِیهِ وَ غَزْوٌ لَا غُلُولَ فِیهِ وَ حَجٌّ مَبْرُورٌ وَ أَوَّلُ مَنْ یَدْخُلُ الْجَنَّةَ شَهِیدٌ وَ عَبْدٌ مَمْلُوکٌ أَحْسَنَ عِبَادَةَ رَبِّهِ وَ نَصَحَ لِسَیِّدِهِ وَ رَجُلٌ عَفِیفٌ مُتَعَفِّفٌ ذُو عِبَادَةٍ(5).
أقول
قد مضی خطبة أمیر المؤمنین صلوات الله علیه بالنخیلة فی هذا المعنی مع تفسیره فی أبواب تاریخه علیه السلام.
«22»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: الْمَوْتُ طَالِبٌ وَ مَطْلُوبٌ لَا یُعْجِزُهُ الْمُقِیمُ وَ لَا یَفُوتُهُ الْهَارِبُ فَقَدِّمُوا وَ لَا تَتَّکِلُوا فَإِنَّهُ لَیْسَ عَنِ الْمَوْتِ مَحِیصٌ إِنَّکُمْ إِنْ لَمْ تُقْتَلُوا تَمُوتُوا وَ الَّذِی نَفْسُ عَلِیٍّ بِیَدِهِ لَأَلْفُ ضَرْبَةٍ بِالسَّیْفِ عَلَی الرَّأْسِ أَهْوَنُ
از عبدالله بن مسعود روایت شده که گفت: از رسول صلّی الله علیه و آله پرسیدم: کدام عمل نزد خدا از هر عملی محبوب تر است؟ پیامبر صلّی الله علیه و آله فرمود: نماز سر وقت، گفتم سپس کدام عمل؟ فرمود: نیکی به والدین، گفتم: سپس کدام عمل؟ فرمود: جهاد در راه خداوند عزّ و جلّ؛ عبدالله بن مسعود گوید: پیامبر این مقدار بیان فرمود و اگر از ایشان بیشتر می پرسیدم اعمال بیشتری را برای من برمی شمرد.(6)
روایت 19
الخصال: ابن مسعود از پیامبر صلّی الله علیه و آله روایت کرده که فرمود: محبوب ترین اعمال نزد خداوند عبارتند از: نماز، نیکی و جهاد.(7)
روایت 20
معانی الأخبار، الخصال: در حدیث آمده است که ابوذر از پیامبر صلّی الله علیه و آله پرسید: کدام عمل نزد خداوند عزّ و جلّ از هر عملی محبوب تر است؟ پیامبر فرمود: ایمان به خدا و جهاد در راه او، (ابوذر گوید:) گفتم: برترین جهاد کدام است؟ پیامبر فرمود: جهادی است که اسب مجاهد در آن زخمی شده و خون خود او در راه خدا ریخته شود.(8)
روایت 21
عیون أخبار الرضا: امام رضا از پدرانش علیهم السلام روایت کرده که پیامبر صلّی الله علیه و آله فرمود: برترین اعمال نزد خداوند، ایمان بدون شکّ و تردید، جهاد بدون غلّ و غش و حجّ پذیرفته شده می باشد؛ و نخستین کسانی که وارد بهشت می شوند عبارتند از: شهید، بنده و برده ای که به بهترین شیوه بندگی اربابش را به جا می آورد و خیر خواه مولا و سرور خویش است، و مرد پاکدامن و با عفتی که اهل عبادت و پرستش خداوند است.(9)
می گویم
خطبه امیر المؤمنین علیه السلام در نخلیه با همین مضمون و همچنین تفسیر آن در ابواب تاریخ ایشان ذکر گردید.
روایت 22
أمالی الطوسی: از امام علی علیه السلام روایت شده که فرمود: مرگ طالب و مطلوب است، آن ها که در نبرد مقاومت دارند و آن ها که فرار می کنند، هیچ کدام را از چنگال مرگ رهایی نیست، پس پیش روید و سستی نورزید، چرا که هیچ راه گریزی از مرگ متصوّر نیست، شما اگر کشته هم نشوید بالأخره خواهید مُرد، سوگند به آن کس که جان علی در دست اوست، هزار ضربت شمشیر بر سر من آسان تر
1) الخصال ج 1 ص 107 و الصواب فی سنده الولید بن العیزار بن حریث و هو مترجم فی کتب العامّة.
2) الخصال ج 1 ص 122.
3) لم نجده فی مظانه.
4) الخصال ج 2 ص 300 ضمن حدیث طویل.
5) عیون أخبار الرضا ج 2 ص 28 بتفاوت و زیادة فی آخره و أخرجه المفید فی أمالیه ص 54 و لیس فیه( شهید).
6) . الخصال 1 : 107
7) . الخصال 1 : 53
8) . الخصال 2 : 300، سند این حدیث را در معانی الأخبار نیافتیم.
9) . عیون أخبار الرضا 2 : 28، شیخ مفید نیز در أمالی خود صفحه 54 این حدیث را روایت کرده است.
مِنْ مَوْتٍ عَلَی فِرَاشٍ (1).
«23»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: أَفْضَلُ مَا تَوَسَّلَ بِهِ الْمُتَوَسِّلُونَ الْإِیمَانُ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ الْجِهَادُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ الْخَبَرَ(2).
«24»
ب، [قرب الإسناد] هَارُونُ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: ثَلَاثَةٌ یَشْفَعُونَ إِلَی اللَّهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَیُشَفِّعُهُمُ الْأَنْبِیَاءُ ثُمَّ الْعُلَمَاءُ ثُمَّ الشُّهَدَاءُ(3).
«25»
ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنِ اغْتَابَ مُؤْمِناً غَازِیاً أَوْ آذَاهُ أَوْ خَلَفَهُ فِی أَهْلِهِ بِسُوءٍ نُصِبَ عَمَلُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ لِیَسْتَغْرِقَ حَسَنَاتِهِ ثُمَّ یُرْکَسُ فِی النَّارِ رَکْساً إِذَا کَانَ الْغَازِی فِی طَاعَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ (4).
«26»
سن، [المحاسن] أَبِی رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: ثَلَاثٌ مَنْ کُنَّ فِیهِ زَوَّجَهُ اللَّهُ مِنَ الْحُورِ الْعِینِ کَیْفَ شَاءَ کَظْمُ الْغَیْظِ وَ الصَّبْرُ عَلَی السُّیُوفِ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ رَجُلٌ أَشْرَفَ عَلَی مَالٍ حَرَامٍ فَتَرَکَهُ لِلَّهِ (5).
«27»
صح، [صحیفة الرضا علیه السلام] عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهم السلام قَالَ: بَیْنَمَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام یَخْطُبُ النَّاسَ وَ یَحُضُّهُمْ عَلَی الْجِهَادِ إِذْ قَامَ إِلَیْهِ شَابٌّ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أَخْبِرْنِی عَنْ فَضْلِ الْغُزَاةِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام کُنْتُ رَدِیفَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلَی نَاقَتِهِ الْعَضْبَاءِ وَ نَحْنُ قَافِلُونَ مِنْ غَزْوَةِ ذَاتِ السَّلَاسِلِ فَسَأَلْتُهُ عَمَّا سَأَلْتَنِی عَنْهُ فَقَالَ إِنَّ الْغُزَاةَ إِذَا هَمُّوا بِالْغَزْوِ کَتَبَ اللَّهُ لَهُمْ بَرَاءَةً مِنَ النَّارِ فَإِذَا تَجَهَّزُوا لِغَزْوِهِمْ بَاهَی اللَّهُ تَعَالَی بِهِمُ الْمَلَائِکَةَ فَإِذَا وَدَّعَهُمْ أَهْلُوهُمْ بَکَتْ عَلَیْهِمُ الْحِیطَانُ وَ الْبُیُوتُ وَ یَخْرُجُونَ مِنْ ذُنُوبِهِمْ کَمَا تَخْرُجُ الْحَیَّةُ مِنْ سِلْخِهَا وَ یُوَکِّلُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِمْ بِکُلِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ أَرْبَعِینَ أَلْفَ مَلَکٍ
از مرگ در بستر استراحت است.(6)
روایت 23
أمالی الطوسی: امام علی علیه السلام فرموده است: برترین اعمالی که توسّل کنندگان به آن توسّل می کنند، ایمان به خدا و رسول او و جهاد در راه خداست، تا آخر حدیث.(7)
روایت 24
قرب الإسناد: امام صادق از پدرانش علیهم السلام روایت کرده که رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: سه گروه در روز قیامت نزد خداوند واسطه و شفیع می گردند و خداوند شفاعت آنان را می پذیرد: انبیاء، سپس علماء و سپس شهداء.(8)
روایت 25
ثواب الأعمال: امام صادق از پدرش علیهما السلام روایت کرده که رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: هر کسی به غیبت انسان مؤمن مجاهد بپردازد یا او را آزار دهد و یا با بازماندگان او بدرفتاری کند، عمل او در روز قیامت مورد بررسی قرار می گیرد تا حسناتش باطل شود، سپس هرگاه که مجاهد مشغول طاعت و عبادت خداوند عزّ و جلّ باشد، او در آتش جهنم واژگون خواهد شد.(9)
روایت 26
المحاسن: أبی رفعه گوید: امام صادق علیه السلام فرموده است: سه خصلت در هر که باشد خداوند حوریان را هر گونه که بخواهد به ازدواج او در می آورد: فرو خوردن خشم، صبر و مقاومت در مقابل شدّت و حدّت شمشیرها به خاطر کسب رضایت خداوند عزّ و جلّ، و (خصلت) مردی که به مال حرامی دست می یابد و به خاطر خدا آن را رها می سازد.(10)
روایت 27
صحیفة الرضا: امام رضا از پدرانش و آنان از علی بن حسین امام سجاد علیهم السلام روایت کرده اند که فرمود: در حالی که امیر المؤمنین علی بن أبی طالب علیهم السلام برای مردم خطبه می خواند و آنان را بر جهاد و پیکار تحریک و تشویق می کرد، جوانی برخاست و گفت: ای امیر مؤمنان، مرا از فضیلت مجاهدان در راه خدا آگاه گردان، امام علیه السلام فرمود:
من و رسول خدا صلی الله علیه و آله در حالی که ایشان بر ناقه ی عضباء خود سوار بود، در یک ردیف قرار داشتیم، در حالی که از غزوه ذات السلاسل بازمی گشتیم. پس من از آن حضرت آنچه را که تو از من سؤال کردی پرسیدم، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: هنگامی که رزمندگان در راه خدا اراده جنگ می کنند، خدای دوری از آتش را برای ایشان مقرّر می فرماید. و هنگامی که برای جهاد در راه خدا آماده می شوند، خدای به وجود آنها به فرشتگان مباهات و افتخار می کند. و زمانی که با خانواده خود وداع می کنند، دیوارها و خانه ها برایشان می گرید، و در این حال از گناهان خود بیرون می آیند، به مانند ماری که از پوست خود بیرون می شود. و خدای بر هر یک از این مردان مجاهد چهل هزار فرشته می گمارد
1) أمالی الشیخ الطوسیّ ج 1 ص 220.
2) نفس المصدر ج 1 ص 220.
3) قرب الإسناد ص 31 و أخرجه الصدوق فی الخصال ج 1 ص 102.
4) ثواب الأعمال ص 229.
5) المحاسن ص 6.
6) . أمالی الطوسی 1 : 220
7) . أمالی الطوسی 1 : 220
8) . قرب الأسناد: 31، صدوق نیز در الخصال 1 : 102 این حدیث را روایت کرده است.
9) . ثواب الأعمال: 229
10) . المحاسن: 6
یَحْفَظُونَهُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ وَ عَنْ یَمِینِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ وَ لَا یَعْمَلُ حَسَنَةً إِلَّا ضُعِّفَتْ لَهُ وَ یُکْتَبُ لَهُ کُلَّ یَوْمٍ عِبَادَةُ أَلْفِ رَجُلٍ یَعْبُدُونَ اللَّهَ أَلْفَ سَنَةٍ کُلُّ سَنَةٍ ثَلَاثُ مِائَةٍ وَ سِتُّونَ یَوْماً وَ الْیَوْمُ مِثْلُ عُمُرِ الدُّنْیَا وَ إِذَا صَارُوا بِحَضْرَةِ عَدُوِّهِمِ انْقَطَعَ عِلْمُ أَهْلِ الدُّنْیَا عَنْ ثَوَابِ اللَّهِ إِیَّاهُمْ فَإِذَا بَرَزُوا لِعَدُوِّهِمْ وَ أُشْرِعَتِ الْأَسِنَّةُ وَ فُوِّقَتِ السِّهَامُ وَ تَقَدَّمَ الرَّجُلُ إِلَی الرَّجُلِ حَفَّتْهُمُ الْمَلَائِکَةُ بِأَجْنِحَتِهِمْ وَ یَدْعُونَ اللَّهَ لَهُمْ بِالنَّصْرِ وَ التَّثْبِیتِ فَیُنَادِی مُنَادٍ الْجَنَّةُ تَحْتَ ظِلَالِ السُّیُوفِ فَتَکُونُ الطَّعْنَةُ وَ الضَّرْبَةُ عَلَی الشَّهِیدِ أَهْوَنَ مِنْ شُرْبِ الْمَاءِ الْبَارِدِ فِی الْیَوْمِ الصَّائِفِ وَ إِذَا زَالَ الشَّهِیدُ عَنْ فَرَسِهِ بِطَعْنَةٍ أَوْ ضَرْبَةٍ لَمْ یَصِلْ إِلَی الْأَرْضِ حَتَّی یَبْعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ زَوْجَتَهُ مِنَ الْحُورِ الْعِینِ فَتُبَشِّرَهُ بِمَا أَعَدَّ اللَّهُ لَهُ مِنَ الْکَرَامَةِ فَإِذَا وَصَلَ إِلَی الْأَرْضِ تَقُولُ لَهُ مَرْحَباً بِالرُّوحِ الطَّیِّبَةِ الَّتِی أُخْرِجَتْ مِنَ الْبَدَنِ الطَّیِّبِ أَبْشِرْ فَإِنَّ لَکَ مَا لَا عَیْنٌ رَأَتْ وَ لَا أُذُنٌ سَمِعَتْ وَ لَا خَطَرَ عَلَی قَلْبِ بَشَرٍ وَ یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنَا خَلِیفَتُهُ فِی أَهْلِهِ وَ مَنْ أَرْضَاهُمْ فَقَدْ أَرْضَانِی وَ مَنْ أَسْخَطَهُمْ فَقَدْ أَسْخَطَنِی وَ یَجْعَلُ اللَّهُ رُوحَهُ فِی حَوَاصِلِ طَیْرٍ خُضْرٍ تَسْرَحُ فِی الْجَنَّةِ حَیْثُ تَشَاءُ تَأْکُلُ مِنْ ثِمَارِهَا وَ تَأْوِی إِلَی قَنَادِیلَ مِنْ ذَهَبٍ مُعَلَّقَةٍ بِالْعَرْشِ وَ یُعْطَی الرَّجُلُ مِنْهُمْ سَبْعِینَ غُرْفَةً مِنْ غُرَفِ الْفِرْدَوْسِ مَا بَیْنَ صَنْعَاءَ وَ الشَّامِ یَمْلَأُ نُورُهَا مَا بَیْنَ الْخَافِقَیْنِ فِی کُلِّ غُرْفَةٍ سَبْعُونَ بَاباً عَلَی کُلِّ بَابٍ سَبْعُونَ مِصْرَاعاً مِنْ ذَهَبٍ عَلَی کُلِّ بَابٍ سُتُورٌ مُسْبَلَةٌ فِی کُلِّ غُرْفَةٍ سَبْعُونَ خَیْمَةً فِی کُلِّ خَیْمَةٍ سَبْعُونَ سَرِیراً مِنْ ذَهَبٍ قَوَائِمُهَا الدُّرُّ وَ الزَّبَرْجَدُ مَوْصُولَةٌ بِقُضْبَانٍ مِنْ زُمُرُّدٍ عَلَی کُلِّ سَرِیرٍ أَرْبَعُونَ فَرْشاً غِلَظُ کُلِّ فِرَاشٍ أَرْبَعُونَ ذِرَاعاً عَلَی کُلِّ فِرَاشٍ زَوْجَةٌ مِنَ الْحُورِ الْعِینِ عُرُباً أَتْرَاباً فَقَالَ الشَّابُّ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أَخْبِرْنِی عَنِ الْعَرِبَةِ قَالَ هِیَ الْغَنِجَةُ الرَّضِیَّةُ الْمَرْضِیَّةُ الشَّهِیَّةُ لَهَا سَبْعُونَ أَلْفَ وَصِیفٍ وَ سَبْعُونَ أَلْفَ وَصِیفَةٍ صُفْرُ الْحُلِیِّ بِیضُ الْوُجُوهِ عَلَیْهِمْ تِیجَانُ اللُّؤْلُؤِ عَلَی رِقَابِهِمُ الْمَنَادِیلُ بِأَیْدِیهِمُ الْأَکْوِبَةُ وَ الْأَبَارِیقُ وَ إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ یَخْرُجُ مِنْ قَبْرِهِ شَاهِراً سَیْفَهُ تَشْخُبُ أَوْدَاجُهُ دَماً اللَّوْنُ لَوْنُ الدَّمِ وَ الرَّائِحَةُ رَائِحَةُ الْمِسْکِ یَخْطُو فِی عَرْصَةِ الْقِیَامَةِ.
فَوَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ لَوْ کَانَ الْأَنْبِیَاءُ عَلَی طَرِیقِهِمْ لَتَرَجَّلُوا لَهُمْ لِمَا یَرَوْنَ مِنْ
تا او را از رو برو و پشت سر و سمت راست و سمت چپ حفاظت و نگهداری کنند. ایشان هیچ کار نیکی انجام نمی دهند مگر آنکه بیشتر از آن در نامه اعمالشان نوشته می شود، و هر روز برای آنها عبادت هزار مرد که هزار سال خدا را عبادت می کنند، و هر سال عبادت آنها سیصد و شصت روز، به مانند روزهای دنیا، نوشته می شود.
و زمانی که با دشمن روبرو می شوند، دانش اهل دنیا از ثوابی که خدا به آنها می دهد قاصر است. و به هنگام برخورد و رویارویی با دشمن که نیزه ها به حرکت در می آید، و تیرها پرتاپ می شود و جنگاوران با یک دیگر مواجه می شوند، فرشتگان مجاهدان راه خدا را با بالهای خود می پوشانند، و در این حال از خدای برای آنها نصرت و استقامت می طلبند. در این هنگام منادی فریاد می زند: بهشت در سایه شمشیرهاست؛ و فرود آمدن هر نیزه و ضربت شمشیری بر پیکر شهید آسان تر و دلنشین تر از نوشیدن آب سرد در روز تابستان است. و هنگامی که شهید بر اثر ضربت شمشیر یا نیزه ای از اسب خود به زمین می افتد، به زمین نمی رسد مگر اینکه خدای عز و جل حور العین را به همسری او به سویش می فرستد، و این حور العین به آنچه خدای از کرامت خود برای شهید آماده کرده است، او را مژده می دهد. پس هنگامی که پیکر شهید به زمین می خورد، زمین به او می گوید: ای روح پاک، خوش آمدی، تو همان روح بزرگی که از پیکری پاک بیرون شده ای، شادمان باش، زیرا که برای تو فراهم است، آنچه که هیچ چشمی ندیده و هیچ گوشی نشنیده و به قلب هیچ انسانی جلوه و گذر نکرده است و خدای عزّ و جلّ می فرماید: من جانشین شهید در میان خانواده او هستم. و هر کس خانواده شهید را خشنود کند، هر آینه مرا خشنود کرده است، و هر کس آنها را خشمگین کند، همانا مرا خشمگین کرده است. و خدای روح شهید را بر بالهای پرنده سبز رنگی قرار می دهد، تا به هر سوی بهشت که می خواهد گردش کند و از میوه های بهشت بخورد، و در پرتو قندیلهای طلایی که به عرش آویزان است پناه گیرد. و به هر شهیدی هفتاد غرفه از غرفه های بهشت داده می شود، فاصله میان هر غرفه به اندازه فاصله میان صنعاء و شام می باشد. روشنای این غرفه ها شرق و غرب عالم را روشن می کند. و در هر غرفه ای هفتاد در وجود دارد و بر هر دری هفتاد لنگه در طلا مشاهده می شود، و بر هر دری شصت پرده آویز است. و در هر یک از غرفه ها هفتاد خیمه و در هر خیمه هفتاد تخت از طلا وجود دارد، که پایه های آنها از زبرجد و درّ است، و پایه های تختها با میخهای زمرّد استوار شده است. و بر هر تختی چهل فرش که ضخامت هر کدام بیست متر می باشد گسترده شده است، و بر هر یک از این فرش ها همسری از حور العین که شوهر دوست و با یک دیگر همسالند نشسته است.
پس از این سخنان جوان پرسشگر گفت: یا امیر المؤمنین! به من از زن شوهر دوست خبر بده.
امیر المؤمنین فرمود: او زن خندان و با کرشمه ایست، که نسبت به شوهر شیفته است، و هفتاد هزار کنیز و هفتاد هزار غلام دارد. وی به طلا زینت شده و دارای چهره ای سپید است. بر سر این زنها تاجهایی از لؤلؤ، بر شانه های ایشان شنل ها و در دستهای آنان جامها و کوزه هایی وجود دارد. هنگامی که روز قیامت فرا برسد، شهید با شمشیر آخته از گور بیرون می آید، در حالی که از رگهای گردن او خون می ریزد، رنگ به رنگ خون ولی بوی آن مانند رائحه مشک است، و با این حال از عرصه قیامت می گذرد.
بَهَائِهِمْ حَتَّی یَأْتُوا إِلَی مَوَائِدَ مِنَ الْجَوَاهِرِ فَیَقْعُدُونَ عَلَیْهَا وَ یَشْفَعُ الرَّجُلُ مِنْهُمْ سَبْعِینَ أَلْفاً مِنْ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ جِیرَتِهِ حَتَّی إِنَّ الْجَارَیْنِ یَخْتَصِمَانِ أَیُّهُمَا أَقْرَبُ فَیَقْعُدُونَ مَعَهُ وَ مَعَ إِبْرَاهِیمَ عَلَی مَائِدَةِ الْخُلْدِ فَیَنْظُرُونَ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی فِی کُلِّ بُکْرَةٍ وَ عَشِیَّةٍ(1).
«28»
شا، [الإرشاد] قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ: الْمَوْتُ طَالِبٌ حَثِیثٌ وَ مَطْلُوبٌ لَا یُعْجِزُهُ الْمُقِیمُ وَ لَا یَفُوتُهُ الْهَارِبُ فَأَقْدِمُوا وَ لَا تَتَّکِلُوا فَإِنَّهُ لَیْسَ عَنِ الْمَوْتِ مَحِیصٌ إِنَّکُمْ إِنْ لَا تُقْتَلُوا تَمُوتُوا وَ الَّذِی نَفْسُ عَلِیٍّ بِیَدِهِ لَأَلْفُ ضَرْبَةٍ بِالسَّیْفِ عَلَی الرَّأْسِ أَیْسَرُ مِنْ مَوْتَةٍ عَلَی فِرَاشٍ (2).
«29»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: أَتَی رَجُلٌ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ إِنِّی رَاغِبٌ نَشِیطٌ فِی الْجِهَادِ قَالَ فَجَاهِدْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَإِنَّکَ إِنْ تُقْتَلْ کُنْتَ حَیّاً عِنْدَ اللَّهِ تُرْزَقُ وَ إِنْ مِتَّ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُکَ عَلَی اللَّهِ وَ إِنْ رَجَعْتَ خَرَجْتَ مِنَ الذُّنُوبِ إِلَی اللَّهِ هَذَا تَفْسِیرُ وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْواتاً(3).
«30»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ زَیْدِ بْنِ عَلِیٍّ: فِی قَوْلِ اللَّهِ وَ اجْعَلْ لِی مِنْ لَدُنْکَ سُلْطاناً نَصِیراً قَالَ السَّیْفُ (4).
«31»
ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر فَضَالَةُ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ رَجُلٍ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: قَالَ مَا مِنْ قَطْرَةٍ أَحَبَّ إِلَی اللَّهِ مِنْ قَطْرَةِ دَمٍ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَوْ قَطْرَةٍ مِنْ دُمُوعِ عَیْنٍ فِی سَوَادِ اللَّیْلِ مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ وَ مَا مِنْ قَدَمٍ أَحَبَّ إِلَی اللَّهِ
سوگند به آن کسی که جانم در دست اوست، اگر انبیاء بر سر راه شهیدان باشند، به احترام آنها از مرکب پیاده می شوند، چرا که مقام و ارزش شهیدان را در پیشگاه خدا مشاهده می کنند، و شهیدان به سمت سفره هایی از جواهر می آیند و بر آن می نشینند و هر یک از شهیدان در باره هفتاد هزار نفر از خاندان و همسایگان خود شفاعت می کند، تا آنجا که همسایگان او بر سر همسایگی با وی با یکدیگر نزاع و دشمنی می کنند که کدامیک همسایه نزدیک تر او بوده آنگاه آن همسایگان با آن شهید و با حضرت ابراهیم علیه السلام بر سفره جاودانی بهشت می نشینند، و هر بامداد و شامگاه رحمت خدای متعال را دیدار می کنند.(5)
روایت 28
الإرشاد: امام علی علیه السلام فرموده است: همانا مرگ به سرعت در جستجوی شماست، مرگ مطلوبی است که آن ها که در نبرد مقاومت دارند و آن ها که فرار می کنند را گریزی از آن نیست، پس پیش روید و سستی نکنید، چرا که هیچ راه فراری از مرگ وجود ندارد، همانا شما اگر کشته هم نشوید بالأخره خواهید مُرد، سوگند به کسی که جان علی در دست اوست، هزار ضربت شمشیر بر من آسان تر از مرگ در بستر استراحت است.(6)
روایت 28
تفسیر العیاشی: از امام باقر علیه السلام روایت شده که فرمود: مردی نزد رسول خدا صلّی الله علیه و آله آمد و گفت: من به جهاد علاقمند و در انجام آن چابک هستم، پیامبر فرمود: پس به جهاد در راه خدا بپرداز، که اگر کشته شوی، نزد خداوند زنده خواهی بود و روزی داده می شوی، و اگر بمیری، اجر و پاداشت با خداوند خواهد بود، همچنین اگر سلامت باز گردی بدون گناه به سوی خداوند باز خواهی گشت، و این تفسیر آیه «وَ لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّ-هِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْیَاءٌ عِندَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ» {هرگز کسانی را که در راه خدا کشته شده اند مرده مپندار، بلکه زنده اند که نزد پروردگارشان روزی داده می شوند}، می باشد.(7)
روایت 30
تفسیر عیاشی: ابوالجارود در تفسیر آیه «واجعل لی من لدنک سلطاناً نصیراً» {و از جانب خود برای من تسلطی یاری بخش قرار ده}، از زید بن علی روایت کرده که منظور از (سلطانا نصیرا) شمشیر است.(8)
روایت 31
کتاب حسین بن سعید و نوادر: ابو حمزه ثمالی از امام باقر علیه السلام روایت کرده که فرمود: هیچ قطره ای نزد خداوند محبوب تر از قطره خون ریخته شده در راه خدا یا قطره اشک سرازیر شده از چشم در تاریکی شب به خاطر ترس از خدا وجود ندارد، و هیچ گامی نزد خدا محبوب تر
1) صحیفة الإمام الرضا علیه السلام ص 26- 28 الطبعة الثانیة بمطبعة المعاهد بمصر سنة 1340، بتفاوت و ما بین القوسین زیادة من المصدر، و فیه النظر إلی اللّه أی النظر الی کرامة اللّه و قد سبق فی هامش بعض الأحادیث أنّه تعالی لیس بجسم و امتناع رؤیته و ان الأحادیث التی توهم ذلک ان لم یمکن تفسیرها بما لا یتنافی مع الضروری من الدین فهو من الاخبار المدسوسة، فراجع.
2) الإرشاد ص 127.
3) تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 206 و الآیة فی آل عمران: 169.
4) نفس المصدر ج 2 ص 315 و الآیة فی الاسراء: 80.
5) . صحیفه الإمام الرضا: 26 - 28
6) . الإرشاد: 127
7) . تفسیر العیاشی 1 : 206، و آیه از سوره آل عمران / 169 است.
8) . تفسیر العیاشی 2 : 315، و آیه از سوره اسراء / 80 است.
مِنْ خُطْوَةٍ إِلَی ذِی رَحِمٍ أَوْ خُطْوَةٍ یُتِمُّ بِهَا زَحْفاً فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ مَا مِنْ جُرْعَةٍ أَحَبَّ إِلَی اللَّهِ مِنْ جُرْعَةِ غَیْظٍ أَوْ جُرْعَةٍ ترد [یَرُدُّ] بِهَا الْعَبْدُ مُصِیبَتَهُ (1).
«32»
نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ فَوْقَ کُلِّ بِرٍّ بِرّاً حَتَّی یُقْتَلَ الرَّجُلُ شَهِیداً فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ فَوْقَ کُلِّ عُقُوقٍ عُقُوقاً حَتَّی یَقْتُلَ الرَّجُلُ أَحَدَ وَالِدَیْهِ (2).
«33»
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: خُیُولُ الْغُزَاةِ فِی الدُّنْیَا هِیَ خُیُولُهُمْ فِی الْجَنَّةِ(3).
«34»
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: حَمَلَةُ الْقُرْآنِ عُرَفَاءُ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ الْمُجَاهِدُونَ فِی اللَّهِ تَعَالَی قُوَّادُ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ الرُّسُلُ سَادَاتُ أَهْلِ الْجَنَّةِ(4).
«35»
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: دَعَا مُوسَی وَ أَمَّنَ هَارُونُ وَ أَمَّنَتِ الْمَلَائِکَةُ فَقَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ اسْتَقِیمَا فَ قَدْ أُجِیبَتْ دَعْوَتُکُما وَ مَنْ غَزَا فِی سَبِیلِی اسْتَجَبْتُ لَهُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ(5).
«36»
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: کُلُّ نَعِیمٍ مَسْئُولٌ عَنْهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ إِلَّا مَا کَانَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ تَعَالَی (6).
«37»
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ أَبْخَلَ النَّاسِ مَنْ بَخِلَ بِالسَّلَامِ وَ أَجْوَدَ النَّاسِ مَنْ جَادَ بِنَفْسِهِ وَ مَالِهِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ (7).
«38»
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أُوصِی أُمَّتِی بِخَمْسٍ بِالسَّمْعِ وَ الطَّاعَةِ وَ الْهِجْرَةِ وَ الْجِهَادِ وَ الْجَمَاعَةِ وَ مَنْ دَعَا بِدُعَاءِ الْجَاهِلِیَّةِ فَلَهُ حَثْوَةٌ مِنْ حَثَی جَهَنَّمَ (8).
از گامی که به سوی دیدار بستگان و یا گامی که به سوی پیکار با دشمن برداشته می شود نیست، همچنین هیچ جرعه ای نزد خداوند محبوب تر از جرعه غیظ یا جرعه ای که بنده خدا مصیبت خود را به وسیله آن باز می گرداند وجود ندارد.(9)
روایت 32
نوادر الراوندیّ: امام موسی کاظم از پدرانش علیهم السلام روایت کرده که رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: به راستی که بالاتر از هر خیر، خیری وجود دارد تا اینکه انسان به عنوان شهید در راه خدا کشته می شود، پس بالاتر از آن هیچ خیری متصوّر نیست، و بالاتر از هر عقوق (گناه) گناهی وجود دارد تا اینکه انسان یکی از والدین خود را به قتل می رساند، پس بالاتر از آن هیچ گناهی متصوّر نیست.(10)
روایت 33
با استناد به همین سند، رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرموده است: اسب های مجاهدان در دنیا اسب های آنان در بهشت خواهد بود.(11)
روایت 34
رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرموده است: حافظان قرآن عارفان اهل بهشتند، مجاهدان در راه خداوند متعال پیش گامان، و پیامبران سادات اهل بهشت هستند.(12)
روایت 35
رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرموده است: موسی علیه السلام مشغول دعا خواندن شد و هارون و فرشتگان آمین گفتند، پس خداوند متعال فرمود: استقامت به خرج دهید که دعای شما اجابت شده است، و هر کسی که در راه من جهاد و پیکار کند، تا روز قیامت دعای او را اجابت خواهم کرد.(13)
روایت 36
رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرموده است: در روز قیامت از هر نعمتی سؤال می شود غیر از نعمتی که در راه خداوند متعال به کار گرفته شده باشد.(14)
روایت 37
رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرموده است: همانا بخیل ترین مردم کسی است که نسبت به سلام کردن بخل ورزد، و بخشنده ترین مردم کسی است که جان و مال خویش را در راه خدا ببخشد.(15)
روایت 38
رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرموده است: امّتم را به انجام پنج عمل سفارش می کنم: گوش فرادادن به اوامر خداوند متعال، اطاعت، هجرت، جهاد و همراه جماعت بودن؛ و سهم هر کسی که به شیوه جاهلیّت دعا بخواند، سنگ ریزه ای از سنگ ربزه های جهنّم خواهد بود.(16)
1) کتاب الزهد للحسین بن سعید الأهوازی فی باب البکاء من خشیة اللّه- نسخة مخطوطة فی مکتبتی.
2) نوادر الراوندیّ ص 5.
3) نفس المصدر ص 15.
4) نفس المصدر ص 19- 20.
5) نفس المصدر ص 20.
6) نفس المصدر ص 20.
7) نفس المصدر ص 20.
8) نفس المصدر ص 21.
9) . نسخه خطی کتاب الزهد للحسین بن سعید الأهوازی، باب گریستن از ترس خدا.
10) . نوادرالراوندیّ: 5
11) . نوادرالراوندی: 15
12) . نوادر الراوندیّ: 19 و 20
13) . نوادرالراوندیّ: 20
14) . نوادر الراوندیّ: 20
15) . نوادر الراوندیّ: 20
16) . نوادر الراوندی: 21
«39»
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ أَوَّلَ مَنْ قَاتَلَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ إِبْرَاهِیمُ الْخَلِیلُ علیه السلام حَیْثُ أَسَرَتِ الرُّومُ لُوطاً علیه السلام فَنَفَرَ إِبْرَاهِیمُ علیه السلام وَ اسْتَنْقَذَهُ مِنْ أَیْدِیهِمْ (1).
باب 2 أقسام الجهاد و شرائطه و آدابه
الآیات
الحجرات: وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَی الْأُخْری فَقاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتَّی تَفِی ءَ إِلی أَمْرِ اللَّهِ فَإِنْ فاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ (2).
الأخبار
«1»
فس، [تفسیر القمی] أَبِی عَنِ الْأَصْبَهَانِیِّ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ حَفْصٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ أَبِی عَنْ حُرُوبِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ کَانَ السَّائِلُ مِنْ مُحِبِّینَا فَقَالَ لَهُ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام بَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله بِخَمْسَةِ أَسْیَافٍ ثَلَاثَةٌ مِنْهَا شَاهِرَةٌ لَا تُغْمَدُ إِلَی أَنْ تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزارَها وَ لَنْ تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا حَتَّی تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنْ مَغْرِبِهَا فَإِذَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ مِنْ مَغْرِبِهَا آمَنَ النَّاسُ کُلُّهُمْ فِی ذَلِکَ الْیَوْمِ فَیَوْمَئِذٍ لا یَنْفَعُ نَفْساً إِیمانُها لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ کَسَبَتْ فِی إِیمانِها خَیْراً وَ سَیْفٌ مِنْهَا مَلْفُوفٌ وَ سَیْفٌ مِنْهَا مَغْمُودٌ سَلُّهُ إِلَی غَیْرِنَا وَ حُکْمُهُ إِلَیْنَا فَأَمَّا السُّیُوفُ الثَّلَاثَةُ الشَّاهِرَةُ فَسَیْفٌ عَلَی مُشْرِکِی الْعَرَبِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تابُوا یَعْنِی آمَنُوا فَإِخْوانُکُمْ فِی الدِّینِ فَهَؤُلَاءِ لَا یُقْبَلُ مِنْهُمْ إِلَّا الْقَتْلُ أَوِ الدُّخُولُ فِی الْإِسْلَامِ وَ أَمْوَالُهُمْ وَ ذَرَارِیُّهُمْ سَبْیٌ عَلَی مَا سَبَی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَإِنَّهُ سَبَی وَ عَفَا وَ قَبِلَ الْفِدَاءَ.
وَ السَّیْفُ الثَّانِی عَلَی أَهْلِ الذِّمَّةِ قَالَ اللَّهُ جَلَّ ثَنَاؤُهُ وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً نَزَلَتْ فِی أَهْلِ الذِّمَّةِ ثُمَّ نَسَخَهَا قَوْلُهُ قاتِلُوا الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لا بِالْیَوْمِ
روایت 39
رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرموده است: نخستین کسی که در راه خدا به پیکار پرداخت ابراهیم خلیل علیه السلام بود، آن گاه که رومیان لوط علیه السلام را به اسارت گرفتند پس ابراهیم علیه السلام به قصد پیکار با آنان خارج شد و لوط را از دست شان نجات بخشید.(3)
باب دوم : اقسام جهاد، شرایط و آداب آن
آیات
وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَی الْأُخْرَی فَقَاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتَّی تَفِیءَ إِلَی أَمْرِ اللَّهِ فَإِنْ فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ.(4)
{و اگر دو طایفه از مؤمنان با هم بجنگند میان آن دو را اصلاح دهید و اگر [باز] یکی از آن دو بر دیگری تعدی کرد با آن [طایفه ای] که تعدی می کند بجنگید تا به فرمان خدا بازگردد پس اگر باز گشت میان آنها را دادگرانه سازش دهید و عدالت کنید که خدا دادگران را دوست می دارد}.
روایات
روایت 1
تفسیر علی بن ابراهیم: از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: مردی از دوستداران ما از پدرم درباره جنگ های امیر المؤمنین علیه السلام پرسید، پدرم (امام باقر علیه السلام) در پاسخ او فرمود: خداوند متعال محمّد صلی الله و علیه و آله را همراه پنج شمشیر برانگیخت: سه شمشیر از آن ها آخته هستند و تا زمانی که جنگ تمام نشود و سلاح ها بر زمین گذاشته نشود غلاف نمی شوند، و جنگ تا زمانی که خورشید از مشرق غروب نکند (تا زمان برپایی قیامت) به پایان نمی رسد، و در آن روز که خورشید از مغرب طلوع کرد، همه مردم ایمان می آورند، « فیومئذ لا ینفع نفساً ایمانها لم تکن آمنت من قبل أو کسبت فی إیمانها خیراً» {در آن روز، ایمان آوردن هیچ شخصی به او سود نمی رساند اگر پیش از آن ایمان نیاورده و یا به واسطه ایمانش کسب خیر نکرده باشد}؛ و یکی از آن شمشیرها پیچیده شده در پوشش و شمشیر دیگر در غلاف است و آختگی آن برای دیگران و حُکمش برای ماست؛ امّا یکی از آن سه شمشیر آخته، علیه مشرکان عرب از غلاف برکشیده شده است، خداوند عزّ و جلّ فرموده است: «فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدتُّمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ فَإِن تَابُوا» { مشرکان را هر کجا یافتید بکشید و آنان را دستگیر کنید و به محاصره درآورید و در هر کمینگاهی به کمین آنان بنشینید پس اگر توبه کردند}، (فَإن تَابُوا) یعنی: اگر ایمان آوردند، «فَإخوانُکم فی الدین» {پس برادران دینی شما هستند}، چیزی غیر از کشته شدن یا وارد شدن در اسلام از اینان پذیرفته نیست و اموال و فرزندان ایشان، با استناد به رفتار پیامبر صلّی الله علیه و آله در به اسارت گرفتن دشمنان، به اسارت (و غنیمت) گرفته می شوند، پیامبر صلی الله و علیه و آله عدّه ای از دشمنان را به اسارت می گرفت، عدّه ای را عفو و از برخی دیگر فدیه می گرفت.
شمشیر آخته دوم بر علیه اهل ذمّه به کار گرفته می شود، خداوند متعال فرموده است: «و قولوا للناس حُسناً» {و به نیکی با مردم سخن بگویید} این آیه در شأن اهل ذمّه نازل شده است، سپس این فرموده خداوند متعال آن را نسخ کرده است: «قَاتِلُوا الَّذِینَ لَا یُؤْمِنُونَ بِاللَّ-هِ وَ لَا بِالْیَوْمِ
الْآخِرِ وَ لا یُحَرِّمُونَ ما حَرَّمَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ لا یَدِینُونَ دِینَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ حَتَّی یُعْطُوا الْجِزْیَةَ عَنْ یَدٍ وَ هُمْ صاغِرُونَ فَمَنْ کَانَ مِنْهُمْ فِی دَارِ الْإِسْلَامِ فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُمْ إِلَّا الْجِزْیَةُ أَوِ الْقَتْلُ وَ مَالُهُمْ وَ ذَرَارِیُّهُمْ سَبْیٌ فَإِذَا قَبِلُوا الْجِزْیَةَ حَرُمَ عَلَیْنَا سَبْیُهُمْ وَ حَرُمَتْ أَمْوَالُهُمْ وَ حَلَّتْ لَنَا مُنَاکَحَتُهُمْ وَ مَنْ کَانَ مِنْهُمْ فِی دَارِ الْحَرْبِ حَلَّ لَنَا سَبْیُهُمْ وَ أَمْوَالُهُمْ وَ لَمْ یَحِلَّ لَنَا نِکَاحُهُمْ وَ لَمْ یُقْبَلْ مِنْهُمْ إِلَّا الْقَتْلُ أَوِ الدُّخُولُ فِی الْإِسْلَامِ .
وَ السَّیْفُ الثَّالِثُ عَلَی مُشْرِکِی الْعَجَمِ یَعْنِی التُّرْکَ وَ الدَّیْلَمَ وَ الْخَزَرَ قَالَ اللَّهُ جَلَّ ثَنَاؤُهُ فِی أَوَّلِ السُّورَةِ الَّذِی یَذْکُرُ فِیهَا الَّذِینَ کَفَرُوا فَقَصَّ قِصَّتَهُمْ قَالَ فَإِذا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ حَتَّی إِذا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ یَعْنِی بَعْدَ السَّبْیِ مِنْهُمْ وَ إِمَّا فِداءً یَعْنِی الْمُفَادَاةَ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ أَهْلِ الْإِسْلَامِ فَهَؤُلَاءِ لَا یُقْبَلُ مِنْهُمْ إِلَّا الْقَتْلُ أَوِ الدُّخُولُ فِی الْإِسْلَامِ وَ لَا یَحِلُّ لَنَا نِکَاحُهُمْ مَا دَامُوا فِی الْحَرْبِ .
وَ أَمَّا السَّیْفُ الْمَلْفُوفُ فَسَیْفٌ عَلَی أَهْلِ الْبَغْیِ وَ التَّأْوِیلِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَی الْأُخْری فَقاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتَّی تَفِی ءَ إِلی أَمْرِ اللَّهِ فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ إِنَّ مِنْکُمْ مَنْ یُقَاتِلُ بَعْدِی عَلَی التَّأْوِیلِ کَمَا قَاتَلْتُ عَلَی التَّنْزِیلِ فَسُئِلَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله مَنْ هُوَ فَقَالَ خَاصِفُ النَّعْلِ یَعْنِی أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ قَالَ عَمَّارُ بْنُ یَاسِرٍ قَاتَلْتُ تَحْتَ هَذِهِ الرَّایَةِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ثَلَاثاً وَ هَذِهِ الرَّابِعَةُ وَ اللَّهِ لَوْ ضَرَبُونَا حَتَّی بَلَغُوا بِنَا سَعَفَاتِ هَجَرَ لَعَلِمْنَا أَنَّا عَلَی الْحَقِّ وَ أَنَّهُمْ عَلَی الْبَاطِلِ فَکَانَتِ السِّیرَةُ فِیهِمْ مِنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ مَا کَانَتْ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی أَهْلِ مَکَّةَ یَوْمَ فَتْحِ مَکَّةَ فَإِنَّهُ لَمْ یَسْبِ لَهُمْ ذُرِّیَّةً وَ قَالَ مَنْ أَغْلَقَ بَابَهُ فَهُوَ آمِنٌ وَ مَنْ أَلْقَی سِلَاحَهُ فَهُوَ آمِنٌ وَ مَنْ دَخَلَ دَارَ أَبِی سُفْیَانَ فَهُوَ آمِنٌ وَ کَذَلِکَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِیهِمْ یَوْمَ الْبَصْرَةِ لَا تَسْبُوا لَهُمْ ذُرِّیَّةً وَ لَا تُجْهِزُوا عَلَی جَرِیحٍ وَ لَا تَتْبَعُوا مُدْبِراً وَ مَنْ أَغْلَقَ بَابَهُ وَ أَلْقَی سِلَاحَهُ فَهُوَ آمِنٌ.
الْآخِرِ وَ لَا یُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّ-هُ وَ رَسُولُهُ وَ لا یَدِینُونَ دِینَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتَابَ حَتَّی یُعطوا الْجِزْیَةَ عَن یَدٍ وَ هُمْ صَاغِرُونَ» {با کسانی از اهل کتاب که به خدا و روز بازپسین ایمان نمی آورند و آنچه را خدا و فرستاده اش حرام گردانیده اند حرام نمی دارند و متدین به دین حق نمی گردند کارزار کنید تا با [کمال] خواری به دست خود جزیه دهند}. بنابراین از هر یک از آنان که در سرزمین اسلام سکونت دارند چیزی جز پرداخت جزیه یا کشته شدن پذیرفته نمی شود و اموال و فرزندان آنان به (غنیمت) و اسارت گرفته می شود، و آن گاه که پرداختن جزیه را پذیرفتند، به اسارت گرفتن آنان و به غنیمت بردن اموال شان بر ما حرام می شود و ازدواج با آنان برای ما حلال می گردد، امّا به اسارت گرفتن آنان که در سرزمین جنگ (بلاد کفر) ساکن هستند و همچنین به غنیمت گرفتن اموالشان برای ما حلال و ازدواج با آنان حرام است، و چیزی جز کشته یا وارد شدن در اسلام از آنان پذیرفته نمی شود.
و شمشیر سوّم بر علیه مشرکان عجم یعنی ترک، دیلم و ساکنان کناره خزر آخته می گردد، خداوند متعال در ابتدای سوره ای که در آن به ذکر احوال کافران پرداخته و قصه آنان را حکایت کرده فرموده است: «فَإِذَا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ حَتَّی إِذَا أَثْخَنتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثَاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمَّا فِدَاءً حَتَّی تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا ذَِلکَ وَ لَوْ یَشَاءُ اللَّ-هُ لَانتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لَ-کِن لِّیَبْلُوَ بَعْضَکُم بِبَعْضٍ وَ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّ-هِ فَلَن یُضِلَّ أَعْمَالَهُمْ»{پس چون با کسانی که کفر ورزیده اند برخورد کنید گردنها[یشان] را بزنید تا چون آنان را [در کشتار] از پای درآوردید پس [اسیران را] استوار در بند کشید سپس یا [بر آنان] منت نهید [و آزادشان کنید] و یا فدیه [و عوض از ایشان بگیرید] تا در جنگ اسلحه بر زمین گذاشته شود این است [دستور خدا] و اگر خدا می خواست از ایشان انتقام می کشید ولی [فرمان پیکار داد] تا برخی از شما را به وسیله برخی [دیگر] بیازماید و کسانی که در راه خدا کشته شده اند هرگز کارهایشان را ضایع نمی کند} « فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ» یعنی: پس از به اسارت گرفتن آنان، «وَ إِمَّا فِدَاءً» یعنی: پرداخت بهای آزادی که از سوی اهل ذمّه به اهل اسلام پرداخت می شود، پس چیزی غیر از کشته شدن یا وارد شدن در اسلام از آنان پذیرفته نمی شود و ازدواج با آنان تا زمانی که در حال جنگ با اسلام هستند برای ما حلال نیست.
امّا شمشیر پیچیده شده (ملفوف) در مقابل اهل بغی و تأویل به کار گرفته می شود، خداوند متعال فرموده است: «وَ إِن طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمَا فَإِن بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَی الْأُخْرَی فَقَاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتَّی تَفِیءَ إِلَی أَمْرِ اللَّ-هِ» {و اگر دو طایفه از مؤمنان با هم بجنگند میان آن دو را اصلاح دهید و اگر [باز] یکی از آن دو بر دیگری تعدی کرد با آن [طایفه ای] که تعدی می کند بجنگید تا به فرمان خدا بازگردد}، هنگامی که این آیه نازل شد رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: همانا یکی از شما پس از من با تأویل پیکار خواهد کرد آن گونه که من بر سر تنزیل (قرآن) پیکار نمودم، از پیامبر صلّی الله علیه و آله سؤال شد آن شخص کیست؟ پیامبر فرمود: کسی که دوزنده (وصله زننده به) کفش است، یعنی امام امیرالمؤمنین علیه السلام؛ و عمّار بن یاسر گفته است: سه بار همراه پیامبر صلّی الله علیه و آله در زیر پرچم به جهاد و پیکار پرداختم و این چهارمین بار است، به خدا سوگند اگر ما را بزنند تا حدّی که ما را به نخلستان هجر برسانند، یقین حاصل کرده ایم که ما بر مسیر حقّ قرار داریم و آنان بر مسیر باطل قرار دارند، و شیوه رفتار با آنان همان است که امیر المؤمنین علیه السلام به تأسّی از پیامبر صلّی الله علیه و آله در روز فتح مکّه انجام داده است، پیامبر هیچ یک از ساکنان مکّه را به اسارت نگرفت و فرمود: هر کسی که درِِ خانه اش را ببندد در امان است، هر کسی که اسلحه اش را بر زمین بگذارد در امان است و هر کسی که وارد خانه ابوسفیان شود نیز در امان است، امیر مؤمنان نیز در روز (فتح) بصره در مورد آنان فرمود: فرزندان آنان را به اسارت نگیرید، زخمی ها را به قتل نرسانید و به دنبال کسانی که گریخته اند نروید، و هر کسی که درِ خانه اش را ببندد و اسلحه اش را بر زمین بگذارد در امان است.
وَ أَمَّا السَّیْفُ الْمَغْمُودُ فَالسَّیْفُ الَّذِی یُقَامُ بِهِ الْقِصَاصُ قَالَ اللَّهُ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَ الْجُرُوحَ قِصاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ کَفَّارَةٌ لَهُ فَسَلُّهُ إِلَی أَوْلِیَاءِ الْمَقْتُولِ وَ حُکْمُهُ إِلَیْنَا فَهَذِهِ السُّیُوفُ الَّتِی بَعَثَ اللَّهُ بِهَا نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله فَمَنْ جَحَدَهَا أَوْ جَحَدَ وَاحِداً مِنْهَا أَوْ شَیْئاً مِنْ سِیرَتِهَا وَ أَحْکَامِهَا فَقَدْ کَفَرَ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله (1).
«2»
ل، [الخصال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْأَصْبَهَانِیِّ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ حَفْصٍ: مِثْلَهُ (2).
«3»
ف، [تحف العقول] مُرْسَلًا: مِثْلَهُ (3).
«4»
ج، [الإحتجاج]: لَقِیَ عَبَّادٌ الْبَصْرِیُّ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ علیه السلام فِی طَرِیقِ مَکَّةَ فَقَالَ لَهُ یَا عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ تَرَکْتَ الْجِهَادَ وَ صُعُوبَتَهُ وَ أَقْبَلْتَ عَلَی الْحَجِّ وَ لِینِهِ وَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ إِنَّ اللَّهَ اشْتَری مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ إِلَی قَوْلِهِ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام إِذَا رَأَیْنَا هَؤُلَاءِ الَّذِینَ هَذِهِ صِفَتُهُمْ فَالْجِهَادُ مَعَهُمْ أَفْضَلُ مِنَ الْحَجِ (4).
«5»
فس، [تفسیر القمی] أَبِی عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ قَالَ: لَقِیَ الزُّهْرِیُّ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ علیه السلام فِی طَرِیقِ الْحَجِّ وَ سَاقَ الْحَدِیثَ إِلَی آخِرِ مَا نَقَلْنَا(5).
«6»
ج، [الإحتجاج] عَبْدُ الْکَرِیمِ بْنُ عُتْبَةَ الْهَاشِمِیُّ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام بِمَکَّةَ إِذْ دَخَلَ عَلَیْهِ أُنَاسٌ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ فِیهِمْ عَمْرُو بْنُ عُبَیْدٍ وَ وَاصِلُ بْنُ عَطَاءٍ وَ حَفْصُ بْنُ سَالِمٍ وَ أُنَاسٌ مِنْ رُؤَسَائِهِمْ وَ ذَلِکَ حِینَ قُتِلَ الْوَلِیدُ وَ اخْتَلَفَ أَهْلُ الشَّامِ بَیْنَهُمْ فَتَکَلَّمُوا فَأَکْثَرُوا وَ خَبَطُوا فَأَطَالُوا فَقَالَ لَهُمْ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیه السلام إِنَّکُمْ قَدْ أَکْثَرْتُمْ عَلَیَّ وَ أَطَلْتُمْ فَأَسْنِدُوا أَمْرَکُمْ إِلَی رَجُلٍ مِنْکُمْ فَلْیَتَکَلَّمْ بِحُجَّتِکُمْ وَ لْیُوجِزْ فَأَسْنَدُوا أَمْرَهُمْ إِلَی عَمْرِو بْنِ عُبَیْدٍ فَأَبْلَغَ وَ أَطَالَ فَکَانَ فِیمَا قَالَ أَنْ قَالَ قَتَلَ أَهْلُ الشَّامِ خَلِیفَتَهُمْ وَ ضَرَبَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ وَ شَتَّتَ أُمُورَهُمْ فَنَظَرْنَا فَوَجَدْنَا رَجُلًا لَهُ
امّا شمشیر غلاف شده شمشیری است که قصاص با آن اجرا می شود، خداوند متعال فرموده است: «النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَ الْجُرُوحَ قِصَاصٌ فَمَن تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ کَفَّارَةٌ لَّهُ» {جان در مقابل جان و زخمها [نیز به همان ترتیب] قصاصی دارند و هر که از آن [قصاص] درگذرد پس آن کفاره [گناهان] او خواهد بود}، پس آختگی این شمشیر در خدمت اولیای مقتول است و حُکم آن نزد ماست؛ این پنج شمشیر، شمشیرهایی هستند که خداوند متعال پیامبر خود را به همراهی آن ها مبعوث گردانده است، پس هر کسی که همه و یا یکی از این شمشیرها و یا بخشی از سیره (شیوه استفاده) و احکام مربوط به آن ها را انکار کند، به آنچه که خداوند متعال بر محمّد صلّی الله علیه وآله نازل فرموده کفر ورزیده است.(6)
روایت 2
الخصال: نظیر این حدیث روایت شده است.(7)
روایت 3
تحف العقول: نظیر این حدیث به صورت مرسل روایت شده است.(8)
روایت 4
الاحتجاج: عبّاد بصری در راه مکّه امام سجاد علیه السلام را مشاهده کرد، پس به او گفت: ای علی بن الحسین، جهاد و سختی آن را رها کرده و به حجّ و سهولت آن روی آورده ای، در حالی که خداوند متعال فرموده است: «إِنَّ اللَّ-هَ اشْتَرَی مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنفُسَهُمْ وَ أَمْوَالَهُم بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقَاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّ-هِ فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ» {در حقیقت خدا از مؤمنان جان و مالشان را به [بهای] اینکه بهشت برای آنان باشد خریده است همان کسانی که در راه خدا می جنگند و می کشند و کشته می شوند}، تا جایی که می فرماید: «و بشّر المؤمنین» {و مؤمنان را بشارت ده}، امام سجاد علیه السلام فرمود: اگر این اشخاص که چنین صفّاتی را دارند مشاهد کنیم، جهاد با آنان از حجّ برتر است.(9)
روایت 5
تفسیر علی بن ابراهیم: پدرم از یکی از اصحاب نقل حدیث خویش روایت کرده که زهریّ در راه حج امام سجاد علیه السلام را مشاهده کرد، و حدیث را تا پایان و به همان صورتی که ما نقل نمودیم پی گرفته است.(10)
روایت 6
الاحتجاج: عبدالکریم بن عتبه هاشمی گوید: نزد امام صادق علیه السلام در مکّه بودم آن گاه که گروهی از معتزله از جمله عمرو بن عبید، واصل بن عطاء حفص بن سالم و عدّه ای از رؤسای آنان به حضور ایشان رسیدند، و آن زمانی بود که ولید کشته شده و اهل شام دچار اختلاف شده بودند، پس شروع به سخن گفتن کردند و بسیار گفتند و خطبه خواندند و آن را به درازا کشاندند، آن گاه امام صادق علیه السلام به آنان فرمود: نزد من بسیار سخن گفتید و کلام را به درازا کشاندید، پس امورات خود را به یکی از خودتان بسپارید تا به نیابت از شما به ذکر دلایل تان بپردازد و کلام را مختصر گرداند، آنان نیز امورات خود را به عمرو بن عبید سپردند، او نیز به ابلاغ خواست های گروه پرداخت و سخن را به درازا کشاند و در میان کلام خود چنین گفت: اهل شام خلیفه خود را به قتل رسانده اند و خداوند عدّه ای از آنان را به جان عدّه ای دیگر انداخته و اموراتشان را متفرق گردانده است، پس به جستجو پرداختیم و مردی را یافتیم که صاحب
1) تفسیر علیّ بن إبراهیم ص 640 بتفاوت و أخرجه الکلینی فی الکافی ج 5 ص 10 و الشیخ فی التهذیب ج 6 ص 136.
2) الخصال ج 1 ص 189.
3) تحف العقول ص 296.
4) الاحتجاج ج 2 ص 44.
5) تفسیر علیّ بن إبراهیم ص 261 و الآیة فی سورة التوبة 111.
6) . تفسیر علی بن ابراهیم: 640، کلینی در الکافی 5 : 10 و شیخ در التهذیب 6 : 136 این حدیث را روایت کرده است.
7) . الخصال 1 : 189
8) . تحف العقول: 296
9) . الاحتجاج2 : 44
10) . تفسیر علی بن ابراهیم: 261، و آیه از سوره توبه / 111 است.
دِینٌ وَ عَقْلٌ وَ مُرُوَّةٌ وَ مَعْدِنٌ لِلْخِلَافَةِ وَ هُوَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ فَأَرَدْنَا أَنْ نَجْتَمِعَ مَعَهُ فَنُبَایِعَهُ ثُمَّ نُظْهِرَ أَمْرَنَا مَعَهُ وَ نَدْعُوَ النَّاسَ إِلَیْهِ فَمَنْ بَایَعَهُ کُنَّا مَعَهُ وَ کَانَ مِنَّا وَ مَنِ اعْتَزَلَنَا کَفَفْنَا عَنْهُ وَ مَنْ نَصَبَ لَنَا جَاهَدْنَاهُ وَ نَصَبْنَا لَهُ عَلَی بَغْیِهِ وَ نَرُدَّهُ إِلَی الْحَقِّ وَ أَهْلِهِ وَ قَدْ أَحْبَبْنَا أَنْ نَعْرِضَ ذَلِکَ عَلَیْکَ فَإِنَّهُ لَا غَنَاءَ بِنَا عَنْ مِثْلِکَ لِفَضْلِکَ وَ کَثْرَةِ شِیعَتِکَ فَلَمَّا فَرَغَ.
قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَ کُلُّکُمْ عَلَی مِثْلِ مَا قَالَ عَمْرٌو قَالُوا نَعَمْ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ وَ صَلَّی عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ثُمَّ قَالَ إِنَّمَا نَسْخَطُ إِذَا عُصِیَ اللَّهُ فَإِذَا أُطِیعَ اللَّهُ رَضِینَا أَخْبِرْنِی یَا عَمْرُو لَوْ أَنَّ الْأُمَّةَ قَلَّدَتْکَ أَمْرَهَا فَمَلَکْتَهُ بِغَیْرِ قِتَالٍ وَ لَا مَئُونَةٍ فَقِیلَ لَکَ وَلِّهَا مَنْ شِئْتَ مَنْ کُنْتَ تُوَلِّی قَالَ کُنْتُ أَجْعَلُهَا شُورَی بَیْنَ الْمُسْلِمِینَ قَالَ بَیْنَ کُلِّهِمْ قَالَ نَعَمْ قَالَ بَیْنَ فُقَهَائِهِمْ وَ خِیَارِهِمْ قَالَ نَعَمْ قَالَ قُرَیْشٍ وَ غَیْرِهِمْ قَالَ نَعَمْ قَالَ الْعَرَبِ وَ الْعَجَمِ قَالَ نَعَمْ قَالَ أَخْبِرْنِی یَا عَمْرُو أَ تَتَوَلَّی أَبَا بَکْرٍ وَ عُمَرَ أَوْ تَتَبَرَّأُ مِنْهُمَا قَالَ أَتَوَلَّاهُمَا قَالَ یَا عَمْرُو إِنْ کُنْتَ رَجُلًا تَتَبَرَّأُ مِنْهُمَا فَإِنَّهُ یَجُوزُ لَکَ الْخِلَافُ عَلَیْهِمَا وَ إِنْ کُنْتَ تَتَوَلَّاهُمَا فَقَدْ خَالَفْتَهُمَا قَدْ عَهِدَ عُمَرُ إِلَی أَبِی بَکْرٍ فَبَایَعَهُ وَ لَمْ یُشَاوِرْ أَحَداً ثُمَّ رَدَّهَا أَبُو بَکْرٍ عَلَیْهِ وَ لَمْ یُشَاوِرْ أَحَداً ثُمَّ جَعَلَهَا عُمَرُ شُورَی بَیْنَ سِتَّةٍ فَأَخْرَجَ مِنْهَا الْأَنْصَارَ غَیْرَ أُولَئِکَ السِّتَّةِ مِنْ قُرَیْشٍ ثُمَّ أَوْصَی النَّاسَ فِیهِمْ بِشَیْ ءٍ مما [لَا] أَرَاکَ تَرْضَی بِهِ أَنْتَ وَ لَا أَصْحَابُکَ قَالَ وَ مَا صَنَعَ قَالَ أَمَرَ صُهَیْباً أَنْ یُصَلِّیَ بِالنَّاسِ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ وَ أَنْ یَتَشَاوَرُوا أُولَئِکَ السِّتَّةَ لَیْسَ فِیهِمْ أَحَدٌ سِوَاهُمْ إِلَّا ابْنُ عُمَرَ یُشَاوِرُونَهُ وَ لَیْسَ لَهُ مِنَ الْأَمْرِ شَیْ ءٌ وَ أَوْصَی مَنْ بِحَضْرَتِهِ مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ إِنْ مَضَتْ ثَلَاثَةُ أَیَّامٍ قَبْلَ أَنْ یَفْرُغُوا وَ یُبَایِعُوا أَنْ تُضْرَبَ أَعْنَاقُ السِّتَّةِ جَمِیعاً وَ إِنِ اجْتَمَعَ أَرْبَعَةٌ قَبْلَ أَنْ تَمْضِیَ ثَلَاثَةُ أَیَّامٍ وَ خَالَفَ اثْنَانِ أَنْ یُضْرَبَ أَعْنَاقُ الِاثْنَیْنِ أَ فَتَرْضَوْنَ بِذَا فِیمَا تَجْعَلُونَ مِنَ الشُّورَی فِی الْمُسْلِمِینَ قَالُوا لَا قَالَ یَا عَمْرُو دَعْ ذَا أَ رَأَیْتَ لَوْ بَایَعْتَ صَاحِبَکَ هَذَا الَّذِی تَدْعُو إِلَیْهِ ثُمَّ اجْتَمَعَتْ لَکُمُ الْأُمَّةُ وَ لَمْ یَخْتَلِفْ عَلَیْکُمْ فِیهَا رَجُلَانِ فَأَفْضَیْتُمْ إِلَی الْمُشْرِکِینَ الَّذِینَ لَمْ یُسْلِمُوا وَ لَمْ یُؤَدُّوا الْجِزْیَةَ کَانَ عِنْدَکُمْ وَ عِنْدَ صَاحِبِکُمْ مِنَ الْعِلْمِ مَا تَسِیرُونَ بِسِیرَةِ رَسُولِ اللَّهِ
دین، عقل، مروّت و معدن خلافت است، او محمّد بن عبدالله بن حسن است، بنابراین خواستیم که در اطرافش گرد آمده و به او بیعت دهیم، سپس توافقِ حاصل شده با او را آشکار گردانده و مردم را به سوی بیعت با او فرا خوانیم، پس همراه هر که با او بیعت کند باشیم و او نیز از ما باشد، و هر که از ما کناره گیرد را رها سازیم، و با هر که به دشمنی برخیزد جهاد و پیکار کنیم و او را به خاطر طغیان و سرکشی دشمن داریم و به سوی حقّ و صاحبان حقیقت ارجاعش دهیم، و چنان پسندیدیم که این مسأله را با شما نیز مطرح سازیم، چرا که از افرادی چون شما به خاطر فضیلت و کثرت پیروان بی نیاز نخواهیم بود؛ هنگامی که عمرو سخنان خود را به پایان رساند، امام صادق علیه السلام فرمود: آیا همه شما قائل به نظر عمرو هستید؟ گفتند: آری، پس امام به سپاس و ستایش خداوند پرداخت و بر پیامبر صلّی الله علیه و آله درود فرستاد و فرمود: به راستی ما فقط هنگامی که خداوند نافرمانی شود خشمگین شده و هنگامی که از خداوند فرمان برده شود راضی می گردیم؛ ای عمرو، مرا آگاه ساز که اگر امّت مسائل خود را به تو بسپارند و بدون خونریزی و سختی صاحب امورات آنان گردی، پس به تو گفته شود: هر که را می خواهی متولّی و سرپرست اداره امور امّت قرار ده، چه کسی را تعیین می کنی؟ عمرو گفت: تولّی و سرپرستی امور را بر عهده شورای مسلمانان خواهم گذاشت، امام فرمود: بر عهده همه آنان؟ عمرو گفت: آری، فرمود: فقیهان و برگزیدگان آن ها؟ گفت: آری، فرمود: قریشیان و غیر آنان؟ عمرو گفت: آری، فرمود: عرب و عجم؟ گفت: آری، فرمود: ای عمرو، مرا آگاه ساز که آیا دوستی و موالات ابوبکر و عمر را برگزیده ای یا از آنان تبرّی جسته ای؟ عمرو گفت: دوستی و موالات آنان را برگزیده ام، امام فرمود: ای عمرو، اگر از جمله کسانی بودی که از ابوبکر و عمر تبرّی جسته اند، برای تو جایز بود که بر خلاف عمل آنان عمل نمایی، ولی اگر از جمله کسانی هستی که دوستی و موالات آنان را برگزیده ای، پس به مخالفت با آنان برخاسته ای، چرا که عمر با ابوبکر عهد و پیمان بست و با او بیعت کرد و با کسی نیز مشورت نکرد، سپس ابوبکر خلافت را به عمر باز گرداند و او نیز با کسی مشورت نکرد، آن گاه عمر مسأله خلافت را در شورای شش نفره مطرح نمود و همه انصار غیر از این شش نفر قریشی را از این شورا خارج ساخت، آن گاه در مورد آنان به مردم توصیه ای کرد که گمان نمی کنم تو و یارانت از آن راضی و خشنود باشید، عمرو گفت: چه توصیه ای کرد؟ امام فرمود: به صهیب امر کرد که سه روز به عنوان امام جماعت با مردم نماز بخواند و آن شش نفر با هم به مشورت بپردازند و شخص دیگری غیر از ابن عمر در میان آنان حضور نداشت که با او مشورت کنند، حال آنکه ابن عمر مسؤولیت چیزی را بر عهده نداشت، سپس به مهاجرین و انصار که در حضور او بودند توصیه کرد که اگر سه روز تعیین شده سپری شد و آن شش نفر به مشورت خود پایان نداده و به کسی بیعت ندادند، گردن هر شش نفر آنان زده شود، و اگر چهار نفر آنان قبل از پایان سه روز به توافق رسیدند و دو نفر مخالفت ورزیدند، گردن آن دو نفر زده شود، آیا شما به روی دادن چنین حالتی در میان شورایی که از مسلمانان بر می گزینید راضی هستید؟ گفتند: خیر، امام فرمود: ای عمرو، این مسأله را رها ساز، نظرت چیست درباره اینکه اگر با این دوست و یار خود که مردم را به سوی او فرا می خوانی بیعت کنی و امّت بر سر نظر شما گرد آمده و بر سر مسأله خلافت او هیچ دو نفری به مخالفت با شما بر نخیزند، آن گاه به مشرکانی می رسید که اسلام را نپذیرفته و جزیه نیز نپرداخته اند، آیا نزد شما و دوست و یاورتان علم و دانشی وجود دارد که بر اساس آن بر طبق شیوه پیامبر
صلی الله علیه و آله فِی الْمُشْرِکِینَ فِی حَرْبِهِمْ قَالُوا نَعَمْ قَالَ فَتَصْنَعُونَ مَا ذَا قَالُوا نَدْعُوهُمْ إِلَی الْإِسْلَامِ فَإِنْ أَبَوْا دَعَوْنَاهُمْ إِلَی الْجِزْیَةِ قَالَ وَ إِنْ کَانُوا مَجُوساً وَ أَهْلَ کِتَابٍ قَالُوا وَ إِنْ کَانُوا مَجُوساً وَ أَهْلَ کِتَابٍ قَالَ وَ إِنْ کَانُوا أَهْلَ الْأَوْثَانِ وَ عَبْدَةَ النِّیرَانِ وَ الْبَهَائِمِ وَ لَیْسُوا بِأَهْلِ کِتَابٍ قَالُوا سَوَاءٌ قَالَ فَأَخْبِرْنِی عَنِ الْقُرْآنِ أَ تَقْرَؤُهُ قَالَ نَعَمْ قَالَ اقْرَأْ قاتِلُوا الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لا بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ لا یُحَرِّمُونَ ما حَرَّمَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ لا یَدِینُونَ دِینَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ حَتَّی یُعْطُوا الْجِزْیَةَ عَنْ یَدٍ وَ هُمْ صاغِرُونَ قَالَ فَاسْتَثْنَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ اشْتَرَطَ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتَابَ فَهُمْ وَ الَّذِینَ لَمْ یُؤْتَوُا الْکِتَابَ سَوَاءٌ قَالَ نَعَمْ قَالَ علیه السلام عَمَّنْ أَخَذْتَ هَذَا قَالَ سَمِعْتُ النَّاسَ یَقُولُونَهُ قَالَ فَدَعْ ذَا فَإِنَّهُمْ إِنْ أَبَوُا الْجِزْیَةَ فَقَاتَلْتَهُمْ وَ ظَهَرْتَ عَلَیْهِمْ کَیْفَ تَصْنَعُ بِالْغَنِیمَةِ قَالَ أُخْرِجُ الْخُمُسَ وَ أَقْسِمُ أَرْبَعَةَ أَخْمَاسٍ بَیْنَ مَنْ قَاتَلَ عَلَیْهَا قَالَ تَقْسِمُهُ بَیْنَ جَمِیعِ مَنْ قَاتَلَ عَلَیْهَا قَالَ نَعَمْ قَالَ فَقَدْ خَالَفْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی فِعْلِهِ وَ فِی سِیرَتِهِ وَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ فِیهَا فُقَهَاءُ أَهْلِ الْمَدِینَةِ وَ مَشِیخَتُهُمْ فَسَلْهُمْ فَإِنَّهُمْ لَا یَخْتَلِفُونَ وَ لَا یَتَنَازَعُونَ فِی أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّمَا صَالَحَ الْأَعْرَابَ عَلَی أَنْ یَدَعَهُمْ فِی دِیَارِهِمْ وَ أَنْ لَا یُهَاجِرُوا عَلَی أَنَّهُ إِنْ دَهِمَهُ مِنْ عَدُوِّهِ دَاهِمٌ فَیَسْتَنْفِرُهُمْ فَیُقَاتِلُ بِهِمْ وَ لَیْسَ لَهُمْ مِنَ الْغَنِیمَةِ نَصِیبٌ وَ أَنْتَ تَقُولُ بَیْنَ جَمِیعِهِمْ فَقَدْ خَالَفْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی سِیرَتِهِ فِی الْمُشْرِکِینَ وَ دَعْ ذَا مَا تَقُولُ فِی الصَّدَقَةِ قَالَ فَقَرَأَ عَلَیْهِ هَذِهِ الْآیَةَ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ وَ الْعامِلِینَ عَلَیْها إِلَی آخِرِهَا قَالَ نَعَمْ فَکَیْفَ تُقْسِمُ بَیْنَهُمْ قَالَ أَقْسِمُهَا عَلَی ثَمَانِیَةِ أَجْزَاءٍ فَأُعْطِی کُلَّ جُزْءٍ مِنَ الثَّمَانِیَةِ جُزْءاً قَالَ علیه السلام إِنْ کَانَ صِنْفٌ مِنْهُمْ عَشَرَةَ آلَافٍ وَ صِنْفٌ رَجُلًا وَاحِداً وَ رَجُلَیْنِ وَ ثَلَاثَةً جَعَلْتَ لِهَذَا الْوَاحِدِ مِثْلَ مَا جَعَلْتَ لِلْعَشَرَةِ آلَافٍ قَالَ نَعَمْ قَالَ وَ مَا تَصْنَعُ بَیْنَ صَدَقَاتِ أَهْلِ الْحَضَرِ وَ أَهْلِ الْبَوَادِی فَتَجْعَلُهُمْ فِیهَا سَوَاءً قَالَ نَعَمْ قَالَ فَخَالَفْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی کُلِّ مَا أَتَی بِهِ فِی سِیرَتِهِ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقْسِمُ صَدَقَةَ الْبَوَادِی فِی أَهْلِ الْبَوَادِی وَ صَدَقَةَ أَهْلِ الْحَضَرِ فِی أَهْلِ الْحَضَرِ وَ لَا یَقْسِمُهُ بَیْنَهُمْ بِالسَّوِیَّةِ إِنَّمَا یَقْسِمُ عَلَی قَدْرِ مَا یَحْضُرُهُ مِنْهُمْ وَ عَلَی مَا یَرَی وَ عَلَی قَدْرِ مَا یَحْضُرُهُ
صلّی الله علیه و آله در تعامل با مشرکان در جنگ رفتار کنید؟ گفتند: بله. امام فرمود: در این صورت چگونه عمل می کنید؟ گفتند: آنان را دعوت به اسلام می کنیم، اگر نپذیرفتند، آنان را دعوت به پرداخت جزیه می کنیم؛ حضرت فرمود: اگر چه از مجوسیان و اهل کتاب باشند؟ گفتند: بله اگر چه از مجوسیان و اهل کتاب باشند. امام فرمود: اگر چه از بت پرستان، آتش پرستان و حیوان پرستان باشند و اهل کتاب نباشند؟ گفتند: فرقی نمی کند، حضرت فرمود: ای عمرو، مرا آگاه ساز که آیا آیات قرآن را تلاوت می کنی؟ گفت: آری، فرمود: این آیه را تلاوت کن: «قَاتِلُوا الَّذِینَ لَا یُؤْمِنُونَ بِاللَّ-هِ وَ لَا بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ لَا یُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّ-هُ وَ رَسُولُهُ وَ لَا یَدِینُونَ دِینَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتَابَ حَتَّی یُعْطُوا الْجِزْیَةَ عَن یَدٍ وَ هُمْ صَاغِرُونَ»، امام فرمود: خداوند متعال در مورد اهل کتاب استثناء قائل شده و شرط گذاشته است، پس آیا اهل کتاب و غیر اهل کتاب در این حُکم یکسان هستند؟ عمرو گفت: آری، امام علیه السلام فرمود: این نظر را از چه کسی گرفته ای؟ عمرو گفت: از مردم شنیده ام که چنین می گویند، امام فرمود: بگذریم، اگر از پرداخت جزیه امتناع ورزیدند و به پیکار با آنان پرداختی و بر آنان غلبه نمودی با غنیمت چه می کنی؟ عمرو گفت: خُمس غنیمت را جدا می سازم و چهار پنجم آن را در میان کسانی که برای به دست آوردنش پیکار کرده اند تقسیم می کنم، امام فرمود: آیا غنیمت را بین تمام کسانی که برای کسب آن پیکار نموده اند تقسیم می کنی؟ عمرو گفت: آری، امام فرمود: با این کار به مخالفت با کردار و سیره رسول خدا صلّی الله علیه و آله برخاسته ای، فقهای اهل مدینه و بزرگان آنان در صدور حُکم بر سر این مسأله داور میان من و شما هستند، پس از آنان سؤال بپرسید، آنان بر سر این مسأله اختلاف نظر و منازعه ندارند که رسول خدا صلّی الله علیه و آله با اعراب بادیه نشین مصالحه کرده بود که آنان را در سرزمین هایشان راحت بگذارد و مهاجرت نکنند، بر این اساس که اگر گزندی از سوی دشمنان به پیامبر برسد، وی آنان را به مبارزه با دشمنان فرا خواند و پس از پیروزی سهمی از غنیمت نداشته باشند، و اکنون تو می گویی که غنیمت را میان همه آنان تقسیم خواهم کرد، با این کار با شیوه رفتار پیامبر صلّی الله علیه و آله در مورد مشرکان مخالفت می ورزی، از این مسأله نیز بگذریم، در مورد صدقه چه می گویی؟ عمرو این آیه را برای امام تلاوت کرد:«إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَ الْمَسَاکِینِ وَ الْعَامِلِینَ عَلَیْهَا وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقَابِ وَ الْغَارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللَّ-هِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِّنَ اللَّ-هِ وَ اللَّ-هُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ» { صدقات، تنها به تهیدستان و بینوایان و متصدیّان [گردآوری و پخش] آن، و کسانی که دلشان به دست آورده می شود، و در [راه آزادی] بردگان، و وامداران، و در راه خدا، و به در راه مانده، اختصاص دارد. [این] به عنوان فریضه از جانب خداست، و خدا دانای حکیم است.} امام فرمود: آری، چگونه صدقه را در بین آنان تقسیم می کنی؟ عمرو گفت: آن را به هشت قسمت تقسیم می کنم و از هر یک از آن هشت قسمت، یک قسمت را می بخشم، امام فرمود: اگر یک گروه از آنان که مستحقّ صدقه هستند ده هزار نفر و گروه دیگر یک، دو و یا سه نفر باشند، آیا صدقه ای که به یک نفر اختصاص می دهی مانند صدقه ده هزار نفر است؟ عمرو گفت: آری، امام فرمود: در مورد بخشیدن صدقه به شهرنشینان و بادیه نشینان چگونه عمل می کنی؟ آیا در بخشش صدقه یکسان هستند؟ عمرو گفت: آری، امام فرمود: پس با تمام اعمال منقول در سیره رسول خدا صلّی الله علیه و آله مخالفت ورزیده ای، چرا که پیامبر صدقه بادیه نشینان را در میان بادیه نشینان و صدقه شهرنشینان را در میان شهرنشینان و نه به صورت یکسان تقسیم می نمود، بلکه صدقه را به اندازه افرادی که نزد وی حاضر بودند و آنان را مشاهده می کرد تقسیم می نمود؛ ای عمرو،
فَإِنْ کَانَ فِی نَفْسِکَ شَیْ ءٌ مِمَّا قُلْتُ فَإِنَّ فُقَهَاءَ أَهْلِ الْمَدِینَةِ وَ مَشِیخَتَهُمْ کُلَّهُمْ لَا یَخْتَلِفُونَ فِی أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَذَا کَانَ یَصْنَعُ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَی عَمْرٍو وَ قَالَ اتَّقِ اللَّهَ یَا عَمْرُو وَ أَنْتُمْ أَیُّهَا الرَّهْطُ فَاتَّقُوا اللَّهَ فَإِنَّ أَبِی حَدَّثَنِی وَ کَانَ خَیْرَ أَهْلِ الْأَرْضِ وَ أَعْلَمَهُمْ بِکِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ رَسُولِهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ مَنْ ضَرَبَ النَّاسَ بِسَیْفِهِ وَ دَعَاهُمْ إِلَی نَفْسِهِ وَ فِی الْمُسْلِمِینَ مَنْ هُوَ أَعْلَمُ مِنْهُ فَهُوَ ضَالٌّ مُتَکَلِّفٌ (1).
«7»
ل، [الخصال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ وَ الْبَزَنْطِیِّ مَعاً عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَرْبَعٌ لَا یَجُزْنَ فِی أَرْبَعَةٍ الْخِیَانَةُ وَ الْغُلُولُ وَ السَّرِقَةُ وَ الرِّبَا لَا تَجُوزُ فِی حَجٍّ وَ لَا عُمْرَةٍ وَ لَا جِهَادٍ وَ لَا صَدَقَةٍ(2).
«8»
ل، [الخصال] الْأَرْبَعُمِائَةِ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِذَا لَقِیتُمْ عَدُوَّکُمْ فِی الْحَرْبِ فَأَقِلُّوا الْکَلَامَ وَ أَکْثِرُوا ذِکْرَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبَارَ فَتُسْخِطُوا اللَّهَ رَبَّکُمْ وَ تَسْتَوْجِبُوا غَضَبَهُ وَ إِذَا رَأَیْتُمْ مِنْ إِخْوَانِکُمْ فِی الْحَرْبِ الرَّجُلَ الْمَجْرُوحَ أَوْ مَنْ قَدْ نُکِلَ أَوْ مَنْ قَدْ طَمِعَ عَدُوُّکُمْ فِیهِ فَقُوهُ بِأَنْفُسِکُمْ (3).
«9»
وَ قَالَ علیه السلام: لَا یَخْرُجُ الْمُسْلِمُ فِی الْجِهَادِ مَعَ مَنْ لَا یُؤْمَنُ عَلَی الْحُکْمِ وَ لَا یُنْفِذُ فِی الْفَیْ ءِ أَمْرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَإِنَّهُ إِنْ مَاتَ فِی ذَلِکَ کَانَ مُعِیناً لِعَدُوِّنَا فِی حَبْسِ حَقِّنَا وَ الْإِشَاطَةِ بِدِمَائِنَا وَ مِیتَتُهُ مِیتَةٌ جَاهِلِیَّةٌ(4).
«10»
ع، [علل الشرائع] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَبِی الْجَوْزَاءِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ خَالِدٍ عَنْ زَیْدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِذَا الْتَقَی الْمُسْلِمَانِ بِسَیْفَیْهِمَا عَلَی غَیْرِ سُنَّةٍ فَالْقَاتِلُ وَ الْمَقْتُولُ فِی النَّارِ فَقِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا الْقَاتِلُ فَمَا بَالُ الْمَقْتُولِ قَالَ لِأَنَّهُ أَرَادَ قَتْلًا(5).
«11»
ع، [علل الشرائع] مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ یَحْیَی بْنِ عِمْرَانَ الْهَمْدَانِیِّ وَ ابْنِ بَزِیعٍ مَعاً عَنْ یُونُسَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنِ الْعِیصِ بْنِ قَاسِمٍ قَالَ سَمِعْتُ
اگر نسبت به آنچه گفتم شک و تردید داری، همه فقهاء و بزرگان مدینه بر سر اینکه رسول خدا صلّی الله علیه و آله در موارد ذکر شده این گونه عمل می کرد اختلاف نظر ندارند، آن گاه امام رو به عمرو کرد و فرمود: ای عمرو و ای گروه همراه او، تقوای خدا پیشه سازید، پدرم که بهترین اهل زمین و آگاه ترین آن ها به کتاب خدا و سنت رسول او بود از رسول خدا صلّی الله علیه و آله روایت کرده که فرمود: هر کسی مردم را با شمشیر هدف قرار دهد و آنان را به اطاعت از خود فرا خواند، حال آنکه در میان مسلمانان افرادی آگاه تر از او وجود داشته باشند، گمراه و نادان است.(6)
روایت 7
الخصال: امام صادق علیه السلام فرموده است: انجام چهار کار در مورد چهار امر جایز نیست: متمسک شدن به خیانت، غلّ و غش، دزدی و ربا به منظور انجام حجّ، عمره، جهاد و صدقه جایز نیست.(7)
روایت 8
الخصال: امیر المؤمنین علیه السلام فرموده است: هنگامی که در میدان جنگ با دشمنان تان مواجهه می شوید، از سخن گفتن بکاهید و بیشتر به ذکر خداوند متعال مشغول شوید، و به دشمنان خویش پشت نکنید که پروردگارتان را خشمگین ساخته و مستوجب غضب او می شوید، هرگاه در میدان جنگ و از برادران خود کسی را مشاهده کردید که مجروح است، یا به او آسیب رسیده و به دشمن پشت کرده و یا دشمن در او طمع کرده است، او را با جان خویش مصون نگاه دارید.(8)
روایت 9
امام علی علیه السلام فرموده است: انسان مسلمان به منظور انجام جهاد همراه کسی که به حُکم (خداوند) ایمان ندارد و اوامر الهی در زمینه غنایم جنگی را اجرا نمی کند، خارج نمی شود، اگر شخصی در چنین حالتی وفات نماید، در ضایع نمودن حقّ ما و هدر دادن خون مان همراه و یاور دشمن ماست، و مرگ او مرگی جاهلی است.(9)
روایت 10
علل الشرایع: امام علی علیه السلام از رسول خدا صلّی الله علیه و آله روایت کرده که فرمود: هر گاه دو نفر از مسلمانان با شمشیرهایشان و بر خلاف سنّت در مقابل هم قرار گیرند، قاتل و مقتول هر دو در آتش جهنّم جای دارند، سؤال شد: ای رسول خدا، معقول است که قاتل در آتش باشد ولی گناه مقتول چیست؟ پیامبر فرمود: او نیز اراده و قصد قتل داشته است.(10)
روایت 11
علل الشرایع: عیص بن قاسم گوید: از امام
أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: اتَّقُوا اللَّهَ وَ انْظُرُوا لِأَنْفُسِکُمْ فَإِنَّ أَحَقَّ مَنْ نَظَرَ لَهَا أَنْتُمْ لَوْ کَانَ لِأَحَدِکُمْ نَفْسَانِ فَقَدَّمَ إِحْدَاهُمَا وَ جَرَّبَ بِهَا اسْتَقْبَلَ التَّوْبَةَ بِالْأُخْرَی کَانَ وَ لَکِنَّهَا نَفْسٌ وَاحِدَةٌ إِذَا ذَهَبَتْ فَقَدْ وَ اللَّهِ ذَهَبَتِ التَّوْبَةُ إِنْ أَتَاکُمْ مِنَّا آتٍ یَدْعُوکُمْ إِلَی الرِّضَا مِنَّا فَنَحْنُ نَسْتَشْهِدُکُمْ أَنَّا لَا نَرْضَی إِنَّهُ لَا یُطِیعُنَا الْیَوْمَ وَ هُوَ وَحْدَهُ فَکَیْفَ یُطِیعُنَا إِذَا ارْتَفَعَتِ الرَّایَاتُ وَ الْأَعْلَامُ (1).
«12»
ع، [علل الشرائع] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ حُکَیْمٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ یَحْیَی بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام لَا یُقَاتِلُ حَتَّی تَزُولَ الشَّمْسُ وَ یَقُولُ تُفَتَّحُ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَ تُقْبَلُ التَّوْبَةُ وَ یَنْزِلُ النَّصْرُ وَ یَقُولُ هُوَ أَقْرَبُ إِلَی اللَّیْلِ وَ أَجْدَرُ أَنْ یَقِلَّ الْقَتْلُ وَ یَرْجِعَ الطَّالِبُ وَ یُفْلِتَ الْمَهْزُومُ (2).
«13»
ع، [علل الشرائع] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ: ذُکِرَتِ الْحَرُورِیَّةُ عِنْدَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام فَقَالَ إِنْ خَرَجُوا مِنْ جَمَاعَةٍ أَوْ عَلَی إِمَامٍ عَادِلٍ فَقَاتِلُوهُمْ وَ إِنْ خَرَجُوا عَلَی إِمَامٍ جَائِرٍ فَلَا تُقَاتِلُوهُمْ فَإِنَّ لَهُمْ فِی ذَلِکَ مَقَالًا(3).
«14»
ع، [علل الشرائع] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّ رَجُلًا مِنْ مَوَالِیکَ بَلَغَهُ أَنَّ رَجُلًا یُعْطِی السَّیْفَ وَ الْفَرَسَ فِی السَّبِیلِ فَأَتَاهُ فَأَخَذَهُمَا مِنْهُ ثُمَّ لَقِیَهُ أَصْحَابُهُ فَأَخْبَرُوهُ أَنَّ السَّبِیلَ مَعَ هَؤُلَاءِ لَا یَجُوزُ وَ أَمَرُوهُ بِرَدِّهِمَا قَالَ فَلْیَفْعَلْ قَالَ قُلْتُ قَدْ طَلَبَ الرَّجُلَ فَلَمْ یَجِدْهُ وَ قِیلَ لَهُ قَدْ شَخَصَ الرَّجُلُ قَالَ فَلْیُرَابِطْ وَ لَا یُقَاتِلْ قَالَ قُلْتُ لَهُ فَفِی مِثْلِ قَزْوِینَ وَ الدَّیْلَمِ وَ عَسْقَلَانَ وَ مَا أَشْبَهَ هَذِهِ الثُّغُورَ فَقَالَ نَعَمْ فَقَالَ لَهُ یُجَاهِدُ فَقَالَ لَا إِلَّا أَنْ یَخَافَ عَلَی ذَرَارِیِّ الْمُسْلِمِینَ أَ رَأَیْتَکَ لَوْ أَنَّ الرُّومَ دَخَلُوا عَلَی الْمُسْلِمِینَ لَمْ یَنْبَغِ لَهُمْ أَنْ یُتَابِعُوهُمْ قَالَ یُرَابِطُ وَ لَا یُقَاتِلُ فَإِنْ خَافَ عَلَی
صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: تقوای خدا پیشه سازید و به خود بنگرید، چرا که خود شما بیشتر از هر کسی شایسته نگاه کردن به درون خود هستید، اگر هر یک از شما دارای دو جان بود و یکی از آن ها را پیش می فرستاد و به وسیله آن تجربه کسب می کرد و با جان دیگر امکان توبه برای او فراهم بود، چه خوب بود، ولی هر کسی دارای یک جان است و به خدا سوگند اگر از تن به در رود، امکان توبه از دست رفته است. اگر فرستاده ای از جانب ما نزد شما آمد و به سوی رضایت ما دعوت تان نمود، ما شما را گواه می گیریم که به چنین کسی راضی نیستیم، کسی که امروز و در حالی که تنهاست اطاعت ما را به جا نمی آورد، چگونه هنگامی که پرچم ها و بیرق ها بالا رفت (آنها را پشت سر خود دید و قدرت یافت) از ما اطاعت می کند.(4)
روایت 12
علل الشرایع: از امام صادق علیه السلام روایت شده که امام علی علیه السلام تا زمان زوال خورشید به پیکار و مبارزه نمی پرداخت و می فرمود: در زمان زوال خورشید دروازه های آسمان گشوده می شود، توبه پذیرفته شده و پیروزی نازل می گردد. همچنین می فرمود: این زمان به شب نزدیک تر است و شایسته است که کشتار کم تری در آن صورت پذیرد، کسی که در جستجوی هم آورد خویش است باز گردد و آنکه شکست خورده بگریزد.(5)
روایت 13
علل الشرایع: امام صادق علیه السلام از پدرش روایت کرده که فرمود: نزد امام علی بن ابی طالب علیه السلام به ذکر حروریّه پرداختم، پس فرمود: اگر از جماعت خارج شدند و یا علیه امام عادل طغیان کردند با آنان بجنگید، ولی اگر علیه امام ستمگر طغیان کردند با آنان نجنگید، چرا که در این زمینه دارای رأی و نظر هستند.(6)
روایت 14
علل الشرایع: از یونس روایت شده که گفت: به امام موسی کاظم علیه السلام گفتم: جانم فدای شما، به یکی از دوستداران شما خبر رسید که مردی به منظور فراهم کردن مقدّمات جهاد در راه خدا به اعطای شمشیر و اسب می پردازد، پس آن شخص نزد او رفت و شمشیر و اسب را تحویل گرفت، ولی هنگامی که یاران خود را ملاقات کرد به او خبر دادند که جهاد با آن جماعت جایز نیست و به او امر کردند که شمشیر و اسب را باز گرداند، امام فرمود: شایسته است که چنان کند، گفتم: آن شخص به جستجوی مرد بخشنده پرداخت ولی او را نیافت و گفته شد که از آن شهر رفته است، امام فرمود: آن شخص باید به مرابطه و مرزداری بپردازد و وارد میدان جنگ نشود، از امام پرسیدم: آیا باید در قزوین، دیلم، عسقلان و چنین مرزهایی حضور داشته باشد، امام فرمود: آری، گفتم: آیا در مرزها به جهاد می پردازد؟ امام فرمود: خیر، مگر آنکه بیم به خطر افتادن جان فرزندان مسلمانان را داشته باشد، گفتم: نظر شما درباره زمانی که رومیان به سوی مسلمانان هجوم آورند چیست، آیا لازم نیست که به منظور اخراج رومیان در پیِ آنان باشد؟ امام فرمود: به مرزداری می پردازد و پیکار نمی کند، ولی اگر بیم آن داشته باشد که
بَیْضَةِ الْإِسْلَامِ وَ الْمُسْلِمِینَ قَاتَلَ فَیَکُونُ قِتَالُهُ لِنَفْسِهِ لَیْسَ لِلسُّلْطَانِ قَالَ قُلْتُ فَإِنْ جَاءَ الْعَدُوُّ إِلَی الْمَوْضِعِ الَّذِی هُوَ فِیهِ مُرَابِطٌ کَیْفَ یَصْنَعُ قَالَ یُقَاتِلُ عَنْ بَیْضَةِ الْإِسْلَامِ لَا عَنْ هَؤُلَاءِ لِأَنَّ فِی دُرُوسِ الْإِسْلَامِ دُرُوسَ ذِکْرِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله (1).
«15»
ل، [الخصال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْأَصْبَهَانِیِّ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ فُضَیْلِ بْنِ عِیَاضٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْجِهَادِ أَ سُنَّةٌ هُوَ أَمْ فَرِیضَةٌ فَقَالَ الْجِهَادُ عَلَی أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ فَجِهَادَانِ فَرْضٌ وَ جِهَادٌ سُنَّةٌ لَا یُقَامُ إِلَّا مَعَ فَرْضٍ وَ جِهَادٌ سُنَّةٌ فَأَمَّا أَحَدُ الْفَرْضَیْنِ فَمُجَاهَدَةُ الرَّجُلِ نَفْسَهُ عَنْ مَعَاصِی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ هُوَ مِنْ أَعْظَمِ الْجِهَادِ وَ مُجَاهَدَةُ الَّذِینَ یَلُونَکُمْ مِنَ الْکُفَّارِ فَرْضٌ وَ أَمَّا الْجِهَادُ الَّذِی هُوَ سُنَّةٌ لَا یُقَامُ إِلَّا مَعَ فَرْضٍ فَإِنَّ مُجَاهَدَةَ الْعَدُوِّ فَرْضٌ عَلَی جَمِیعِ الْأُمَّةِ وَ لَوْ تَرَکُوا الْجِهَادَ لَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ وَ هَذَا هُوَ مِنْ عَذَابِ الْأُمَّةِ وَ هُوَ سُنَّةٌ عَلَی الْإِمَامِ أَنْ یَأْتِیَ الْعَدُوَّ مَعَ الْأُمَّةِ فَیُجَاهِدَهُمْ وَ أَمَّا الْجِهَادُ الَّذِی هُوَ سُنَّةٌ فَکُلُّ سُنَّةٍ أَقَامَهَا الرَّجُلُ وَ جَاهَدَ فِی إِقَامَتِهَا وَ بُلُوغِهَا وَ إِحْیَائِهَا فَالْعَمَلُ وَ السَّعْیُ فِیهَا مِنْ أَفْضَلِ الْأَعْمَالِ لِأَنَّهُ أَحْیَا سُنَّةً قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله مَنْ سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً فَلَهُ أَجْرُهَا وَ أَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ غَیْرِ أَنْ یَنْتَقِصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَیْ ءٌ(2).
«16»
أَقُولُ رَوَاهُ فِی کِتَابِ الْغَایَاتِ (3)عَنْ فُضَیْلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام.
«17»
وَ فِی ف، [تحف العقول](4)عَنِ الْحُسَیْنِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ مُرْسَلًا: وَ فِیهِ وَ أَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ.
«18»
ل، [الخصال] فِی خَبَرِ الْأَعْمَشِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: الْجِهَادُ وَاجِبٌ مَعَ إِمَامٍ عَادِلٍ وَ مَنْ قُتِلَ دُونَ مَالِهِ فَهُوَ شَهِیدٌ وَ لَا یَحِلُّ قَتْلُ أَحَدٍ مِنَ الْکُفَّارِ وَ النُّصَّابِ فِی دَارِ التَّقِیَّةِ إِلَّا قَاتِلٍ أَوْ سَاعٍ فِی فَسَادٍ وَ ذَلِکَ إِذَا لَمْ تَخَفْ عَلَی نَفْسِکَ وَ لَا عَلَی أَصْحَابِکَ (5).
سرزمین اسلام و مسلمانان در معرض خطر قرار می گیرد به مبارزه و پیکار روی می آورد، پس مبارزه او به خاطر دفاع از خود و نه دفاع از حکومت اسلام است، گفتم: اگر دشمن به مکانی که او در آن مشغول مرزداری است برسد باید چگونه عمل کند؟ امام فرمود: در دفاع از سرزمین اسلام و نه دفاع از اینان به مبارزه می پردازد، چرا که با از بین رفتن اسلام ذکر و یاد محمد صلّی الله علیه و آله از بین می رود.(6)
روایت 15
الخصال: از فضیل بن عیاض روایت شده که گفت: از امام صادق علیه السلام درباره جهاد پرسیدم و اینکه آیا سنّت است یا واجب؟ امام فرمود: جهاد چهار نوع است: دو نوع جهاد واجب است، یک نوع آن سنّت است که جز به همراه جهاد واجب به پا داشته نمی شود، و نوع دیگر سنّت است: امّا یکی از دو جهاد واجب آن است که انسان در مقابل انجام معصیت خداوند متعال با نفس خویش به پیکار می پردازد و این بزرگترین نوع جهاد است؛ جهاد واجب دیگر، پیکار با کافرانی است که در اطراف تان قرار دارند، و جهادی که سنّت است و جز به همراه جهاد واجب به پا داشته نمی شود این گونه است که پیکار و جهاد با دشمن بر جمیع امّت واجب است و اگر جهاد را ترک کنند گرفتار عذاب خواهند شد و این از جمله عذاب های امّت است، امّا برای امام امّت سنّت است که در معیّت امّت به سوی دشمنان برود و با آنان پیکار کند. امّا جهادی که سنّت است شامل تمام سنّت هایی می شود که انسان آن ها را به پا می دارد و در راه به پا داشتن، رسیدن به آن و احیای آن ها به تلاش و مجاهدت می پردازد، پس عمل و تلاش در این زمینه از برترین اعمال است، چرا که شخص در این حالت سنّتی را احیا کرده است، و پیامبر صلّی الله علیه و آله فرموده است: هر کسی سنّت حسنه ای را پایه گذارد، اجر و پاداش آن سنّت و کسانی نیز که به آن عمل می کنند برای او ثبت می گردد بدون اینکه از اجر و پاداش کسانی که به آن سنّت عمل می کنند کاسته شود.(7)
روایت 16
می گویم: این حدیث را در کتاب الغایات(8)
به نقل از فضیل و او نیز از امام صادق علیه السلام روایت کرده است .
روایت 17
تحف العقول: این حدیث به صورت مرسل از امام حسین علیه السلام روایت شده است، و در آن آمده است: و اجر و پاداش کسانی که به آن سنّت عمل می کنند تا روز قیامت در کارنامه اعمالِ پایه گذار سنّت نوشته می شود.(9)
روایت 18
الخصال: در حدیث أعمش از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: جهاد در معیّت امام عادل واجب است، و هر کسی که در دفاع از اموال خود کشته شود شهید است، و کشتن هیچ یک از کافران و دشمنان در بلاد تقیّه جایز نیست، مگر آنکه قاتل باشد و یا سعی در رواج فساد داشته باشد، البته اگر بیم به خطر افتادن جان خود و یارانت وجود نداشته باشد.(10)
«19»
ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام]: فِیمَا کَتَبَ الرِّضَا علیه السلام لِلْمَأْمُونِ مِثْلَهُ (1).
«20»
ف، [تحف العقول]: کِتَابٌ کَتَبَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ إِلَی زِیَادِ بْنِ النَّضْرِ حِینَ أَنْفَذَهُ عَلَی مُقَدِّمَتِهِ إِلَی صِفِّینَ اعْلَمْ أَنَّ مُقَدِّمَةَ الْقَوْمِ عُیُونُهُمْ وَ عُیُونَ الْمُقَدِّمَةِ طَلَائِعُهُمْ فَإِذَا أَنْتَ خَرَجْتَ مِنْ بِلَادِکَ وَ دَنَوْتَ مِنْ عَدُوِّکَ فَلَا تَسْأَمْ مِنْ تَوْجِیهِ الطَّلَائِعِ فِی کُلِّ نَاحِیَةٍ وَ فِی بَعْضِ الشِّعَابِ وَ الشَّجَرِ وَ الْخَمَرِ وَ فِی کُلِّ جَانِبٍ حَتَّی لَا یُغِیرَکُمْ عَدُوُّکُمْ وَ یَکُونَ لَکُمْ کَمِینٌ وَ لَا تُسَیِّرِ الْکَتَائِبَ وَ الْقَبَائِلَ مِنْ لَدُنِ الصَّبَاحِ إِلَی الْمَسَاءِ إِلَّا تَعْبِیَةً فَإِنْ دَهَمَکُمْ أَمْرٌ أَوْ غَشِیَکُمْ مَکْرُوهٌ کُنْتُمْ قَدْ تَقَدَّمْتُمْ فِی التَّعْبِیَةِ وَ إِذَا نَزَلْتُمْ بِعَدُوٍّ أَوْ نَزَلَ بِکُمْ فَلْیَکُنْ مُعَسْکَرُکُمْ فِی إِقْبَالِ الشِّرَافِ أَوْ فِی سِفَاحِ الْجِبَالِ وَ أَثْنَاءِ الْأَنْهَارِ کَیْمَا تَکُونَ لَکُمْ رِدْءاً وَ دُونَکُمْ مَرَدّاً وَ لْتَکُنْ مُقَاتَلَتُکُمْ مِنْ وَجْهٍ وَاحِدٍ أَوِ اثْنَیْنِ وَ اجْعَلُوا رُقَبَاءَکُمْ فِی صَیَاصِی الْجِبَالِ وَ بِأَعْلَی الشِّرَافِ وَ بِمَنَاکِبِ الْأَنْهَارِ یُرْبِئُونَ لَکُمْ لِئَلَّا یَأْتِیَکُمْ عَدُوٌّ مِنْ مَکَانِ مَخَافَةٍ أَوْ أَمْنٍ وَ إِذَا نَزَلْتُمْ فَانْزِلُوا جَمِیعاً وَ إِذَا رَحَلْتُمْ فَارْحَلُوا جَمِیعاً وَ إِذَا غَشِیَکُمُ اللَّیْلُ فَنَزَلْتُمْ فَحُفُّوا عَسْکَرَکُمْ بِالرِّمَاحِ وَ التِّرَسَةِ وَ اجْعَلُوا رُمَاتَکُمْ یَلُونَ تِرَسَتَکُمْ کَیْلَا تُصَابَ لَکُمْ غِرَّةٌ وَ لَا تُلْقَی لَکُمْ غَفْلَةٌ وَ احْرُسْ عَسْکَرَکَ بِنَفْسِکَ وَ إِیَّاکَ أَنْ توقد [تَرْقُدَ] أَوْ تُصْبِحَ إِلَّا غِرَاراً أَوْ مَضْمَضَةً ثُمَّ لْیَکُنْ ذَلِکَ شَأْنَکَ وَ دَأْبَکَ حَتَّی تَنْتَهِیَ إِلَی عَدُوِّکُمْ وَ عَلَیْکَ بِالتُّؤَدَةِ فِی حَرْبِکَ وَ إِیَّاکَ وَ الْعَجَلَةَ إِلَّا أَنْ تُمْکِنَکَ فُرْصَةٌ وَ إِیَّاکَ أَنْ تُقَاتِلَ إِلَّا أَنْ یَبْدَءُوکَ أَوْ یَأْتِیَکَ أَمْرِی وَ السَّلَامُ عَلَیْکَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ (2).
«21»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] بِإِسْنَادِ الْمُجَاشِعِیِّ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: عَلَیْکُمْ بِالْجِهَادِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ فَإِنَّمَا یُجَاهِدُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ رَجُلَانِ
روایت 19
عیون أخبار الرضا: نظیر این حدیث در میان نوشته های امام رضا علیه السلام به مأمون روایت شده است.(3)
روایت 20
تحف العقول: از سفارش أمیر المؤمنین علی علیه السّلام است به زیاد بن نضر هنگامی که او را در سفر صفّین امیر دسته خط مقدّم لشکر خود قرار داد:
بدان که پیشروان لشکر، همانند چشمان لشکرند و چشمان پیشروان، جاسوسانند [گروه اطلاعات و عملیّات اند]، بنا بر این هر گاه از سرزمین خود خارج شدی و به مرز دشمن نزدیک گشتی، بدون احساس خستگی، طلایه داران را در هر ناحیه و بعضی از درّه ها و درخت زارها و کمین گاهها و به هر سمتی بفرست تا دشمن شما را غافلگیر ننماید و بر شما کمین نزند. گروهانها و گردانهای لشکر را از صبح تا شب برای راه پیمایی مبر مگر برای آماده ساختن و مانور، که اگر غافلگیر شدید و یا حادثه ناگواری پیش آمد، شما در آماده باش پیشدستی کرده باشید. چون بر دشمن فرود آمدید یا دشمن بر شما فرود آمد، باید که اردوگاهتان بر فراز بلندیها یا دامنه کوهها یا در لابلای رودخانه ها باشد تا شما را پناه و دشمن را مانعی بر سر راه باشد. باید جنگ و نبردتان در یک سو باشد یا دو سو. و دیده بانها را بر سر کوه ها و تپه ها و دهانه و پیچ نهرها بگمارید تا مبادا دشمن از جایی که می ترسید یا خود را در امان می دانید، ناگهان بر شما حمله نماید.
چون فرود آیید، با هم فرود آیید و چون کوچ کردید، با هم کوچ نمایید و چون شب فرا رسید و در جایی فرود آمدید، گرداگرد لشکر خود را با نیزه ها و سپرها حصار کشید و تیراندازان خود را در پناه سپرها مستقر سازید تا فریب نخورید و غافلگیر نشوید. تو خود حراست از لشکرت را به عهده گیر و مبادا بخوابی یا بیارامی مگر به اندازه چرتی و لحظه ای. سپس باید به همین شیوه ادامه دهی تا به دشمن رسی و بر توست که در جنگ شتاب مورزی مگر فرصت مناسبی به دست آوری و مبادا در جنگیدن پیش دستی نمایی مگر آن که بر تو حمله نمایند یا فرمان من برای شروع حمله به دست تو برسد. و السلام علیک و رحمة اللَّه.(4)
روایت 21
أمالی الطوسی: به استناد مجاشعی از امام صادق علیه السلام روایت شده که امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: بر شماست که با اموال و جان های خویش در راه خدا به جهاد بپردازید، به راستی که فقط دو شخص در راه خدا به جهاد می پردازند:
1) عیون أخبار الرضا علیه السلام ج 2 ص 124 بتفاوت یسیر.
2) تحف العقول ص 188 و فیه( الاشراف) بدل( الشراف) و الاشراف جمع شرف- محرکة- و هو العلو. و سفاح الجبال أسافلها، و صیاصیها أعالیها، و اثناء الأنهار منعطفاتها و المناکب المرتفعات، و الربیئة العین، و الغرار النوم الخفیف، و المضمضة أن ینام ثمّ یستیقظ ثمّ ینام، تشبها بمضمضة الماء فی الفم یأخذه ثمّ یمجه و فی المصدر( التأنی) بدل( التوأدة).
3) . عیون أخبار الرضا2 : 124
4) . تحف العقول: 188
إِمَامٌ هُدًی أَوْ مُطِیعٌ لَهُ مُقْتَدٍ بِهُدَاهُ (1).
«22»
مل، [کامل الزیارات] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ الْأَصَمِّ عَنْ حَیْدَرَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْجِهَادُ أَفْضَلُ الْأَشْیَاءِ بَعْدَ الْفَرَائِضِ فِی وَقْتِ الْجِهَادِ وَ لَا جِهَادَ إِلَّا مَعَ الْإِمَامِ (2).
«23»
سن، [المحاسن] الْوَشَّاءُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ وَ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ کِلَاهُمَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا بَعَثَ سَرِیَّةً بَعَثَ أَمِیرَهَا فَأَجْلَسَهُ إِلَی جَنْبِهِ وَ أَجْلَسَ أَصْحَابَهُ بَیْنَ یَدَیْهِ ثُمَّ قَالَ سِیرُوا بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ عَلَی مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَا تَغْدِرُوا وَ لَا تَغُلُّوا وَ لَا تُمَثِّلُوا وَ لَا تَقْطَعُوا شَجَراً إِلَّا أَنْ تُضْطَرُّوا إِلَیْهَا وَ لَا تَقْتُلُوا شَیْخاً فَانِیاً وَ لَا صَبِیّاً وَ لَا امْرَأَةً وَ أَیُّمَا رَجُلٍ مِنْ أَدْنَی الْمُسْلِمِینَ أَوْ أَقْصَاهُمْ نَظَرَ إِلَی أَحَدٍ مِنَ الْمُشْرِکِینَ فَهُوَ جَارٌ حَتَّی یَسْمَعَ کَلامَ اللَّهِ فَإِذَا سَمِعَ کَلَامَ اللَّهِ فَإِنْ تَبِعَکُمْ فَأَخُوکُمْ فِی دِینِکُمْ وَ إِنْ أَبَی فَاسْتَعِینُوا بِاللَّهِ عَلَیْهِ وَ أَبْلِغُوهُ إِلَی مَأْمَنِهِ (3).
«24»
سن، [المحاسن] النَّوْفَلِیُّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِذَا حَرَنَتْ عَلَی أَحَدِکُمْ دَابَّةٌ یَعْنِی إِذَا قَامَتْ فِی أَرْضِ الْعَدُوِّ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَلْیَذْبَحْهَا وَ لَا یُعَرْقِبْهَا(4).
«25»
سن، [المحاسن] عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ: لَمَّا کَانَ یَوْمُ مُؤْتَةَ کَانَ جَعْفَرٌ عَلَی فَرَسِهِ فَلَمَّا الْتَقَوْا نَزَلَ عَنْ فَرَسِهِ فَعَرْقَبَهَا بِالسَّیْفِ وَ کَانَ أَوَّلَ مَنْ عَرْقَبَ فِی الْإِسْلَامِ (5).
«26»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَسْبَاطِ بْنِ سَالِمٍ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَجَاءَهُ رَجُلٌ فَقَالَ لَهُ أَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ قَالَ عَنَی بِذَلِکَ الْقِمَارَ وَ أَمَّا قَوْلُهُ وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ عَنَی بِذَلِکَ الرَّجُلَ مِنَ
امام هدایت گر، یا مطیع او که به هدایتش اقتدا کرده است.(6)
روایت 22
کامل الزیاره: امام صادق علیه السلام فرموده است: جهاد برترین اعمال بعد از فرایضی است که هنگام جهاد واجب می گردند، و جهاد انجام نمی شود مگر همراه امام و پیشوا.(7)
روایت 23
المحاسن: امام صادق علیه السلام فرموده است: رسول خدا صلّی الله علیه و آله هنگامی که قصد داشت سریّه ای (لشکریانی که پیامبر خود فرماندهی آن ها را به عهد نداشت) را به جایی روانه کند، دنبال امیر آن سریّه می فرستاد و او را در کنار خویش و یارانش را در مقابل خود می نشاند و می فرمود: به نام خدا و به یاری خدا و در راه او و براساس دین و آئین محمد صلی الله علیه و آله حرکت کنید، از غدر و خیانت، غلّ و غش، مُثله کردن اجساد و بریدن درختان پرهیز کنید مگر اینکه ضرورت شما را مجبور گرداند، پیرمردان ناتوان، کودکان و زنان را به قتل نرسانید، و هر مردی از نزدیک ترین یا دورترینِ مسلمانان نگاهش به یکی از مشرکان افتاد، آن مشرک در پناه اوست تا کلام خداوند را بشنود، و هنگامی که کلام خداوند را شنید، اگر از شما پیروی نمود پس برادر دینی شماست، و اگر امتناع ورزید از خداوند به منظور هدایت او طلب کمک کنید و او را به مکان امنِ خودش برسانید.(8)
روایت 24
المحاسن: امام صادق از پدرانش علیهم السلام روایت کرده که رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: هنگامی که مرکب سواری یکی از شما در سرزمین دشمن و هنگام پیکار در راه خدا چموش گشت و فرمان نبرد، باید ذبحش کند و عرقوب (رگ کلفت بالای پاشنه) آن را نکِشد.(9)
روایت 25
المحاسن: امام صادق از پدرش علیهما السلام روایت کرده که فرمود: در غزوه موته جعفر طیّار بر اسب خویش سوار بود و هنگامی که دو سپاه با هم رویاروی گشتند، از اسبش پایین آمد و عرقوب آن را قطع کرد، و جعفر نخستین کسی بود که در اسلام دست به چنین کاری زد.(10)
روایت 26
تفسیر العیاشی: از أسباط بن سالم روایت شده که گفت: نزد امام صادق علیه السلام بودم که مردی خدمت ایشان رسید و گفت: مرا از مقصود آیه: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَأْکُلُوا أَمْوَالَکُم بَیْنَکُم بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَن تَکُونَ تِجَارَةً عَن تَرَاضٍ مِّنکُمْ وَ لَا تَقْتُلُوا أَنفُسَکُمْ إِنَّ اللَّ-هَ کَانَ بِکُمْ رَحِیمًا» {ای کسانی که ایمان آورده اید اموال همدیگر را به ناروا مخورید مگر آنکه داد و ستدی با تراضی یکدیگر از شما [انجام گرفته] باشد و خودتان را مکشید زیرا خدا همواره با شما مهربان است}، امام فرمود: مقصود خداوند از «لَا تَأْکُلُوا أَمْوَالَکُم بَیْنَکُم بِالْبَاطِلِ» (منع کردن از انجام) قمار است، آن مرد گفت: آیه: «و لا تَقتُلوا أنفسَکُم» به چه معناست؟ امام فرمود: مقصود این آیه مردی از
1) أمالی الشیخ ج 2 ص 136 ضمن حدیث.
2) لم نجده فی المصدر المذکور و لا فی أمالی الطوسیّ و الخصال فیما بحثنا عنه حیث احتملنا التصحیف فی الرمز.
3) المحاسن ص 355 بزیادة فی آخره.
4) المحاسن ص 634.
5) المحاسن ص 634.
6) . أمالی الشیخ 2 : 136
7) . در کامل الزیاره، أمالی الطوسی و الخصال این حدیث را نیافتیم.
8) . المحاسن: 355
9) . المحاسن: 634
10) . المحاسن: 634
الْمُسْلِمِینَ یَشُدُّ عَلَی الْمُشْرِکِینَ فِی مَنَازِلِهِمْ فَیُقْتَلُ فَنَهَاهُمُ اللَّهُ عَنْ ذَلِکَ (1).
«27»
وَ قَالَ فِی رِوَایَةِ أَبِی عَلِیٍّ رَفَعَهُ قَالَ: کَانَ الرَّجُلُ یَحْمِلُ عَلَی الْمُشْرِکِینَ وَحْدَهُ حَتَّی یَقْتُلَ أَوْ یُقْتَلَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآیَةَ وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ إِنَّ اللَّهَ کانَ بِکُمْ رَحِیماً(2).
«28»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ إِنَّ اللَّهَ کانَ بِکُمْ رَحِیماً قَالَ کَانَ الْمُسْلِمُونَ یَدْخُلُونَ عَلَی عَدُوِّهِمْ فِی الْمَغَارَاتِ فَیَتَمَکَّنُ مِنْهُمْ عَدُوُّهُمْ فَیَقْتُلُهُمْ کَیْفَ شَاءَ فَنَهَاهُمُ اللَّهُ أَنْ یَدْخُلُوا عَلَیْهِمْ فِی الْمَغَارَاتِ (3).
«29»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی: فِی قَوْلِهِ ما کانَ لَهُمْ أَنْ یَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِینَ یَعْنِی الْإِیمَانَ لَا یَقْبَلُونَهُ إِلَّا وَ السَّیْفُ عَلَی رُءُوسِهِمْ (4).
«30»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ عَبْدِ الْمَلِکِ بْنِ عُتْبَةَ الْهَاشِمِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ قَالَ: مَنْ ضَرَبَ النَّاسَ بِسَیْفِهِ وَ دَعَاهُمْ إِلَی نَفْسِهِ وَ فِی الْمُسْلِمِینَ مَنْ هُوَ أَعْلَمُ مِنْهُ فَهُوَ ضَالٌّ مُتَکَلِّفٌ قَالَهُ لِعَمْرِو بْنِ عُبَیْدٍ حَیْثُ سَأَلَهُ أَنْ یُبَایِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الْحَسَنِ (5).
«31»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَیْمُونٍ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ عَلِیٌّ إِذَا أَرَادَ الْقِتَالَ قَالَ هَذِهِ الدَّعَوَاتِ اللَّهُمَّ إِنَّکَ أَعْلَمْتَ سَبِیلًا مِنْ سُبُلِکَ جَعَلْتَ فِیهِ رِضَاکَ وَ نَدَبْتَ إِلَیْهِ أَوْلِیَاءَکَ وَ جَعَلْتَهُ أَشْرَفَ سُبُلِکَ عِنْدَکَ ثَوَاباً وَ أَکْرَمَهَا إِلَیْکَ مَآباً وَ أَحَبَّهَا إِلَیْکَ مَسْلَکاً ثُمَّ اشْتَرَیْتَ فِیهِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا فَاجْعَلْنِی مِمَّنِ اشْتَرَیْتَ فِیهِ مِنْکَ نَفْسَهُ- ثُمَّ وَفَی لَکَ بِبَیْعَتِهِ الَّتِی بَایَعَکَ عَلَیْهَا غَیْرَ نَاکِثٍ وَ لَا نَاقِضٍ عَهْداً وَ لَا یُبَدِّلُ تَبْدِیلًا مُخْتَصَرٌ(6).
مسلمانان است که بر مشرکان در منازل شان یورش می برد و کشته می شود، پس خداوند متعال مسلمانان را از انجام این عمل باز می دارد.(7)
روایت 27
و در روایت ابو علی از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمود: مردی از مسلمانان به تنهایی بر مشرکان می تاخت تا بکُشد یا کُشته شود، بنابراین خداوند متعال این آیه را نازل فرمود: «وَ لَا تَقْتُلُوا أَنفُسَکُمْ إِنَّ اللَّ-هَ کَانَ بِکُمْ رَحِیمًا»{ خود را به کشتن ندهید، به راستی که خداوند نسبت به شما مهربان است}.(8)
روایت 28
تفسیر العیّاشی: امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه: «وَ لَا تَقْتُلُوا أَنفُسَکُمْ إِنَّ اللَّ-هَ کَانَ بِکُمْ رَحِیمًا» فرموده است: مسلمانان در غارها بر دشمنان شان یورش می بردند، پس دشمنان هرگونه که می خواستند بر آنان چیره شده و غلبه می کردند، به همین سبب خداوند متعال مسلمانان را از یورش بردن بر مشرکان در غارها منع فرمود.(9)
روایت 29
تفسیر العیّاشی: از محمّد بن یحیی روایت شده که در تفسیر آیه «ما کان لهم إن یدخلوها إلا خائفین» گفت: یعنی ایمان را نمی پذیرند مگر هنگامی که شمشیر بر بالای سر آن ها قرار داشته باشد.(10)
روایت 30
تفسیر العیّاشی: امام صادق از پدرش علیهما السلام روایت کرده که فرمود: هر کسی مردم را به ضرب شمشیر به سوی اطاعت از خویش فراخواند حال آنکه در میان مسلمانان افراد آگاه تر از او حضور داشته باشند، گمراه و مداخله جوی است.(11)
روایت 31
تفسیر العیّاشی: عبدالله بن میمون القداح از امام صادق علیه السلام روایت کرده که هر گاه علی علیه السلام قصد پیکار می نمود این دعاها را به زبان می آورد: تو راهی از راه های (رسیدن به رضایت) خود را شناساندی، و گام نهادن در آن راه را به عنوان شرط کسب رضایت خود معرفی نمودی، و اولیای خود را به سوی آن راه فراخواندی، و آن را شریف ترین راه برای کسب ثواب، گرامی ترین شیوه بازگشت به سوی خود و محبوب ترین شیوه و مسلک قرار دادی، سپس در آن راه جان ها و اموال مؤمنان را به بهای بهشت از آنان خریداری نمودی، حال آنکه در راه خدا به مبارزه و پیکار می پردازند و می کشند و کشته می شوند، این وعده ای است که حتماً از سوی خداوند محقق خواهد شد؛ خداوندا، پس مرا از جمله کسانی قرار ده که جان شان را در این راه از آنان خریداری می کنی، کسانی که به بیعتی که به تو داده اند وفا می نمایند و عهد و پیمان خود را نشکسته و نقض نمی کنند و دچار تغییر و دگرگونی نمی شوند.(12)
1) تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 235 و الآیة فی سورة النساء: 29.
2) تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 235 و الآیة فی سورة النساء: 29.
3) تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 236 و فیه فی الموضعین( المغازات) بدل( المغارات) و هو غلط واضح.
4) تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 56 و الآیة فی سورة البقرة: 114.
5) تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 85.
6) تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 113.
7) . تفسیر العیاشی 1 : 235، آیه از سوره نساء/ 29 است.
8) . تفسیر العیّاشی 1 : 235
9) . تفسیر العیّاشی 2 : 85
10) . تفسیر العیاشی 2 : 113
11) . تفسیر العیّاشی 2 : 113
12) . تفسیر العیّاشی 2 : 113
«32»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ حُمْرَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ التَّمِیمِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قاتِلُوا الَّذِینَ یَلُونَکُمْ مِنَ الْکُفَّارِ قَالَ الدَّیْلَمُ (1).
«33»
شی، [تفسیر العیاشی] عَدِیُّ بْنُ حَاتِمٍ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: قَالَ یَوْمَ الْتَقَی هُوَ وَ مُعَاوِیَةُ بِصِفِّینَ فَرَفَعَ بِهَا صَوْتَهُ یُسْمِعُ أَصْحَابَهُ وَ اللَّهِ لَأَقْتُلَنَّ مُعَاوِیَةَ وَ أَصْحَابَهُ ثُمَّ یَقُولُ فِی آخِرِ قَوْلِهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ یَخْفِضُ بِهَا صَوْتَهُ وَ کُنْتُ قَرِیباً مِنْهُ فَقُلْتُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ إِنَّکَ حَلَفْتَ مَا فَعَلْتَ ثُمَّ اسْتَثْنَیْتَ فَمَا أَرَدْتَ بِذَلِکَ فَقَالَ إِنَّ الْحَرْبَ خُدْعَةٌ وَ أَنَا عِنْدَ الْمُؤْمِنِ غَیْرُ کَذُوبٍ فَأَرَدْتُ أَنْ أُحَرِّضَ أَصْحَابِی عَلَیْهِمْ لِکَیْلَا یَفْشَلُوا وَ لِکَیْ یَطْمَعُوا فِیهِمْ فَأَفْعَلُهُمْ یَنْتَفِعُوا بِهَا بَعْدَ الْیَوْمِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (2).
«34»
کش، [رجال الکشی] طَاهِرُ بْنُ عِیسَی عَنْ جَعْفَرِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الصَّیْرَفِیِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَرِیکٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: لَمَّا هَزَمَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام النَّاسَ یَوْمَ الْجَمَلِ قَالَ لَا تَتْبَعُوا مُدْبِراً وَ لَا تُجْهِزُوا عَلَی جَرْحَی وَ مَنْ أَغْلَقَ بَابَهُ فَهُوَ آمِنٌ فَلَمَّا کَانَ یَوْمُ صِفِّینَ قَتَلَ الْمُدْبِرَ وَ أَجْهَزَ عَلَی الْجَرْحَی قَالَ أَبَانُ بْنُ تَغْلِبَ قُلْتُ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَرِیکٍ مَا هَاتَانِ السِّیرَتَانِ الْمُخْتَلِفَتَانِ قَالَ إِنَّ أَهْلَ الْجَمَلِ قُتِلَ طَلْحَةُ وَ الزُّبَیْرُ وَ إِنَّ مُعَاوِیَةَ کَانَ قَائِماً بِعَیْنِهِ وَ کَانَ قَائِدَهُمْ (3).
«35»
ختص، [الإختصاص] عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ الْجَعْفَرِیُّ عَنْ مُسْلِمٍ مَوْلَی أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: سَأَلَهُ رَجُلٌ فَقَالَ لَهُ التُّرْکُ خَیْرٌ أَمْ هَؤُلَاءِ قَالَ فَقَالَ إِذَا صِرْتُمْ إِلَی التُّرْکِ یُخَلُّونَ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ دِینِکُمْ قَالَ قُلْتُ نَعَمْ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ هَؤُلَاءِ یُخَلُّونَ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ دِینِکُمْ قَالَ قَالَتْ لَا بَلْ یَجْهَدُونَ عَلَی قَتْلِنَا قَالَ فَإِنْ غَزَوْهُمْ أُولَئِکَ
روایت 32
امام جعفر صادق علیه السلام در تفسیر آیه «قاتلوا الذین یلونکم من الکفار» فرموده است: منظور این آیه کافران دیلم می باشد.(4)
روایت 33
تفسیر العیّاشی: عدیّ بن حاتم روایت کرده که امیر المؤمنین علیه السلام در روز مقابله با معاویه در صفین صدای خویش را تا جایی که یارانش آن را بشنوند بالا برد و فرمود: به خدا سوگند معاویه و یارانش را به قتل خواهم رساند؛ سپس در پایان کلام خویش و با صدایی آهسته فرمود: اگر خدا بخواهد، (عدیّ گوید:) من به امام علیه السلام نزدیک بودم پس گفتم: ای امیر مؤمنان، در ابتدا سوگند یاد کردی که آن کار را انجام خواهی داد ولی در پایان، این امر را موکول به تعلق مشیّت خداوندی کردی، مقصود شما از این رفتار چه بود؟ امام فرمود: به راستی که جنگ، خدعه و نیرنگ است، و من نزد مؤمنان از دروغگویان نیستم، و به این شیوه خواستم که یارانم را علیه دشمنان تحریک کنم تا دچار شکست نشوند و مورد طمع دشمنان قرار نگیرند، و انجام این عمل توسط من، پس از امروز به آنان سود خواهد رساند، إن شاء الله.(5)
روایت 34
رجال الکشی: عبدالله بن شریک از پدرش روایت کرده که گفت: هنگامی که امیر مؤمنان علیه السلام در روز جنگ جمل مردم را شکست داد، فرمود: کسی که از میدان جنگ می گریزد در امان است، ولی روز صفین کسی که از میدان نبرد می گریخت را به قتل رساند و کار زخمی ها را یکسره کرد، أبان بن تغلب گوید: به عبدالله بن شریک گفتم: حکمت این دو شیوه رفتار متفاوت در چیست؟ عبدالله گفت: همانا اهل جمل، طلحه و زبیر را به قتل رساندند، حال آنکه در صفین، معاویه شخصا حضور داشت و فرمانده آنان بود.(6)
روایت 35
الاختصاص: علی بن ابراهیم جعفریّ از مسلم که غلام امام کاظم علیه السلام بود روایت کرده که گفت: مردی از امام پرسید: تُرک ها بهترند یا اینان؟ امام فرمود: آیا هنگامی که که به ترک ها می رسید شما را در پرداختن به امور دینی آزاد می گذارند؟ گفتم: فدایت شوم آری، امام فرمود: آیا اینان شما را در پرداختن به امور دینی آزاد می گذارند؟ گفتم: خیر، بلکه سعی در کشتن ما دارند، امام فرمود: پس اگر آن ها (ترک ها) به پیکار با اینان همّت گماردند، همراه شان
1) نفس المصدر ج 2 ص 118 و الآیة فی سورة التوبة: 123.
2) لم نجده فی المصدر رغم البحث عنه و رواه الشیخ فی التهذیب ج 6 ص 163 و الکلینی فی الکافی ج 7 ص 460 و علیّ بن إبراهیم فی تفسیره ص 419.
3) رجال الکشّیّ ص 190.
4) . تفسیر العیّاشی 2 : 118
5) . این حدیث را در منبع ذکر شده نیافتم، ولی شیخ در التهذیب 6 : 163، کلینی در الکافی 7 : 460 و علی بن ابراهیم در تفسیر خود: 419 آن را روایت کرده اند.
6) . رجال الکشی: 190
فَاغْزُوهُمْ مَعَهُمْ أَوْ أَعِینُوهُمْ عَلَیْهِمْ الشَّکُّ مِنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام (1).
«36»
کِتَابُ صِفِّینَ لِنَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ عَنْ مَالِکِ بْنِ أَعْیَنَ عَنْ زَیْدِ بْنِ وَهْبٍ: أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام لَمَّا رَأَی یَوْمَ صِفِّینَ مَیْمَنَتَهُ قَدْ عَادَتْ إِلَی مَوَاقِفِهَا وَ مَصَافِّهَا وَ کَشَفَ مَنْ بِإِزَائِهَا حَتَّی ضَارَبُوهُمْ فِی مَوَاقِفِهِمْ وَ مَرَاکِزِهِمْ أَقْبَلَ حَتَّی انْتَهَی إِلَیْهِمْ فَقَالَ إِنِّی قَدْ رَأَیْتُ جَوْلَتَکُمْ وَ انْحِیَازَکُمْ عَنْ صُفُوفِکُمْ تَحُوزُکُمُ الْجُفَاةُ الطَّغَامُ وَ أَعْرَابُ أَهْلِ الشَّامِ وَ أَنْتُمْ لَهَامِیمُ الْعَرَبِ وَ السَّنَامُ الْأَعْظَمُ وَ عُمَّارُ اللَّیْلِ بِتِلَاوَةِ الْقُرْآنِ وَ أَهْلُ دَعْوَةِ الْحَقِّ إِذَا ضَلَّ الْخَاطِئُونَ فَلَوْ لَا إِقْبَالُکُمْ بَعْدَ إِدْبَارِکُمْ وَ کَرُّکُمْ بَعْدَ انْحِیَازِکُمْ وَجَبَ عَلَیْکُمْ مَا وَجَبَ عَلَی الْمُوَلِّی یَوْمَ الزَّحْفِ دُبُرَهُ وَ کُنْتُمْ فِیمَا أَرَی مِنَ الْهَالِکِینَ وَ لَقَدْ هَوَّنَ عَلَیَّ بَعْضَ وَجْدِی وَ شَفَی بَعْضَ أُحَاحِ صَدْرِی أَنِّی رَأَیْتُکُمْ بِآخِرَةٍ حُزْتُمُوهُمْ کَمَا حَازُوکُمْ وَ أَزَلْتُمُوهُمْ مِنْ مَصَافِّهِمْ کَمَا أَزَالُوکُمْ تَحُوزُونَهُمْ بِالسُّیُوفِ لِیَرْکَبَ أَوَّلُهُمْ آخِرَهُمْ کَالْإِبِلِ الْمُطْرَدَةِ الْهِیمِ فَالْآنَ فَاصْبِرُوا أُنْزِلَتْ عَلَیْکُمُ السَّکِینَةُ وَ ثَبَّتَکُمُ اللَّهُ بِالْیَقِینِ وَ لْیَعْلَمِ الْمُنْهَزِمُ أَنَّهُ مُسْخِطٌ لِرَبِّهِ وَ مُوبِقُ نَفْسِهِ وَ فِی الْفِرَارِ مَوْجِدَةٌ لِلَّهِ عَلَیْهِ وَ الذُّلُّ اللَّازِمُ وَ فَسَادُ الْعَیْشِ عَلَیْهِ وَ إِنَّ الْفَارَّ مِنْهُ لَا یَزِیدُ فِی عُمُرِهِ وَ لَا یَرْضَی رَبُّهُ فیموت [فَمَوْتُ] الرَّجُلِ مَحْقاً قَبْلَ إِتْیَانِ هَذِهِ الْخِصَالِ خَیْرٌ مِنَ الرِّضَا بِالتَّلَبُّسِ بِهَا وَ الْإِقْرَارِ عَلَیْهَا(2).
باب 3 أحکام الجهاد و فیه أیضا بعض ما ذکر فی الباب السابق
الآیات
اشارة
البقرة: وَ أَنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ لا تُلْقُوا بِأَیْدِیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَةِ(3)و قال تعالی: وَ لَمَّا بَرَزُوا لِجالُوتَ وَ جُنُودِهِ قالُوا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَیْنا صَبْراً وَ ثَبِّتْ
بجنگید یا بر علیه اینان یاری شان دهید، شکّ موجود در عبارت پایانی از جانب (غلام) امام کاظم علیه السلام بوده است.(4)
روایت 36
کتاب صفین لنصربن مزاحم: زید بن وهب روایت کرده است: هنگامی که امام علی علیه السلام در روز صفین مشاهده نمود که سپاهیانش به اماکن خود بازگشته و رویارویی خود با سپاه دشمن را از سرگرفته اند تا جایی که آنان را در اماکن و مراکزشان هدف قرار داده اند، به سوی سپاهیان خویش آمد تا به آنان رسید، پس فرمود: همانا از جای کنده شدن و فرار شما از صف ها را دیدم، فرومایگان گمنام و بیابان نشینانی از شام شما را پس می راندند، در حالی که شما از بزرگان و سرشناسان عرب و قلّه های سرفراز و بلند قامت هستید و تاریکی شب را با تلاوت قرآن آباد و روشن می گردانید و اهل دعوت به سوی حق هستید آن گاه که گناه کاران دچار گمراهی می شوند، اگر پس از پُشت کردن به سپاهیان دشمن به رویارویی با آنان بر نمی گشتید و بعد از گریختن بر آنان نمی تاختید، مجازات کسی که در روز نبرد به سپاهیان دشمن پشت می کند و از میدان نبرد می گریزد بر شما واجب می شد و طبق مشاهدات من از جمله هلاک شدگان می بودید، سرانجام قسمتی از غم و اندوهم سبک گشت و سوزش سینه ام تسکین یافت آن گاه که دیدم سپاهیان شام را در هم شکستید و آنان را از لشکرگاه خود کنار زدید، آن گونه که آنان شما را در هم شکسته و از لشکرگاه تان کنار زدند، می دیدم که آنان را با شمشیرهای خود هدف قرار می دادید و از جایگاه شان می راندید تا جایی که مانند شتران سرگردان رانده شده از آبشخور بر دوش هم سوار می شدند، پس اکنون صبر پیشه سازید که آرامش بر شما نازل شده و خداوند با یقین، ثابت قدمتان خواهد گرداند، انسان شکست خورده باید بداند که مورد خشم و غضب پروردگارش قرار گرفته و خود را هلاک گردانده است، گریختن از میدان نبرد باعث نزول خشم و غضب خداوند، ذلّت و خواری پایدار و فساد و تباهی معیشت خواهد شد، گریخته از میدان نبرد را توان افزایش طول عمر نیست و رضایت پروردگارش را کسب نخواهد کرد، پس مرگ انسان قبل از گرفتار شدن به خصوصیات مذکور بهتر از رضایت دادن به اتصاف به این صفات و اذعان به آن هاست.(5)
باب سوم : احکام جهاد و نیز ذکر قسمتی از مطالب مذکور در باب سابق
آیات
وَأَنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَلَا تُلْقُوا بِأَیْدِیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَةِ.(6)
{و در راه خدا انفاق کنید و خود را با دست خود به هلاکت میفکنید}.
أَقْدامَنا وَ انْصُرْنا عَلَی الْقَوْمِ الْکافِرِینَ فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ (1)
الأعراف: وَ لِباسُ التَّقْوی ذلِکَ خَیْرٌ(2)
الأنفال: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا زَحْفاً فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ وَ مَنْ یُوَلِّهِمْ یَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَیِّزاً إِلی فِئَةٍ فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَ مَأْواهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ(3)و قال تعالی: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا لَقِیتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَ اذْکُرُوا اللَّهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ وَ أَطِیعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِیحُکُمْ وَ اصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِینَ (4)و قال تعالی: یا أَیُّهَا النَّبِیُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَی الْقِتالِ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِائَةٌ یَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَفْقَهُونَ الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْکُمْ وَ عَلِمَ أَنَّ فِیکُمْ ضَعْفاً فَإِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ أَلْفٌ یَغْلِبُوا أَلْفَیْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ اللَّهُ مَعَ الصَّابِرِینَ ما کانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَکُونَ لَهُ أَسْری حَتَّی یُثْخِنَ فِی الْأَرْضِ تُرِیدُونَ عَرَضَ الدُّنْیا وَ اللَّهُ یُرِیدُ الْآخِرَةَ وَ اللَّهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ (5)
و قال تعالی: یا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِمَنْ فِی أَیْدِیکُمْ مِنَ الْأَسْری إِنْ یَعْلَمِ اللَّهُ فِی قُلُوبِکُمْ خَیْراً یُؤْتِکُمْ خَیْراً مِمَّا أُخِذَ مِنْکُمْ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ (6)
التوبة: وَ لَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً(7)و قال تعالی: لَیْسَ عَلَی الضُّعَفاءِ وَ لا عَلَی الْمَرْضی وَ لا عَلَی الَّذِینَ لا یَجِدُونَ ما یُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَ رَسُولِهِ ما عَلَی الْمُحْسِنِینَ مِنْ سَبِیلٍ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ وَ لا عَلَی الَّذِینَ إِذا ما أَتَوْکَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لا أَجِدُ ما أَحْمِلُکُمْ عَلَیْهِ تَوَلَّوْا وَ أَعْیُنُهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلَّا یَجِدُوا ما یُنْفِقُونَ إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ وَ هُمْ أَغْنِیاءُ رَضُوا بِأَنْ
أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَی الْقَوْمِ الْکَافِرِینَ* فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ.(8)
{و هنگامی که با جالوت و سپاهیانش روبرو شدند گفتند پروردگارا بر [دلهای] ما شکیبایی فرو ریز و گامهای ما را استوار دار و ما را بر گروه کافران پیروز فرمای، پس آنان را به اذن خدا شکست دادند}.
وَلِبَاسُ التَّقْوَی ذَلِکَ خَیْرٌ.(9)
{ و[لی] بهترین جامه [لباس] تقوا است}.
{ای کسانی که ایمان آورده اید هر گاه [در میدان نبرد] به کافران برخورد کردید که [به سوی شما] روی می آورند به آنان پشت مکنید، و هر که در آن هنگام به آنان پشت کند مگر آنکه [هدفش] کناره گیری برای نبردی [مجدد] یا پیوستن به جمعی [دیگر از همرزمانش] باشد قطعا به خشم خدا گرفتار خواهد شد و جایگاهش دوزخ است و چه بد سرانجامی است}.
{ای کسانی که ایمان آورده اید چون با گروهی برخورد می کنید پایداری ورزید و خدا را بسیار یاد کنید باشد که رستگار شوید، و از خدا و پیامبرش اطاعت کنید و با هم نزاع مکنید که سست شوید و مهابت شما از بین برود و صبر کنید که خدا با شکیبایان است}.
{ای پیامبر مؤمنان را به جهاد برانگیز اگر از [میان] شما بیست تن شکیبا باشند بر دویست تن چیره می شوند و اگر از شما یکصد تن باشند بر هزار تن از کافران پیروز می گردند چرا که آنان قومی اند که نمی فهمند، اکنون خدا بر شما تخفیف داده و معلوم داشت که در شما ضعفی هست پس اگر از [میان] شما یکصد تن شکیبا باشند بر دویست تن پیروز گردند و اگر از شما هزار تن باشند به توفیق الهی بر دو هزار تن غلبه کنند و خدا با شکیبایان است، هیچ پیامبری را سزاوار نیست که [برای اخذ سربها از دشمنان] اسیرانی بگیرد تا در زمین به طور کامل از آنان کشتار کند شما متاع دنیا را می خواهید و خدا آخرت را می خواهد و خدا شکست ناپذیر حکیم است}.
{ای پیامبر به کسانی که در دست شما اسیرند بگو اگر خدا در دلهای شما خیری سراغ داشته باشد بهتر از آنچه از شما گرفته شده به شما عطا می کند و بر شما می بخشاید و خدا آمرزنده مهربان است}.
{و اگر [به راستی] اراده بیرون رفتن داشتند قطعا برای آن ساز و برگی تدارک می دیدند}.
یَکُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَ طَبَعَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا یَعْلَمُونَ (1)
النحل: وَ سَرابِیلَ تَقِیکُمْ بَأْسَکُمْ (2)
الأنبیاء: وَ عَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَکُمْ لِتُحْصِنَکُمْ مِنْ بَأْسِکُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شاکِرُونَ (3)
محمد: فَإِذا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ حَتَّی إِذا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمَّا فِداءً حَتَّی تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزارَها ذلِکَ وَ لَوْ یَشاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ (4)
الفتح: لَیْسَ عَلَی الْأَعْمی حَرَجٌ وَ لا عَلَی الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لا عَلَی الْمَرِیضِ حَرَجٌ (5).
الأخبار
«1»
فس، [تفسیر القمی]: یا أَیُّهَا النَّبِیُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَی الْقِتالِ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِائَةٌ یَغْلِبُوا أَلْفاً قَالَ کَانَ الْحُکْمُ فِی أَوَّلِ النُّبُوَّةِ فِی أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّ الرَّجُلَ الْوَاحِدَ وَجَبَ عَلَیْهِ أَنْ یُقَاتِلَ عَشَرَةً مِنَ الْکُفَّارِ فَإِنْ هَرَبَ مِنْهُمْ فَهُوَ الْفَارُّ مِنَ الزَّحْفِ وَ الْمِائَةُ یُقَاتِلُوا أَلْفاً ثُمَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّ فِیهِمْ ضَعْفاً لَا یَقْدِرُونَ عَلَی ذَلِکَ فَأَنْزَلَ الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْکُمْ وَ عَلِمَ أَنَّ فِیکُمْ ضَعْفاً فَإِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ فَفَرَضَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ أَنْ یُقَاتِلَ رَجُلٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رَجُلَیْنِ مِنَ الْکُفَّارِ فَإِنْ فَرَّ مِنْهُمَا فَهُوَ الْفَارُّ مِنَ الزَّحْفِ وَ إِنْ کَانُوا ثَلَاثَةً مِنَ الْکُفَّارِ وَ وَاحِدٌ مِنَ الْمُسْلِمِینَ فَفَرَّ الْمُسْلِمُ مِنْهُمْ فَلَیْسَ هُوَ الْفَارُّ مِنَ الزَّحْفِ (6).
أقول
قد مر مثله فی تفسیر النعمانی فی کتاب القرآن عن أمیر المؤمنین علیه السلام ثم قال علیه السلام نسخ قوله وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً یعنی الیهود حین هادنهم رسول الله صلی الله علیه و آله فلما رجع من غزاة تبوک أنزل الله تعالی قاتِلُوا الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ إلی قوله حَتَّی یُعْطُوا الْجِزْیَةَ عَنْ یَدٍ وَ هُمْ صاغِرُونَ فنسخت هذه الآیة تلک الهدنة.
یَکُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلَی قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا یَعْلَمُونَ.(7)
{بر ناتوانان و بر بیماران و بر کسانی که چیزی نمی یابند [تا در راه جهاد ] خرج کنند در صورتی که برای خدا و پیامبرش خیرخواهی نمایند هیچ گناهی نیست [و نیز] بر نیکوکاران ایرادی نیست و خدا آمرزنده مهربان است، و [نیز] گناهی نیست بر کسانی که چون پیش تو آمدند تا سوارشان کنی [و] گفتی چیزی پیدا نمی کنم تا بر آن سوارتان کنم برگشتند و در اثر اندوه از چشمانشان اشک فرو می ریخت که [چرا] چیزی نمی یابند تا [در راه جهاد] خرج کنند، ایراد فقط بر کسانی است که با اینکه توانگرند از تو اجازه [ترک جهاد] می خواهند [و به این] راضی شده اند که با خانه نشینان باشند و خدا بر دلهایشان مهر نهاد در نتیجه آنان نمی فهمند} .
{و تن پوشها [=زره ها]یی که شما را در جنگتان حمایت می نماید}.
{و به [داوود] فن زره [سازی] آموختیم تا شما را از [خطرات] جنگتان حفظ کند پس آیا شما سپاسگزارید}.
{پس چون با کسانی که کفر ورزیده اند برخورد کنید گردنها[یشان] را بزنید تا چون آنان را [در کشتار] از پای درآوردید پس [اسیران را] استوار در بند کشید سپس یا [بر آنان] منت نهید [و آزادشان کنید] و یا فدیه [و عوض از ایشان بگیرید] تا در جنگ اسلحه بر زمین گذاشته شود این است [دستور خدا] و اگر خدا می خواست از ایشان انتقام می کشید}.
{بر نابینا گناهی نیست و بر لنگ گناهی نیست و بر بیمار گناهی نیست [که در جهاد شرکت نکنند]}.
روایات
روایت 1
تفسیر علی بن ابراهیم: در تفسیر آیه: «یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَی الْقِتَالِ إِن یَکُن مِّنکُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَ إِن یَکُن مِّنکُم مِّائَةٌ یَغْلِبُوا أَلْفًا»{ای پیامبر مؤمنان را به جهاد برانگیز اگر از [میان] شما بیست تن شکیبا باشند بر دویست تن چیره می شوند و اگر از شما یکصد تن باشند بر هزار تن از کافران پیروز می گردند} گفته است: این حُکم مربوط به اوایل نبوّت بوده و در مورد اصحاب رسول خدا صلّی الله علیه و آله صادر شده است، به این ترتیب که بر یک مسلمان واجب بود با ده نفر از کافران به مبارزه بپردازد و اگر می گریخت و به آنان پشت می کرد، به منزله گریز از میدان نبرد بود، همچنین بر صد نفر از مسلمانان واجب بود که با هزار نفر از کافران پیکار کنند، سپس خداوند متعال پی برد که در آنان ضعف وجود دارد و توانایی انجام چنین کاری را ندارند، پس این آیه را نازل فرمود: «الْآنَ خَفَّفَ اللَّ-هُ عَنکُمْ وَ عَلِمَ أَنَّ فِیکُمْ ضَعْفًا فَإِن یَکُن مِّنکُم مِّائَةٌ صَابِرَةٌ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَ إِن یَکُن مِّنکُمْ أَلْفٌ یَغْلِبُوا أَلْفَیْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ اللَّ-هُ مَعَ الصَّابِرِینَ»{اکنون خدا بر شما تخفیف داده و معلوم داشت که در شما ضعفی هست پس اگر از [میان] شما یکصد تن شکیبا باشند بر دویست تن پیروز گردند و اگر از شما هزار تن باشند به توفیق الهی بر دو هزار تن غلبه کنند و خدا با شکیبایان است}، بنابراین خداوند متعال بر مسلمانان واجب گرداند که هر یک از آنان با دو نفر از کفّار مبارزه کند، و اگر از مقابله با آن دو نفر بگریزد به منزله فرار از میدان نبرد خواهد بود، امّا اگر تعداد کافران سه نفر باشد و یک نفر از مسلمانان از مقابله و پیکار با آنان بگریزد، گریز از میدان نبرد محسوب نمی شود.(12)
می گویم
نظیر آنچه در تفسیر علی بن ابراهیم ذکر شد، در تفسیر نعمانی از امام علی علیه السلام روایت شده است، سپس امام فرموده است: آیه «و قولوا للناس حُسنا» که منظور یهودیانی می باشد که پیامبر صلّی الله علیه و آله با آنان مصالحه و آشتی نمود، نسخ شده است، و آن گاه که پیامیر از غزوه تبوک بازگشت خداوند آیه «قَاتِلُوا الَّذِینَ لَا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ» تا «حَتَّی یُعْطُوا الْجِزْیَةَ عَن یَدٍ وَ هُمْ صَاغِرُونَ» را نازل فرمود و مصالحه بین پیامبر و یهودیان با این آیه نسخ شد.
«2»
ب، [قرب الإسناد] أَبُو الْبَخْتَرِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا یُقْتَلُ الرُّسُلُ وَ لَا الرُّهُنُ (1).
«3»
ب، [قرب الإسناد] بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: سُئِلَ عَلِیٌّ علیه السلام عَنْ أَجْعَالِ الْغَزْوِ فَقَالَ لَا بَأْسَ أَنْ یَغْزُوَ الرَّجُلُ عَنِ الرَّجُلِ وَ یَأْخُذَ مِنْهُ الْجُعْلَ (2).
«4»
ب، [قرب الإسناد] بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: الْحَرْبُ خُدْعَةٌ إِذَا حَدَّثْتُکُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حَدِیثاً فَوَ اللَّهِ لَأَنْ أَخِرَّ مِنَ السَّمَاءِ أَوْ تَخْطَفَنِی الطَّیْرُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ أَنْ أَکْذِبَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ إِذَا حَدَّثْتُکُمْ عَنِّی فَإِنَّمَا الْحَرْبُ خُدْعَةٌ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بَلَغَهُ أَنَّ بَنِی قُرَیْظَةَ بَعَثُوا إِلَی أَبِی سُفْیَانَ أَنَّکُمْ إِذَا الْتَقَیْتُمْ أَنْتُمْ وَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله أَمْدَدْنَاکُمْ وَ أَعَنَّاکُمْ فَقَامَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فَخَطَبَنَا فَقَالَ إِنَّ بَنِی قُرَیْظَةَ بَعَثُوا إِلَیْنَا أَنَّا إِذَا الْتَقَیْنَا نَحْنُ وَ أَبُو سُفْیَانَ أمددونا [أَمَدُّونَا] وَ أَعَانُونَا فَبَلَغَ ذَلِکَ أَبَا سُفْیَانَ فَقَالَ غَدَرَتْ یَهُودُ فَارْتَحَلَ عَنْهُمْ (3).
«5»
ب، [قرب الإسناد] أَبُو الْبَخْتَرِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام: أَنَّهُ قَالَ عَرَضَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَوْمَئِذٍ یَعْنِی بَنِی قُرَیْظَةَ عَلَی الْعَانَاتِ فَمَنْ وَجَدَهُ أَنْبَتَ قَتَلَهُ وَ مَنْ لَمْ یَجِدْهُ أَنْبَتَ أَلْحَقَهُ بِالذَّرَارِیِ (4).
«6»
ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ وَ عَبْدِ اللَّهِ ابْنَیْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ نَجْدَةَ الْحَرُورِیَّ کَتَبَ إِلَی ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ یَسْأَلُهُ عَنْ أَرْبَعَةِ أَشْیَاءَ هَلْ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَغْزُو بِالنِّسَاءِ وَ هَلْ کَانَ یَقْسِمُ لَهُنَّ شَیْئاً وَ عَنْ مَوْضِعِ الْخُمُسِ وَ عَنِ الْیَتِیمِ مَتَی یَنْقَطِعُ یُتْمُهُ وَ عَنْ قَتْلِ الذَّرَارِیِّ ؟
فَکَتَبَ إِلَیْهِ ابْنُ عَبَّاسٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ أَمَّا قَوْلُکَ فِی النِّسَاءِ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَانَ یُحْذِیهِنَّ وَ لَا یَقْسِمُ لَهُنَّ شَیْئاً وَ أَمَّا الْخُمُسُ فَإِنَّا نَزْعُمُ أَنَّهُ لَنَا وَ زَعَمَ قَوْمٌ أَنَّهُ لَیْسَ لَنَا فَصَبَرْنَا وَ أَمَّا الْیَتِیمُ فَانْقِطَاعُ یُتْمِهِ أَشُدُّهُ وَ هُوَ الِاحْتِلَامُ
روایت 2
قرب الإسناد: امام صادق از پدرش علیهما السلام روایت کرده که رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: فرستادگان و گروگان ها در جنگ نباید کشته شوند.(5)
روایت 3
قرب الإسناد: از امام علی علیه السلام درباره دریافت مزد به هنگام جنگ سؤال شد، امام در پاسخ فرمود: اشکالی ندارد که شخصی در دفاع از شخص دیگر به جهاد و پیکار بپردازد و از او مزد دریافت کند.(6)
روایت 4
قرب الإسناد: از امام علی علیه السلام روایت شده که فرمود: جنگ خدعه و نیرنگ است؛ وقتی حدیثی از احادیث رسول خدا صلّی الله علیه و آله را برای شما روایت کنم، پس سوگند به خدا اگر از آسمان فرو افتم یا پرنده مرا برباید، نزد من محبوب تر از آن است که حدیثی را به دروغ به رسول خدا صلّی الله علیه و آله نسبت دهم؛ همچنین اگر از جانب خویش برای شما سخن بگویم خواهم گفت: جنگ، خدعه و نیرنگ است؛ پیامبر صلی الله علیه و آله را خبر رسید که بنی قریظه به ابوسفیان خبر داده اند: آن گاه که شما و محمّد صلی الله علیه و آله در میدان نبرد رویاروی گشتید، یاور و پشتیبان تان خواهیم بود؛ آن گاه رسول خدا صلّی الله علیه و آله به پا خاست و ما را مورد خطاب قرار داد و فرمود: بنی قریظه به ما نامه نوشته اند که اگر با سپاه ابوسفیان رویاروی گردیم یاری و پشتیبان مان خواهند بود، این سخن به ابوسفیان رسید، پس گفت: یهودیان خیانت کردند، آنان را ترک گویید.(7)
روایت 5
قرب الإسناد: امام صادق از پدرش علیهما السلام روایت کرده که فرمود: رسول خدا صلّی الله علیه و آله در آن هنگام (بعد از جنگ با بنی قریظه) یهودیان بنی قریظه را بر اساس موی پشت زهار پیش آورد، پس هر یک از آنان را که بر پشت زهارش موی روییده بود (به سنّ بلوغ رسیده بود) به قتل رساند و هر یک که به سنّ بلوغ نرسیده بود را به اسیران ملحق کرد.(8)
روایت 6
الخصال: امام صادق علیه السلام فرموده است: نجده حروریّ در نامه ای به ابن عباس رضی الله عنه از وی چهار سؤال پرسید: آیا رسول خدا صلّی الله علیه و آله زنان را مجبور به جهاد می کرد و آیا چیزی را بین آنان تقسیم می نمود؟ خُمس به چه کسانی تعلّق دارد؟ یتیم بودنِ یتیم چه زمانی به پایان می رسد؟ آیا اسیران به قتل رسانده می شوند؟
ابن عباس رضی الله عنه در پاسخ وی نوشت: اما سؤال تو در مورد زنان، پاسخش آنست که رسول خدا صلّی الله علیه و آله قسمتی از غنائم جنگی را به آنان می بخشید و چیزی را میان آنان تقسیم نمی نمود؛ در مورد خُمس چنین می پنداریم که متعلّق به ما اهل بیت است و گروهی چنین می پندارند که ما سهمی از آن نداریم، پس صبر پیشه ساختیم؛ امّا یتیم بودن یتیم زمانی پایان می پذیرد که به سن بلوغ و احتلام رسیده باشد
إِلَّا أَنْ لَا تُؤْنِسَ مِنْهُ رُشْداً فَیَکُونَ عِنْدَکَ سَفِیهاً أَوْ ضَعِیفاً فَیُمْسِکُ عَلَیْهِ وَلِیُّهُ وَ أَمَّا الذَّرَارِیُّ فَلَمْ یَکُنِ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَقْتُلُهَا وَ کَانَ الْخَضِرُ علیه السلام یَقْتُلُ کَافِرَهُمْ وَ یَتْرُکُ مُؤْمِنَهُمْ فَإِنْ کُنْتَ تَعْلَمُ مِنْهُمْ مَا یَعْلَمُ الْخَضِرُ فَأَنْتَ أَعْلَمُ (1).
«7»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] أَبُو عَمْرٍو عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ عَمْرِو بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: أَیُّمَا حَلْفٍ کَانَ فِی الْجَاهِلِیَّةِ فَإِنَّ الْإِسْلَامَ لَمْ یَرُدَّهُ وَ لَا حَلْفَ فِی الْإِسْلَامِ الْمُسْلِمُونَ یَدٌ عَلَی مَنْ سِوَاهُمْ یُجِیرُ عَلَیْهِمْ أَدْنَاهُمْ وَ یَرُدُّ عَلَیْهِمْ أَقْصَاهُمْ تُرَدُّ سَرَایَاهُمْ عَلَی قُعَّدِهِمْ لَا یُقْتَلُ مُؤْمِنٌ بِکَافِرٍ وَ دِیَةُ الْکَافِرِ نِصْفُ دِیَةِ الْمُؤْمِنِ وَ لَا جَلَبَ وَ لَا جَنَبَ وَ لَا تُؤْخَذُ صَدَقَاتُهُمْ إِلَّا فِی دُورِهِمْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله هَذَا الْحَدِیثَ فِی خُطْبَةِ یَوْمِ الْجُمُعَةِ قَالَ یَا أَیُّهَا النَّاسُ (2).
«8»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] ابْنُ مَخْلَدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ نُصَیْرٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْکُمَیْتِ عَنِ الْمُعَلَّی بْنِ مَهْدِیٍّ عَنْ أَبِی شِهَابٍ عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ عَنْ عَبْدِ الْمَلِکِ بْنِ عُمَرَ عَنْ عَطِیَّةَ رَجُلٍ مِنْ بَنِی قُرَیْظَةَ قَالَ: عُرِضْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَمَنْ کَانَتْ لَهُ عَانَةٌ قَتَلَهُ وَ مَنْ لَمْ تَکُنْ لَهُ عَانَةٌ تَرَکَهُ فَلَمْ تَکُنْ لِی عَانَةٌ فَتَرَکَنِی (3).
«9»
ب، [قرب الإسناد] عَنْهُمَا عَنْ حَنَانٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: نُعِیَتْ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله نَفْسُهُ وَ هُوَ صَحِیحٌ لَیْسَ بِهِ وَجَعٌ قَالَ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ فَنَادَی الصَّلَاةَ جَامِعَةً وَ نَادَی الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارَ بِالسِّلَاحِ قَالَ فَاجْتَمَعَ النَّاسُ فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ فَنَعَی إِلَیْهِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ قَالَ أُذَکِّرُ اللَّهَ الْوَالِیَ مِنْ بَعْدِی عَلَی أُمَّتِی أَلَّا یَرْحَمَ عَلَی جَمَاعَةِ الْمُسْلِمِینَ فَأَجَلَّ کَبِیرَهُمْ وَ رَحِمَ صَغِیرَهُمْ وَ وَقَّرَ عَالِمَهُمْ وَ لَمْ یُضِرَّ بِهِمْ فَیُذِلَّهُمْ وَ لَمْ یُصَغِّرْهُمْ فَیُکْفِرَهُمْ وَ لَمْ یُغْلِقْ بَابَهُ دُونَهُمْ فَیَأْکُلَ قَوِیُّهُمْ ضَعِیفَهُمْ وَ لَمْ یُجَمِّرْهُمْ فِی ثُغُورِهِمْ فَیَقْطَعَ نَسْلَ أُمَّتِی ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ قَدْ بَلَّغْتُ وَ نَصَحْتُ فَاشْهَدْ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام هَذَا آخِرُ کَلَامٍ تَکَلَّمَ بِهِ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله عَلَی الْمِنْبَرِ(4).
مگر آنکه از او درک و شعور کافی احساس نشود، که در این حالت یتیم، سفیه یا ضعیفی است که ولیّ او نگاهش می دارد، امّا رسول خدا صلّی الله علیه و آله اسیران را به قتل نمی رساند ولی خضر علیه السلام اسیران کافر را به قتل می رساند و اسیران مؤمن را رها می کرد، تو نیز اگر آنچه خضر در مورد آنان می دانست را می دانی، پس آگاه تری.(5)
روایت 7
أمالی الطوسی: از پیامبر صلّی الله علیه و آله روایت شده که فرمود: هر عهد و پیمانی که در زمان جاهلیت بوده است اسلام آن را تقویت کرد و عهد و پیمانی در اسلام نیست(6)، چرا که مسلمانان علیه غیر مسلمانان متحد هستند، به طوری که اگر دورترین آنان به غیر مسلمانان امان دهد، نزدیک ترین مسلمان به بلاد کفر، آن امان را رعایت می کند. جنگجویان مسلمان، غنایم را با کسانی که در خانه نشسته اند تقسیم می کنند. انسان مؤمن به خاطر انسان کافر کشته نمی شود؛ چرا که دیه کافر نصف دیه مومن است وجلَب و جنَب در اسلام نیست(7)و صدقه های آن ها فقط در خانه هایشان گرفته می شود. .(8)
روایت 8
أمالی الطوسی: از عطیّه که مردی از بنی قریظه بود روایت شده که گفت: رسول خدا صلّی الله علیه و آله از اسیران ما دیدن کرد و هر کسی که مرکبی داشت که بر آن سوار شود را به قتل رساند و هر کسی که مرکبی نداشت را رها ساخت، من مرکبی نداشتم پس رهایم ساخت.(9)
روایت 9
قرب الإسناد: از حنّان روایت شده است: از امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمود: جبرئیل امین خبر وفات پیامبر صلّی الله علیه و آله را به وی داد حال آنکه سالم بود و هیچ بیماری ای نداشت، پس پیامبر ندای اقامه نماز سر داد تا مردم جمع گردند، و مهاجرین و انصار را با سلاح هایشان فراخواند، آن گاه مردم گرد آمدند و پیامبر بالای منبر رفت و پس از حمد و ستایش خداوند خبر وفات خود را به ایشان داد و فرمود: خداوند را به سرپرستِ بعد از خود بر امّتم یاد آوری می کنم که از بی رحم بودن نسبت به گروه مسلمانان بر حذر باشد، پس بزرگ آنان را گرامی دارد و به صغیرشان رحم کند، علمای آنان را بزرگ شمارد و باعث ضرر و زیان امّت نشود که ذلیل شان گرداند و آنان را کوچک نشمارد که سبب کفرشان گردد، و درگاه خود را به روی آنان نبندد که به علّت آن توانگران، ضعیفان را از بین ببرند، و مردم را در مرزهای سرزمین شان گرد نیاورد که باعث از میان رفتن نسل امّتم شود، سپس فرمود: خداوندا، من پیام خویش را ابلاغ نموده و به پند و نصیحت پرداختم؛ امام صادق علیه السلام فرمود: این آخرین کلامی بود که رسول خدا صلّی الله علیه و آله بر بالای منبر ایراد فرمود.(10)
1) الخصال ج 1 ص 160.
2) أمالی الطوسیّ ج 1 ص 269.
3) نفس المصدر ج 2 ص 5.
4) قرب الإسناد ص 48.
5) . الخصال 1 : 160
6) . در کتاب النهایه آمده است که : مراد از آن عقد و پیمان هایی است که در زمان جاهلیت برای فتنه و جنگ و غارت با هم می بستند و از این جهت در اسلام از آن نهی شده است و پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلم می فرماید: لا حلف فی الاسلام. ( هیچ عهد و پیمانی در اسلام نیست)
7) . «جلب» در زکات این است که گیرنده صدقه در میان قوم نیاید، بلکه در مکانی نزدیک آنان مستقرّ شود و کسی را بفرستد تا صدقات را بگیرد و نزد او آورد. «جنب» در زکات، یعنی شخص در نقاط دوری از محلّ سکونت مردمی که صدقه می پردازند، اطراق کند، بعد دستور دهد اموال را نزد او ببرند، که این کار هم نهی شده است. برخی گفته اند این دو واژه به معنای نوعی نیرنگ در شرط بندی است. به معانی الأخبار ص 274 مراجعه کنید.
8) . أمالی الطوسی1 : 269
9) . امالی الطوسی 2 : 5
10) . قرب الإسناد: 48
«10»
ب، [قرب الإسناد] أَبُو الْبَخْتَرِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام: أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَانَ یَکْتُبُ إِلَی أُمَرَاءِ الْأَجْنَادِ أَنْشُدُکُمُ اللَّهَ فِی فَلَّاحِی الْأَرْضِ أَنْ یُظْلَمُوا قِبَلَکُمْ (1).
«11»
ب، [قرب الإسناد] ابْنُ ظَرِیفٍ عَنِ ابْنِ عُلْوَانَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ قَالَ علیه السلام: إِطْعَامُ الْأَسِیرِ وَ الْإِحْسَانُ إِلَیْهِ حَقٌّ وَاجِبٌ وَ إِنْ قَتَلْتَهُ مِنَ الْغَدِ(2).
«12»
ب، [قرب الإسناد] عَلِیٌّ عَنْ أَخِیهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ اشْتَرَی عَبْداً مُشْرِکاً وَ هُوَ فِی أَرْضِ الشِّرْکِ فَقَالَ الْعَبْدُ لَا أَسْتَطِیعُ الْمَشْیَ وَ خَافَ الْمُسْلِمُونَ أَنْ یَلْحَقَ الْعَبْدُ بِالْعَدُوِّ أَ یَحِلُّ قَتْلُهُ قَالَ إِذَا خَافَ حَلَّ قَتْلُهُ (3).
«13»
ع، [علل الشرائع] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْأَصْبَهَانِیِّ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ عِیسَی بْنِ یُونُسَ عَنِ الْأَوْزَاعِیِّ عَنِ الزُّهْرِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیه السلام قَالَ: إِنْ أَخَذْتَ الْأَسِیرَ فَعَجَزَ عَنِ الْمَشْیِ وَ لَمْ یَکُنْ مَعَکَ مَحْمِلٌ فَأَرْسِلْهُ وَ لَا تَقْتُلْهُ فَإِنَّکَ لَا تَدْرِی مَا حُکْمُ الْإِمَامِ فِیهِ وَ قَالَ الْأَسِیرُ إِذَا أَسْلَمَ فَقَدْ حُقِنَ دَمُهُ وَ صَارَ فَیْئاً(4).
«14»
فس، [تفسیر القمی]: وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهاجِرُوا ما لَکُمْ مِنْ وَلایَتِهِمْ مِنْ شَیْ ءٍ حَتَّی یُهاجِرُوا وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ إِلَّا عَلی قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثاقٌ فَإِنَّهَا نَزَلَتْ فِی الْأَعْرَابِ وَ ذَلِکَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله صَالَحَهُمْ عَلَی أَنْ یَدَعَهُمْ فِی دِیَارِهِمْ وَ لَا یُهَاجِرُوا إِلَی الْمَدِینَةِ وَ عَلَی أَنَّهُ إِنْ أَرَادَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله غَزَا بِهِمْ وَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْغَنِیمَةِ شَیْ ءٌ وَ أَوْجَبُوا عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ إِنْ أَرَادَهُمُ الْأَعْرَابُ مِنْ غَیْرِهِمْ أَوْ دَهَاهُمْ دَهْمٌ مِنْ عَدُوِّهِمْ أَنْ یَنْصُرَهُمْ إِلَّا عَلَی قَوْمٍ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ الرَّسُولِ عَهْدٌ وَ مِیثَاقٌ إِلَی مُدَّةٍ(5).
«15»
ل، [الخصال] الْأَرْبَعُمِائَةِ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: لَا تَعَرُّبَ بَعْدَ الْهِجْرَةِ وَ لَا
روایت 10
قرب الإسناد: امام جعفر صادق از پدرش علیهما السلام روایت کرده که امام علی علیه السلام به امیران لشکرها چنین می نوشت: شما را در مورد کشاورزان به خدا سوگند می دهم که مبادا از جانب شما مورد ظلم و ستم قرار گیرند.(6)
روایت 11
قرب الإسناد: امام صادق از پدرش علیهما السلام روایت کرده که امام علی علیه السلام فرمود: اطعام اسیر و نیکی کردن به او، حقیّ واجب است اگرچه قرار باشد فردا او را بکشی.(7)
روایت 12
قرب الإسناد: علی از برادرش علیه السلام درباره مردی سؤال پرسید که برده مشرکی را در سرزمین شرک خریداری می کند، آن گاه برده می گوید: توانایی راه رفتن ندارم؛ و مسلمانان نیز بیم آن دارند که برده به مشرکان ملحق شود، آیا کشتن او جایز است؟ امام فرمود: اگر چنین بیمی وجود داشته باشد کُشتن او جایز است.(8)
روایت 13
علل الشرایع: از علی بن حسین علیهما السلام روایت شده که فرمود: اگر کسی را به اسارت گرفتی و او از راه رفتن عاجز شد و تو نیز مرکبی همراه نداشتی، او را آزاد کن و به قتل نرسان، چرا که از حُکم امام در مورد او بی خبر هستی؛ همچنین فرموده است: آن گاه که اسیر به دین اسلام درآید، خونش ریخته نخواهد شد و جزء غنائم است.(9)
روایت 14
تفسیر علی بن ابراهیم: آیه «وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهَاجِرُوا مَا لَکُم مِّن وَلَایَتِهِم مِّن شَیْءٍ حَتَّی یُهَاجِرُوا وَ إِنِ اسْتَنصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ إِلَّا عَلَی قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُم مِّیثَاقٌ وَ اللَّ-هُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ» {و کسانی که ایمان آورده اند ولی مهاجرت نکرده اند هیچ گونه خویشاوندی [دینی] با شما ندارند مگر آنکه [در راه خدا] هجرت کنند و اگر در [کار] دین از شما یاری جویند یاری آنان بر شما [واجب] است مگر بر علیه گروهی باشد که میان شما و میان آنان پیمانی [منعقد شده] است و خدا به آنچه انجام می دهید بیناست}، در مورد اعراب بادیه نشین نازل شده است، به این ترتیب که رسول خدا صلّی الله علیه و آله با اعراب بادیه نشین مصالحه نمود که آنان را در سرزمین هایشان راحت بگذارد و مجبور به مهاجرت به سوی مدینه نباشند، و هر گاه رسول خدا صلی الله علیه و آله اراده فرمود آنان را به میدان نبرد بفرستد و سهمی از غنیمت نداشته باشند، اعراب بادیه نشین نیز از پیامبر صلی الله علیه و آله خواستند اگر قبایل بادیه نشین دیگر قصد حمله به آنان را داشتند و یا به مصیبتی از جانب دشمنان شان گرفتار آمدند پیامبر آنان را یاری دهد، مگر آنکه آن قبایل از جمله قبایلی باشند که میان آنان و پیامبر عهد و میثاقی زمان دار برقرار است.(10)
روایت 15
الخصال: امام علی علیه السلام فرموده است: تعرّبی پس از هجرت(11)
1) نفس المصدر ص 65.
2) نفس المصدر ص 42.
3) نفس المصدر ص 113.
4) علل الشرائع ص 565.
5) تفسیر علیّ بن إبراهیم ص 256 و الآیة فی سورة الأنفال: 72.
6) . قرب الإسناد: 65
7) . قرب الإسناد: 42
8) . قرب الإسناد: 113
9) . علل الشرایع: 565
10) . تفسیر علی بن ابراهیم: 256، آیه از سوره انفال / 72 است.
11) . تعرب بعد از هجرت در صدر اسلام نسبت به کسانی بوده که از مکه و آبادیهای دیگر کفرنشین به مدینه و مرکز اسلام هجرت نموده بودند، که برگشتن آنها یا مسلمین دیگر را به بلاد کفر تعرب بعد از هجرت می گفتند و یکی از گناهان کبیره و به منزله ارتداد بوده است.
هِجْرَةَ بَعْدَ الْفَتْحِ (1).
«16»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ حُسَیْنِ بْنِ صَالِحٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: کَانَ عَلِیٌّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ یَقُولُ مَنْ فَرَّ مِنْ رَجُلَیْنِ فِی الْقِتَالِ مِنَ الزَّحْفِ فَقَدْ فَرَّ مِنَ الزَّحْفِ وَ مَنْ فَرَّ مِنْ ثَلَاثَةِ رِجَالٍ فِی الْقِتَالِ مِنَ الزَّحْفِ فَلَمْ یَفِرَّ(2).
«17»
نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیه السلام: کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام یُبَاشِرُ الْقِتَالَ بِنَفْسِهِ وَ لَا یَأْخُذُ السَّلَبَ (3).
«18»
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام: اعْتَمَّ أَبُو دُجَانَةَ الْأَنْصَارِیُّ وَ أَرْخَی عَذَبَةَ الْعِمَامَةِ مِنْ خَلْفِهِ بَیْنَ کَتِفَیْهِ ثُمَّ جَعَلَ یَتَبَخْتَرُ بَیْنَ الصَّفَّیْنِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ هَذِهِ لَمِشْیَةٌ یُبْغِضُهَا اللَّهُ تَعَالَی إِلَّا عِنْدَ الْقِتَالِ (4).
«19»
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام: لَمَّا بَعَثَنِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِلَی الْیَمَنِ قَالَ یَا عَلِیُّ لَا تُقَاتِلْ أَحَداً حَتَّی تَدْعُوَهُ إِلَی الْإِسْلَامِ وَ ایْمُ اللَّهِ لَأَنْ یَهْدِیَ اللَّهُ عَلَی یَدَیْکَ رَجُلًا خَیْرٌ لَکَ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَیْهِ الشَّمْسُ وَ لَکَ وَلَاؤُهُ یَا عَلِیُ (5).
«20»
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَمِیرُ الْقَوْمِ أَقْطَفُهُمْ دَابَّةً(6).
«21»
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام: بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله جَیْشاً إِلَی خَثْعَمٍ فَلَمَّا غَشُوهُمْ اسْتَعْصَمُوا بِالسُّجُودِ فَقَتَلَ بَعْضَهُمْ فَبَلَغَ ذَلِکَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ لِلْوَرَثَةِ نِصْفُ الْعَقْلِ بِصَلَاتِهِمْ ثُمَّ قَالَ إِنِّی بَرِی ءٌ مِنْ کُلِّ مُسْلِمٍ نَزَلَ مَعَ مُشْرِکٍ فِی دَارِ الْحَرْبِ (7).
«22»
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا تَقْتُلُوا فِی الْحَرْبِ إِلَّا مَنْ
و هجرتی پس از فتح مکه وجود ندارد.(8)
روایت 16
تفسیر العیاشی: حسین بن صالح از امام صادق علیه السلام روایت کرده است که امام علی علیه السلام می فرمود: هر کسی که از رویارویی با دو نفر از دشمنان در میدان نبرد بگریزد، از میدان نبرد گریخته است؛ ولی هر کسی که از رویارویی با سه نفر از دشمنان بگریزد، برای او فرار از میدان نبرد محسوب نمی شود.(9)
روایت 17
نوادر الراوندی: امام صادق از پدرانش علیهم السلام روایت کرده که امام حسن بن علی علیهما السلام می فرمود: امام علی علیه السلام شخصاً در میدان نبرد به پیکار می پرداخت و لباس ها و سلاح کشته شدگان را از تن آنان در نمی آورد.(10)
روایت 18
با همین سند امام علی علیه السلام فرموده است: ابودجانة انصاری عمّامه بر سر نهاد و گوشه آن را از پشت سر و میان دو کتف خویش آویزان کرد، سپس متکبرانه و با غرور در بین دو صف میدان نبرد شروع به راه رفتن کرد، پس پیامبر صلّی الله علیه و آله فرمود: این، راه رفتنی است که خداوند متعال جز در میدان نبرد از آن بیزار است.(11)
روایت 19
امام علی علیه السلام فرموده است: هنگامی که رسول خدا صلّی الله علیه و آله مرا به سوی یمن فرستاد، فرمود: ای علی، با کسی پیکار مکن مگر آنکه پیش تر او را به اسلام دعوت کرده باشی، سوگند به خدا که هدایت یافتن یک شخص به وسیله تو، در حالی که دوستی و ولایتت را برگزیده است، برای تو از هر چیزی که خورشید بر آن طلوع می کند بهتر است.(12)
روایت 20
رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرموده است: مرکب امیر قوم باید کُند ترین مرکب ها باشد.(13)
روایت 21
امام علی علیه السلام فرموده است: رسول خدا صلّی الله علیه و آله سپاهی را به سوی قبیله خثعم فرستاد، هنگامی که سپاه اسلام مردان آن قبیله را محاصره کرد آنان به سجده در افتادند، ولی برخی از آنان در آن حال نیز کشته شدند، این خبر به رسول خدا صلّی الله علیه و آله رسید، پس فرمود: نصف دیه کشته شدگان به خاطر سجده ای که گزارده اند به ورثه آنان تعلق می گیرد. سپس فرمود: من از هر مسلمانی که در سرزمین جنگ با مشرکی از مشرکان هم نشینی کند بری هستم.(14)
روایت 22
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده است: در جنگ کسی را به قتل نرسانید مگر
1) الخصال ج 2 ص 413.
2) تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 68 و فی آخره( من الزحف).
3) نوادر الراوندیّ ص 20 و قد سقط من النسخة المطبوعة قوله: کان علیّ علیه السلام.
4) نفس المصدر ص 20 و عذبة العمامة ما سدل بین الکتفین.
5) نفس المصدر ص 20 و عذبة العمامة ما سدل بین الکتفین.
6) نفس المصدر ص 23.
7) نفس المصدر ص 23.
8) . الخصال 2 : 413
9) . تفسیر العیّاشی 2 : 68
10) . نوادرالراوندی: 20
11) . نوادر الراوندی: 20
12) . نوادر الراوندی: 20
13) . نوادر الراوندی: 23
14) . نوادر الراوندی:23
جَرَتْ عَلَیْهِ الْمَوَاسِی (1).
«23»
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَسْلَمَ عَلَی شَیْ ءٍ فَهُوَ لَهُ (2).
«24»
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِسَرِیَّةٍ بَعَثَهَا لِیَکُنْ شِعَارُکُمْ حم لَا یُنْصَرُونَ فَإِنَّهُ اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَی عَظِیمٌ (3).
«25»
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام: کَانَ شِعَارُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی یَوْمِ بَدْرٍ یَا مَنْصُورُ أَمِتْ وَ کَانَ شِعَارُهُمْ یَوْمَ أُحُدٍ لِلْمُهَاجِرِینَ یَا بَنِی عَبْدِ اللَّهِ وَ لِلْخَزْرَجِ یَا بَنِی عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَ لِلْأَوْسِ یَا بَنِی عُبَیْدِ اللَّهِ (4).
«26»
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: قَدِمَ نَاسٌ مِنْ مُزَیْنَةَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ لَهُمْ مَا شِعَارُکُمْ فَقَالُوا حَرَامٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بَلْ شِعَارُکُمْ حَلَالٌ (5).
«27»
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام: کَانَ شِعَارُ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَوْمَ مُسَیْلَمَةَ یَا أَصْحَابَ الْبَقَرَةِ وَ کَانَ شِعَارُ الْمُسْلِمِینَ مَعَ خَالِدِ بْنِ الْوَلِیدِ أَمِتْ أَمِتْ (6).
«28»
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَعَ عَلِیٍّ علیه السلام ثَلَاثِینَ فَرَساً فِی غَزْوَةِ ذَاتِ السَّلَاسِلِ وَ قَالَ یَا عَلِیُّ أَتْلُو عَلَیْکَ آیَةً فِی نَفَقَةِ الْخَیْلِ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِیَةً هِیَ النَّفَقَةُ عَلَی الْخَیْلِ سِرّاً وَ عَلَانِیَةً(7).
«29»
کِتَابُ صِفِّینَ، لِنَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ عَنْ مَالِکِ بْنِ أَعْیَنَ عَنْ یَزِیدَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: إِنَّ عَلِیّاً علیه السلام قَالَ فِی صِفِّینَ حَتَّی مَتَی لَا نُنَاهِضُ الْقَوْمَ بِأَجْمَعِنَا قَالَ فَقَامَ فِی النَّاسِ عَشِیَّةَ الثَّلَاثَاءِ لَیْلَةَ الْأَرْبِعَاءِ بَعْدَ الْعَصْرِ فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَا یُبْرَمُ مَا نَقَضَ وَ سَاقَ الْخُطْبَةَ إِلَی قَوْلِهِ أَلَا إِنَّکُمْ لَاقُو الْعَدُوِّ غَداً إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَأَطِیلُوا اللَّیْلَةَ الْقِیَامَ وَ أَکْثِرُوا تِلَاوَةَ الْقُرْآنِ وَ اسْأَلُوا اللَّهَ الصَّبْرَ وَ النَّصْرَ وَ الْقَوْهُمْ بِالْجِدِّ وَ الْحَزْمِ وَ کُونُوا صَادِقِینَ ثُمَّ انْصَرَفَ وَ وَثَبَ النَّاسُ إِلَی سُیُوفِهِمْ
آنکه تیغ اصلاح بر او مرور کرده باشد.(8)
روایت 23
همچنین فرموده است: هر که به خاطر چیزی اسلام آورده باشد، آن چیز متعلّق به او است.(9)
روایت 24
رسول خدا صلّی الله علیه و آله سپاهی را به فرماندهی کسی غیر از خود به جایی فرستاد و به آنان فرمود: باید شعار شما «حم لاینصرون: حم، دشمنان پیروز نمی شوند» باشد، چرا که این، اسمی از اسم های عظیم خداوند است.(10)
روایت 25
امام علی علیه السلام فرموده است: شعار رسول خدا صلّی الله علیه و آله در غزوه بدر (یا منصور، أَمِت: ای یاری شده، بمیران) بود، و شعار در غزوه احد برای مهاجرین: (یا بنی عبدالله)، برای خزرجیان: (یا بنی عبدالرحمن) و برای أوسیان: (یا بنی عبیدالله) بود.(11)
روایت 26
امام علی علیه السلام فرموده است: گروهی از مردم از (مزینه) نزد رسول خدا صلّی الله علیه و آله آمدند، پس به آنان فرمود: شعار شما چیست؟ گفتند: (حرام)، پیامبر فرمود: بلکه شعار شما باید (حلال) باشد.(12)
روایت 27
امام علی علیه السلام فرموده است: شعار اصحاب رسول خدا صلّی الله علیه و آله در روز پیکار با مسیلمه: (یا أصحاب البقره: ای یاوران گاو) و شعار مسلمانان در همراهی با خالد بن ولید: (أَمِت أَمِت: بمیران بمیران) بود.(13)
روایت 28
رسول خدا صلّی الله علیه و آله در غزوه (ذات السّلاسل) سی اسب را همراه امام علی علیه السلام روانه کرد و فرمود: ای علی! برای تو آیه ای را که در باره «نفقه اسب» است می خوانم: «الَّذِینَ یُنفِقُونَ أَمْوَالَهُم بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ سِرًّا وَ عَلَانِیَةً»{آنان که اموال خود را شب وروز وبه صورت پنهانی و آشکارا می بخشند}. این نفقه بر اسب است، که به طور پنهان و آشکار صورت می گیرد.(14)
روایت 29
کتاب صفین: از یزید بن وهب روایت شده که امام علی علیه السلام در جنگ صفین فرمود: تا چه زمان همه ما در راه به خیزش در آودن قوم تلاش نمی کنیم؟ سپس امام در شامگاه سه شنبه و شب چهار شنبه بعد از عصر و به قصد خواندن خطبه برخاست و فرمود: سپاس مخصوص خداوندی است که آنچه را نقض کرده اصلاح نمی گرداند، و سخن را پی گرفته تا آنجا که فرمود: هان که فردا دشمن را ملاقات کنید، إن شاء الله، پس در این شب قیام را طولانی گردانید، بسیار به تلاوت قرآن بپردازید، از خداوند درخواست صبر و پیروزی کنید، با جدّیت و دوراندیشی با دشمنان رویاروی شوید و از جمله صادقین باشید، آن گاه امام به مکان خویش بازگشت و مردم نیز به سوی شمشیرها،
1) نوادر الراوندیّ ص 23.
2) لم نجده فی المطبوعة من النوادر.
3) نوادر الراوندیّ ص 33.
4) نوادر الراوندیّ ص 33.
5) نوادر الراوندیّ ص 33.
6) نوادر الراوندیّ ص 33.
7) نوادر الراوندیّ ص 33.
8) . نوادر الراوندی: 23. این تعبیر کنایه از بلوغ افراد است. یعنی کسانی که موی عانه دارند که با تیغ اصلاح می شود.
9) . در نسخه چاپی نوادر این حدیث را نیافتیم.
10) . نوادر الراوندی: 23
11) . نوادر الراوندی: 23
12) . نوادر الراوندی: 23
13) . نوادر الراوندی: 33
14) . نوادر الراوندی: 33
وَ رِمَاحِهِمْ وَ نِبَالِهِمْ یُصْلِحُونَهَا(1).
«30»
وَ عَنْ عُمَرَ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ حَصِیرَةَ وَ غَیْرِهِ قَالَ: کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام یَرْکَبُ بَغْلًا لَهُ یَسْتَلِذُّهُ فَلَمَّا حَضَرَتِ الْحَرْبُ قَالَ ایتُونِی بِفَرَسٍ قَالَ فَأُتِیَ بِفَرَسٍ لَهُ أَدْهَمَ یُقَادُ بِشَطَنَیْنِ یَبْحَثُ بِیَدَیْهِ الْأَرْضَ جَمِیعاً لَهُ حَمْحَمَةٌ وَ صَهِیلٌ فَرَکِبَهُ وَ قَالَ سُبْحانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما کُنَّا لَهُ مُقْرِنِینَ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ (2).
«31»
وَ فِیهِ، وَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ تَمِیمٍ قَالَ: کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام إِذَا سَارَ إِلَی الْقِتَالِ ذَکَرَ اسْمَ اللَّهِ حِینَ یَرْکَبُ ثُمَّ یَقُولُ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی نِعَمِهِ عَلَیْنَا وَ فَضْلِهِ الْعَظِیمِ سُبْحانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما کُنَّا لَهُ مُقْرِنِینَ وَ إِنَّا إِلی رَبِّنا لَمُنْقَلِبُونَ ثُمَّ یَسْتَقْبِلُ الْقِبْلَةَ وَ یَرْفَعُ یَدَیْهِ إِلَی اللَّهِ ثُمَّ یَقُولُ اللَّهُمَّ إِلَیْکَ نُقِلَتِ الْأَقْدَامُ وَ أُتْعِبَتِ الْأَبْدَانُ وَ أَفْضَتِ الْقُلُوبُ وَ رُفِعَتِ الْأَیْدِی وَ شَخَصَتِ الْأَبْصَارُ رَبَّنَا افْتَحْ بَیْنَنا وَ بَیْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَیْرُ الْفاتِحِینَ- ثُمَّ یَقُولُ سِیرُوا عَلَی بَرَکَةِ اللَّهِ ثُمَّ یَقُولُ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ یَا اللَّهُ یَا أَحَدُ یَا صَمَدُ یَا رَبَّ مُحَمَّدٍ اکْفُفْ عَنَّا شَرَّ الظَّالِمِینَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ فَکَانَ هَذَا شِعَارَهُ بِصِفِّینَ (3).
«32»
وَ فِیهِ، عَنْ أَبْیَضَ بْنِ الْأَغَرِّ عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِیفٍ عَنِ الْأَصْبَغِ قَالَ: مَا کَانَ عَلِیٌّ فِی قِتَالٍ قَطُّ إِلَّا نَادَی یَا کهیعص (4).
«33»
وَ عَنْ قَیْسِ بْنِ الرَّبِیعِ عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ حَسَّانَ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ عَلِیٍّ أَنَّهُ سَمِعَهُ یَقُولُ یَوْمَ صِفِّینَ: اللَّهُمَّ إِلَیْکَ رُفِعَتِ الْأَبْصَارُ وَ بُسِطَتِ الْأَیْدِی وَ دُعِیَتِ الْأَلْسُنُ وَ أَفْضَتِ الْقُلُوبُ وَ إِلَیْکَ نُقِلَتِ الْأَقْدَامُ أَنْتَ الْحَاکِمُ فِی الْأَعْمَالِ فَاحْکُمْ بَیْنَنَا وَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِ وَ أَنْتَ خَیْرُ الْفاتِحِینَ اللَّهُمَّ إِنَّا نَشْکُو إِلَیْکَ غَیْبَةَ نَبِیِّنَا وَ قِلَّةَ عَدَدِنَا
نیزه ها و تیرهای شان هجوم آورده و به اصلاح آن ها پرداختند.(5)
روایت 30
روایت شده که امام علی علیه السلام در ایّام عادّی بر استر خویش سوار می شد و سوار شدن بر آن را می پسندید، ولی هنگام وقوع جنگ فرمود: اسبی برای من حاضر گردانید؛ پس اسب سیاه رنگی برای امام حاضر کردند که با دو طناب افسار شده بود، با دو دستش به کند و کاو در تمام زمین می پرداخت و دارای صدا و شیهه غرّایی بود، امام بر آن سوار شد و فرمود: «سبحان الذی سخر لنا هذا و ما کنّا له مقرنین و لا حول و لا قوّه الا بالله العلی العظیم: {پاک و منزه است خداوندی که این مرکب را برای ما مسخّر گردانده و اگر قدرت خداوند نبود ما توانایی به زیر کشیدنش را نداشتیم، و نیست توان و قدرتی مگر به واسطه خدای بلند مرتبه بزرگوار}.(6)
روایت 31
از تمیم روایت شده است: امام علی علیه السلام هنگام رفتن به سوی پیکار و سوار شدن بر مرکب خویش، اسم خداوند را به زبان آورده و می فرمود: سپاس و ستایش مخصوص خداوند است به خاطر ارزانی داشتن نعمت هایش بر ما و فضل و بخشش بزرگوارانه اش، پاک و منزّه است خداوندی که این مرکب را برای ما مسخّر گردانده و اگر قدرت خداوند نبود ما توانایی به زیر کشیدنش را نداشتیم و به راستی که بازگشت ما به سوی پروردگارمان است؛ آ ن گاه رو به قبله ایستاده و دستانش را بلند کرده و می فرمود: خداوندا، گام ها در راه تو به حرکت در می آیند، بدن ها در خدمت تو به رنج افکنده می شوند، قلب ها به سوی تو متمایل شده و دست ها به درگاه تو بلند می شوند و چشم ها به آستان تو خیره می گردند، پروردگارا، میان ما و دشمنان مان به حقّ داوری فرما که تو از بهترین داورانی، سپس می فرمود: براساس برکت خداوند به راه افتید، الله اکبر، الله اکبر، لا إله إلّا الله و الله اکبر، یا أحد یا صمد، ای پروردگار محمد، شر ّستم کاران را از ما دور گردان، سپاس مخصوص پروردگار جهانیان است، پروردگاری که بخشایش گر و مهربان است و صاحب روز جزا است، پروردگارا، تنها تو را می پرستیم و از تو طلب کمک می نماییم، بسم الله الرحمن الرحیم لاحول و لا قوه الا بالله العلی العظیم؛ این شعار امام علی علیه السلام در جنگ صفین بود.(7)
روایت 32
از أصبغ روایت شده که امام علی علیه السلام در هیچ پیکاری شرکت نمی کرد مگر آنکه ندا سر می داد: (یا کهیعص).(8)
روایت 33
روایت شده که امام علی علیه السلام در روز جنگ صفین می فرمود: خداوندا، دیده ها به آستان تو خیره، دست ها به درگاه تو گشوده، زبان ها در محضر تو دعا خوان، قلب ها به سوی تو متمایل و گام ها در راه تو به حرکت درمی آیند، تنها تویی که حاکم بر اعمال هستی، پس میان ما و دشمنان به حق داوری کن که تو بهترین داوران هستی؛ خداوندا، ما از غیبت پیامبرمان، قلّت عدد خویش
وَ کَثْرَةَ عَدُوِّنَا وَ تَشَتُّتَ أَهْوَائِنَا وَ شِدَّةَ الزَّمَانِ وَ ظُهُورَ الْفِتَنِ أَعِنَّا عَلَیْهِ بِفَتْحٍ تُعَجِّلُهُ وَ نَصْرٍ تُعِزُّ بِهِ سُلْطَانَ الْحَقِّ وَ تُظْهِرُهُ (1).
«34»
وَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ عِمْرَانَ عَنْ سُوَیْدٍ قَالَ: کَانَ عَلِیٌّ إِذَا أَرَادَ أَنْ یَسِیرَ إِلَی الْحَرْبِ قَعَدَ عَلَی دَابَّتِهِ وَ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ عَلَی نِعَمِهِ عَلَیْنَا وَ فَضْلِهِ الْعَظِیمِ سُبْحانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما کُنَّا لَهُ مُقْرِنِینَ وَ إِنَّا إِلی رَبِّنا لَمُنْقَلِبُونَ ثُمَّ یُوَجِّهُ دَابَّتَهُ إِلَی الْقِبْلَةِ ثُمَّ یَرْفَعُ یَدَیْهِ إِلَی السَّمَاءِ ثُمَّ یَقُولُ اللَّهُمَّ إِلَیْکَ نُقِلَتِ الْأَقْدَامُ وَ أَفْضَتِ الْقُلُوبُ وَ رُفِعَتِ الْأَیْدِی وَ شَخَصَتِ الْأَبْصَارُ نَشْکُو إِلَیْکَ غَیْبَةَ نَبِیِّنَا وَ کَثْرَةَ عَدُوِّنَا وَ تَشَتُّتَ أَهْوَائِنَا رَبَّنَا افْتَحْ بَیْنَنا وَ بَیْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَیْرُ الْفاتِحِینَ سِیرُوا عَلَی بَرَکَةِ اللَّهِ- ثُمَّ یُورَدُ وَ اللَّهِ مَنِ اتَّبَعَهُ وَ مَنْ حَادَّهُ حِیَاضَ الْمَوْتِ (2).
«35»
وَ عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ عَنْ سَلَّامِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ وَ أَلْزَمَهُمْ کَلِمَةَ التَّقْوی قَالَ هِیَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ قَالَ هِیَ آیَةُ النَّصْرِ(3).
«36»
وَ عَنْ مَالِکِ بْنِ أَعْیَنَ عَنْ زَیْدِ بْنِ وَهْبٍ: أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام خَرَجَ إِلَیْهِمْ فَاسْتَقْبَلُوهُ وَ رَفَعَ یَدَیْهِ إِلَی السَّمَاءِ فَقَالَ اللَّهُمَّ رَبَّ السَّقْفِ الْمَحْفُوظِ الْمَکْفُوفِ الَّذِی جَعَلْتَهُ مَغِیضاً لِلَّیْلِ وَ النَّهَارِ وَ جَعَلْتَ فِیهِ مَجْرًی لِلشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ وَ مَنَازِلَ الْکَوَاکِبِ وَ النُّجُومِ وَ جَعَلْتَ سُکَّانَهُ سِبْطاً مِنَ الْمَلَائِکَةِ لَا یَسْأَمُونَ الْعِبَادَةَ وَ رَبَّ هَذِهِ الْأَرْضِ الَّتِی جَعَلْتَهَا قَرَاراً لِلْأَنَامِ وَ الْهَوَامِّ وَ الْأَنْعَامِ وَ مَا لَا یُحْصَی مِمَّا یُرَی وَ مَا لَا یُرَی مِنْ خَلْقِکَ الْعَظِیمِ وَ رَبَ الْفُلْکِ الَّتِی تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِما یَنْفَعُ النَّاسَ وَ رَبَ السَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَیْنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ وَ رَبَ الْبَحْرِ الْمَسْجُورِ الْمُحِیطِ بِالْعَالَمِینَ وَ رَبَّ الرَّوَاسِی الَّتِی جَعَلْتَهَا لِلْأَرْضِ أَوْتَاداً وَ لِلْخَلْقِ مَتَاعاً إِنْ أَظْهَرْتَنَا عَلَی عَدُوِّنَا فَجَنِّبْنَا الْبَغْیَ وَ سَدِّدْنَا لِلْحَقِّ فَإِنْ أَظْهَرْتَهُمْ عَلَیْنَا فَارْزُقْنَا الشَّهَادَةَ وَ اعْصِمْ بَقِیَّةَ أَصْحَابِی مِنَ الْفِتْنَةِ(4).
و کثرت عدد دشمنان، پراکندگی خواسته هایمان، سختی زمانه و ظهور فتنه ها، به درگاه تو شکایت می کنیم، خداوندا، ما را با گشایشی سریع و پیروزی ای که به واسطه آن سلطان حقّ را عزّت بخشیده و آشکار می گردانی در مقابل مشکلات یاری برسان.(5)
روایت 34
روایت شده که امام علی علیه السلام هرگاه قصد رفتن به میدان نبرد داشت، بر مرکب خویش می نشست و می فرمود: سپاس و ستایش مخصوص خداوند است به خاطر ارزانی داشتن نعمت هایش بر ما و فضل و بخشش بزرگوارانه اش، پاک و منزه است خداوندی که این مرکب را برای ما مسخّر گردانده و اگر قدرت او نبود ما توانایی به زیر کشیدنش را نداشتیم و به راستی که بازگشت ما به سوی پروردگارمان می باشد؛ آن گاه مرکب خویش را رو به قبله قرار می داد و دست هایش را به سوی آسمان بلند کرده و می فرمود: خداوندا، به سوی تو قدم ها جابه جا می گردد، قلب ها متمایل، دست ها بلند و دیده گان خیره می شود؛ خداوندا، ما از غیبت پیامبرمان در میان خویش، کثرت دشمنان و پراکندگی خواسته هایمان به درگاه تو شکایت می کنیم، پروردگارا، میان ما و دشمنان مان به حقّ داوری فرما که تو بهترین داوران هستی، بر اساس برکت خداوند به پیش حرکت کنید؛ به خدا سوگند پس از این سخنان، پیروان امام و آنان که از وی کناره گرفته بودند وارد میدان کارزار و مرگ می شدند.(6)
روایت 35
از امام علی علیه السلام روایت شده که در تفسیر آیه «و ألزمهم کلمة التقوی» فرمود: منظور از «کلمة التقوی»، «لا إله إلّا الله» و «الله أکبر» می باشد و این آیه، آیه پیروزی است.(7)
روایت 36
از زید بن علی روایت شده که امام علی علیه السلام در روز صفین به سوی آنان خارج شد و به استقبالش آمدند، پس امام دستانش را به سوی آسمان بلند کرد و فرمود:
خداوندا، ای پروردگار آسمان محفوظ و نگاه داشته شده که آن را زمینه پیدایش شب و روز، مکان جریان یافتن ماه و خورشید و منزل سیّاره و ستارگان قرار داده ای، و ساکنان آن گروهی از فرشتگانی هستند که از عبادت تو خسته نمی گردند؛ ای پروردگار این زمین که آن را جایگاه سکونت انسان ها، حشرات، چهارپایان و پدیده های دیدنی و نادیدنی غیر قابل شمارش مخلوقات عظیم خود قرار داده ای، ای پروردگار کشتیِِ به جریان درآمده در دریا که باعث کسب منفعت می گردد، ای پروردگار ابرهای به خدمت گرفته شده در میان آسمان و زمین، ای پروردگار دریای خروشان که جهانیان را در برگرفته است، و ای پروردگار کوه های بلند و پا بر جا که آن را برای زمین مانند میخ های محکم و برای مخلوقات تکیه گاهی مطمئن قرار داده ای، اگر بر دشمن پیروزمان ساختی، ما را از تجاوز برکنار دار و بر راه حق استوار فرما، و چنانچه آن ها را بر ما پیروز گرداندی، شهادت را نصیب مان گردان و بقیه یارانم را از فتنه محافظت بفرما.(8)
«37»
وَ عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ بِإِسْنَادِهِ قَالَ: کَانَ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ بِصِفِّینَ رَجُلٌ یُقَالُ لَهُ الْأَصْبَغُ بْنُ ضِرَارٍ وَ کَانَ یَکُونُ طَلِیعَةً وَ مَسْلَحَةً فَنَدَبَ لَهُ عَلِیٌّ علیه السلام الْأَشْتَرَ فَأَخَذَهُ أَسِیراً مِنْ غَیْرِ أَنْ یُقَاتِلَ وَ کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام یَنْهَی عَنْ قَتْلِ الْأَسِیرِ الْکَافِّ فَجَاءَ بِهِ لَیْلًا وَ شَدَّ وَثَاقَهُ وَ أَلْقَاهُ مَعَ أَضْیَافِهِ یَنْتَظِرُ بِهِ الصَّبَاحَ وَ کَانَ الْأَصْبَغُ شَاعِراً مُفَوَّهاً فَأَیْقَنَ بِالْقَتْلِ وَ نَامَ أَصْحَابُهُ فَرَفَعَ صَوْتَهُ فَأَسْمَعَ الْأَشْتَرَ أَبْیَاتاً یَذْکُرُ فِیهَا حَالَهُ یَسْتَعْطِفُهُ فَغَدَا بِهِ الْأَشْتَرُ عَلَی عَلِیٍّ علیه السلام فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ هَذَا رَجُلٌ مِنَ الْمَسْلَحَةِ لَقِیتُهُ بِالْأَمْسِ وَ اللَّهِ لَوْ عَلِمْتُ أَنَّ قَتْلَهُ لَحَقٌّ قَتَلْتُهُ وَ قَدْ بَاتَ عِنْدَنَا اللَّیْلَةَ وَ حَرَّکَنَا بِشِعْرِهِ فَإِنْ کَانَ فِیهِ الْقَتْلُ فَاقْتُلْهُ وَ إِنَّ غَضَبَنَا فِیهِ وَ إِنْ کُنْتَ فِیهِ بِالْخِیَارِ فَهَبْهُ لَنَا قَالَ هُوَ لَکَ یَا مَالِکُ فَإِذَا أَصَبْتَ أَسِیراً فَلَا تَقْتُلْهُ فَإِنَّ أَسِیرَ أَهْلِ الْقِبْلَةِ لَا یُفَادَی وَ لَا یُقْتَلُ فَرَجَعَ بِهِ الْأَشْتَرُ إِلَی مَنْزِلِهِ وَ قَالَ لَکَ مَا أَخَذْنَا مَعَکَ لَیْسَ لَکَ عِنْدَنَا غَیْرُهُ (1).
«38»
وَ مِنْهُ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ عُمَیْرٍ الْأَنْصَارِیِّ قَالَ: وَ اللَّهِ لَکَأَنِّی أَسْمَعُ عَلِیّاً علیه السلام یَوْمَ الْهَرِیرِ وَ ذَلِکَ بَعْدَ مَا طَحَنَتْ رَحَی مَذْحِجٍ فِیمَا بَیْنَهَا وَ بَیْنَ عَکٍّ وَ لَخْمٍ وَ جُذَامٍ وَ الْأَشْعَرِیَّیْنِ بِأَمْرٍ عَظِیمٍ تَشِیبُ مِنْهُ النَّوَاصِی مِنْ حِینَ اسْتَقَلَّتِ الشَّمْسُ حَتَّی قَامَ قَائِمُ الظَّهِیرَةِ وَ یَقُولُ عَلِیٌّ علیه السلام لِأَصْحَابِهِ حَتَّی مَتَی نُخَلِّی بَیْنَ هَذَیْنِ الْحَیَّیْنِ وَ قَدْ فَنِیَتَا وَ أَنْتُمْ وُقُوفٌ تَنْظُرُونَ إِلَیْهِمْ أَ مَا تَخَافُونَ مَقْتَ اللَّهِ ثُمَّ انْفَتَلَ إِلَی الْقِبْلَةِ وَ رَفَعَ یَدَیْهِ إِلَی الْقِبْلَةِ ثُمَّ نَادَی یَا اللَّهُ یَا رَحْمَانُ یَا وَاحِدُ یَا صَمَدُ یَا اللَّهُ یَا إِلَهَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله اللَّهُمَّ إِلَیْکَ نُقِلَتِ الْأَقْدَامُ وَ أَفْضَتِ الْقُلُوبُ وَ رُفِعَتِ الْأَیْدِی وَ مُدَّتِ الْأَعْنَاقُ وَ شَخَصَتِ الْأَبْصَارُ وَ طُلِبَتِ الْحَوَائِجُ اللَّهُمَّ إِنَّا نَشْکُو إِلَیْکَ غَیْبَةَ نَبِیِّنَا صلی الله علیه و آله وَ کَثْرَةَ عَدُوِّنَا وَ تَشَتُّتَ أَهْوَائِنَا رَبَّنَا افْتَحْ بَیْنَنا وَ بَیْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَیْرُ الْفاتِحِینَ سِیرُوا عَلَی بَرَکَةِ اللَّهِ- ثُمَّ نَادَی لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ کَلِمَةُ التَّقْوَی (2).
روایت 37
از عمر بن سعد روایت شده که گفت: در جنگ صفین مردی از اهل شام حضور داشت که أصبغ بن ضرار نامیده می شد و پیش قراول سپاه و مسلّح بود، پس امام علی علیه السلام مالک اشتر را علیه او فرا خواند، مالک نیز أصبغ را به اسارت گرفت بدون اینکه او را به قتل برساند، چرا که امام علی علیه السلام از به قتل رساندن افرادی که دست از جنگ کشیده (سلاح بر زمین گذاشته بودند) منع می فرمود، پس مالک اشتر شبانگاه نزد أصبغ آمد و محکم او را بست و او را با یارانش در زندان افکند تا صبح شود. از قضا أصبغ شاعر سخنوری بود و از کشته شدن خود اطمینان حاصل کرده بود، و هنگامی که یارانش در خواب بودند صدایش را بالا برد و ابیاتی را که أصبغ در آن به شرح حال خود پرداخته و طلب رحم و عطوفت می کرد به مالک اشتر شنواند. مالک صبح گاهان أصبغ را نزد امام علی علیه السلام آورد و گفت: ای امیر المؤمنین، این مرد از دیدبانان دشمن است که دیروز او را اسیر نمودم. به خدا سوگند اگر یقین حاصل می کردم که قتل او حقّ است، به قتلش می رساندم، این مرد، شب را نزد ما به صبح رسانید و با شعرش ما را تحریک نمود (دلمان را به رحم آورد)، پس اگر سزاوار قتل است به قتلش برسان هرچند ما را خوش نیاید، و اگر اختیارش در دست شماست او را به ما ببخشید. امام فرمود: ای مالک، أصبغ از آنِ تو باد، ولی آن گاه که کسی را به اسارت گرفتی، از کشتن او صرف نظر کن، چرا که از اسیران اهل قبله (مسلمان) نه فدیه دریافت می شود و نه کشته می شوند، پس مالک، أصبغ را به منزلش رسانید و گفت: بیا این تمام چیزهایی است که همراهت ضبط نموده ایم و غیر از آن چیزی نزد ما نداری.(3)
روایت 38
از عمیر انصاری روایت شده که گفت: به خدا سوگند، گویا هم اکنون آوای علی علیه السلام را به روز هریر، آنگاه که بر شامیان می تاخت، می شنوم و این پس از آن بود که گردونه پیکار مذحجیان با «عک» و «لخم» و «جذام» و اشعریان به گردش در آمد و از سپیده سحر تا نیمروز به شدّت تمام و کیفیّتی که از فرط دشواری و گستردگی، موی آدمی را سپید می کرد به درازا کشید. آنگاه علی علیه السلام برخاست و گفت: تا کی این دو قبیله را به هم واگذاریم؟ اینان نابود شدند و شما همچنان ایستاده اید و به ایشان می نگرید! آیا از سرزنش خدا نمی هراسید؟ سپس رو به جانب قبله کرد و دست دعا به درگاه خدا برداشت و به بانگ رسا گفت: «ای خداوند، ای مهربان، [ای بخشاینده]، ای یکتا، [ای یگانه]، ای بی نیاز، ای خدای محمد، بار الها، گامها به سوی تو پی سپارد و دلها برای تو در سینه ها تپد و دستها به درگاه تو بر آید و گردنها به سوی تو کشیده شود و دیدگان به تو دوخته آید و نیازها همه از تو درخواست شود. [بارالها] ما از فقدان پیامبرمان صلی اللّه علیه، و فزونی دشمنان و پراکندگی آرزوها و آرمانمان به تو شکایت می کنیم. پروردگارا، تو در نزاع بین ما و قوم ما به حق داوری کن (و ما را فاتح گردان) که تو بهترین داورانی. به برکت و فضل خدا پیش روید.». سپس امام ندا سر داد: لا إله إلا الله و الله اکبر، این کلمه تقواست.(4)
أقول
تمامه فی کتاب الفتن.
«39»
وَ مِنْهُ، عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ عَنْ نُمَیْرِ بْنِ وَعْلَةَ عَنِ الشَّعْبِیِّ قَالَ: لَمَّا أَسَرَ عَلِیٌّ علیه السلام أَسْرَی یَوْمَ صِفِّینَ فَخَلَّی سَبِیلَهُمْ أَتَوْا مُعَاوِیَةَ وَ قَدْ کَانَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ یَقُولُ لِأَسْرَی أَسَرَهُمْ مُعَاوِیَةُ اقْتُلْهُمْ فَمَا شَعَرُوا إِلَّا بِأَسْرَاهُمْ قَدْ خَلَّی سَبِیلَهُمْ عَلِیٌّ علیه السلام فَقَالَ مُعَاوِیَةُ یَا عَمْرُو لَوْ أَطَعْنَاکَ فِی هَؤُلَاءِ الْأَسْرَی لَوَقَعْنَا فِی قَبِیحٍ مِنَ الْأَمْرِ أَ لَا تَرَی قَدْ خَلَّی سَبِیلَ أَسْرَانَا فَأَمَرَ بِتَخْلِیَةِ مَنْ فِی یَدَیْهِ مِنْ أَسْرَی عَلِیٍّ وَ قَدْ کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام إِذَا أَخَذَ أَسِیراً مِنْ أَهْلِ الشَّامِ خَلَّی سَبِیلَهُ إِلَّا أَنْ یَکُونَ قَدْ قَتَلَ مِنْ أَصْحَابِهِ أَحَداً فَیَقْتُلُهُ بِهِ فَإِذَا خَلَّی سَبِیلَهُ فَإِنْ عَادَ الثَّانِیَةَ قَتَلَهُ وَ لَمْ یُخَلِّ سَبِیلَهُ وَ کَانَ علیه السلام لَا یُجْهِزُ عَلَی الْجَرْحَی وَ لَا عَلَی مَنْ أَدْبَرَ بِصِفِّینَ لِمَکَانِ مُعَاوِیَةَ(1).
«40»
نَهْجُ الْبَلَاغَةِ، قَالَ علیه السلام: لَا تَدْعُوَنَّ إِلَی مُبَارَزَةٍ وَ إِنْ دُعِیتَ إِلَیْهَا فَأَجِبْ فَإِنَّ الدَّاعِیَ بَاغٍ وَ الْبَاغِیَ مَصْرُوعٌ (2).
«41»
نَهْجُ الْبَلَاغَةِ،: مِنْ کَلَامِهِ علیه السلام لِابْنِهِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَنَفِیَّةِ لَمَّا أَعْطَاهُ الرَّایَةَ یَوْمَ الْجَمَلِ تَزُولُ الْجِبَالُ وَ لَا تَزُلْ عَضَّ عَلَی نَاجِذِکَ أَعِرِ اللَّهَ جُمْجُمَتَکَ تِدْ فِی الْأَرْضِ قَدَمَکَ وَ ارْمِ بِبَصَرِکَ أَقْصَی الْقَوْمِ وَ غُضَّ بَصَرَکَ وَ اعْلَمْ أَنَّ النَّصْرَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ (3).
«42»
وَ قَالَ علیه السلام: لَا تَقْتُلُوا الْخَوَارِجَ بَعْدِی فَلَیْسَ مَنْ طَلَبَ الْحَقَّ فَأَخْطَأَهُ کَمَنْ طَلَبَ الْبَاطِلَ فَأَدْرَکَهُ یَعْنِی مُعَاوِیَةَ وَ أَصْحَابَهُ (4).
«43»
وَ قَالَ علیه السلام فِی بَعْضِ أَیَّامِ صِفِّینَ: مَعَاشِرَ الْمُسْلِمِینَ اسْتَشْعِرُوا الْخَشْیَةَ وَ تَجَلْبَبُوا السَّکِینَةَ وَ عَضُّوا عَلَی النَّوَاجِذِ فَإِنَّهُ أَنْبَی لِلسُّیُوفِ عَنِ الْهَامِ وَ أَکْمِلُوا اللَّأْمَةَ وَ قَلْقِلُوا السُّیُوفَ فِی أَغْمَادِهَا قَبْلَ سَلِّهَا وَ الْحَظُوا الْخَزْرَ وَ اطْعُنُوا الشَّزْرَ
می گویم
این حدیث به صورت کامل در باب الفتن ذکر شده است.
روایت 39
کتاب صفین: روایت شده است علی علیه السلام به روز صفّین اسیرانی را گرفتار کرد، ولی همگی را آزاد فرمود که نزد معاویه بازگشتند. عمرو بن عاص پیشتر از آن درباره اسیرانی که به اسارت معاویه در آمده بودند گفته بود: ایشان را بکش. ولی وقتی معلوم شد که علی علیه السلام با اسیران ایشان چه رفتاری نموده و آنها را چگونه آزاد کرده است، معاویه گفت: ای عمرو اگر درباره این اسیران گوش به گفته تو دهم به کاری زشت و ناشایست دست آلوده باشم. آیا نبینی که او اسیران ما را آزاد کرده است؟ از این رو دستور آزادی تمام کسانی را که از سپاه علی علیه السلام به اسارت گرفته بود صادر کرد. علی علیه السلام چون از سپاه شام اسیری می گرفت او را آزاد می کرد، مگر آنکه آن اسیر، خود یکی از یاران وی را کشته بود، که در این صورت وی را به قصاص او می کشت. اما اسیری را که آزاد کرده بود و او دیگر بار به معاویه پیوسته و از نو به میدان آمده و گرفتار شده بود، آزاد نمی کرد و می کشت. علی علیه السلام ضربه خلاص را به زخمیان نمی زد، و کسانی را که در صفّین به قرارگاه معاویه گریخته و پشت به میدان کرده بودند نیز نمی کشت.(5)
روایت 40
نهج البلاغة: امام علی علیه السلام فرموده است: کسی را به پیکار دعوت نکن، امّا اگر تو را به نبرد خواندند بپذیر، زیرا آغازگر پیکار، تجاوزکار و تجاوزکار، شکست خورده است.(6)
روایت 41
نهج البلاغه: هنگامی که امام علی علیه السلام در روز جنگ جمل پرچم را به دست پسرش محمّد بن حنفیّه سپرد به او فرمود: اگر کوه ها از جای کنده شوند تو ثابت و استوار باش، دندان ها را بر هم بفشار، جمجمه سرت را به خدا عاریت ده، پای بر زمین میخکوب کن، و به صفوف پایانی لشکر دشمن بنگر، از فراوانی دشمن چشم بپوش و بدان که پیروزی از سوی خداوند سبحان است.(7)
روایت 42
امام علی علیه السلام فرموده است: بعد از من با خوارج نبرد نکنید، زیرا کسی که در جستجوی حقّ بوده و آن را نیافته مانند کسی نیست که طالب باطل بوده و آن را یافته است؛ منظور امام از گروه دوّم، معاویه و یاران او می باشد.(8)
روایت 43
امام علی علیه السلام در یکی از روزهای جنگ صفین فرمود: ای گروه مسلمانان، لباس زیرین را ترس خدا و لباس رویین را آرامش و خونسردی قرار دهید، و دندان ها را بر هم بفشارید تا مقاومت شما در برابر ضربات شمشیر بر سرتان دشمن بیشتر گردد، زره نَبَرد را کامل کنید، پیش از آنکه شمشیر را از غلاف بیرون کشید چند بار آن را تکان دهید، با گوشه چشم به دشمن بنگرید و ضربت را از چپ و راست فرود آورید،
وَ نَافِحُوا بِالظُّبَی وَ صِلُوا السُّیُوفَ بِالخُطَی وَ عَاوِدُوا الْکَرَّ وَ اسْتَحْیُوا مِنَ الْفَرِّ فَإِنَّهُ عَارٌ فِی الْأَعْقَابِ وَ نَارٌ یَوْمَ الْحِسَابِ وَ طَیِّبُوا عَنْ أَنْفُسِکُمْ نَفْساً وَ امْشُوا إِلَی الْمَوْتِ مَشْیاً سُجُحاً إِلَی آخِرِ مَا مَرَّ فِی کِتَابِ الْفِتَنِ (1).
«44»
وَ مِنْ کَلَامٍ قَالَهُ لِأَصْحَابِهِ فِی وَقْتِ الْحَرْبِ وَ أَیُّ امْرِئٍ مِنْکُمْ أَحَسَّ مِنْ نَفْسِهِ رِبَاطَةَ جَأْشٍ عِنْدَ اللِّقَاءِ وَ رَأَی مِنْ أَحَدٍ مِنْ إِخْوَانِهِ فَشَلًا فَلْیَذُبَّ عَنْ أَخِیهِ بِفَضْلِ نَجْدَتِهِ الَّتِی فُضِّلَ بِهَا عَلَیْهِ کَمَا یَذُبُّ عَنْ نَفْسِهِ فَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَهُ مِثْلَهُ إِنَّ الْمَوْتَ طَالِبٌ حَثِیثٌ لَا یَفُوتُهُ الْمُقِیمُ وَ لَا یُعْجِزُهُ الْهَارِبُ إِنَّ أَکْرَمَ الْمَوْتِ الْقَتْلُ وَ الَّذِی نَفْسُ [ابْنِ] أَبِی طَالِبٍ بِیَدِهِ لَأَلْفُ ضَرْبَةٍ بِالسَّیْفِ أَهْوَنُ عَلَیَّ مِنْ مِیتَةٍ عَلَی الْفِرَاشِ (2).
«45»
وَ مِنْهُ: وَ کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَیْکُمْ تَکِشُّونَ کَشِیشَ الضِّبَابِ لَا تَأْخُذُونَ حَقّاً وَ لَا تَمْنَعُونَ ضَیْماً قَدْ خَلَّیْتُمْ وَ الطَّرِیقَ فَالنَّجَاةُ لِلْمُقْتَحِمِ وَ الْهَلَکَةُ لِلْمُتَلَوِّمِ (3).
«46»
وَ مِنْهُ: فَقَدِّمُوا الدَّارِعَ وَ أَخِّرُوا الْحَاسِرَ وَ عَضُّوا عَلَی الْأَضْرَاسِ فَإِنَّهُ أَنْبَی لِلسُّیُوفِ عَنِ الْهَامِ وَ الْتَوُوا فِی أَطْرَافِ الرِّمَاحِ فَإِنَّهُ أَمْوَرُ لِلْأَسِنَّةِ وَ غُضُّوا الْأَبْصَارَ فَإِنَّهُ أَرْبَطُ لِلْجَأْشِ وَ أَسْکَنُ لِلْقُلُوبِ وَ أَمِیتُوا الْأَصْوَاتَ فَإِنَّهُ أَطْرَدُ لِلْفَشَلِ وَ رَایَتَکُمْ فَلَا تَمِیلُوهَا وَ لَا تُخَلُّوهَا وَ لَا تَجْعَلُوهَا إِلَّا بِأَیْدِی شُجْعَانِکُمْ وَ الْمَانِعِینَ الذِّمَارَ مِنْکُمْ فَإِنَّ الصَّابِرِینَ عَلَی نُزُولِ الْحَقَائِقِ هُمُ الَّذِینَ یَحُفُّونَ بِرَایَاتِهِمْ وَ یَکْتَنِفُونَهَا حِفَافَیْهَا وَ وَرَاءَهَا وَ أَمَامَهَا لَا یَتَأَخَّرُونَ عَنْهَا فَیُسْلِمُوهَا وَ لَا یَتَقَدَّمُونَ عَلَیْهَا فَیُفْرِدُوهَا أَجْزَأَ امْرُؤٌ قِرْنَهُ وَ آسَی أَخَاهُ بِنَفْسِهِ وَ لَمْ یَکِلْ قِرْنَهُ إِلَی أَخِیهِ فَیَجْتَمِعَ عَلَیْهِ قِرْنُهُ وَ قِرْنُ أَخِیهِ وَ ایْمُ اللَّهِ لَئِنْ فَرَرْتُمْ مِنْ سَیْفِ الْعَاجِلَةِ لَا تَسْلَمُوا مِنْ سَیْفِ الْآجِلَةِ وَ أَنْتُمْ لَهَامِیمُ الْعَرَبِ وَ السَّنَامُ الْأَعْظَمُ إِنَّ فِی الْفِرَارِ مَوْجِدَةَ اللَّهِ وَ الذُّلَّ اللَّازِمَ وَ الْعَارَ الْبَاقِیَ وَ إِنَّ الْفَارَّ لَغَیْرُ مَزِیدٍ فِی عُمُرِهِ وَ لَا مَحْجُورٌ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ یَوْمِهِ وَ إِنَّ الرَّائِحَ إِلَی اللَّهِ کَالظَّمْآنِ یَرِدُ
و با تیزی شمشیر بزنید، و با گام برداشتن به پیش شمشیر را به دشمن برسانید، پی در پی حمله کنید و از فرار شرم دارید، زیرا فرار در جنگ لکّه ننگی برای نسل های آینده و مایه آتش روز قیامت است، از شهادت خرسند باشید و به آسانی از آن استقبال کنید؛ تا پایان آنچه در کتاب الفتن ذکر شد.(4)
روایت 44
امام علی علیه السلام در حین جنگ به یاران خویش فرمود: هر کدام از شما در صحنه نبرد با دشمن، در خود شجاعت و دلاوری احساس کرد و برادرش را سست و ترسو یافت، به شکرانه این برتری باید از او دفاع کند آن گونه که از خود دفاع می کند، زیرا اگر خدا بخواهد او را چون شما دلاور و شجاع می گرداند، همانا مرگ به سرعت در جستجوی شماست، آن ها که در نبرد مقاومت دارند و آن ها که فرار می کنند، هیچ کدام را از چنگال مرگ رهایی نیست، و همانا گرامی ترین مرگ ها کشته شدن در راه خداست. سوگند به آن کسی که جان پسر ابو طالب در دست اوست، هزار ضربت شمشیر برای من آسان تر از مرگ در بستر استراحت است.(5)
روایت 45
همچنین فرموده است: گویی شما را در برخی از حمله ها و در حال فرار، ناله کنان چون گلّه ای از سوسمارها می بینم که نه حقّی را باز پس می گیرید و نه ستمی را باز می دارید، اینک این شما و این راه گشوده، نجات برای کسی است که خود را به میدان افکنده و به مبارزه ادامه دهد، و هلاکت از آن کسی است که سستی ورزد.(6)
روایت 46
امام علی علیه السلام در ادامه فرموده است: زره پوشیده ها را در پیشاپیش لشکر قرار دهید و آن ها که کلاه خود ندارند در پشت سر قرار گیرند؛ دندان ها را در نبرد روی هم بفشارید که تأثیر ضربت شمشیر را بر سر کمتر می کند، در برابر نیزه های دشمن به خود پیچ و خم دهید که نیزه ها را می لغزاند و کم تر به هدف اصابت می کند، چشم ها را فروهشته دارید که بر دلیری شما می افزاید و دل را آرام می کند، صداها را آهسته و خاموش سازید که سستی را می زداید، پرچم لشکر را بالا دارید و پیرامون آن را خالی مگذارید و جز به دست دلاوران و مدافعان سرسختش مسپارید، زیرا آنان در حوادث سخت ایستادگی می کنند، از پرچم های خود بهتر پاسداری می نمایند و آن را در دل لشکر نگاه می دارند، و از هر سو، از پیش و پس و اطراف مراقب آن می باشند، نه از آن عقب می مانند که تسلیم دشمنش کنند و نه از آن پیشی می گیرند که تنها رهایش سازند، هر کسی باید برابر حریف خود بایستد و کار او را بسازد و به یاری برادر خود نیز بشتابد، و مبارزه با حریف خود را به برادر مسلمان خود وا نگذارد که او در برابر دو حریف قرار گیرد، حریف خود و حریف برادرش. به خدا سوگند، اگر از شمشیر دنیا فرار کنید از شمشیر آخرت سالم نمی مانید، شما بزرگان عرب و شرافت مندان برجسته اید، در فرار از جنگ، خشم و غضب الهی، ذلّت همیشگی و ننگ جاویدان قرار دارد، فرار کننده بر عمر خود نمی افزاید و بین خود و روز مرگش مانعی ایجاد نخواهد کرد، همانا کسی که با نشاط به سوی خدا حرکت می کند مانند تشنه کامی است که به سوی
الْمَاءَ الْجَنَّةُ تَحْتَ أَطْرَافِ الْعَوَالِی (1)إِلَی آخِرِ مَا مَرَّ فِی کِتَابِ الْفِتَنِ مَشْرُوحاً.
«47»
وَ مِنْهُ،: قَالَ علیه السلام لَمَّا عَزَمَ عَلَی لِقَاءِ الْقَوْمِ بِصِفِّینَ اللَّهُمَّ رَبَّ السَّقْفِ الْمَرْفُوعِ وَ الْجَوِّ الْمَکْفُوفِ الَّذِی جَعَلْتَهُ مَغِیضاً لِلَّیْلِ وَ النَّهَارِ وَ مَجْرَی لِلشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ وَ مُخْتَلَفاً لِلنُّجُومِ السَّیَّارَةِ وَ جَعَلْتَ سُکَّانَهُ سِبْطاً مِنْ مَلَائِکَتِکَ لَا یَسْأَمُونَ عَنْ عِبَادَتِکَ وَ رَبَّ هَذِهِ الْأَرْضِ الَّتِی جَعَلْتَهَا قَرَاراً لِلْأَنَامِ وَ مَدْرَجاً لِلْهَوَامِّ وَ الْأَنْعَامِ وَ مَا لَا یُحْصَی مِمَّا یُرَی وَ مِمَّا لَا یُرَی وَ رَبَّ الْجِبَالِ الرَّوَاسِی الَّتِی جَعَلْتَهَا لِلْأَرْضِ أَوْتَاداً وَ لِلْخَلْقِ اعْتِمَاداً إِنْ أَظْهَرْتَنَا عَلَی عَدُوِّنَا فَجَنِّبْنَا الْبَغْیَ وَ سَدِّدْنَا لِلْحَقِّ وَ إِنْ أَظْهَرْتَهُمْ عَلَیْنَا فَارْزُقْنَا الشَّهَادَةَ وَ اعْصِمْنَا مِنَ الْفِتْنَةِ أَیْنَ الْمَانِعُ لِلذِّمَارِ وَ الْغَائِرُ عِنْدَ نُزُولِ الْحَقَائِقِ مِنْ أَهْلِ الْحِفَاظِ الْعَارُ وَرَاءَکُمْ وَ الْجَنَّةُ أَمَامَکُمْ (2).
«48»
وَ مِنْهُ،: وَ مِنْ کَلَامِهِ علیه السلام لَمَّا اضْطَرَبَ عَلَیْهِ أَصْحَابُهُ فِی أَمْرِ الْحُکُومَةِ أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ لَمْ یَزَلْ أَمْرِی مَعَکُمْ عَلَی مَا أَحَبَّ حَتَّی نَهِکَتْکُمُ الْحَرْبُ وَ قَدْ وَ اللَّهِ أَخَذَتْ مِنْکُمْ وَ تَرَکَتْ وَ هِیَ لِعَدُوِّکُمْ أَنْهَکُ لَقَدْ کُنْتُ أَمْسِ أَمِیراً فَأَصْبَحْتُ الْیَوْمَ مَأْمُوراً وَ کُنْتُ أَمْسِ نَاهِیاً فَأَصْبَحْتُ الْیَوْمَ مَنْهِیّاً وَ قَدْ أَحْبَبْتُمُ الْبَقَاءَ وَ لَیْسَ لِی أَنْ أَحْمِلَکُمْ عَلَی مَا تَکْرَهُونَ (3).
«49»
وَ مِنْهُ،: کَانَ علیه السلام یَقُولُ إِذَا لَقِیَ الْعَدُوَّ مُحَارِباً اللَّهُمَّ إِلَیْکَ أَفْضَتِ الْقُلُوبُ وَ مُدَّتِ الْأَعْنَاقُ وَ شَخَصَتِ الْأَبْصَارُ وَ نُقِلَتِ الْأَقْدَامُ وَ أُنْصِبَتِ الْأَبْدَانُ اللَّهُمَّ قَدْ صَرَّحَ مَکْنُونُ الشَّنَآنِ وَ جَاشَتْ مَرَاجِلُ الْأَضْغَانِ اللَّهُمَّ إِنَّا نَشْکُو إِلَیْکَ غَیْبَةَ نَبِیِّنَا وَ کَثْرَةَ عَدُوِّنَا وَ تَشَتُّتَ أَهْوَائِنَا رَبَّنَا افْتَحْ بَیْنَنا وَ بَیْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَیْرُ الْفاتِحِینَ (4).
«50»
وَ کَانَ یَقُولُ علیه السلام لِأَصْحَابِهِ عِنْدَ الْحَرْبِ لَا تُشَدَّنَّ عَلَیْکُمْ فَرَّةٌ بَعْدَهَا کَرَّةٌ وَ لَا جَوْلَةٌ بَعْدَهَا حَمْلَةٌ وَ أَعْطُوا السُّیُوفَ حُقُوقَهَا وَ وَطِّئُوا لِلْجَنُوبِ مَصَارِعَهَا
آب می رود، بهشت در زیر سایه نیزه های دلاوران است؛ تا پایان آنچه در کتاب الفتن به صورت مشروح ذکر شد.(5)
روایت 47
امام علی علیه السلام هنگامی که قصد جنگ صفیّن نمود فرمود: ای خدای آسمان بر افراشته و فضای نگاه داشته شده، که آن را زمینه پیدایش شب و روز، جریان گردش ماه و خورشید، مسیر آمد و شد ستارگان سیّار قرار داده ای، و آن را جایگاه گروهی از فرشتگانت ساخته ای که از عبادت تو خسته نمی گردند، ای پروردگار این زمین که آن را جایگاه سکونت انسان ها، و مکان رفت و آمد حشرات و چهارپایان و پدیده های دیدنی و نادیدنی غیر قابل شمارش قرار داده ای، ای پروردگار کوه های بلند و پا برجا که آن را برای زمین مانند میخ های محکم و برای مخلوقات تکیه گاهی مطمئن ساخته ای، اگر بر دشمن پیروزمان ساختی ما را از تجاوز بر کنار دار و بر راه حق استوار فرما، و چنان چه آن ها را بر ما پیروز گرداندی شهادت را نصیب مان فرما و از شرک و فساد و فتنه ها ما را نگهدار، کجایند آزاد مردانی که به حمایت مردم خویش برخیزند؟ کجایند غیور مردانی که به هنگام نزول بلا و مشکلات مبارزه می کنند؟ هان مردم، ننگ و عار پشت سر شما و بهشت در پیش روی شماست.(6)
روایت 48
امام علی علیه السلام هنگام شورش یارانش پیرامون حکومت فرمود: ای مردم، همواره کار من با شما به دلخواه من بود تا آن که جنگ شما را ناتوان کرد، به خدا اگر جنگ کسانی از شما را گرفت و جمعی را باقی گذاشت، برای دشمنانتان نیز کوبنده تر بود، من دیروز امیر شما بودم، ولی امروز فرمانم می دهند، دیروز باز دارنده بودم و امروز مرا باز می دارند، شما زنده ماندن را دوست دارید و من نمی توانم شما را به راهی که دوست ندارید اجبار کنم.(7)
روایت 49
امام علی علیه السلام هنگامی که دشمن را در میدان نبرد ملاقات می کرد می فرمود: خدایا، قلب ها به سوی تو روان شده، گردن ها به درگاه تو کشیده و دیده ها به آستان تو نگران، گام ها در راه تو در حرکت و بدن ها در خدمت تو لاغر شده است؛ خدایا، دشمنی های پنهان آشکار و دیگ های کینه در جوش است؛ خدایا به تو شکایت می کنیم از اینکه پیامبر صلّی الله علیه و آله در میان ما نیست، و دشمنان ما فراوان و خواسته های ما پراکنده است؛ پروردگارا، بین ما و دشمنان مان به حق داوری فرما که تو بهترین داورانی.(8)
روایت 50
امام علی علیه السلام هنگام جنگ به یارانش می فرمود: عقب نشینی هایی که مقدمه هجوم دیگری است و ایستادنی که حمله در پی دارد، نگران تان نسازد، حق شمشیرها را اداء کنید و پشت دشمن را به خاک بمالید،
وَ اذْمُرُوا أَنْفُسَکُمْ عَلَی الطَّعْنِ الدَّعْسِیِّ وَ الضَّرْبِ الطِّلَحْفِیِّ وَ أَمِیتُوا الْأَصْوَاتَ فَإِنَّهُ أَطْرَدُ لِلْفَشَلِ (1).
«51»
کِتَابُ الْغَارَاتِ، لِإِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی بَعْضِ خُطَبِهِ: یَقُولُ الرَّجُلُ جَاهَدْتُ وَ لَمْ یُجَاهِدْ إِنَّمَا الْجِهَادُ اجْتِنَابُ الْمَحَارِمِ وَ مُجَاهَدَةُ الْعَدُوِّ وَ قَدْ تُقَاتِلُ أَقْوَامٌ فَیُحِبُّونَ الْقِتَالَ لَا یُرِیدُونَ إِلَّا الذِّکْرَ وَ الْأَجْرَ وَ إِنَّ الرَّجُلَ لَیُقَاتِلُ بِطَبْعِهِ مِنَ الشَّجَاعَةِ فَیَحْمِی مَنْ یَعْرِفُ وَ مَنْ لَا یَعْرِفُ وَ یَجْبُنُ بِطَبِیعَتِهِ مِنَ الْجُبْنِ فَیُسَلِّمُ أَبَاهُ وَ أُمَّهُ إِلَی الْعَدُوِّ وَ إِنَّمَا الْمِثَالُ حَتْفٌ مِنَ الْحُتُوفِ وَ کُلُّ امْرِئٍ عَلَی مَا قَاتَلَ عَلَیْهِ وَ إِنَّ الْکَلْبَ لَیُقَاتِلُ دُونَ أَهْلِهِ.
«52»
وَ عَنْ مَیْسَرَةَ قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام: قَاتِلُوا أَهْلَ الشَّامِ مَعَ کُلِّ إِمَامٍ بَعْدِی.
«53»
مَجَالِسُ الشَّیْخِ، عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ جُمْهُورٍ عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْمُفِیدِ الْجَرْجَرَائِیِّ عَنْ أَبِی الدُّنْیَا الْمُعَمَّرِ الْمَغْرِبِیِّ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: الْحَرْبُ خُدْعَةٌ(2).
و برای فرو کردن نیزه ها و محکم ترین ضربه های شمشیر، خود را آماده کنید، صدای خود را در سینه ها نگهدارید که در زدودن سستی نقش بسزایی دارد.(3)
روایت 51
کتاب الغارات: از ابن نباته روایت شده که گفت: امیر مؤمنان در یکی از خطبه هایش فرمود: شخص می گوید جهاد کرده ام در حالی که جهاد نکرده است، به راستی که جهاد تنها در پرهیز از امور حرام و پیکار با دشمن معنا پیدا می کند، گروه هایی از مردم به پیکار می پردازند، پس پیکار را دوست می دارند و چیزی جز ذکر خدا و اجر و پاداش اخروی طلب نمی کنند، و شخصی دیگر به حکم سرشت شجاع خویش به نبرد می پردازد و به دفاع از هر کسی بر می خیزد خواه او را بشناسد یا نشناسد، امّا از دیگر سو شخصی بنا به سرشت ترسوی خود پدر و مادرش را نیز تسلیم دشمن می کند، و جنگیدن و کشته شدن نیز مرگی از مرگهاست، و مقدار هر شخصی به اندازه آن چیزی است که به خاطرش به پیکار و نبرد می پردازد، سگ نیز در دفاع از خانواده اش به نبرد می پردازد.
روایت 52
از مسیرة روایت شده که امام علی علیه السلام فرمود: در معیّتِ هر امام پس از من به پیکار با اهل شام بپردازید.
روایت 53
مجالس شیخ: از امیر المؤمنین علیه السلام روایت شده که فرمود: جنگ، خدعه و نیرنگ است.(4)
1) نفس المصدر ج 3 ص 17. شرح بعض الکلمات اللغویّة فی الاخبار المذکورة عن نهج البلاغة آنفا:( الناجذ) واحد النواجذ و هی أقص الأضراس و قیل کلها أو الانیاب( تد) فعل أمر من وتد یتد أی ثبتها،( أنبی للسیوف عن الهام) أبعد تأثیرا فیها لان الإنسان اذا عض علی نواجذه تصلبت أعصابه و عضلاته المتصلة بالدماغ فتکون الهامة أصلب و أقوی علی مقاومة السیف، و( الهام) جمع هامة و هی الرأس،( اللأمة) الدرع و البیضة أو آلات الحرب و اکمالها استیفاؤها( الخزر) محرکة النظر کأنّه من أحد الشقین( الشزر) الطعن فی الجوانب یمینا و شمالا( السجح) بضمتین السهل اللین( کشیش الضباب) صوت احتکاک جلودها عند ازدحامها( أمور للاسنة) أی أشد فعلا للمور و هو الاضطراب الموجب للانزلاق و عدم النفوذ،( لهامیم العرب) جمع لهمیم الجواد السابق من الإنسان و الخیل( اذ مروا) ای وطنوا و حرضوا.( الطعن الدعسی) اسم من الدعس ای الطعن الشدید( و الضرب الطلحفی) ای الضرب الشدید أو أشدّ الضرب.
2) لم نجدها فی المصدر المذکور رغم البحث عنها مکرّرا نعم یوجد فیه قوله علیه السلام .( الحرب خدعة) منسوبا الی النبیّ صلّی اللّه علیه و آله فی حدیث له صلّی اللّه علیه و آله مع نمام کاد اللّه له صلی الله علیه و آله فی بنی قریظة و ذلک فی ج 1 ص 267 کما هو صدر حدیث یرویه أبو البختری فی قرب الإسناد ص 62 عن الصادق علیه السلام.
3) . نهج البلاغه 3 : 17
4) . با وجود جستجوی مکرر، این حدیث را در منبع مذکور نیافیتم.
«54»
الْعِلَلُ، لِمُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ: الْعِلَّةُ فِی تَنَحِّی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله عَنْ قُرَیْشٍ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کَانَ نَبِیَّ السَّیْفِ وَ الْقِتَالُ لَا یَکُونُ إِلَّا بِأَعْوَانٍ فَتَنَحَّی حَتَّی وَجَدَ أَعْوَاناً ثُمَّ غَزَاهُمْ.
باب 4 الأسلحة و أدوات الحرب
الآیات
الأعراف: وَ لِباسُ التَّقْوی ذلِکَ خَیْرٌ(1)
النحل: وَ سَرابِیلَ تَقِیکُمْ بَأْسَکُمْ (2)
الأنبیاء: وَ عَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَکُمْ لِتُحْصِنَکُمْ مِنْ بَأْسِکُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شاکِرُونَ (3)
سبأ: وَ أَلَنَّا لَهُ الْحَدِیدَ أَنِ اعْمَلْ سابِغاتٍ وَ قَدِّرْ فِی السَّرْدِ(4)
الحدید: وَ أَنْزَلْنَا الْحَدِیدَ فِیهِ بَأْسٌ شَدِیدٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ یَنْصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالْغَیْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِیٌّ عَزِیزٌ(5).
باب 5 العهد و الأمان و شبهه
الآیات
اشارة
البقرة: وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا(6)
النساء: إِلَّا الَّذِینَ یَصِلُونَ إِلی قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثاقٌ أَوْ جاؤُکُمْ حَصِرَتْ
روایت 54
العلل لمحمّد بن علی بن ابراهیم: علّت کناره گیری پیامبر صلّی الله علیه و آله از قریش در اوایل بعثت آن بود که پیامبر، پیامبر شمشیر است و نبرد جز با گردآوری اعوان و انصار انجام نمی پذیرد، پس پیامبر از آنان کناره گرفت تا یاران و یاورانی یافت، آن گاه به پیکارشان آمد .
باب چهارم : جنگ افزارها و ادوات جنگ
آیات
{و[لی] بهترین جامه [لباس] تقوا است}.
وَسَرَابِیلَ تَقِیکُمْ بَأْسَکُمْ.(8){و تن پوشها [=زره ها]یی که شما را در جنگتان حمایت می نماید}.
وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَکُمْ لِتُحْصِنَکُمْ مِنْ بَأْسِکُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شَاکِرُونَ.(9)
{و به [داوود] فن زره [سازی] آموختیم تا شما را از [خطرات] جنگتان حفظ کند پس آیا شما سپاسگزارید}.
{ و آهن را برای او نرم گردانیدیم [[که] زره های فراخ بساز و حلقه ها را درست اندازه گیری کن}.
{و آهن را که در آن برای مردم خطری سخت و سودهایی است پدید آوردیم تا خدا معلوم بدارد چه کسی در نهان او و پیامبرانش را یاری می کند آری خدا نیرومند شکست ناپذیر است} .
باب پنجم : عهد، امان و امثال آن ها
آیات
وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا.(12)
{و آنان که چون عهد بندند به عهد خود وفادارانند}
صُدُورُهُمْ أَنْ یُقاتِلُوکُمْ أَوْ یُقاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَیْکُمْ فَلَقاتَلُوکُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوکُمْ فَلَمْ یُقاتِلُوکُمْ وَ أَلْقَوْا إِلَیْکُمُ السَّلَمَ فَما جَعَلَ اللَّهُ لَکُمْ عَلَیْهِمْ سَبِیلًا سَتَجِدُونَ آخَرِینَ یُرِیدُونَ أَنْ یَأْمَنُوکُمْ وَ یَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ کُلَّما رُدُّوا إِلَی الْفِتْنَةِ أُرْکِسُوا فِیها فَإِنْ لَمْ یَعْتَزِلُوکُمْ وَ یُلْقُوا إِلَیْکُمُ السَّلَمَ وَ یَکُفُّوا أَیْدِیَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أُولئِکُمْ جَعَلْنا لَکُمْ عَلَیْهِمْ سُلْطاناً مُبِیناً(1)
المائدة: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ(2)
الأنفال: الَّذِینَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ یَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِی کُلِّ مَرَّةٍ وَ هُمْ لا یَتَّقُونَ فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِی الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ وَ إِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِیانَةً فَانْبِذْ إِلَیْهِمْ عَلی سَواءٍ إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْخائِنِینَ (3)
و قال تعالی: وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ (4)
و قال سبحانه: وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ إِلَّا عَلی قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثاقٌ (5)
التوبة: بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی الَّذِینَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ فَسِیحُوا فِی الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللَّهِ وَ أَنَّ اللَّهَ مُخْزِی الْکافِرِینَ (6)إلی قوله تعالی إِلَّا الَّذِینَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ ثُمَّ لَمْ یَنْقُصُوکُمْ شَیْئاً وَ لَمْ یُظاهِرُوا عَلَیْکُمْ أَحَداً فَأَتِمُّوا إِلَیْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلی مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ (7)إلی قوله سبحانه وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ اسْتَجارَکَ فَأَجِرْهُ حَتَّی یَسْمَعَ کَلامَ اللَّهِ
صُدُورُهُمْ أَنْ یُقَاتِلُوکُمْ أَوْ یُقَاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَیْکُمْ فَلَقَاتَلُوکُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوکُمْ فَلَمْ یُقَاتِلُوکُمْ وَأَلْقَوْا إِلَیْکُمُ السَّلَمَ فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَکُمْ عَلَیْهِمْ سَبِیلًا* سَتَجِدُونَ آخَرِینَ یُرِیدُونَ أَنْ یَأْمَنُوکُمْ وَیَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ کُلَّ مَا رُدُّوا إِلَی الْفِتْنَةِ أُرْکِسُوا فِیهَا فَإِنْ لَمْ یَعْتَزِلُوکُمْ وَیُلْقُوا إِلَیْکُمُ السَّلَمَ وَیَکُفُّوا أَیْدِیَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولَئِکُمْ جَعَلْنَا لَکُمْ عَلَیْهِمْ سُلْطَانًا.(8)
{مگر کسانی که با گروهی که میان شما و میان آنان پیمانی است پیوند داشته باشند یا نزد شما بیایند در حالی که سینه آنان از جنگیدن با شما یا جنگیدن با قوم خود به تنگ آمده باشد و اگر خدا می خواست قطعا آنان را بر شما چیره می کرد و حتما با شما می جنگیدند پس اگر از شما کناره گیری کردند و با شما نجنگیدند و با شما طرح صلح افکندند [دیگر] خدا برای شما راهی [برای تجاوز] بر آنان قرار نداده است، به زودی گروهی دیگر را خواهید یافت که می خواهند از شما آسوده خاطر و از قوم خود [نیز] ایمن باشند هر بار که به فتنه بازگردانده شوند سر در آن فرو می برند پس اگر از شما کناره گیری نکردند و به شما پیشنهاد صلح نکردند و از شما دست برنداشتند هر کجا آنان را یافتید به اسارت بگیرید و بکشیدشان آنانند که ما برای شما علیه ایشان تسلطی آشکار قرار داده ایم}.
{ای کسانی که ایمان آورده اید به قراردادها[ی خود] وفا کنید}.
{همانان که از ایشان پیمان گرفتی ولی هر بار پیمان خود را می شکنند و [از خدا] پروا نمی دارند، پس اگر در جنگ بر آنان دست یافتی با [عقوبت] آنان کسانی را که در پی ایشانند تارومار کن باشد که عبرت گیرند، و اگر از گروهی بیم خیانت داری [پیمانشان را] به سویشان بینداز [تا طرفین] به طور یکسان [بدانند که پیمان گسسته است] زیرا خدا خائنان را دوست نمی دارد}.
{و اگر به صلح گراییدند تو [نیز] بدان گرای و بر خدا توکل نما که او شنوای داناست}.
{و اگر در [کار] دین از شما یاری جویند یاری آنان بر شما [واجب] است مگر بر علیه گروهی باشد که میان شما و میان آنان پیمانی [منعقد شده] است}.
{این آیات] اعلام بیزاری [و عدم تعهد] است از طرف خدا و پیامبرش نسبت به آن مشرکانی که با ایشان پیمان بسته ای، پس [ای مشرکان] چهار ماه [دیگر با امنیت کامل] در زمین بگردید و بدانید که شما نمی توانید خدا را به ستوه آورید و این خداست که رسواکننده کافران است}.
{مگر آن مشرکانی که با آنان پیمان بسته اید و چیزی از [تعهدات خود نسبت به] شما فروگذار نکرده و کسی را بر ضد شما پشتیبانی ننموده اند پس پیمان اینان را تا [پایان] مدتشان تمام کنید چرا که خدا پرهیزگاران را دوست دارد}.
ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَعْلَمُونَ کَیْفَ یَکُونُ لِلْمُشْرِکِینَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ وَ عِنْدَ رَسُولِهِ إِلَّا الَّذِینَ عاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ فَمَا اسْتَقامُوا لَکُمْ فَاسْتَقِیمُوا لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ کَیْفَ وَ إِنْ یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ لا یَرْقُبُوا فِیکُمْ إِلًّا وَ لا ذِمَّةً یُرْضُونَکُمْ بِأَفْواهِهِمْ وَ تَأْبی قُلُوبُهُمْ وَ أَکْثَرُهُمْ فاسِقُونَ (1).
إلی قوله تعالی وَ إِنْ نَکَثُوا أَیْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِی دِینِکُمْ فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لا أَیْمانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَنْتَهُونَ (2).
الأخبار
«1»
ل، [الخصال] جَعْفَرُ بْنُ عَلِیٍّ عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ کَثِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا فَشَتْ أَرْبَعَةٌ ظَهَرَتْ أَرْبَعَةٌ إِذَا فَشَا الزِّنَا ظَهَرَتِ الزَّلَازِلُ وَ إِذَا أُمْسِکَتِ الزَّکَاةُ هَلَکَتِ الْمَاشِیَةُ وَ إِذَا جَارَ الْحُکَّامُ فِی الْقَضَاءِ أُمْسِکَ الْقَطْرُ مِنَ السَّمَاءِ وَ إِذَا خُفِرَتِ الذِّمَّةُ نُصِرَ الْمُشْرِکُونَ عَلَی الْمُسْلِمِینَ (3).
«2»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] الْمُفِیدُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مَالِکِ بْنِ عَطِیَّةَ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: وَجَدْتُ فِی کِتَابِ عَلِیٍّ علیه السلام إِذَا ظَهَرَ الزِّنَا مِنْ بَعْدِی ظَهَرَتْ مَوْتَةُ الْفَجْأَةِ وَ إِذَا طُفِّفَتِ الْمَکَایِیلُ أَخَذَهُمُ اللَّهُ بِالسِّنِینَ وَ النَّقْصِ وَ إِذَا مَنَعُوا الزَّکَاةَ مَنَعَتِ الْأَرْضُ بَرَکَاتِهَا مِنَ الزَّرْعِ وَ الثِّمَارِ وَ الْمَعَادِنِ کُلَّهَا وَ إِذَا جَارُوا فِی الْحُکْمِ تَعَاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوَانِ وَ إِذَا نَقَضُوا الْعَهْدَ سَلَّطَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ عَدُوَّهُمْ وَ إِذَا قُطِعَتِ الْأَرْحَامُ جُعِلَتِ الْأَمْوَالُ فِی أَیْدِی الْأَشْرَارِ وَ إِذَا لَمْ یَأْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ لَمْ یَنْهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ لَمْ یَتَّبِعُوا الْأَخْیَارَ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی سَلَّطَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ شِرَارَهُمْ ثُمَّ تَدْعُو خِیَارُهُمْ فَلَا یُسْتَجَابُ لَهُمْ (4).
ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ذَلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا یَعْلَمُونَ* کَیْفَ یَکُونُ لِلْمُشْرِکِینَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ رَسُولِهِ إِلَّا الَّذِینَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَمَا اسْتَقَامُوا لَکُمْ فَاسْتَقِیمُوا لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ* کَیْفَ وَإِنْ یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ لَا یَرْقُبُوا فِیکُمْ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً یُرْضُونَکُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ وَتَأْبَی قُلُوبُهُمْ وَأَکْثَرُهُمْ فَاسِقُونَ.(5)
{و اگر یکی از مشرکان از تو پناه خواست پناهش ده تا کلام خدا را بشنود سپس او را به مکان امنش برسان چرا که آنان قومی نادانند، چگونه مشرکان را نزد خدا و نزد فرستاده او عهدی تواند بود مگر با کسانی که کنار مسجد الحرام پیمان بسته اید پس تا با شما [بر سر عهد] پایدارند با آنان پایدار باشید زیرا خدا پرهیزگاران را دوست می دارد، چگونه [برای آنان عهدی است] با اینکه اگر بر شما دست یابند در باره شما نه خویشاوندی را مراعات می کنند و نه تعهدی را شما را با زبانشان راضی می کنند و حال آنکه دلهایشان امتناع می ورزد و بیشترشان منحرفند}.
{و اگر سوگندهای خود را پس از پیمان خویش شکستند و شما را در دینتان طعن زدند پس با پیشوایان کفر بجنگید چرا که آنان را هیچ پیمانی نیست باشد که [از پیمان شکنی] باز ایستند}.
روایات
روایت 1
الخصال: امام صادق علیه السلام فرموده است: آن گاه که چهار چیز گسترده شود، چهار چیز ظهور می کند: هنگامی که زنا و فحشاء افزون گردد، زلزله ها پدیدار می گردند؛ هنگامی که زکات پرداخت نشود، چهار پایان هلاک می گردند؛ هنگامی که حاکمان در قضاوت به ستم رو آورند، آسمان از بارش باز داشته می شود؛ و هنگامی که عهد و پیمان شکسته شود، مشرکان بر مسلمانان پیروز می گردند.(7)
روایت 2
أمالی الطوسی: امام باقر علیه السلام فرموده است: در مکاتبات امام علی علیه السلام چنین یافتم: آن گاه که پس از من زنا و فحشاء افزون گردد، مرگ ناگهانی افزایش می یابد؛ هنگامی که میزان ها دچار کم فروشی شوند، خداوند مردم را دچار قحطی و کمبود می کند؛ هنگامی که از پرداخت زکات امتناع ورزند، زمین همه برکات خود از جمله زراعت، میوه ها و معادن را از آنان باز می دارد؛ هنگامی که در قضاوت به ستم بپردارند، در ارتکاب گناه و ظلم معاونت داشته اند؛ هنگامی که عهد و پیمان بشکنند، خداوند دشمنان را بر آنان مسلّط می گرداند؛ هنگامی که صله ارحام را قطع کنند، مال و اموال به دست شروران می افتد؛ و هنگامی که فریضه امر به معروف و نهی از منکر را به جا نیاورند و از برگزیدگان اهل بیت من پیروی نکنند، خداوند اشرار را بر آنان چیره می گرداند، آن گاه نیکان شان دست به دعا برمی دارند ولی اجابت گفته نمی شوند.(8)
1) سورة التوبة: 8- 10.
2) سورة التوبة: 14.
3) الخصال ج 1 ص 165.
4) أمالی الشیخ الطوسیّ ج 1 ص 213 و أخرجه الصدوق فی أمالیه ص 308 و ثواب الأعمال ص 225 بتفاوت فی الجمیع.
5) . توبه / 6 - 8
6) توبه / 12
7) . الخصال 1 : 165
8) . أمالی الشیخ الطوسی 1 : 213، صدوق نیز در أمالی خود: 308 و ثواب الأعمال: 225 این حدیث را روایت کرده است.
«3»
ع، [علل الشرائع](1)ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ عَطِیَّةَ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ وَجَدْنَا فِی کِتَابِ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِذَا ظَهَرَ الزِّنَا مِنْ بَعْدِی کَثُرَ مَوْتُ الْفَجْأَةِ وَ إِذَا طُفِّفَتِ الْمِکْیَالُ أَخَذَهُمُ اللَّهُ بِالسِّنِینَ وَ النَّقْصِ وَ إِذَا مَنَعُوا الزَّکَاةَ مَنَعَتِ الْأَرْضُ بَرَکَتَهَا مِنَ الزَّرْعِ وَ الثِّمَارِ وَ الْمَعَادِنِ کُلَّهَا وَ إِذَا جَارُوا فِی الْأَحْکَامِ تَعَاوَنُوا عَلَی الظُّلْمِ وَ الْعُدْوَانِ وَ إِذَا نَقَضُوا الْعَهْدَ سَلَّطَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ عَدُوَّهُمْ وَ إِذَا قُطِعَتْ الْأَرْحَامِ جُعِلَتِ الْأَمْوَالُ فِی أَیْدِی الْأَشْرَارِ وَ إِذَا لَمْ یَأْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ لَمْ یَنْهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ لَمْ یَتَّبِعُوا الْأَخْیَارَ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی سَلَّطَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ شِرَارَهُمْ فَتَدْعُو خِیَارُهُمْ فَلَا یُسْتَجَابُ لَهُمْ (2).
«4»
مع، [معانی الأخبار] مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ سَهْلٍ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنْ عَبْدِ رَبِّهِ بْنِ نَافِعٍ عَنِ الْحُبَابِ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَنْ وُلِدَ فِی الْإِسْلَامِ حُرّاً فَهُوَ عَرَبِیٌّ وَ مَنْ کَانَ لَهُ عَهْدٌ فَخُفِرَ فِی عَهْدِهِ فَهُوَ مَوْلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ مَنْ دَخَلَ فِی الْإِسْلَامِ طَوْعاً فَهُوَ مُهَاجِرٌ(3).
«5»
ب، [قرب الإسناد] أَبُو الْبَخْتَرِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام: أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام أَجَازَ أَمَانَ عَبْدِهِ لِأَهْلِ حِصْنٍ وَ قَالَ هُوَ مِنْ الْمُسْلِمِینَ (4).
«6»
ل، [الخصال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: خَطَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله النَّاسَ بِمِنًی فِی حَجَّةِ الْوَدَاعِ فِی مَسْجِدِ الْخَیْفِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ نَضَّرَ اللَّهُ عَبْداً سَمِعَ مَقَالَتِی فَوَعَاهَا ثُمَّ بَلَغَهَا إِلَی مَنْ لَمْ یَسْمَعْهَا فَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ غَیْرُ فَقِیهٍ وَ رُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ إِلَی مَنْ هُوَ أَفْقَهُ مِنْهُ ثَلَاثٌ لَا یُغِلُّ عَلَیْهِنَّ قَلْبُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِخْلَاصُ الْعَمَلِ لِلَّهِ وَ النَّصِیحَةُ لِأَئِمَّةِ الْمُسْلِمِینَ وَ اللُّزُومُ لِجَمَاعَتِهِمْ فَإِنَّ دَعْوَتَهُمْ مُحِیطَةٌ عَنْ وَرَائِهِمْ الْمُسْلِمُونَ
روایت 3
علل الشرایع، أمالی الطوسی: امام باقر علیه السلام فرموده است: در مکاتبات امام علی علیه السلام یافتیم که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده است: آن گاه که پس از من زنا و فحشاء آشکار و افزون گردد، مرگ ناگهانی افزایش می یابد؛ هنگامی که میزان ها دچار کم فروشی شوند، خداوند مردم را به قحطی و کمبود گرفتار می کند؛ هنگامی که از پرداخت زکات امتناع ورزند، زمین همه برکات خود از جمله زراعت، میوه ها و معادن را از آنان باز می دارد؛ هنگامی که در حکم و قضاوت ستم روا دارند، در ارتکاب ظلم و ستم معاونت داشته اند؛ هنگامی که عهد و پیمان بشکنند، خداوند دشمنان را بر آنان چیره می گرداند؛ هنگامی که صله ارحام را قطع نمایند، مال و اموال در دست اشرار قرار می گیرد؛ و هنگامی که فریضه امر به معروف و نهی از منکر را به جا نیاورند و از برگزیدگان اهل بیت من پیروی نکنند، خداوند شروران را بر آن ها مسلّط می گرداند و آن گاه که نیکان آنان دست به دعا بردارند اجابت نمی شود.(5)
روایت 4
معانی الأخبار: امام باقر علیه السلام فرموده است: هر که در اسلام، آزاد به دنیا آید عربی است، هر که عهد امانی به گردن داشته باشد و به آن عمل کند وابسته و آزاد کرده رسول خدا صلی الله علیه و آله است، و هر که داوطلبانه به دین اسلام در آید از مهاجرین به شمار می آید.(6)
روایت 5
قرب الإسناد: امام صادق از پدرش علیهما السلام روایت کرده که امام علی علیه السلام امان برده اش را نسبت به اهل قلعه ای اجازه داده و فرمود: او از مسلمانان است.(7)
روایت 6
الخصال: امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلّی الله علیه و آله در منی و در روز حجة الوداع در مسجد الخیف برای مردم خطبه خواند و بعد از سپاس و ستایش خداوند فرمود: خداوند بنده ای را شاداب و سعادتمند گرداند که کلام مرا شنیده و در آن تدبّر می کند و سپس آن را به گوش کسانی می رساند که حاضر نیستند و امکان شنیدن کلامم را ندارند، چه بسا حامل دانشی که خود عالم نیست و چه بسا حامل دانشی که آن را به عالم تر از خود منتقل می کند؛ سه خصلت وجود دارد که هیچ مسلمانی نسبت به آن ها حقد و کینه به دل راه نمی دهد: اخلاص عمل به خاطر خدا، نصیحت (خیراندیشی) برای رهبران مسلمانان، و شرکت کردن در اجتماعات آنان، که این کار پشت آنان را محکم می کند؛ مسلمانان
إِخْوَةٌ تَتَکَافَأُ دِمَاؤُهُمْ یَسْعَی بِذِمَّتِهِمْ أَدْنَاهُمْ هُمْ یَدٌ عَلَی مَنْ سِوَاهُمْ (1).
«7»
ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ عِمْرَانَ عَنْ یُوسُفَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَیْمَانَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ مَنْ آمَنَ رَجُلًا عَلَی دَمِهِ ثُمَّ قَتَلَهُ جَاءَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ یَحْمِلُ لِوَاءَ الْغَدْرِ(2).
«8»
نَهْجُ الْبَلَاغَةِ، قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: اعْتَصِمُوا بِالذِّمَمِ فِی أَوْتَادِهَا(3).
«9»
وَ مِنْهُ،: فِی عَهْدِهِ علیه السلام لِلْأَشْتَرِ وَ لَا تَدْفَعَنَّ صُلْحاً دَعَاکَ إِلَیْهِ عَدُوُّکَ وَ لِلَّهِ فِیهِ رِضًا فَإِنَّ فِی الصُّلْحِ دَعَةً لِجُنُودِکَ وَ رَاحَةً مِنْ هُمُومِکَ وَ أَمْناً لِبِلَادِکَ وَ لَکِنَّ الْحَذَرَ کُلَّ الذر [الْحَذَرِ] مِنْ عَدُوِّکَ بَعْدَ صُلْحِهِ فَإِنَّ الْعَدُوَّ رُبَّمَا قَارَبَ لِیَتَغَفَّلَ فَخُذْ بِالْحَزْمِ وَ اتَّهِمْ فِی ذَلِکَ حُسْنَ الظَّنِّ وَ إِنْ عَقَدْتَ بَیْنَکَ وَ بَیْنَ عَدُوِّکَ عُقْدَةً أَوْ أَلْبَسْتَهُ مِنْکَ ذِمَّةً فَحُطْ عَهْدَکَ بِالْوَفَاءِ وَ ارْعَ ذِمَّتَکَ بِالْأَمَانَةِ وَ اجْعَلْ نَفْسَکَ جُنَّةً دُونَ مَا أَعْطَیْتَ فَإِنَّهُ لَیْسَ مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ شَیْ ءٌ النَّاسُ عَلَیْهِ أَشَدُّ اجْتِمَاعاً مَعَ تَفَرُّقِ أَهْوَائِهِمْ وَ تَشَتُّتِ آرَائِهِمْ مِنْ تَعْظِیمِ الْوَفَاءِ بِالْعُهُودِ وَ قَدْ لَزِمَ ذَلِکَ الْمُشْرِکُونَ فِیمَا بَیْنَهُمْ دُونَ الْمُسْلِمِینَ لِمَا اسْتَوْبَلُوا مِنْ عَوَاقِبِ الْغَدْرِ فَلَا تَغْدِرَنَّ بِذِمَّتِکَ وَ لَا تَخِیسَنَّ بِعَهْدِکَ وَ لَا تَخْتِلَنَّ عَدُوَّکَ فَإِنَّهُ لَا یَجْتَرِئُ عَلَی اللَّهِ إِلَّا جَاهِلٌ شَقِیٌّ وَ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ عَهْدَهُ وَ ذِمَّتَهُ أَمْناً أَفْضَاهُ بَیْنَ الْعِبَادِ بِرَحْمَتِهِ وَ حَرِیماً یَسْکُنُونَ إِلَی مَنَعَتِهِ وَ یَسْتَفِیضُونَ إِلَی جِوَارِهِ فَلَا إِدْغَالَ وَ لَا مُدَالَسَةَ وَ لَا خِدَاعَ فِیهِ وَ لَا تَعْقِدْ عَقْداً تُجَوِّزُ فِیهِ الْعِلَلَ وَ لَا تُعَوِّلَنَّ عَلَی لَحْنِ قَوْلٍ بَعْدَ التَّأْکِیدِ وَ التَّوْثِقَةِ وَ لَا یَدْعُوَنَّکَ ضِیقُ أَمْرٍ لَزِمَکَ فِیهِ عَهْدُ اللَّهِ إِلَی طَلَبِ انْفِسَاخِهِ بِغَیْرِ الْحَقِّ فَإِنَّ صَبْرَکَ عَلَی ضِیقِ أَمْرٍ تَرْجُو انْفِرَاجَهُ وَ فَضْلَ عَاقِبَتِهِ خَیْرٌ مِنْ غَدْرٍ تَخَافُ تَبِعَتَهُ وَ أَنْ تُحِیطَ بِکَ فِیهِ مِنَ اللَّهِ طِلْبَةٌ فَلَا تَسْتَقْبِلُ فِیهَا دُنْیَاکَ وَ لَا آخِرَتَکَ (4).
«10»
کِتَابُ الْأَعْمَالِ الْمَانِعَةِ مِنَ الْجَنَّةِ، لِلشَّیْخِ جَعْفَرِ بْنِ أَحْمَدَ الْقُمِّیِ
برادر یکدیگرند و از نظر خونبها و دیه با هم برابرند؛ پایین ترین آنان در زمینه عهد و پیمانهایشان تلاش می کند (هرگونه تعهدی که یک فرد از مسلمانان به کفار داشته باشد همه مسمانان به آن احترام می گذارند اگرچه آن مسلمان از نطر مالی و موقعیت اجتماعی در سطح پایین تری باشد)، آنان علیه غیرِ خود (بیگانگان) متّحد و یکپارچه هستند.(5)
روایت 7
ثواب الأعمال: از عبدالله بن سلیمان روایت شده که گفت: شنیدم که امام باقر علیه السلام می فرمود: هر کسی که مردی را امان دهد سپس او را به قتل برساند، روز قیامت در حالی که پرچم غدر و خیانت را حمل می کند وارد صحرای محشر می شود.(6)
روایت 8
نهج البلاغة: امیر المؤمنین علیه السلام فرموده است: عهد و پیمان را پاس دارید به خصوص با وفاداران.(7)
روایت 9
نهج البلاغة: امام علی علیه السلام در نامه خویش به مالک اشتر فرمود: هرگز پیشنهاد صلح از طرف دشمن را که خشنودی خدا در آن است رد مکن، که آسایش رزمندگان، آرامش فکری تو و امنیت کشور در صلح تأمین می گردد، لکن زنهار! زنهار! از دشمن خود پس از آشتی کردن، زیرا گاهی دشمن نزدیک می شود تا غافلگیر کند، پس دور اندیش باش و حسن ظن خود را متهم کن (به دشمن سوء ظن داشته باش)، حال اگر پیمانی بین تو و دشمن منعقد گردید یا در پناه خود او را امان دادی، به عهد خویش وفادار باش، و بر آنچه بر عهده گرفتی امانت دار باش، و جان خود را سپر پیمان خود گردان، زیرا هیچ یک از واجبات الهی همانند وفای به عهد نیست که همه مردم جهان با تمام اختلافاتی که در افکار دارند، در آن اتفاق نظر داشته باشند، تا آنجا که مشرکان زمان جاهلیت به عهد و پیمانی که با مسلمانان داشتند وفادار بودند، زیرا که آینده ناگوار پیمان شکنی را آزمودند، پس هرگز پیمان شکن مباش، و در عهد خود خیانت مکن، و دشمن را فریب مده، زیرا کسی جز نادان بدکار، بر خدا گستاخی روا نمی دارد، خداوند عهد و پیمانی که به نام او شکل می گیرد را با رحمت خود مایه آسایش بندگان، و پناهگاه امنی برای پناه آورندگان قرار داده است، تا همگان به حریم امن آن روی بیاورند، پس فساد، خیانت و فریب در عهد و پیمان راه ندارد، مبادا قرار دادی را امضاء کنی که در آن برای دغل کاری و فریب راه هایی وجود دارد، و پس از محکم کاری و دقت در قرارداد نامه، دست از بهانه جویی بردار، مبادا مشکلات پیمانی که بر عهده ات قرار گرفته و خدا آن را بر گردنت نهاده تو را به پیمان شکنی وا دارد، زیرا شکیبایی تو در مشکلات پیمان ها که امید پیروزی در آینده را به همراه دارد، بهتر از پیمان شکنی است که از کیفر آن می ترسی، و بهتر از این است که در مورد آن خداوند از تو بازخواستی کند که در دنیا و آخرت نتوانی خود را از آن کنار بکشی.(8)
روایت 10
کتاب الأعمال المانعه من الجنّه: شیخ جعفر بن احمد قمی
رُوِیَ عَنِ الْمُطَّلِبِ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ مَنْ قَتَلَ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ الَّتِی تُوجَدُ رِیحُهَا مِنْ مَسِیرَةِ اثْنَیْ عَشَرَ عَاماً(1).
«11»
دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، عَنْ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ أَنَّهُ قَالَ: وَ الْجِهَادُ فَرْضٌ عَلَی جَمِیعِ الْمُسْلِمِینَ لِقَوْلِ اللَّهِ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتالُ فَإِنْ قَامَتْ بِالْجِهَادِ طَائِفَةٌ مِنَ الْمُسْلِمِینَ وَسِعَ سَائِرَهُمُ التَّخَلُّفُ عَنْهُ مَا لَمْ یَحْتَجِ الَّذِینَ یَلُونَ الْجِهَادَ إِلَی الْمَدَدِ فَإِنِ احْتَاجُوا لَزِمَ الْجَمِیعَ أَنْ یُمِدُّوهُمْ حَتَّی یَکْتَفُوا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ ما کانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا کَافَّةً وَ إِنْ دَهِمَ أَمْرٌ یُحْتَاجُ فِیهِ إِلَی جَمَاعَتِهِمْ نَفَرُوا کُلُّهُمْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ انْفِرُوا خِفافاً وَ ثِقالًا وَ جاهِدُوا بِأَمْوالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ (2).
«12»
وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ أَنَّهُ قَالَ: فِی قَوْلِ اللَّهِ انْفِرُوا خِفافاً وَ ثِقالًا شَبَاباً وَ شُیُوخاً(3).
«13»
وَ عَنْهُ: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ اشْتَری مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا فِی التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ أَوْفی بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَیْعِکُمُ الَّذِی بایَعْتُمْ بِهِ وَ ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ هَذَا لِکُلِّ مَنْ جَاهَدَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْ لِقَوْمٍ دُونَ قَوْمٍ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیهما السلام إِنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله سَأَلَهُ بَعْضُ أَصْحَابِهِ عَنْ هَذَا فَلَمْ یُجِبْهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَیْهِ بِعَقِبِ ذَلِکَ التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاکِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّاهُونَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ الْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ فَأَبَانَ اللَّهُ بِهَذَا صِفَةَ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ اشْتَرَی مِنْهُمْ أَمْوَالَهُمْ وَ أَنْفُسَهُمْ فَمَنْ أَرَادَ الْجَنَّةَ فَلْیُجَاهِدْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ عَلَی هَذِهِ الشَّرَائِطِ وَ إِلَّا فَهُوَ فِی جُمْلَةٍ مَنْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَنْصُرُ اللَّهُ هَذَا الدِّینَ بِقَوْمٍ لَا خَلَاقَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ(4).
«14»
وَ عَنْهُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْأَعْرَابِ هَلْ عَلَیْهِمْ جِهَادٌ قَالَ لَا إِلَّا أَنْ یَنْزِلَ بِالْإِسْلَامِ أَمْرٌ وَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ یَحْتَاجَ فِیهِ إِلَیْهِمْ وَ قَالَ وَ لَیْسَ لَهُمْ
روایت کرده که پیامبر صلّی الله علیه وآله فرمود: هر کسی مردی از اهل ذمّه را به قتل برساند، خداوند بهشت را بر او حرام می گرداند، حال آنکه بوی بهشت از مسیری به اندازه دوازده سال به مشام می رسد.(5)
روایت 11
دعائم الإسلام: روایت شده که امام علی علیه السلام فرمود: جهاد بر تمام مسلمانان واجب است به دلیل این فرموده خداوند متعال: «کتب علیکم القتال» {پیکار و جهاد بر شما واجب شده است}، پس اگر گروهی از مسلمانان به جهاد برخاستند و نیازی به مدد و یاری نداشتند، سایر مسلمانان اجازه دارند که درنگ کنند و به جهاد برنخیزند، ولی اگر گروه مجاهدان به کمک نیاز داشته باشند، بر جمیع مسلمانان واجب است که آنان را یاری رسانند تا بی نیاز گردند، چرا که خداوند متعال فرموده است: «و ما کان المؤمنون لینفروا کافة» {جایز نیست که همه مؤمنان (برای جهاد) خارج شوند}، و اگر واقعه ای روی دهد که مرتفع نمودن آن نیاز به خروج تمام مؤمنان داشته باشد، همه باید خارج شوند، خداوند متعال فرموده است: «انفروا خفافا و ثقالاً و جاهدوا بأموالکم و أنفسکم فی سبیل الله» {سبک بار و سنگین بار خارج شوید و با اموال و جان های خود در راه خدا به پیکار و نبرد بپردازید}.(6)
روایت 12
از امام صادق علیه السلام روایت شده که در تفسیر آیه « انفروا خفافا و ثقالاً» فرمود: یعنی در حال جوانی و پیری به قصد جهاد خارج شوید.(7)
روایت 13
از امام صادق علیه السلام درباره آیه: «إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَی مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقَاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَیَقْتُلُونَ وَیُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَیْهِ حَقًّا فِی التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِیلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَی بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَیْعِکُمُ الَّذِی بَایَعْتُمْ بِهِ وَذَلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ» {در حقیقت خدا از مؤمنان جان و مالشان را به [بهای] اینکه بهشت برای آنان باشد خریده است همان کسانی که در راه خدا می جنگند و می کشند و کشته می شوند [این] به عنوان وعده حقی در تورات و انجیل و قرآن بر عهده اوست و چه کسی از خدا به عهد خویش وفادارتر است پس به این معامله ای که با او کرده اید شادمان باشید و این همان کامیابی بزرگ است}، سؤال شد و اینکه آیا این مسأله برای تمام کسانی که به جهاد در راه خدا می پردازند صادق است یا به گروه خاصی اختصاص دارد؟ امام علیه السلام فرمود: هنگامی که این آیه نازل شد، برخی از اصحاب این سؤال را از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدند، امّا ایشان پاسخ نگفت، پس خداوند متعال چنین بر قلب پیامبر نازل فرمود: «التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاکِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ» {[آن مؤمنان] همان توبه کنندگان پرستندگان سپاسگزاران روزه داران رکوع کنندگان سجده کنندگان وادارندگان به کارهای پسندیده بازدارندگان از کارهای ناپسند و پاسداران مقررات خدایند و مؤمنان را بشارت ده}، و این گونه صفت مؤمنانی را که اموال و جان های آنان را به ازای اعطای بهشت خریداری می کند بیان فرمود؛ پس هر که خواهان بهشت است، براساس این شرایط به جهاد در راه خدا بپردازد، و در صورت محقّق نساختن این شرایط از جمله کسانی خواهد بود که رسول خدا صلّی الله علیه و آله در مورد آن ها فرموده است: خداوند این دین را به وسیله مردمانی پیروز می گرداند که آنان را در آخرت بهره ای از اجر و پاداش نیست.(8)
روایت 14
از امام صادق علیه السلام سؤال شد: آیا جهاد بر اعراب بادیه نشین واجب است؟ امام فرمود: خیر، مگر اینکه اسلام دچار مصیبتی شود و به خدا پناه می برم از اینکه در رفع آن محتاج آنان شویم، همچنین فرمود:
مِنَ الْفَیْ ءِ شَیْ ءٌ مَا لَمْ یُجَاهِدُوا(1).
«15»
وَ عَنْ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ أَحَسَّ مِنْ نَفْسِهِ جُبْناً فَلَا یَغْزُ(2).
«16»
قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام: وَ لَا یَحِلُّ لِلْجَبَانِ أَنْ یَغْزُوَ لِأَنَّهُ یَنْهَزِمُ سَرِیعاً وَ لَکِنْ لِیَنْظُرْ مَا کَانَ یُرِیدُ أَنْ یَغْزُوَ بِهِ فَلْیُجَهِّزْ بِهِ غَیْرَهُ فَإِنَّ لَهُ مِثْلَ أَجْرِهِ وَ لَا یُنْقَصُ مِنْ أَجْرِهِ شَیْ ءٌ(3).
«17»
وَ عَنْهُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ أَنَّهُ قَالَ: لَیْسَ عَلَی الْعَبِیدِ جِهَادٌ مَا اسْتُغْنِیَ عَنْهُمْ وَ لَا عَلَی النِّسَاءِ جِهَادٌ وَ لَا عَلَی مَنْ لَمْ یَبْلُغِ الْحُلُمَ (4).
«18»
وَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام أَنَّهُ قَالَ: إِذَا اجْتَمَعَ لِلْإِمَامِ عِدَّةُ أَهْلِ بَدْرٍ ثَلَاثُمِائَةٍ وَ ثَلَاثَةَ عَشَرَ وَجَبَ عَلَیْهِ الْقِیَامُ وَ التَّغْیِیرُ(5).
«19»
وَ رُوِّینَا عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: کُلُّ نَعِیمٍ مَسْئُولٌ عَنْهُ الْعَبْدُ إِلَّا مَا کَانَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ (6).
«20»
وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام أَنَّهُ قَالَ: أَصْلُ الْإِسْلَامِ الصَّلَاةُ وَ فَرْعُهُ الزَّکَاةُ وَ ذِرْوَةُ سَنَامِهِ الْجِهَادُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ (7).
«21»
وَ عَنْ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: سَافِرُوا تَصِحُّوا وَ اغْزُوا تَغْنَمُوا وَ حُجُّوا تَسْتَغْنُوا(8).
«22»
وَ عَنْ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ أَنَّهُ قَالَ: لِلْإِیمَانِ أَرْبَعَةُ أَرْکَانٍ الصَّبْرُ وَ الْیَقِینُ وَ الْعَدْلُ وَ الْجِهَادُ(9).
«23»
وَ عَنْهُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ أَنَّهُ قَالَ: جَاهِدُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِأَیْدِیکُمْ فَإِنْ لَمْ تَقْدِرُوا فَجَاهِدُوا بِأَلْسِنَتِکُمْ فَإِنْ لَمْ تَقْدِرُوا فَجَاهِدُوا بِقُلُوبِکُمْ (10).
مادام که اعراب بادیه نشین در جهاد و پیکار مشارکت نداشته باشند، سهمی از غنائم جنگی ندارند.(11)
روایت 15
از امام علی علیه اسلام روایت شده که رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: هر کسی در درون خود احساس ترس کند، نباید به پیکار و جهاد برود.(12)
روایت 16
از امام علی علیه السلام فرموده است: جایز نیست که انسان ترسو و بزدل به جهاد برود، چرا که به سرعت پذیرای شکست می گردد، ولی باید شخص دیگری را با ابزار و وسایل خود برای نبرد آماده سازد، پس اجر و پاداشی به اندازه اجر و پاداش مجاهد برای او ثبت می گردد بدون اینکه چیزی از اجر و پاداش مجاهد کاسته شود.(13)
روایت 17
امام علی علیه السلام فرموده است: جهاد بر بردگان واجب نیست مادامی که نیازی به حضور آنان احساس نشود، همچنین جهاد بر زنان و کسانی که به سنّ احتلام نرسیده اند واجب نیست.(14)
روایت 18
از امام باقر علیه السلام روایت شده که فرمود: هرگاه بر گرد یک امام افرادی به تعداد اهل بدر یعنی سیصد و سیزده نفر جمع شوند، به پا خاستن و تغییر بر او واجب می شود.(15)
روایت 19
امام علی علیه السلام از رسول خدا صلّی الله علیه و آله روایت کرده که فرمود: در روز قیامت از بنده خداوند به خاطر تمام نعمت هایی که به او بخشیده شده سؤال می شود جز آن نعمتی که در راه خدا صرف شده باشد.(16)
روایت 20
امام صادق علیه السلام فرموده است: اصل اسلام نماز است و فرع آن زکات؛ و نوک قلّه اسلام جهاد در راه خداست.(17)
روایت 21
امام علی علیه السلام از رسول خدا صلّی الله علیه و آله روایت کرده که فرمود: به سفر بروید تا تندرست باشید، به جهاد بپردازید تا غنیمت کسب کنید، و مناسک حجّ را به جا آورید تا بی نیاز گردید.(18)
روایت 22
امام علی علیه السلام فرموده است: ایمان دارای چهار رکن است: صبر، یقین، عدل و جهاد.(19)
روایت 23
امام علی علیه السلام فرموده است: با دستان خود به جهاد بپردازید، اگر نتوانستید با زبان هایتان و اگر باز نتوانستید با قلب هایتان.(20)
1) دعائم الإسلام ج 1 ص 342.
2) دعائم الإسلام ج 1 ص 342.
3) دعائم الإسلام ج 1 ص 342.
4) دعائم الإسلام ج 1 ص 342.
5) دعائم الإسلام ج 1 ص 342.
6) دعائم الإسلام ج 1 ص 342.
7) دعائم الإسلام ج 1 ص 342.
8) دعائم الإسلام ج 1 ص 342.
9) دعائم الإسلام ج 1 ص 342.
10) نفس المصدر ج 1 ص 343.
11) . دعائم الأسلام 1 : 342
12) . دعائم الإسلام 1 : 342
13) . دعائم الأسلام 1 : 342
14) . دعائم الإسلام 1 : 342
15) . دعائم الإسلام 1 : 342
16) . دعائم الإسلام 1 : 342
17) . دعائم الإسلام 1 : 342
18) . دعائم الإسلام 1 : 342
19) . دعائم الإسلام 1 : 342
20) . دعائم الإسلام 1 : 343
«24»
وَ عَنْهُ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: عَلَیْکُمْ بِالْجِهَادِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ مَعَ کُلِّ إِمَامٍ عَدْلٍ فَإِنَّ الْجِهَادَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ(1).
«25»
وَ عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: حَمَلَةُ الْقُرْآنِ عُرَفَاءُ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ الْمُجَاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ قُوَّادُهُمْ وَ الرُّسُلُ سَادَةُ أَهْلِ الْجَنَّةِ(2).
«26»
وَ عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: أَجْوَدُ النَّاسِ مَنْ جَادَ بِنَفْسِهِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ أَبْخَلُ النَّاسِ مَنْ بَخِلَ بِالسَّلَامِ (3).
«27»
وَ عَنْهُ علیه السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: لَمَّا دَعَا مُوسَی وَ هَارُونُ رَبَّهُمَا قَالَ اللَّهُ قَدْ أَجَبْتُ دَعْوَتَکُمَا وَ مَنْ غَزَا فِی سَبِیلِی أَسْتَجِیبُ لَهُ کَمَا اسْتَجَبْتُ لَکُمَا إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ(4).
«28»
وَ عَنْهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: مَنِ اغْتَابَ غَازِیاً فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَوْ آذَاهُ أَوْ خَلَفَهُ بِسُوءٍ فِی أَهْلِهِ نُصِبَ لَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَلَمُ غَدْرٍ فَیَسْتَفْرِغُ حَسَنَاتِهِ ثُمَّ یُرْکَسُ فِی النَّارِ(5).
«29»
وَ عَنْهُ علیه السلام عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: مَا مِنْ قَطْرَةٍ أَحَبَّ إِلَی اللَّهِ مِنْ قَطْرَةِ دَمٍ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَوْ قَطْرَةِ دَمْعٍ فِی جَوْفِ اللَّیْلِ مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ (6).
«30»
وَ عَنْهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: فَوْقَ کُلِّ بِرٍّ بِرٌّ حَتَّی یُقْتَلَ الرَّجُلُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ فَوْقَ کُلِّ عُقُوقٍ عُقُوقٌ حَتَّی یَقْتُلَ الرَّجُلُ أَحَدَ وَالِدَیْهِ (7).
«31»
وَ عَنْهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: کُلُّ مُؤْمِنٍ مِنْ أُمَّتِی صِدِّیقٌ وَ شَهِیدٌ وَ یُکَرِّمُ اللَّهُ بِهَذَا السَّیْفِ مَنْ شَاءَ مِنْ خَلْقِهِ ثُمَّ تَلَا وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ أُولئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ وَ الشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ (8).
«32»
وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ أَنَّهُ قَالَ: کُلُّ عَیْنٍ سَاهِرَةٌ یَوْمَ الْقِیَامَةِ إِلَّا ثَلَاثَ عُیُونٍ عَیْنٌ سَهِرَتْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ عَیْنٌ غُضَّتْ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ وَ عَیْنٌ
روایت 24
همچنین فرموده است: جهاد در راه خدا در معیّت هر امام عادلی بر شما واجب است، چرا که جهاد در راه خدا دری از درهای بهشت است.(9)
روایت 25
از امام علی علیه السلام روایت شده است که رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: حاملان قرآن عارفان، مجاهدان در راه خدا، فرماندهان و پیامبران سروران اهل بهشت هستند.(10)
روایت 26
امام علی علیه السلام از رسول خدا صلّی الله علیه وآله روایت کرده که فرمود: بخشنده ترین مردم آن است که جان خود را در راه خدا ببخشد، و بخیل ترین آنان کسی است که در سلام کردن بخل بورزد.(11)
روایت 27
از امام علی علیه السلام روایت شده که رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: هنگامی که موسی و هارون پروردگارشان را با دعا خواندند، خدا فرمود: دعای شما را اجابت گفتم، و دعای هر که در راه من به پیکار و نبرد بپردازد را تا روز قیامت مانند دعای شما اجابت خواهم گفت.(12)
روایت 28
امام علی علیه السلام از رسول خدا صلّی الله علیه و آله روایت کرده که فرمود: هر کسی به غیبت مجاهد در راه خدا بپردازد یا او را آزار دهد و یا با بازماندگانش بد رفتاری کند، روز قیامت پرچم غدر و خیانت برای او نصب می گردد، آن گاه نیکی هایش از دست می رود و سپس در آتش افکنده خواهد شد.(13)
روایت 29
امام علی از رسول خدا روایت کرده که فرمود: هیچ قطره ای نزد خداوند متعال مجبوب تر نیست از قطره خونی که در راه خدا ریخته شده و یا قطره اشکی که در تاریکی شب و به خاطر ترس از خداوند سرازیر شده است.(14)
روایت 30
امام علی از رسول خدا روایت کرده که فرمود: بالاتر از هر نیکی، نیکی دیگری وجود دارد تا زمانی که شخص در راه خدا کشته می شود (کشته شدن در راه خدا بالاتر از هر نیکی است)، و بالاتر از هر گناه، گناهی وجود دارد تا زمانی که شخص یکی از والدین خود را به قتل می رساند (کشتن والدین بالاتر از هر گناهی است).(15)
روایت 31
امام علی از رسول خدا روایت کرده که فرمود: هر مؤمنی از امّت من صدّیق و شهید است، و خداوند با این شمشیر هر یک از مخلوقاتش را که بخواهد گرامی می دارد، سپس این آیه را تلاوت فرمود: «و الذین آمنوا بالله و رسله أولئک هم الصدیقون و الشهداء عند ربّهم» {آنان که به خدا و پیامبرانش ایمان آورده اند، نزد پروردگارشان از صدیقین و شهدا به شمار می آیند}.(16)
روایت 32
امام جعفر صادق علیه السلام فرموده است: تمام چشم ها در روز قیامت بی خواب می گردند جز سه چشم: چشمی که در راه خدا بیدار مانده است، چشمی که بر روی امور حرام بسته شده است، و چشمی که
1) نفس المصدر ج 1 ص 343 و اخرج الأخیر و هو السادس الشیخ المفید فی امالیه ص 5 ذیل حدیث.
2) نفس المصدر ج 1 ص 343 و اخرج الأخیر و هو السادس الشیخ المفید فی امالیه ص 5 ذیل حدیث.
3) نفس المصدر ج 1 ص 343 و اخرج الأخیر و هو السادس الشیخ المفید فی امالیه ص 5 ذیل حدیث.
4) نفس المصدر ج 1 ص 343 و اخرج الأخیر و هو السادس الشیخ المفید فی امالیه ص 5 ذیل حدیث.
5) نفس المصدر ج 1 ص 343 و اخرج الأخیر و هو السادس الشیخ المفید فی امالیه ص 5 ذیل حدیث.
6) نفس المصدر ج 1 ص 343 و اخرج الأخیر و هو السادس الشیخ المفید فی امالیه ص 5 ذیل حدیث.
7) نفس المصدر ج 1 ص 343.
8) نفس المصدر ج 1 ص 343.
9) . دعائم الإسلام 1 : 343
10) . دعائم الإسلام 1 : 343
11) . دعائم الإسلام 1 : 343
12) . دعائم الإسلام 1 : 343
13) . دعائم الإسلام 1 : 343
14) . دعائم الإسلام 1 : 343
15) . دعائم الإسلام 1 : 343
16) . دعائم الإسلام 1 : 343
بَکَتْ مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ (1).
«33»
وَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ أَنَّهُ قَالَ: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ قَالَ مَعَ النِّسَاءِ(2).
«34»
وَ عَنْ زَیْدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهم السلام أَنَّهُ قَالَ: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ لِباسُ التَّقْوی قَالَ لِبَاسُ التَّقْوَی السِّلَاحُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ (3).
«35»
وَ عَنْ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ أَنَّهُ قَالَ: أَوَّلُ مَنْ جَاهَدَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ إِبْرَاهِیمُ صلی اللله علیه أَغَارَتِ الرُّومُ عَلَی نَاحِیَةٍ فِیهَا لُوطٌ علیه السلام فَأَسَرُوهُ فَبَلَغَ ذَلِکَ إِبْرَاهِیمَ صلی اللله علیه فَنَفَرَ فَاسْتَنْقَذَهُ مِنْ أَیْدِیهِمْ وَ هُوَ أَوَّلُ مَنْ عَمِلَ الرَّایَاتِ عَلَیْهِ أَفْضَلُ السَّلَامِ (4).
باب 6 الجهاد فی الحرم و فی الأشهر الحرم و معنی أشهر الحرم و أشهر السیاحة
الآیات
اشارة
البقرة: وَ لا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّی یُقاتِلُوکُمْ فِیهِ فَإِنْ قاتَلُوکُمْ فَاقْتُلُوهُمْ کَذلِکَ جَزاءُ الْکافِرِینَ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ (5)
و قال تعالی: الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَ الْحُرُماتُ قِصاصٌ فَمَنِ اعْتَدی عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدی عَلَیْکُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ (6)
و قال تعالی: یَسْئَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِیهِ قُلْ قِتالٌ فِیهِ کَبِیرٌ وَ صَدٌّ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَ کُفْرٌ بِهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ إِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَکْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ (7)
از ترس خداوند گریسته است.(8)
روایت 33
از امام باقر علیه السلام روایت شده که در تفسیر آیه: «رضوا بأن یکونوا مع الخوالف» فرمود: منظور از (الخوالف)، زنان می باشد.(9)
روایت 34
از زید بن علی بن حسین علیهم السلام روایت شده که در تفسیر آیه «لباس التقوی» فرمود: منظور برداشتن اسلحه در راه خداست.(10)
روایت 35
امام علی علیه السلام فرموده است: نخستین کسی که در راه خدا به جهاد پرداخت ابراهیم علیه السلام بود، آن گاه که رومیان به سرزمینی که لوط علیه السلام در آن ساکن بود حمله ور شدند و او را به اسارت گرفتند، این خبر به گوش ابراهیم علیه السلام رسید، پس به قصد پیکار خارج شد و لوط را از دست رومیان رها ساخت، و ابراهیم علیه السلام نخستین کسی بود که پرچم ها را در جنگ به کار گرفت.(11)
باب ششم : جهاد در حال احرام و در ماه های حرام، معنای ماه های حرام و ماه های سیاحت
آیات
وَ لَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّی یُقَاتِلُوکُمْ فِیهِ فَإِنْ قَاتَلُوکُمْ فَاقْتُلُوهُمْ کَذَلِکَ جَزَاءُ الْکَافِرِینَ*فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ.(12)
{در کنار مسجد الحرام با آنان جنگ مکنید مگر آنکه با شما در آن جا به جنگ درآیند پس اگر با شما جنگیدند آنان را بکشید که کیفر کافران چنین است، و اگر بازایستادند البته خدا آمرزنده مهربان است}.
{این ماه حرام در برابر آن ماه حرام است و [هتک] حرمتها قصاص دارد پس هر کس بر شما تعدی کرد همان گونه که بر شما تعدی کرده بر او تعدی کنید و از خدا پروا بدارید و بدانید که خدا با تقواپیشگان است}.
{از تو در باره ماهی که کارزار در آن حرام است می پرسند بگو کارزار در آن گناهی بزرگ و باز داشتن از راه خدا و کفر ورزیدن به او و باز داشتن از مسجدالحرام [=حج] و بیرون راندن اهل آن از آنجا نزد خدا [گناهی] بزرگتر} .
1) نفس المصدر ج 1 ص 343.
2) نفس المصدر ج 1 ص 344 و فی الثانی( لباس السلاح).
3) نفس المصدر ج 1 ص 344 و فی الثانی( لباس السلاح).
4) نفس المصدر ج 1 ص 344 و فی الثانی( لباس السلاح).
5) سورة البقرة: 191- 192.
6) سورة البقرة: 194.
7) سورة البقرة: 217.
8) . دعائم الإسلام 1 : 343
9) . دعائم الإسلام 1 : 344
10) . دعائم الإسلام 1 : 344
11) . دعائم الإسلام 1 : 344
12) . بقره / 191 و 192
13) . بقره / 194
14) . بقره / 217
المائدة: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللَّهِ وَ لَا الشَّهْرَ الْحَرامَ وَ لَا الْهَدْیَ وَ لَا الْقَلائِدَ وَ لَا آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرامَ یَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْواناً وَ إِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا وَ لا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ أَنْ تَعْتَدُوا(1)
و قال تعالی: جَعَلَ اللَّهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرامَ قِیاماً لِلنَّاسِ وَ الشَّهْرَ الْحَرامَ (2)
التوبة: فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تابُوا وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّکاةَ فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ (3)
و قال تعالی: إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِی کِتابِ اللَّهِ یَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ فَلا تَظْلِمُوا فِیهِنَّ أَنْفُسَکُمْ (4).
إلی قوله تعالی إِنَّمَا النَّسِی ءُ زِیادَةٌ فِی الْکُفْرِ یُضَلُّ بِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا یُحِلُّونَهُ عاماً وَ یُحَرِّمُونَهُ عاماً لِیُواطِؤُا عِدَّةَ ما حَرَّمَ اللَّهُ فَیُحِلُّوا ما حَرَّمَ اللَّهُ زُیِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ (5).
الأخبار
«1»
ل، [الخصال] عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِی کِتابِ اللَّهِ یَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ رَجَبُ مُضَرَ الَّذِی بَیْنَ جُمَادَی وَ شَعْبَانَ وَ ذُو الْقَعْدَةِ وَ ذُو الْحِجَّةِ وَ الْمُحَرَّمُ الْخَبَرَ(6).
«2»
ل، [الخصال] مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِی کِتابِ اللَّهِ یَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ قَالَ الْمُحَرَّمُ وَ صَفَرٌ وَ رَبِیعٌ الْأَوَّلُ وَ رَبِیعٌ الْآخِرُ وَ جُمَادَی الْأُولَی وَ جُمَادَی الْآخِرَةُ وَ رَجَبٌ وَ شَعْبَانُ وَ شَهْرُ رَمَضَانَ وَ شَوَّالٌ وَ ذُو الْقَعْدَةِ وَ ذُو الْحِجَّةِ
{ای کسانی که ایمان آورده اید حرمت شعایر خدا و ماه حرام و قربانی بی نشان و قربانیهای گردن بنددار و راهیان بیت الحرام را که فضل و خشنودی پروردگار خود را می طلبند نگه دارید و چون از احرام بیرون آمدید [می توانید] شکار کنید و البته نباید کینه توزی گروهی که شما را از مسجد الحرام باز داشتند شما را به تعدی وادارد}.
{خداوند [زیارت] کعبه بیت الحرام را وسیله به پا داشتن [مصالح] مردم قرار داده و ماه حرام}.
{پس چون ماه های حرام سپری شد مشرکان را هر کجا یافتید بکشید و آنان را دستگیر کنید و به محاصره درآورید و در هر کمینگاهی به کمین آنان بنشینید پس اگر توبه کردند و نماز برپا داشتند و زکات دادند راه برایشان گشاده گردانید زیرا خدا آمرزنده مهربان است}.
{در حقیقت شماره ماه ها نزد خدا از روزی که آسمانها و زمین را آفریده در کتاب [علم] خدا دوازده ماه است از این [دوازده ماه] چهار ماه [ماه] حرام است این است آیین استوار پس در این [چهار ماه] بر خود ستم مکنید}.
{جز این نیست که جابجا کردن [ماههای حرام] فزونی در کفر است که کافران به وسیله آن گمراه می شوند آن را یکسال حلال می شمارند و یکسال [دیگر] آن را حرام می دانند تا با شماره ماههایی که خدا حرام کرده است موافق سازند و در نتیجه آنچه را خدا حرام کرده [بر خود] حلال گردانند زشتی اعمالشان برایشان آراسته شده است و خدا گروه کافران را هدایت نمی کند}.
روایات
روایت 1
الخصال: از ابن عمر روایت شده که پیامبر صلّی الله علیه و آله فرمود: تعداد ماه ها در کتاب خداوند از آن روزی که آسمان ها و زمین را آفریده دوازده عدد بوده که از آن ها چهار ماه حرام است: رجب، که نزد قبیله مضر بین ماه های جمادی الثانی و شعبان قرار دارد، ذوالقعده، ذو الحجّه و محرّم، تا آخر حدیث.(12)
روایت 2
الخصال: امام صادق علیه السلام در تقسیر آیه: «إنّ عدّه الشهور عند الله اثنا عشر شهراً فی کتاب الله یوم خلق السموات و الأرض» فرمود: دوازده ماه عبارتند از: محرّم، صفرّ، ربیع الأول، ربیع الثانی، جمادی الأوّل، جمادی الثانی، رجب، شعبان، رمضان، شوّال، ذو القعده و ذو الحجّه؛
مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ عِشْرُونَ مِنْ ذِی الْحِجَّةِ وَ الْمُحَرَّمُ وَ صَفَرٌ وَ شَهْرُ رَبِیعٍ الْأَوَّلِ وَ عَشْرٌ مِنْ شَهْرِ رَبِیعٍ الْآخِرِ(1).
«3»
فس، [تفسیر القمی]: الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ رَجَبٌ مُفْرَدٌ وَ ذُو الْقَعْدَةِ وَ ذُو الْحِجَّةِ وَ الْمُحَرَّمُ مُتَّصِلَةً حَرَّمَ اللَّهُ فِیهَا الْقِتَالَ وَ یُضَاعِفُ فِیهَا الذُّنُوبَ وَ کَذَلِکَ الْحَسَنَاتُ وَ أَشْهُرُ السِّیَاحَةِ مَعْرُوفَةٌ وَ هِیَ عِشْرُونَ مِنْ ذِی الْحِجَّةِ وَ الْمُحَرَّمُ وَ صَفَرٌ وَ شَهْرُ رَبِیعٍ الْأَوَّلِ وَ عَشْرٌ مِنْ شَهْرِ رَبِیعٍ الْآخِرِ وَ هِیَ الَّتِی أَجَّلَ اللَّهُ فِیهَا الْمُشْرِکِینَ فِی قَوْلِهِ فَسِیحُوا فِی الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ أَشْهُرُ الْحَجِّ مَعْرُوفَةٌ وَ هِیَ شَوَّالٌ وَ ذُو الْقَعْدَةِ وَ ذُو الْحِجَّةِ(2).
«4»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ الْفُضَیْلِ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمُشْرِکِینَ أَ یَبْتَدِئُ بِهِمُ الْمُسْلِمُونَ بِالْقِتَالِ فِی الشَّهْرِ الْحَرَامِ فَقَالَ إِذَا کَانَ الْمُشْرِکُونَ ابْتَدَءُوهُمْ بِاسْتِحْلَالِهِمْ وَ رَأَی الْمُسْلِمُونَ أَنَّهُمْ یَظْهَرُونَ عَلَیْهِمْ فِیهِ وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَ الْحُرُماتُ قِصاصٌ (3).
«5»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ وَ حُمْرَانَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: عَنْ قَوْلِهِ فَسِیحُوا فِی الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ قَالَ عِشْرُونَ مِنْ ذِی الْحِجَّةِ وَ الْمُحَرَّمُ وَ صَفَرٌ وَ شَهْرُ رَبِیعٍ الْأَوَّلِ وَ عَشْرٌ مِنْ شَهْرِ رَبِیعٍ الْآخِرِ(4).
«6»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: أَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی بَعَثَ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله بِخَمْسَةِ أَسْیَافٍ فَسَیْفٌ عَلَی مُشْرِکِی الْعَرَبِ قَالَ اللَّهُ جَلَّ وَجْهُهُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تابُوا یَعْنِی فَإِنْ آمَنُوا فَإِخْوانُکُمْ فِی الدِّینِ لَا یُقْبَلُ مِنْهُمْ إِلَّا الْقَتْلُ أَوِ الدُّخُولُ فِی الْإِسْلَامِ وَ لَا یُسْبَی لَهُمْ ذُرِّیَّةٌ وَ مَا لَهُمْ فَیْ ءٌ(5).
«7»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ
و چهار ماه حرام عبارتند از: بیست روز از ذو الحجّه، محرّم، صفر، ربیع الأوّل و ده روز از ربیع الثانی.(6)
روایت 3
تفسیر علی بن ابراهیم: ماه های حرام عبارتند از: رجب ( که تک افتاده)، ذو القعده، ذو الحجّه و محرّم که به هم متصل هستند. خداوند در این چهار ماه پیکار و نبرد را حرام گردانده است، همچنین مجازات گناهان و ثواب اعمال نیک در آن ها مضاعف می باشد؛ امّا ماه های سیاحت مشهورند: بیست روز از ذو الحجه، محرّم، صفرّ، ربیع الأول و ده روز از ربیع الثانی، خداوند متعال در این چهار ماه و با استناد به آیه: «فسیحوا فی الأرض أربعه أشهر» {چهار ماه را در زمین به سیاحت بپردازید}، بر مشرکان منّت نهاده است، ماه های حج نیز معروفند: شوّال، ذو القعده و ذو الحجّه.(7)
روایت 4
تفسیر العیّاشی: از علاء بن فضیل روایت شده که از امام پرسیدم: آیا مسلمانان اجازه دارند در ماه های حرام آغازگر پیکار با مشرکان باشند؟ امام فرمود: آری، البته اگر مشرکان قصد آغاز پیکار داشته باشند و ریختن خون مسلمانان را حلال بپندارند، و از سوی دیگر مسلمانان توانایی غلبه بر مشرکان را در خود ببینند، و این مصداق فرموده خداوند متعال است: «الشهر الحرام بالشهر الحرام و الحرمات قصاص» { ماه حرام در مقابل ماه حرام، و حرمت شکنیِ محرّمات دارای قصاص است}.(8)
روایت 5
تفسیر العیّاشی: از امام باقر و امام صادق علیهما السلام روایت شده که در تفسیر آیه: «فسیحوا فی الأرض أربعه أشهر» فرمود: این چهار ماه عبارتند از: بیست روز از ذو الحجه، محرّم، صفرّ، ربیع الأول و ده روز از ربیع الثانی.(9)
روایت 6
تفسیر العیّاشی: امام صادق از امام باقر علیهما السلام روایت کرده که فرمود: همانا خداوند متعال، محمّد صلّی الله علیه و آله را به همراهی پنج شمشیر مبعوث گرداند، یکی از آن شمشیرها به قصد پیکار با مشرکان عرب به وی بخشیده شده بود، خداوند عزّ و جلّ فرموده است: «فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدتُّمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ فَإِن تَابُوا» {مشرکان را پس از این هر جا یافتید به قتل برسانید و آنان را به بند بکشید و در حصر قرارشان دهید و در هر کمین گاهی بر سر راه آنان بنشینید، پس اگر توبه نمودند}، امام فرمود: (فإن تابوا) یعنی: اگر ایمان آوردند، « فإخوانکم فی الدین)» {براردان دینی شما خواهند بود} ، از مشرکان حالت سوّمی پذیرفته نیست: یا کشته می شوند یا به دین اسلام گردن می نهند، از آنان کسی به اسارت گرفته نمی شود و از غنایم جنگی نیز سهمی ندارند.(10)
روایت 7
تفسیر العیّاشی: زراره از امام باقر علیه السلام روایت کرده که در تفسیر آیه: «فإذا انسلخ الأشهُر
1) نفس المصدر ج 2 ص 260.
2) تفسیر القمّیّ ص 265.
3) تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 86.
4) تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 75 و الآیة فی سورة البقرة 194.
5) نفس المصدر ج 2 ص 77.
6) . الخصال 2 : 260
7) . تفسیر القمی: 265
8) . تفسیر العیّاشی 1 : 86
9) . تفسیر العیّاشی 2 : 75، آیه از سوره بقره / 194 است.
10) . تفسیرالعیّاشی 2 : 77
الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ قَالَ هِیَ یَوْمُ النَّحْرِ إِلَی عَشْرٍ مَضَیْنَ مِنْ شَهْرِ رَبِیعٍ الْآخِرِ(1).
«8»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: کُنْتُ عِنْدَهُ قَاعِداً خَلْفَ الْمَقَامِ وَ هُوَ مُحْتَبٍ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ فَقَالَ النَّظَرُ إِلَیْهَا عِبَادَةٌ وَ مَا خَلَقَ اللَّهُ بُقْعَةً مِنَ الْأَرْضِ أَحَبَّ إِلَیْهِ مِنْهَا ثُمَّ أَهْوَی بِیَدِهِ إِلَی الْکَعْبَةِ وَ لَا أَکْرَمَ عَلَیْهِ مِنْهَا لَهَا حَرَّمَ اللَّهُ الْأَشْهُرَ الْحُرُمَ فِی کِتَابِهِ یَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ مُتَوَالِیَةٌ وَ شَهْرٌ مُفْرَدٌ لِلْعُمْرَةِ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام شَوَّالٌ وَ ذُو الْقَعْدَةِ وَ ذُو الْحِجَّةِ وَ رَجَبٌ (2).
باب 7 کیفیة قسمة الغنائم و حکم أموال المشرکین و المخالفین و النواصب
الآیات
الأنفال: وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ الآیة و قال تعالی فَکُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالًا طَیِّباً وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ (3).
الأخبار
«1»
ب، [قرب الإسناد] ابْنُ ظَرِیفٍ عَنِ ابْنِ عُلْوَانَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَجْعَلُ لِلْفَارِسِ ثَلَاثَةَ أَسْهُمٍ وَ لِلرَّاجِلِ سَهْماً(4).
«2»
ب، [قرب الإسناد] بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَمَّنْ أَحْدَثَ حَدَثاً أَوْ آوَی مُحْدِثاً مَا هُوَ فَقَالَ مَنِ ابْتَدَعَ بِدْعَةً فِی الْإِسْلَامِ أَوْ مَثَلَ بِغَیْرِ حَدٍّ أَوْ مَنِ انْتَهَبَ نُهْبَةً یَرْفَعُ الْمُسْلِمُونَ إِلَیْهَا أَبْصَارَهُمْ أَوْ تَدْفَعُ عَنْ صَاحِبِ الْحَدَثِ أَوْ یَنْصُرُهُ أَوْ یُعِینُهُ (5).
الحر م فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدتُّمُوهُمْ» {پس از پایان یافتن ماه های حرام مشرکان را هر جا یافتید به قتل برسانید} فرمود: منظور از ماه های حرام، روز عید قربان تا پایان دهه نخست ماه ربیع الآخر می باشد.(6)
روایت 8
تفسیر العیّاشی: زراره گوید: در حالی که امام باقر علیه السلام رو به قبله نشسته بود در پشت مقام ابراهیم نزدش نشستم، پس با دستش به کعبه اشاره کرد و فرمود: نگریستن به آن عبادت است و خداوند هیچ مکانی را بر روی زمین محبوب تر و گرامی تر از این بقعه نیافریده است، خداوند متعال به خاطر آن سه ماه متوالی را در کتاب خویش و از زمان آفرینش آسمان و زمین، حرام گردانده است و یک ماه را نیز به عمره اختصاص داده است، امام صادق علیه السلام فرموده است: این چهار ماه عبارتند از: شوّال، ذو القعده، ذو الحجّه و رجب.(7)
باب هفتم : چگونگی تقسیم غنائم جنگی و حُکم اموال مشرکان، مخالفان و ناصبی ها
آیات
واعملوا أنّما غنمتم مِن شیءٍ فإنّ لله خُمسهُ.(8)
{و بدانید که یک پنجم آنچه به غنیمت می گیرید از آن خداوند است}.
فکُلوا مما غنمتم حلالاً طیباً و اتقو الله إن لله غفورٌ رحیم.(9)
{اکنون از غنائمی که فرا چنگ آورده اید به صورت حلال و پاک بخورید و تقوای خدا پیشه سازید، بی گمان خداوند آمرزنده و مهربان است.}
روایات
روایت 1
قرب الإسناد: امام صادق از پدرش علیهما السلام روایت کرده که فرمود: رسول خدا صلّی الله علیه و آله سه سهم از غنائم جنگی را مخصوص سوارکاران و یک سهم آن را مخصوص پیاده نظام قرار می داد.(10)
روایت 2
قرب الإسناد: امام باقر علیه السلام فرموده است: از رسول خدا صلّی الله علیه و آله سؤال شد: کیست آنکه در دین کار زشت و ناپسندی وارد می کند که پیش تر نبوده است و کیست که چنین فردی را پناه می دهد؟ پیامبر فرمود: کسی که در اسلام بدعتی پدید آورد، یا در غیر قالب حدّ، کسی را شکنجه و مجازات کند، یا غنیمتی را به تاراج برد که چشم مسلمانان دنبال آن است، و یا از کسی که پدید آورنده بدعت است دفاع کرده و او را یاری داده و پشتیبانی کند.
«3»
ب، [قرب الإسناد] أَبُو الْبَخْتَرِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ قَالَ: إِذَا وُلِدَ الْمَوْلُودُ فِی أَرْضِ الْحَرْبِ أُسْهِمَ لَهُ (1).
«4»
ب، [قرب الإسناد] أَبُو الْبَخْتَرِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ: کَسَا عَلِیٌّ علیه السلام النَّاسَ بِالْکُوفَةِ فَکَانَ فِی الْکِسْوَةِ بُرْنُسُ خَزٍّ فَسَأَلَهُ إِیَّاهُ الْحَسَنُ فَأَبَی أَنْ یُعْطِیَهُ إِیَّاهُ وَ أَسْهَمَ عَلَیْهِ بَیْنَ الْمُسْلِمِینَ فَصَارَ لِفَتًی مِنْ هَمْدَانَ فَانْقَلَبَ بِهِ الْهَمْدَانِیُّ فَقِیلَ لَهُ إِنَّ حَسَناً کَانَ سَأَلَهُ أَبَاهُ فَمَنَعَهُ إِیَّاهُ فَأَرْسَلَ بِهِ الْهَمْدَانِیُّ إِلَی الْحَسَنِ علیه السلام فَقَبِلَهُ (2).
«5»
ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ وَ سَعْدٍ مَعاً عَنِ ابْنِ عِیسَی وَ الْبَرْقِیِّ مَعاً عَنْ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ ابْنِ جُبَیْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أُعْطِیتُ خَمْساً لَمْ یُعْطَهَا أَحَدٌ قَبْلِی جُعِلَتْ لِیَ الْأَرْضُ مَسْجِداً وَ طَهُوراً وَ نُصِرْتُ بِالرُّعْبِ وَ أُحِلَّ لِیَ الْمَغْنَمُ وَ أُعْطِیتُ جَوَامِعَ الْکَلِمِ وَ أُعْطِیتُ الشَّفَاعَةَ(3).
أقول
قد مضی مثله بأسانید فی کتاب النبوة و غیره.
«6»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَمِعْتُهُ یَقُولُ فِی الْغَنِیمَةِ یُخْرَجُ مِنْهَا الْخُمُسُ وَ یُقْسَمُ مَا بَقِیَ بَیْنَ مَنْ قَاتَلَ عَلَیْهِ وَ وَلِیَ ذَلِکَ وَ إِنَّمَا الْفَیْ ءُ وَ الْأَنْفَالُ فَهُوَ خَالِصٌ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله (4).
«7»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ ابْنِ الطَّیَّارِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: یُخْرَجُ خُمُسُ الْغَنِیمَةِ ثُمَّ یُقْسَمُ أَرْبَعَةَ أَخْمَاسٍ عَلَی مَنْ قَاتَلَ عَلَی ذَلِکَ أَوْ وَلِیَهُ (5).
«8»
سر، [السرائر] مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنِ الْمُعَلَّی بْنِ خُنَیْسٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: خُذْ مَالَ النَّاصِبِ حَیْثُ وَجَدْتَ وَ ابْعَثْ إِلَیْنَا بِالْخُمُسِ (6).
روایت 3
قرب الإسناد: امام صادق از پدرش علیهما السلام روایت کرده که امام علی علیه السلام فرمود: اگر بچه ای در میدان نبرد متولّد شود، در غنائم صاحب سهم است.(7)
روایت 4
قرب الإسناد: امام صادق از پدرش علیهما السلام روایت کرده که فرمود: علی علیه السلام در میان مردم کوفه به توزیع لباسی پرداخت که جزء غنائم جنگی بود، از قضا در میان لباس ها بالاپوشی از جنس ابریشم وجود داشت که امام حسن علیه السلام آن را طلب نمود، امّا حضرت از بخشیدن آن به امام حسن علیه السلام امتناع ورزید و به پخش آن در میان مسلمین پرداخت، پس نصیب جوانی از سرزمین همدان گشت و آن را با خود به همدان برد، به او گفته شد: امام حسن این بالاپوش را از پدرش طلب نمود ولی از بخشیدنش به وی امتناع ورزید، بنابراین جوان همدانی بالاپوش را برای امام حسن علیه السلام فرستاد و امام نیز آن را پذیرفت.(8)
روایت 5
الخصال: از ابن عباس روایت شده که رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: به من پنج چیز بخشیده شده که پیش تر به کسی بخشیده نشده است: تمام زمین برای من مسجد و مایه پاکی و طهارت قرار داده شده است، با افکنده شدن ترس در دل دشمنانم یاری داده شده ام، غنیمت گرفتن برای من حلال شده است، به من جوامع الکلم (گفتار کوتاه) و پر معنی بخشیده شده است، و به من حقّ شفاعت اعطا شده است.(9)
می گویم
مانند این حدیث با ذکر سند در کتاب النبوة و غیر آن نقل گردید.
روایت 6
تفسیر العیّاشی: ابن سنان از امام صادق علیه السلام روایت کرده که در مورد غنیمت می فرمود: خُمس از آن جدا می شود و باقیمانده آن در میان کسانی که بر سر آن جنگیده اند و یا به آن نزدیکند تقسیم می گردد، و حقّ تقسیم فیء و انفال (غنائم جنگی) به صورت خالص از آنِ رسول خدا صلّی الله علیه و آله می باشد.
روایت 7
تفسیر العیّاشی: امام صادق علیه السلام فرموده است: خُمس از غنیمت جدا می شود و سپس چهار پنجم باقی مانده در میان کسانی که بر سر آن جنگیده و یا به آن نزدیکند تقسیم می گردد.(10)
روایت 8
السرائر: معلّی بن خنیس از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرمود: اموال ناصبی ها را هر جا که یافتی از آنان بگیر و خمس آن را به سوی ما بفرست.(11)
1) قرب الإسناد ص 65.
2) نفس المصدر ص 69.
3) الخصال ج 1 ص 225.
4) تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 61.
5) تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 62.
6) السرائر ص 490 و کان الرمز فی المتن( یر) لبصائر الدرجات و هو من سهو القلم فیما نظن.
7) . قرب الإسناد: 65
8) . قرب الإسناد: 69
9) . الخصال 1 : 225
10) . تفسیر العیّاشی 2 : 62
11) . السرائر:490
«9»
سر، [السرائر] مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: خُذْ مَالَ النَّاصِبِ حَیْثُ مَا وَجَدْتَهُ وَ ادْفَعْ إِلَیْنَا الْخُمُسَ.
قال محمد بن إدریس الناصب المعنی فی هذین الخبرین أهل الحرب لأنهم ینصبون الحرب للمسلمین و إلا فلا یجوز أخذ مال مسلم و لا ذمی علی وجه من الوجوه (1).
«10»
وَ مُحَمَّدُ بْنُ جَرِیرٍ الطَّبَرِیُّ غَیْرُ التَّارِیخِیِّ قَالَ: لَمَّا وَرَدَ سَبْیُ الْفُرْسِ إِلَی الْمَدِینَةِ أَرَادَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ بَیْعَ النِّسَاءِ وَ أَنْ یَجْعَلَ الرِّجَالَ عَبِیداً فَقَالَ لَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ أَکْرِمُوا کَرِیمَ کُلِّ قَوْمٍ فَقَالَ عُمَرُ قَدْ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِذَا أَتَاکُمْ کَرِیمُ قَوْمٍ فَأَکْرِمُوهُ وَ إِنْ خَالَفَکُمْ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام هَؤُلَاءِ قَوْمٌ قَدْ أَلْقَوْا إِلَیْکُمُ السَّلَمَ وَ رَغِبُوا فِی الْإِسْلَامِ وَ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ یَکُونَ لِی مِنْهُمْ ذُرِّیَّةٌ وَ أَنَا أُشْهِدُ اللَّهَ وَ أُشْهِدُکُمْ أَنِّی قَدْ أَعْتَقْتُ نَصِیبِی مِنْهُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ تَعَالَی .
فَقَالَ جَمِیعُ بَنِی هَاشِمٍ قَدْ وَهَبْنَا حَقَّنَا أَیْضاً لَکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ اللَّهُمَّ اشْهَدْ أَنِّی قَدْ أَعْتَقْتُ مَا وَهَبُونِی لِوَجْهِ اللَّهِ .
فَقَالَ الْمُهَاجِرُونَ وَ الْأَنْصَارُ قَدْ وَهَبْنَا حَقَّنَا لَکَ یَا أَخَا رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ اللَّهُمَّ اشْهَدْ أَنَّهُمْ قَدْ وَهَبُوا لِی حَقَّهُمْ وَ قَبِلْتُهُ وَ اشْهَدْ أَنِّی قَدْ أَعْتَقْتُهُمْ لِوَجْهِکَ .
فَقَالَ عُمَرُ لِمَ نَقَضْتَ عَلَیَّ عَزْمِی فِی الْأَعَاجِمِ وَ مَا الَّذِی رَغِبَکَ عَنْ رَأْیِی فِیهِمْ فَأَعَادَ عَلَیْهِ مَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی إِکْرَامِ الْکُرَمَاءِ فَقَالَ عُمَرُ قَدْ وَهَبْتُ لِلَّهِ وَ لَکَ یَا أَبَا الْحَسَنِ مَا یَخُصُّنِی وَ سَائِرَ مَا لَمْ یُوهَبْ لَکَ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام اللَّهُمَّ اشْهَدْ عَلَی مَا قَالَهُ وَ عَلَی عِتْقِی إِیَّاهُمْ فَرَغِبَ جَمَاعَةٌ مِنْ قُرَیْشٍ فِی أَنْ یَسْتَنْکِحُوا النِّسَاءَ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام هَؤُلَاءِ لَا یُکْرَهْنَ عَلَی ذَلِکَ وَ لَکِنْ یُخَیَّرْنَ وَ مَا اخْتَرْنَهُ عُمِلَ بِهِ فَأَشَارَ جَمَاعَةٌ إِلَی شَهْرَبَانُوَیْهِ بِنْتِ کِسْرَی فَخُیِّرَتْ وَ خُوطِبَتْ مِنْ وَرَاءِ
روایت 9
السرائر: حفص بن بختری از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرمود: اموال دشمنان را هر جا که یافتی از آنان بگیر و خمس آن را به سوی ما بفرست.
محمّد بن ادریس گوید: معنای (ناصب) در این دو حدیث، دشمنانی است که در حال جنگ با مسلمانان هستند، چرا که جایز نیست در هیچ حالی از احوال، اموال مسلمانان و یا دشمنان ذمیّ از آنان گرفته شود.(2)
روایت 10
محمّد بن جریر طبریّ غیر مورخ گوید: هنگامی که اسیران سرزمین فارس به سوی مدینه آورده شدند، عمر بن خطاب خواست که زنان را فروخته و مردان را به بردگی بگیرد، پس امیر المؤمنین علیه السلام به او فرمود: همانا رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: بزرگان هر قوم را گرامی دارید. عمر گفت: از پیامبر شنیدم که می فرمود: آن گاه که بزرگ هر قومی نزد شما آمد، او را گرامی دارید هر چند مخالف شما باشد. امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: اینان قومی هستند که با شما از سر صلح و آشتی در آمده و به اسلام روی آورده اند و حتماً باید از آنان صاحب فرزندانی شوم (از آنان خانواده ای خواهم داشت)، و من خداوند و شما را شاهد می گیرم که از سهم خود از آنان به هدف کسب رضایت خداوند چشم پوشی نمودم .
پس تمام بنی هاشم گفتند: ای امیر المؤمنین ما نیز حقّ خود را به تو بخشیدیم، و امیر المؤمنین فرمود: خداوندا، شاهد باش از حقّی نیز که به من بخشیدند چشم پوشیدم.
آن گاه مهاجرین و انصار گفتند: ای برادر رسول خدا صلّی الله علیه و آله، ما نیز حقّ خود را به تو بخشیدیم، و امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: خداوندا، شاهد باش که آنان حقّ خود را به من بخشیدند و من آن را پذیرفتم، و تو شاهد باش که به خاطر کسب رضای تو اسیران فارس را آزاد نمودم. عمر گفت: ای علی! چرا با تصمیم من در مورد این اسیران غیر عرب مخالفت کردی؟ چه چیز تو را از پذیرفتن نظر من در مورد آنان باز می دارد؟ امام علی دوباره سخنان رسول خدا صلّی الله علیه و آله در مورد گرامی داشتن بزرگان را برای او تکرار کرد. عمر گفت: ای ابالحسن، آنچه به من اختصاص دارد و سایر چیزهایی که به تو بخشیده نشده را به خداوند و تو بخشیدم، پس امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: خداوندا، شاهد گفته او و آزاد کردن اسیران فارس از سوی من باش؛ آن گاه گروهی از قریشیان خواستند که زنان فارس را به نکاح خود درآورند، امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: این زنان به چنین کاری مجبور نخواهند شد، بلکه مختار هستند و بدانچه برگزینند عمل خواهد شد، پس گروهی از آنان به شهر بانو که دختر پادشاه فارس بود اشاره کردند، بنابراین مختار گردید و از پس
الْحِجَابِ وَ الْجَمْعُ حُضُورٌ فَقِیلَ لَهَا مَنْ تَخْتَارِینَ مِنْ خُطَّابِکِ وَ هَلْ أَنْتِ تُرِیدِینَ بَعْلًا فَسَکَتَتْ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَدْ أَرَادَتْ وَ بَقِیَ الِاخْتِیَارُ فَقَالَ عُمَرُ وَ مَا عِلْمُکَ بِإِرَادَتِهَا الْبَعْلَ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَانَ إِذَا أَتَتْهُ کَرِیمَةُ قَوْمٍ لَا وَلِیَّ لَهَا وَ قَدْ خُطِبَتْ یَأْمُرُ أَنْ یُقَالَ لَهَا أَنْتِ رَاضِیَةٌ بِالْبَعْلِ فَإِنِ اسْتَحْیَتْ وَ سَکَتَتْ جُعِلَتْ إِذْنَهَا صُمَاتُهَا وَ أَمَرَ بِتَزْوِیجِهَا وَ إِنْ قَالَتْ لَا لَمْ تُکْرَهْ عَلَی مَا تَخْتَارُهُ وَ إِنَّ شَهْرَبَانُوَیْهِ أُرِیَتِ الْخُطَّابَ فَأَوْمَأَتْ بِیَدِهَا وَ اخْتَارَتِ الْحُسَیْنَ بْنَ عَلِیٍّ علیهما السلام فَأُعِیدَ الْقَوْلُ عَلَیْهَا فِی التَّخْیِیرِ فَأَشَارَتْ بِیَدِهَا وَ قَالَتْ بِلُغَتِهَا هَذَا إِنْ کُنْتُ مُخَیَّرَةً وَ جَعَلَتْ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَلِیَّهَا وَ تَکَلَّمَ حُذَیْفَةُ بِالْخِطْبَةِ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام مَا اسْمُکِ فَقَالَتْ شَاهْ زَنَانُ بِنْتُ کِسْرَی قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنْتِ شَهْرَبَانُوَیْهِ وَ أُخْتُکِ مُرْوَارِیدُ بِنْتُ کِسْرَی قَالَتْ آریه (1).
باب 8 فضل إعانة المجاهدین و ذم إیذائهم
الأخبار
«1»
م، [تفسیر الإمام علیه السلام]: سُئِلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیٌّ علیه السلام عَنِ النَّفَقَةِ فِی الْجِهَادِ إِذَا لَزِمَ أَوِ اسْتُحِبَّ فَقَالَ أَمَّا إِذَا لَزِمَ الْجِهَادُ بِأَنْ لَا یَکُونَ بِإِزَاءِ الْکَافِرِینَ مَنْ یَنُوبُ عَنْ سَائِرِ الْمُسْلِمِینَ فَالنَّفَقَةُ هُنَاکَ الدِّرْهَمُ بِسَبْعِمِائَةِ أَلْفٍ فَأَمَّا الْمُسْتَحَبُّ الَّذِی هُوَ قَصَدَ الرَّجُلُ وَ قَدْ نَابَ عَلَیْهِ مِنْ سَبْعَةٍ وَ اسْتَغْنَی عَنْهُ فَالدِّرْهَمُ بِسَبْعِمِائَةِ حَسَنَةٍ کُلُّ حَسَنَةٍ خَیْرٌ مِنَ الدُّنْیَا وَ مَا فِیهَا مِائَةُ أَلْفِ مَرَّةٍ(2).
«2»
نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنِ اغْتَابَ غَازِیاً أَوْ آذَاهُ أَوْ خَلَفَهُ فِی أَهْلِهِ بِخِلَافَةِ سَوْءٍ نُصِبَ لَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَلَمٌ فَیَسْتَفْرِغُ بِحَسَنَاتِهِ وَ یُرْکَسُ فِی النَّارِ(3).
پرده و در حضور جمع از او خواستگاری و به او گفته شد: کدام یک از خواستگارهایت را برمی گزینی؟ و آیا قصد شوهر کردن داری؟ شهر بانو سکوت کرد. امیر المؤمنین فرمود: او قصد شوهر کردن دارد و همچنان در انتخاب مختار است. عمر گفت: تو از کجا دریافتی که قصد شوهر کردن دارد؟ امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: هنگامی که زن بزرگوار یک قوم که هیچ سرپرستی نداشت نزد رسول خدا صلّی الله علیه وآله می آمد و او را خواستگاری می کردند، پیامبر امر می فرمود که به او گفته شود: آیا قصد شوهر کردن داری؟ اگر شرم می کرد و ساکت می ماند، سکوت نشانه رضایتش بود و پیامبر امر می فرمود که آن زن شوهر داده شود، ولی اگر پاسخ منفی می داد نسبت به آنچه برگزیده مجبور نمی گردید؛ آن گاه شهربانو به خواستگاران نمایانده شد، پس با دستش به حسین بن علی علیهما السلام اشاره کرد و او را برگزید. سپس بار دیگر شهر بانو را در انتخاب مخیّر گرداندند و او باز هم به امام حسین اشاره کرد و به زبان خویش گفت: اگر مخیّر گشته ام، این شخص را می خواهم، و امیرالمؤمنین علیه السلام را ولی و سرپرست خود قرار داد، و حذیفه از او خواستگاری کرد، آن گاه امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: اسم تو چیست؟ شهر بانو گفت: شاه زنان، دختر کسری پادشاه فارس. امیرالمؤمنین فرمود: ای شهربانو، آیا تو و خواهرت مروارید دختر پادشاه فارس هستید؟ شهر بانو گفت: آری.(4)
باب هشتم : فضیلت کمک به مجاهدان ومذمت آزار دادن آن ها
روایات
روایت 1
تفسیر امام عسکری علیه السلام: از امیرالمؤمنین علیه السلام درباره نفقه (پرداختن کمک خرج به مجاهدان) در جهاد آن گاه که واجب یا مستحبّ باشد سؤال شد، امام در پاسخ فرمود: آن گاه که جهاد واجب گردد، به این ترتیب که کسی موجود نباشد تا به نمایندگی از سایر مسلمانان در مقابل کفّار پیکار کند، پرداختن هر یک درهم به عنوان کمک خرج با هفتصد هزار حسنه پاداش داده می شود، امّا در جهاد مستحبّ که شخص به اختیار خود در آن شرکت می کند و نیازی به حضور او احساس نمی شود، پرداختن هر درهم با هفتصد حسنه پاداش داده می شود، که هر حسنه صد هزار مرتبه از دنیا و آنچه در آن است بهتر می باشد.(5)
روایت 2
نوادر الراوندی: امام موسی کاظم از پدرانش علیهم السلام روایت کرده که رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: هر کسی از مجاهدِ در راه خدا بدگویی کند یا او را آزار دهد و یا با بازماندگانش بدرفتاری کند، در روز قیامت بیرقی برای او نصب می گردد تا همه او را ببینند، سپس نیکی هایش باطل گشته و در آتش افکنده می شود.(6)
باب 9 أحکام الأرضین
الأخبار
«1»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ یُورِثُها مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ قَالَ فَمَا کَانَ لِلَّهِ فَهُوَ لِرَسُولِهِ وَ مَا کَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ فَهُوَ لِلْإِمَامِ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله (1).
«2»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی خَالِدٍ الْکَابُلِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: وَجَدْنَا فِی کِتَابِ عَلِیٍّ علیه السلام إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ یُورِثُها مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ وَ أَنَا وَ أَهْلُ بَیْتِیَ الَّذِینَ أَوْرَثَنَا اللَّهُ الْأَرْضَ وَ نَحْنُ الْمُتَّقُونَ وَ الْأَرْضُ کُلُّهَا لَنَا فَمَنْ أَحْیَا أَرْضاً مِنَ الْمُسْلِمِینَ فَعَمَرَهَا فَلْیُؤَدِّ خَرَاجَهَا إِلَی الْإِمَامِ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی وَ لَهُ مَا أَکَلَ مِنْهَا فَإِنْ تَرَکَهَا وَ أَخْرَبَهَا بَعْدَ مَا عَمَرَهَا فَأَخَذَهَا رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِینَ بَعْدَهُ فَعَمَرَهَا وَ أَحْیَاهَا فَهُوَ أَحَقُّ بِهِ مِنَ الَّذِی تَرَکَهَا فَلْیُؤَدِّ خَرَاجَهَا إِلَی الْإِمَامِ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی وَ لَهُ مَا أَکَلَ مِنْهَا حَتَّی یَظْهَرَ الْقَائِمُ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی بِالسَّیْفِ فَیَحُوزُهَا وَ یَمْنَعُهَا وَ یُخْرِجُهُمْ عَنْهَا کَمَا حَوَاهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ مَنَعَهَا إِلَّا مَا کَانَ فِی أَیْدِی شِیعَتِنَا فَإِنَّهُ یُقَاطِعُهُمْ وَ یَتْرُکُ الْأَرْضَ فِی أَیْدِیهِمْ (2).
«3»
کِتَابُ الْغَارَاتِ، لِإِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ قَالَ: بَعَثَ أُسَامَةُ بْنُ زَیْدٍ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنِ ابْعَثْ عَلَیَّ بِعَطَائِی فَوَ اللَّهِ لَتَعْلَمُ أَنَّکَ لَوْ کُنْتَ فِی فَمِ أَسَدٍ لَدَخَلْتُ مَعَکَ فَکَتَبَ إِلَیْهِ أَنَّ هَذَا الْمَالَ لِمَنْ جَاهَدَ عَلَیْهِ وَ لَکِنْ هَذَا مَالِی بِالْمَدِینَةِ فَأَصِبْ مِنْهُ مَا شِئْتَ.
«4»
ب، [قرب الإسناد] هَارُونُ عَنْ ابْنِ زِیَادٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَمَرَ بِالنُّزُولِ عَلَی أَهْلِ الذِّمَّةِ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ وَ قَالَ إِذَا قَامَ قَائِمُنَا اضْمَحَلَّتِ الْقَطَائِعُ
باب نهم : احکام زمین ها
روایات
روایت 1
تفسیرالعیاشی: عمّار الساباطیّ می گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: به راستی که زمین از آن خداوند است و هر یک از بندگانش را که بخواهد وارث آن قرار می دهد، سپس فرمود آنچه از آن خداوند است به رسولش تعلّق می گیرد و آنچه از آن رسول خدا صلّی الله علیه وآله می باشد به امام پس از وی تعلق می گیرد.(3)
روایت 2
تفسیر العیّاشی: امام باقر علیه السلام فرموده است: در مکاتبات امام علی علیه السلام یافتیم که فرموده بود: «أنّ الأرض لله یُورِثُها من یَشاءُ مِن عِباد وَ العاقبه للمُتَقین» {همانا زمین از آن خداوند است و هر یک از بندگانش را که بخواهد وارث آن قرار می دهد و پایان نیک امور از آن پرهیزگاران است.}، من و اهل بیتم همان کسانی هستیم که خداوند متعال وارث زمین مان قرار داده است و ماییم که پرهیزگاران هستیم، و زمین به صورت کامل از آن ما است، پس هر که قطعه زمینی متعلّق به مسلمانان را آباد گرداند و مالیات آن را به امامی که از اهل بیت من است پرداخت کند، هر چه از آن بخورد (خرج خود کند) حق اوست، سپس آن زمین را ترک کرده و بعد از آنکه آبادش گردانده ویرانش سازد و پس از او شخص دیگری از مسلمانان آن زمین را گرفته و آبادش گرداند، شخص دوّم از شخص اوّل نسبت به آن زمین دارای حقّ بیشتری است، پس شخص دوّم نیز باید مالیات زمین را به امامی که از اهل بیت من است پرداخت نماید و هر چه از آن بخورد (خرج خود کند) حق اوست، تا زمانی که قائم اهل بیت علیه السلام با شمشیر ظهور کند، پس از آن زمین محافظت و حمایت (تصرف) کرده و مردم را از آن خارج سازد آن گونه که رسول خدا صلّی الله علیه و آله چنان کرد و به خود اختصاص داد، غیر از زمین هایی که در دست شیعیان ما قرار دارد، پس امام با آنان قرادادی می بندد (به صورت مقاطعه کاری) و زمین ها را تحت مالکیّت آنان باقی می گذارد.(4)
روایت 3
کتاب الغارات: روایت شده که اسامه بن زید به امیرالمؤمنین علیه السلام نامه نوشت: عطا و بخششی که سهم من است را به سویم بفرست، به خدا سوگند می دانی اگر در دهان شیر نیز وارد شوی تو را همراهی خواهم کرد. امیرالمؤمنین علیه السلام در پاسخ او نوشت این مال متعلّق به کسی است که بر سر آن به جهاد و پیکار پرداخته است، ولی از مال و اموال من در مدینه به هر اندازه که می خواهی برداشت کن.
روایت 4
قرب الإسناد: امام صادق از پدرش علیهما السلام روایت کرده که رسول خدا صلّی الله علیه و آله دستور داد سه روز بر اهل ذمّه وارد شوند، و فرمود: آن گاه که قائم ما اهل بیت ظهور کند
فَلَا قَطَائِعَ (1).
«5»
ب، [قرب الإسناد] هَارُونُ عَنِ ابْنِ زِیَادٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ سَمِعْتُ أَبِی علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ لِی أَرْضَ خَرَاجٍ وَ قَدْ ضِقْتُ بِهَا(2).
«6»
ب، [قرب الإسناد] ابْنُ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: ذُکِرَ لَهُ الْخَرَاجُ وَ مَا سَارَ بِهِ أَهْلُ بَیْتِهِ فَقَالَ الْعُشْرُ وَ نِصْفُ الْعُشْرِ عَلَی مَنْ أَسْلَمَ طَوْعاً تُرِکَتْ أَرْضُهُ بِیَدِهِ یُؤْخَذُ مِنْهُ الْعُشْرُ وَ نِصْفُ الْعُشْرِ فِیمَا عَمَرَ مِنْهَا وَ مَا لَمْ یَعْمُرْ مِنْهَا أَخَذَهُ الْوَالِی فَقَبَّلَهُ مِمَّنْ یَعْمُرُهُ وَ کَانَ لِلْمُسْلِمِینَ وَ لَیْسَ فِیمَا کَانَ أَقَلَّ مِنْ خَمْسَةِ أَوْسَاقٍ شَیْ ءٌ وَ مَا أُخِذَ بِالسَّیْفِ فَذَلِکَ لِلْإِمَامِ یُقَبِّلُهُ بِالَّذِی یَرَی کَمَا صَنَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِخَیْبَرَ قَبَّلَ أَرْضَهَا وَ نَخْلَهَا وَ النَّاسُ یَقُولُونَ لَا تَصْلُحُ قَبَالَةُ الْأَرْضِ وَ النَّخْلِ الْبَیَاضُ أَکْثَرُ مِنَ السَّوَادِ وَ قَدْ قَبَّلَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله خَیْبَرَ وَ عَلَیْهِمْ فِی حِصَّتِهِمْ الْعُشْرُ وَ نِصْفُ الْعُشْرِ(3).
قَالَ وَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِنَّ أَهْلَ الطَّائِفِ أَسْلَمُوا فَأَعْتَقَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ جَعَلَ عَلَیْهِمُ الْعُشْرَ وَ نِصْفَ الْعُشْرِ وَ أَهْلُ مَکَّةَ کَانُوا أُسَرَاءَ فَأَعْتَقَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ قَالَ أَنْتُمُ الطُّلَقَاءُ(4).
«7»
نَهْجُ الْبَلَاغَةِ،: مِنْ کَلَامٍ لَهُ علیه السلام فِیمَا رَدَّهُ مِنْ قَطَائِعِ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَ اللَّهِ لَوْ وَجَدْتُهُ قَدْ تُزُوِّجَ بِهِ النِّسَاءُ وَ مُلِکَ بِهِ الْإِمَاءُ لَرَدَدْتُهُ فَإِنَّ فِی الْعَدْلِ سَعَةً وَ مَنْ ضَاقَ عَلَیْهِ الْعَدْلُ فَالْجَوْرُ عَلَیْهِ أَضْیَقُ (5).
«8»
وَ مِنْهُ،: فِیمَا کَتَبَ علیه السلام إِلَی قُثَمَ بْنِ الْعَبَّاسِ مُرْ أَهْلَ مَکَّةَ أَنْ لَا یَأْخُذُوا مِنْ سَاکِنٍ أَجْراً فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ یَقُولُ سَواءً الْعاکِفُ فِیهِ وَ الْبادِ فَالْعَاکِفُ الْمُقِیمُ بِهِ وَ الْبَادِی الَّذِی یَحُجُّ إِلَیْهِ مِنْ غَیْرِ أَهْلِهِ (6).
«9»
کِتَابُ الْغَارَاتِ، لِإِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ عَنْ أَبِی یَحْیَی الْمَدَنِیِّ عَنْ
زمین های واگذار شده به دیگران از بین می رود.(7)
روایت 5
قرب الإسناد: امام صادق از پدرش علیهما السلام روایت کرده که فرمود: از پدرم امام سجاد علیه السلام شنیدم که می فرمود: همانا مرا زمین خراجی (از طرف حکومت) است که از آن به تنگ آمده ام.(8)
روایت 6
قرب الإسناد: از بزنطیّ روایت شده که نزد امام رضا علیه السلام سخن از مالیات زمین و دستوری که اهل بیت (حضرت امیر المؤمنین صلوات اللَّه علیه) بر آن مقرر فرموده اند، به میان آمد. پس حضرت فرمود: هر که به طوع و رغبت مسلمان شود، زمین او را در اختیار او می گذارند و از آن زکات عُشر و نصف عُشر می گیرند هر مقدار که در وقت فتح، آباد شده باشد، و آن چه موات باشد از آن امام است و آن حضرت صلوات اللَّه علیه به کسی می دهد که آن را آباد کند و امام حاصل آن را با آن که از اوست، صرف مسلمانان می کند و در کمتر از پنج وسق زکات واجب نیست و هر زمینی را که به شمشیر گرفته باشند اختیارش با امام است و آن را به هر چه مصلحت داند، اجاره می دهد؛ چنانکه رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله خیبر را که فتح کردند، زمین ساده و نخلستان آن را به اجاره دادند و مردمان می گویند که اجاره زمین و درخت خرما جایز نیست، وقتی زمین ساده بیش از زمینی باشد که در آن درختِ نخل کاشته شده و حال آن که آن حضرت خیبر را به اجاره دادند و واجب فرمود که یک دهم یا یک بیستم (اگر دیم باشد یا از آب نهر آبیاری شود یک دهم و اگر دستی آب بدهند یک بیستم) سهم خود را نیز بدهند.
بزنطیّ گوید: همچنین از امام رضا علیه السلام شنیدم که می فرمود: همانا اهل طائف اسلام را پذیرفتند، پس رسول خدا صلّی الله علیه و آله آنان را آزاد کرد و عشر و نصف عشر را بر آنان تعیین فرمود؛ و اهل مکّه اسیر بودند، آن گاه رسول خدا صلّی الله علیه و آله آزادشان کرد و فرمود: شما از آزاد شدگان (الطلقاء) هستید.(9)
روایت 7
نهج البلاغة: در باره آنچه از تیولهای (قطائع) عثمان که به مسلمانان بازگرداند: به خدای سوگند که اگر در می یافتم که با آن (اموال)، زنانی را به ازدواج در آورده یا کنیزانی را مالک شده اند، آنها را فسخ می کردم، زیرا که آسایش در عدالت است و آن کس که از اجرای عدالت به تنگ آید، ستم بر او تنگ تر خواهد بود.(10)
روایت 8
امام علی علیه السلام به قثم بن عباس چنین نوشت: و به اهل مکه دستور بده که از ساکنان در خانه های شان اجرتی نگیرند؛ چرا که خداوند سبحان می فرماید: عاکف و بادی در مکه برابرند.
مقصود از عاکف، ساکنان مکه اند و منظور از بادی، حج گزاران از غیر اهل مکه اند.
روایت 9
کتاب الغارات:
جُوَیْبِرٍ عَنِ الضَّحَّاکِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: کَانَ خَلِیلِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَا یَحْبِسُ شَیْئاً لِغَدٍ وَ کَانَ أَبُو بَکْرٍ یَفْعَلُ وَ قَدْ رَأَی عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فِی ذَلِکَ أَنْ دَوَّنَ الدَّوَاوِینَ وَ أَخَّرَ الْمَالَ مِنْ سَنَةٍ إِلَی سَنَةٍ وَ أَمَّا أَنَا فَأَصْنَعُ کَمَا صَنَعَ خَلِیلِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ وَ کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام یُعْطِیهِمْ مِنَ الْجُمُعَةِ إِلَی الْجُمُعَةِ وَ کَانَ یَقُولُ:
شِعْرٌ
هَذَا جَنَایَ وَ خِیَارُهُ فِیهِ *** إِذْ کُلُّ جَانٍ یَدُهُ إِلَی فِیهِ
«10»
وَ فِیهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَکِ الْبَجَلِیِّ عَنْ بَکْرِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَاصِمِ بْنِ کُلَیْبٍ الْجَرْمِیِّ عَنْ أَبِیهِ أَنَّهُ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ عَلِیٍّ علیه السلام فَجَاءَهُ مَالٌ مِنَ الْجَبَلِ فَقَامَ فَقُمْنَا مَعَهُ حَتَّی انْتَهَی إِلَی خربند خزو حمالین فَاجْتَمَعَ إِلَیْهِ حَتَّی ازْدَحَمُوا عَلَیْهِ فَأَخَذَ حِبَالًا فَوَصَلَهَا بِیَدِهِ وَ عَقَدَ بَعْضَهَا إِلَی بَعْضٍ ثُمَّ أَدَارَهَا حَوْلَ الْمَتَاعِ ثُمَّ قَالَ لَا أُحِلُّ لِأَحَدٍ أَنْ یُجَاوِزَ هَذَا الْحَبْلَ قَالَ فَقَعَدْنَا مِنْ وَرَاءِ الْحَبْلِ وَ دَخَلَ عَلِیٌّ علیه السلام فَقَالَ أَیْنَ رُءُوسُ الْأَسْبَاعِ فَدَخَلُوا عَلَیْهِ فَجَعَلُوا یَحْمِلُونَ هَذَا الْجُوَالِقَ إِلَی هَذَا الْجُوَالِقِ وَ هَذَا إِلَی هَذَا حَتَّی قَسَمُوهُ سَبْعَةَ أَجْزَاءٍ قَالَ فَوَجَدَ مَعَ الْمَتَاعِ رَغِیفاً فَکَسَرَهُ سَبْعَ کِسَرٍ ثُمَّ وَضَعَ عَلَی کُلِّ جُزْءٍ کِسْرَةً ثُمَّ قَالَ:
هَذَا جَنَایَ وَ خِیَارُهُ فِیهِ *** إِذْ کُلُّ جَانٍ یَدُهُ إِلَی فِیهِ
قَالَ ثُمَّ أَقْرَعَ عَلَیْهَا فَجَعَلَ کُلُّ رَجُلٍ یَدْعُو قَوْمَهُ وَ یَحْمِلُونَ الْجُوَالِقَ (1).
باب 10 النوادر
الأخبار
«1»
ب، [قرب الإسناد] هَارُونُ عَنِ ابْنِ زِیَادٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: تَارِکُوا الْحَبَشَةَ مَا تَارَکُوکُمْ فَوَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ لَا یَسْتَخْرِجُ کَنْزَ الْکَعْبَةِ إِلَّا ذُو السُّوَیْقَتَیْنِ (2).
ضحّاک بن مزاحم از امام علی علیه السلام روایت کرده که فرمود: حبیبم رسول خدا صلّی الله علیه و آله حقّ کسی را تا روز بعد نزد خود نگاه نمی داشت، ولی ابوبکر چنان می کرد و عمر بن خطاب در این زمینه به تدوین دفاتر و دیوان ها روی آورد و پرداخت اموال را سال به سال به تأخیر می انداخت، امّا من در این خصوص مانند حبیبم رسول خدا صلّی الله علیه و آله رفتار می کنم، ضحاک گوید: امام علی علیه السلام مواجب و حقوق ها را جمعه به جمعه پرداخت می نمود، و می فرمود:
هذا جنای و خیاره فیه إذ کلّ جانٍ یده إلی فیه
روایت 10
عاصم بن کلیب جرمی از پدرش روایت کرده که گفت: نزد علی علیه السلام بودم که مالی از جبل برای او رسید، پس ما با او برخاستیم و به راه افتادیم تا به محل کرایه شترداران رسیدیم، پس مردمان برگرد او جمع شدند؛ آنگاه ریسمانهایی برگرفت و آنها را به هم گره زد و گرداگرد کالاها بر زمین افکند و گفت: «هیچ کس حق ندارد به آن سوی این ریسمان برود». پس در پشت ریسمان نشستیم و علی داخل آن شد و گفت: «سران هفت محله (کوفه) کجایند؟»، آنان نزد او آمدند، و این جوال به آن جوال و آن جوال به این جوال کردند تا چنان شد که هر چه بود به هفت بخش تقسیم شد. کلیب گوید: علی با کالاها قرص نانی یافت و آن را هفت بخش کرد و بر روی هر یک از تقسیمات هفتگانه تکه ای از آن نهاد، سپس این شعر را خواند:
آن گاه بر اموال تقسیم شده قرعه انداختند و سران هر یک از قبایل قوم خود را فرا می خواند و آنان نیز جوال های پر از کالا را حمل می نمودند .
باب دهم : نوادر
روایات
روایت 1
قرب الإسناد: امام صادق علیه السلام از پدرانش علیهم السلام روایت کرده که رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: با مردم حبشه ترک خصومت کنید مادامی که با شما ترک خصومت کنند؛ سوگند به کسی که جانم در دست اوست، گنج کعبه را کسی جز مردی از حبشه که دارای ساق های باریک است خارج نمی سازد.(3)
1) الجوالق: العدل من صوف أو شعر و الکلمة معربة.
2) قرب الإسناد ص 40 و فیه( ذو الشریعتین) و الذی یؤید ما فی الأصل ما ورد فی. النهایة ج 2 ص 209 و فیه: لا یستخرج کنز الکعبة الا ذو السویقتین من الحبشة، السویقة تصغیر الساق و هی مؤنثة فلذلک ظهرت التاء فی تصغیرها، و انما صغر الساق لان الغالب علی سوق الحبشة الدقة و الحموشة.
3) . قرب الاسناد: 40
«2»
ب، [قرب الإسناد] الرَّیَّانُ قَالَ سَمِعْتُ الرِّضَا علیه السلام یَقُولُ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا وَجَّهَ جَیْشاً فَأَمَّهُمْ أَمِیرٌ بَعَثَ مَعَهُمْ مِنْ ثِقَاتِهِ مَنْ یَتَجَسَّسُ لَهُ خَبَرَهُ (1).
«3»
ب، [قرب الإسناد] ابْنُ عِیسَی عَنِ الْبَزَنْطِیِّ قَالَ: سَأَلَنَا الرِّضَا علیه السلام هَلْ أَحَدٌ مِنْ أَصْحَابِکُمْ یُعَالِجُ السِّلَاحَ فَقُلْتُ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِنَا زَرَّادٌ فَقَالَ إِنَّمَا هُوَ سَرَّادٌ أَ مَا تَقْرَأُ کِتَابَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی قَوْلِ اللَّهِ لِدَاوُدَ علیه السلام أَنِ اعْمَلْ سابِغاتٍ وَ قَدِّرْ فِی السَّرْدِ الْحَلَقَةَ بَعْدَ الْحَلَقَةَ(2).
«4»
ل، [الخصال] الْعَسْکَرِیُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدَانَ الْعَسْکَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ حَنَانِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَقِیلٍ عَنِ الزُّهْرِیِّ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: خَیْرُ الصَّحَابَةِ أَرْبَعَةٌ وَ خَیْرُ السَّرَایَا أَرْبَعُمِائَةٍ وَ خَیْرُ الْجُیُوشِ أَرْبَعَةُ آلَافٍ وَ لَنْ یُهْزَمَ اثْنَا عَشَرَ ألف [أَلْفاً] مِنْ قِلَّةٍ إِذَا صَبَرُوا وَ صَدَقُوا(3).
«5»
ل، [الخصال] عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: یَوْمُ الثَّلَاثَاءِ یَوْمُ حَرْبٍ وَ دَمٍ (4).
أقول
قد مضی بتمامه فی باب الأیام.
«6»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] التَّمَّارُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ الْأَنْبَارِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الغزی [الْعَنَزِیِ] عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ عَبْدِ الْمَجِیدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنْ مَرْوَانَ بْنِ سَالِمٍ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِی وَائِلٍ وَ زَیْدِ بْنِ وَهْبٍ عَنْ حُذَیْفَةَ بْنِ الْیَمَانِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: تَارِکُوا التُّرْکَ مَا تَرَکُوکُمْ فَإِنَّ مَنْ یَسْلُبُ أُمَّتِی مُلْکَهَا وَ مَا خَوَّلَهَا اللَّهُ لَبَنُو قَنْطُورَ بْنِ کِرْکِرَ وَ هُمُ التُّرْکُ (5).
روایت 2
قرب الإسناد: ریّان گوید: از امام رضا علیه السلام شنیدم که می فرمود: رسول خدا صلّی الله علیه و آله هنگامی که سپاهی را به سوی مکانی روانه می کرد، یکی از امیران فرماندهی سپاه را به عهده می گرفت، آن گاه پیامبر از افراد مورد اعتماد خود کسانی را مأمور می کرد تا اخبار سپاه را به صورت پنهانی به وی اطّلاع دهند.(6)
روایت 3
قرب الإسناد: از بزنطیّ روایت شده که گفت: از امام رضا علیه السلام پرسیدم: آیا هیچ یک از یاران شما به ساختن اسلحه مشغول است؟ من گفتم: یکی از یاران ما (زرّاد: زره ساز) است. امام فرمود: بلکه او (سرّاد: زره ساز) است، آیا کلام خداوند عزّ و جلّ را در مورد داوود علیه السلام نخوانده ای که می فرماید: «أن اعمل سابغات و قدّر فی السّرد»(7)
{به ساختن زره های گشاده مشغول باش و حلقه ها را پشت سر هم و مرتّب قرار ده}، و (قدّر فی السرد) یعنی: حلقه ای از پس حلقه دیگر را متناسب کن.(8)
روایت 4
الخصال: از ابن عباس روایت شده که رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: بهترین یاران من چهار نفر، بهترین گروه لشکریان چهار صد نفر و بهترین ارتش ها چهار صد هزار نفر است، و هر گز دوازده هزار نفر از لشکریان به خاطر اندک بودنِ تعداد، پذیرای شکست نمی گردند آن گاه که صبر پیشه سازند و در نیّت خود صادق باشند.(9)
روایت 5
الخصال: امام علی علیه السلام فرموده است: روز سه شنبه، روز جنگ و خونریزی است.(10)
أقول
قد مضی بتمامه فی باب الأیام.
روایت 6
أمالی الطوسی: ازحذیفه بن یمان روایت شده که رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: قوم تُرک را تا زمانی که با شما نجنگیده اند رهایشان کنید، زیرا کسی که ملک امت من و نعمتهایی را که خدا به امت من داده، غارت کند، بنو قنطورا بن کرکر می باشند.(11)
«7»
ع، [علل الشرائع] أَبِی عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ هَارُونَ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: تَارِکُوا التُّرْکَ مَا تَرَکُوکُمْ فَإِنَّ کَلَبَهُمْ شَدِیدٌ وَ کَلَبَهُمْ خَسِیسٌ (1).
باب 11 المرابطة
الآیات
آل عمران: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا(2).
الأنفال: وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَیْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّکُمْ وَ آخَرِینَ مِنْ دُونِهِمْ لا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ یَعْلَمُهُمْ وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ شَیْ ءٍ فِی سَبِیلِ اللَّهِ یُوَفَّ إِلَیْکُمْ وَ أَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ (3).
الأخبار
«1»
ب، [قرب الإسناد] مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی قَالَ: أَتَیْتُ أَنَا وَ یُونُسُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بَابَ الرِّضَا علیه السلام وَ بِالْبَابِ قَوْمٌ قَدِ اسْتَأْذَنُوا عَلَیْهِ قَبْلَنَا وَ اسْتَأْذَنَّا بَعْدَهُمْ وَ خَرَجَ الْآذِنُ فَقَالَ ادْخُلُوا وَ یَتَخَلَّفُ یُونُسُ وَ مَنْ مَعَهُ مِنْ آلِ یَقْطِینٍ فَدَخَلَ الْقَوْمُ وَ خَلَفْنَا فَمَا لَبِثُوا أَنْ خَرَجُوا وَ أَذِنَ لَنَا فَدَخَلْنَا فَسَلَّمْنَا عَلَیْهِ فَرَدَّ السَّلَامَ ثُمَّ أَمَرَنَا بِالْجُلُوسِ .
فَقَالَ لَهُ یُونُسُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ یَا سَیِّدِی تَأْذَنُ لِی أَنْ أَسْأَلَکَ عَنْ مَسْأَلَةٍ فَقَالَ لَهُ سَلْ فَقَالَ لَهُ یُونُسَ أَخْبِرْنِی عَنْ رَجُلٍ مِنْ هَؤُلَاءِ مَاتَ وَ أَوْصَی أَنْ یُدْفَعَ مِنْ مَالِهِ فَرَسٌ وَ أَلْفُ دِرْهَمٍ وَ سَیْفٌ إِلَی رَجُلٍ یُرَابِطُ عَنْهُ وَ یُقَاتِلُ فِی بَعْضِ هَذِهِ الثُّغُورِ فَعَمَدَ الْوَصِیُّ فَدَفَعَ ذَلِکَ کُلَّهُ إِلَی رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِنَا فَأَخَذَهُ وَ هُوَ لَا یَعْلَمُ أَنَّهُ لَمْ یَأْتِ لِذَلِکَ وَقْتٌ بَعْدُ فَمَا تَقُولُ أَ یَحِلُّ لَهُ أَنْ یُرَابِطَ عَنْ هَذَا الرَّجُلِ فِی بَعْضِ هَذِهِ الثُّغُورِ أَمْ لَا فَقَالَ یَرُدُّ عَلَی الْوَصِیِّ مَا أَخَذَ مِنْهُ وَ لَا یُرَابِطُ فَإِنَّهُ لَمْ یَأْنِ لِذَلِکَ وَقْتاً بَعْدُ فَقَالَ یَرُدُّهُ عَلَیْهِ فَقَالَ یُونُسُ فَإِنَّهُ لَا یَعْرِفُ الْوَصِیَّ وَ لَا یَدْرِی أَیْنَ مَکَانُهُ؟
روایت 7
علل الشرایع: امام صادق از پدرانش علیهم السلام روایت کرده که رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: با قوم تُرک تا زمانی که با شما وارد جنگ نشده اند رهایشان کنید، چرا که دشمنی ایشان سخت و پست است.(4)
باب یازدهم : ایستادن در مقابل دشمن و پاسداری از قلمرو اسلام
آیات
{ای کسانی که ایمان آورده اید صبر کنید و ایستادگی ورزید و مرزها را نگهبانی کنید}.
{و هر چه در توان دارید از نیرو و اسبهای آماده بسیج کنید تا با این [تدارکات] دشمن خدا و دشمن خودتان و [دشمنان] دیگری را جز ایشان که شما نمی شناسیدشان و خدا آنان را می شناسد بترسانید و هر چیزی در راه خدا خرج کنید پاداشش به خود شما بازگردانیده می شود و بر شما ستم نخواهد رفت}.
روایات
روایت 1
قرب الإسناد: محمّد بن عیسی گوید: من و یونس بن عبدالرحمن به درگاه امام رضا علیه السلام آمدیم حال آنکه قوم دیگری پیش از ما آنجا بودند و اجازه ورود می خواستند، ما نیز پس از آنان اجازه ورود خواستیم، آن گاه حاجب درگاه خارج شد و گفت: وارد شوید، یونس و کسانی که از آل یقطین هستند نیز پس از این قوم وارد شدند و ما پس از آنان منتظر ماندیم، و طولی نکشید که خارج شدند و به ما اجازه داده شد که وارد شویم، وارد شدیم و بر امام درود فرستادیم، امام به درود ما پاسخ گفت و امر فرمود که بنشینیم. یونس بن عبد الرحمن به امام گفت: ای سرورم، آیا اجازه می دهید از شما سؤالی بپرسم؟ امام فرمود: بپرس، یونس گفت: مرا از احوال مردی از اینان (مخالفان) آگاه ساز که از دنیا می رود و وصیت می کند که از میان اموال او یک اسب، هزار درهم و یک شمشیر به شخص دیگری داده شود تا به جای او به مقابله با دشمن بپردازد و در یکی از مرزهای سرزمین اسلام پیکار کند، امّا وصیّ آن مرد عمداً تمام اموال مذکور را به یکی از یاران ما ببخشد. او نیز آن اموال را پذیرفت در حالی که نمی دانست اوضاع چنین است، نظر شما چیست؟ آیا جایز است که به جای آن مرد در یکی از مرزهای سرزمین اسلام به مقابله و پیکار با دشمن بپردازد؟ امام فرمود: آنچه را از وصیّ دریافت نموده به او بازمی گرداند و به پیکار نمی پردازد، چرا که هنوز وقت آن نرسیده است. یونس گفت: او وصیّ را نمی شناسد و از مکانش آگاه نیست؟
فَقَالَ لَهُ الرِّضَا علیه السلام یَسْأَلُ عَنْهُ فَقَالَ لَهُ یُونُسُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ فَقَدْ سَأَلَ عَنْهُ فَلَمْ یَقَعْ عَلَیْهِ کَیْفَ یَصْنَعُ فَقَالَ إِنْ کَانَ هَکَذَا فَلْیُرَابِطْ وَ لَا یُقَاتِلْ فَقَالَ لَهُ یُونُسُ فَإِنَّهُ قَدْ رَابَطَ وَ جَاءَهُ الْعَدُوُّ وَ کَادَ أَنْ یَدْخُلَ عَلَیْهِ فِی دَارِهِ فَمَا یَصْنَعُ یُقَاتِلُ أَمْ لَا فَقَالَ لَهُ الرِّضَا علیه السلام إِذَا کَانَ ذَلِکَ کَذَلِکَ فَلَا یُقَاتِلُ عَنْ هَؤُلَاءِ وَ لَکِنْ یُقَاتِلُ عَنْ بَیْضَةِ الْإِسْلَامِ فَإِنَّ فِی ذَهَابِ بَیْضَةِ الْإِسْلَامِ دُرُوسَ ذِکْرِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فَقَالَ لَهُ یُونُسُ إِنَّ عَمَّکَ زَیْداً قَدْ خَرَجَ بِالْبَصْرَةِ وَ هُوَ یَطْلُبُنِی وَ لَا آمَنُهُ عَلَی نَفْسِی فَمَا تَرَی لِی أَخْرُجُ إِلَی الْبَصْرَةِ أَوْ أَخْرُجُ إِلَی الْکُوفَةِ قَالَ بَلْ اخْرُجْ إِلَی الْکُوفَةِ فَإِذاً فَصِرْ إِلَی الْبَصْرَةِ قَالَ فَخَرَجْنَا مِنْ عِنْدِهِ وَ لَمْ نَعْلَمْ مَعْنَی فَإِذاً حَتَّی وَافَیْنَا الْقَادِسِیَّةَ حَتَّی جَاءَ النَّاسُ مُنْهَزِمِینَ یَطْلُبُونَ یَدْخُلُونَ الْبَدْوَ وَ هُزِمَ أَبُو السَّرَایَا وَ دَخَلَ هَرْثَمَةُ الْکُوفَةَ وَ اسْتَقْبَلَنَا جَمَاعَةٌ مِنَ الطَّالِبِیِّینَ بِالْقَادِسِیَّةِ مُتَوَجِّهِینَ نَحْوَ الْحِجَازِ فَقَالَ لِی یُونُسُ فَإِذاً هَذَا مَعْنَاهُ فَصَارَ مِنَ الْکُوفَةِ إِلَی الْبَصْرَةِ وَ لَمْ یَبْدَأْهُ بِسُوءٍ(1).
أقول
قد مضی مثله فی باب أقسام الجهاد.
باب 12 الجزیة و أحکامها
الآیات
آل عمران: وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلامِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِینَ (2)
التوبة: قاتِلُوا الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لا بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ لا یُحَرِّمُونَ ما حَرَّمَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ لا یَدِینُونَ دِینَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ حَتَّی یُعْطُوا الْجِزْیَةَ عَنْ یَدٍ وَ هُمْ صاغِرُونَ (3).
الأخبار
«1»
فس، [تفسیر القمی] مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَخِیهِ عَلِیٍّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ
امام فرمود: باید درباره وصیّ و مکان او جستجو کند، یونس گفت: درباره اش جستجو کرده ولی او را نیافته است، باید چه کاری انجام دهد؟ امام فرمود: اگر چنین است به پاسداری از قلمرو اسلام می پردازد ولی پیکار نمی کند. یونس گفت: اگر در حال حفاظت از مرز، دشمن به او حمله کند و نزدیک باشد که وارد خانه اش (قلمرو اسلام و محدوده او) شود، باید چه کاری انجام دهد، آیا اجازه دارد با دشمن پیکار کند یا خیر؟ امام رضا علیه السلام فرمود: اگر اوضاع این گونه باشد، به دفاع از اینان (مخالفان) پیکار نمی کند، بلکه در دفاع از قلمرو اسلام می جنگد، چرا که با از دست رفتن قلمرو اسلام، ذکر و یاد محمّد صلّی الله علیه و آله از میان خواهد رفت. یونس گفت: عموی شما زید در بصره قیام کرده و مرا می طلبد و از او در امان نیستم، به نظر شما من باید چکار کنم؟ آیا به سوی بصره حرکت کنم یا کوفه؟ امام فرمود: به کوفه برو، وقتی که ... به بصره برو. محمد بن عیسی گوید: از نزد امام بازگشتم حال آنکه معنای « وقتی که..» را درک نکردیم، تا زمانی که به قادسیه رسیدیم و مردم شکست خورده ای آمدند که قصد ورود به بادیه (بیابان) را داشتند، و ابوالسرایا نیز فرار کرد و هرثمه وارد کوفه شد. در قادسیه گروهی از علویان را مشاهده نمودیم که به سوی حجاز در حرکت بودند. یونس به من گفت: «وقتی که..» به معنای اوضاعی است که مشاهده می کنی؛ آن گاه یونس از کوفه به سوی بصره حرکت کرد و با پیش آمد بدی روبرو نشد(4)
می گویم
نظیر این روایت در باب اقسام جهاد ذکر گردید .
باب دوازدهم : جزیه و احکام مربوط به آن
آیات
وَمَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلَامِ دِینًا فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِینَ.(5)
{و هر که جز اسلام دینی [دیگر] جوید هرگز از وی پذیرفته نشود و وی در آخرت از زیانکاران است}.
{با کسانی از اهل کتاب که به خدا و روز بازپسین ایمان نمی آورند و آنچه را خدا و فرستاده اش حرام گردانیده اند حرام نمی دارند و متدین به دین حق نمی گردند کارزار کنید تا با [کمال] خواری به دست خود جزیه دهند}.
روایات
روایت 1
تفسیر علی بن ابراهیم:
ابْنِ سَهْلٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا حَدُّ الْجِزْیَةِ عَلَی أَهْلِ الْکِتَابِ وَ هَلْ عَلَیْهِمْ فِی ذَلِکَ شَیْ ءٌ یُوصَفُ لَا یَنْبَغِی أَنْ یَجُوزَ إِلَی غَیْرِهِ فَقَالَ ذَلِکَ إِلَی الْإِمَامِ یَأْخُذُ مِنْ کُلِّ إِنْسَانٍ مِنْهُمْ مَا شَاءَ عَلَی قَدْرِ مَالِهِ وَ مَا یُطِیقُ إِنَّمَا هُمْ قَوْمٌ فَدَوْا أَنْفُسَهُمْ مِنْ أَنْ یُسْتَعْبَدُوا أَوْ یُقْتَلُوا فَالْجِزْیَةُ تُؤْخَذُ مِنْهُمْ عَلَی قَدْرِ مَا یُطِیقُونَ لَهُ أَنْ یَأْخُذَ مِنْهُمْ بِهَا حَتَّی یُسْلِمُوا فَإِنَّ اللَّهَ قَالَ حَتَّی یُعْطُوا الْجِزْیَةَ عَنْ یَدٍ وَ هُمْ صاغِرُونَ قُلْتُ وَ کَیْفَ یَکُونُ صَاغِراً وَ هُوَ لَا یَکْتَرِثُ لِمَا یُؤْخَذُ مِنْهُ قَالَ لَا حَتَّی یَجِدَ ذُلًّا لِمَا أُخِذَ مِنْهُ وَ یَأْلَمَ لِذَلِکَ فَیُسْلِمَ (1).
«2»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ: مِثْلَهُ (2).
«3»
ب، [قرب الإسناد] عَلِیٌّ عَنْ أَخِیهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ یَهُودِیٍّ أَوْ نَصْرَانِیٍّ أَوْ مَجُوسِیٍّ أُخِذَ زَانِیاً أَوْ شَارِبَ خَمْرٍ مَا عَلَیْهِ قَالَ یُقَامُ عَلَیْهِ حُدُودُ الْمُسْلِمِینَ إِذَا فَعَلُوا ذَلِکَ فِی مِصْرٍ مِنْ أَمْصَارِ الْمُسْلِمِینَ أَوْ فِی غَیْرِ أَمْصَارِ الْمُسْلِمِینَ إِذَا رُفِعُوا إِلَی حُکَّامِ الْمُسْلِمِینَ قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الْیَهُودِ وَ النَّصَارَی وَ الْمَجُوسِ هَلْ یَصْلُحُ أَنْ یَسْکُنُوا فِی دَارِ الْهِجْرَةِ قَالَ أَمَّا أَنْ یَسْکُنُوا فَلَا یَصْلُحُ وَ لَکِنْ یَنْزِلُوا بِهَا نَهَاراً وَ یَخْرُجُوا مِنْهَا لَیْلًا(3).
«4»
ل، [الخصال] الْقَطَّانُ عَنِ السُّکَّرِیِّ عَنِ الْجَوْهَرِیِّ عَنِ ابْنِ عُمَارَةَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لَا جِزْیَةَ عَلَی النِّسَاءِ(4).
«5»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] بِإِسْنَادِ أَخِی دِعْبِلٍ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیه السلام: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ سُنُّوا بِهِمْ سُنَّةَ أَهْلِ الْکِتَابِ یَعْنِی الْمَجُوسَ (5).
«6»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] ابْنُ حَمَّوَیْهِ عَنْ أَبِی الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِی خَلِیفَةَ عَنْ مَکِّیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ وَهْبِ بْنِ حِزَامٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ یَحْیَی بْنِ أَیُّوبَ عَنْ بُرَیْدِ بْنِ أَبِی حَبِیبٍ عَنْ أَبِی سَلَمَةَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَوْصَی عِنْدَ وَفَاتِهِ
از زراره روایت شده که گفت: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: مقدار جزیه بر اهل کتاب از یهود و نصاری و مجوس چقدر است و آیا مقداری دارد که از آن تجاوز نتوان کرد؟ حضرت فرمود: مقدار آن منوط است به امام صلوات اللَّه علیه که از هر که هر چه مصلحت می داند اخذ می کند به قدر مال او و به قدر توانائی او، زیرا که اهل ذمه جمعی اند که مستحق قتلند و جان خود را می خرند به دادن جزیه که ایشان را برده نکنند یا نکشند؛ پس هر چه مقدور ایشان باشد می باید بدهند و بر امام است که از ایشان بگیرد و کار را بر ایشان تنگ کند تا مسلمان شوند زیرا که حق سبحانه و تعالی فرموده است: «حتّی یعطوا الجزیة عن ید و هم صاغرون»(6){تا با [کمالِ] خواری به دست خود جزیه دهند} گفتم: چگونه با خواری است در حالی که به آنچه از او گرفته می شود اهمیتی نمی دهد؟ فرمود: نه [امام می تواند آن قدر از آنها بگیرد] تا از آنچه از ایشان می گیرند خواری را احساس کنند و به درد آیند تا مسلمان شوند.(7)
روایت 2
تفسیر العیاشی: نظیر این حدیث از زراره روایت شده است.(8)
روایت 3
قرب الإسناد: از علی روایت شده که گفت: از برادرم علیه السلام پرسیدم: حکم شخصی یهودی، مسیحی و یا مجوسی که در حال ارتکاب زنا یا شرب خمر بازداشت می شود چیست؟ فرمود: حکم اجرا شده درباره چنین شخصی همان حکم اجرا شده درباره مسلمانان خواهد بود آن گاه که در سرزمینی از سرزمین های مسلمانان مرتکب چنین اعمالی شوند، و یا در غیر سرزمین مسلمانان چنین اعمالی را انجام دهند و قضاوت را نزد قاضیان مسلمانان بیاورند. همچنین از وی پرسیدم: آیا جایز است که یهودیان، مسیحیان و مجوسیان در دار الهجرة (مدینه) ساکن شوند؟ فرمود: اگر قصد سکونت داشته باشند جایز نیست، ولی اجازه دارند روزانه در مدینه اقامت گزینند و شبانه از آن خارج شوند.(9)
روایت 4
الخصال: از امام باقر علیه السلام روایت شده که فرمود: پرداخت جزیه بر زنان واجب نیست.(10)
روایت 5
أمالی الطوسی: امام رضا از پدرانش و آنان نیز از امام سجاد علیهم السلام روایت کرده اند که رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: با مجوسیان همانند اهل کتاب رفتار کنید.(11)
روایت 6
أمالی الطوسی: از ام سلمّه روایت شده که رسول خدا صلّی الله علیه و آله هنگام وفات وصیّت فرمود
بِخُرُوجِ الْیَهُودِ مِنْ جَزِیرَةِ الْعَرَبِ فَقَالَ اللَّهَ اللَّهَ فِی الْقِبْطِ فَإِنَّکُمْ سَتَظْهَرُونَ عَلَیْهِمْ وَ یَکُونُونَ لَکُمْ عُدَّةً وَ أَعْوَاناً فِی سَبِیلِ اللَّهِ (1).
«7»
ع، [علل الشرائع] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْأَصْبَهَانِیِّ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ عِیسَی بْنِ یُونُسَ عَنِ الْأَوْزَاعِیِّ عَنِ الزُّهْرِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ النِّسَاءِ کَیْفَ سَقَطَتِ الْجِزْیَةُ وَ رُفِعَتْ عَنْهُنَّ فَقَالَ لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله نَهَی عَنْ قَتْلِ النِّسَاءِ وَ الْوِلْدَانِ فِی دَارِ الْحَرْبِ إِلَّا أَنْ تُقَاتِلَ وَ إِنْ قَاتَلَتْ أَیْضاً فَأَمْسِکْ عَنْهَا مَا أَمْکَنَکَ وَ لَمْ تَخَفْ خَلَلًا فَلَمَّا نَهَی فِی دَارِ الْحَرْبِ کَانَ ذَلِکَ فِی دَارِ الْإِسْلَامِ أَوْلَی وَ لَوِ امْتَنَعَتْ [أَنْ] تُؤَدِّیَ الْجِزْیَةَ لَمْ یُمْکِنْ قَتْلُهَا فَلَمَّا لَمْ یُمْکِنْ قَتْلُهَا رُفِعَتِ الْجِزْیَةُ عَنْهَا وَ لَوْ مَنَعَ الرِّجَالُ وَ أَبَوْا أَنْ یُؤَدُّوا الْجِزْیَةَ کَانُوا نَاقِضِینَ لِلْعَهْدِ وَ حَلَّتْ دِمَاؤُهُمْ وَ قَتْلُهُمْ لِأَنَّ قَتْلَ الرِّجَالِ مُبَاحٌ فِی دَارِ الشِّرْکِ وَ کَذَلِکَ الْمُقْعَدُ مِنْ أَهْلِ الشِّرْکِ وَ الذِّمَّةِ وَ الْأَعْمَی وَ الشَّیْخُ الْفَانِی وَ الْمَرْأَةُ وَ الْوِلْدَانُ فِی أَرْضِ الْحَرْبِ فَمِنْ أَجْلِ ذَلِکَ رُفِعَتْ عَنْهُمُ الْجِزْیَةُ(2).
«8»
ع، [علل الشرائع] أَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ سَهْلٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ فُضَیْلِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: مَا مِنْ مولد [مَوْلُودٍ] وُلِدَ إِلَّا عَلَی الْفِطْرَةِ فَأَبَوَاهُ یُهَوِّدَانِهِ وَ یُنَصِّرَانِهِ وَ یُمَجِّسَانِهِ وَ إِنَّمَا أَعْطَی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الذِّمَّةَ وَ قَبِلَ الْجِزْیَةَ عَنْ رُءُوسِ أُولَئِکَ بِأَعْیَانِهِمْ عَلَی أَنْ لَا یُهَوِّدُوا وَ لَا یُنَصِّرُوا فَأَمَّا الْأَوْلَادُ وَ أَهْلُ الذِّمَّةِ الْیَوْمَ فَلَا ذِمَّةَ لَهُمْ (3).
«9»
ع، [علل الشرائع] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَبِلَ الْجِزْیَةَ مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ عَلَی أَنْ لَا یَأْکُلُوا الرِّبَا وَ لَا لَحْمَ الْخِنْزِیزِ وَ لَا یَنْکِحُوا الْأَخَوَاتِ وَ لَا بَنَاتِ الْأَخِ وَ لَا بَنَاتِ الْأُخْتِ فَمَنْ فَعَلَ ذَلِکَ مِنْهُمْ بَرِئَتْ مِنْهُ ذِمَّةُ اللَّهِ وَ ذِمَّةُ رَسُولِهِ وَ قَالَ لَیْسَتْ لَهُمْ ذِمَّةٌ(4).
«10»
ید، [التوحید] الْقَطَّانُ وَ الدَّقَّاقُ مَعَهُ عَنِ ابْنِ زَکَرِیَّا الْقَطَّانِ عَنْ مُحَمَّدٍ وَ الْعَبَّاسِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی السَّرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ یُونُسَ عَنْ مَسْعَدٍ الْکِنَانِیِّ عَنِ
که یهودیان از جزیره العرب خارج شوند، سپس فرمود: در تعامل با مسیحیان تقوای خدا پیشه سازید، چرا که بر آنان غلبه خواهید کرد و در راه انجام اوامر الهی برای شما به منزله یاریگر و پشتیبان خواهند بود.(5)
روایت 7
علل الشرایع: از زهریّ روایت شده که از امام سجاد علیه السلام پرسیدم: چگونه زنان از پرداخت جزیه معاف شده اند؟ امام فرمود: چون رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله از کشتن زنان و اولاد نابالغ ایشان در دار حرب نهی فرمود مگر آن که زنان جنگ کنند و اگر جنگ کنند نیز تا امکان دارد و خوف فسادی نیست ایشان را مکش (که اگر خوف فساد باشد می توان کشت) پس وقتی آن حضرت فرمود که در دار الحرب ایشان را مکش نکشتن ایشان در دار اسلام به طریق اولی لازم خواهد بود و اگر زنان جزیه ندهند ایشان را نمی توان کشت و چون نمی توان کشت، جزیه از ایشان نمی توان گرفت و اگر مردان ندهند و از دادن جزیه ابا کنند عهد و امان ایشان شکسته می شود و خون ایشان حلال می شود و واجب القتل می شوند زیرا که قتل مردان در دار الشرک حلال است. و نیز برزمین گیران اهل ذمه، نابینا، پیرمرد کهنسال جزیه نیست، زیرا نمی توان آنان را کشت، چرا که رسول خدا از کشتن زمین گیر، نابینا، پیرمرد کهنسال و زنان و بچه های نابالغ در دار الحرب نهی کرده است به همین خاطر از پرداخت جزیه معاف شده اند.(6)
روایت 8
علل الشرائع: از فضل بن عثمان روایت شده که از امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمود: هیچ کودکی متولد نمی شود مگر آنکه بر فطرت پاک قرار دارد، این پدر و مادرش هستند که او را به آیین یهودیّت، مسیحیّت یا مجوسیّت در می آورند، همانا رسول خدا صلّی الله علیه و آله فقط به اهل کتاب آن روزگار امان داد و از آنان جزیه دریافت نمود به شرط اینکه فرزندان خود و دیگران را به آیین یهودیّت و مسیحیّت در نیاورند، امّا فرزندان آنان و اهل ذمّه در این دوران از هیچ ضمانت و امانی برخوردار نیستند.(7)
روایت 9
علل الشرائع: زراره از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرمود: رسول خدا صلّی الله علیه و آله از اهل کتاب جزیه دریافت نمود به شرط اینکه ربا و گوشت خوک نخورند و با خواهر، دختر برادر و دختر خواهر خود ازدواج نکنند، پس هر کسی از آنان که مرتکب این اعمال می شد از عهد و امان خدا و رسولش خارج می گشت، و فرمود: آنان از هیچ عهد و امانی برخوردارنیستند.(8)
روایت 10
التوحید: از
الْأَصْبَغِ قَالَ: خَطَبَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ قَالَ سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی فَقَامَ إِلَیْهِ الْأَشْعَثُ بْنُ قَیْسٍ فَقَالَ لَهُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ کَیْفَ یُؤْخَذُ مِنَ الْمَجُوسِ الْجِزْیَةُ وَ لَمْ یُنْزَلْ عَلَیْهِمْ کِتَابٌ وَ لَمْ یُبْعَثْ إِلَیْهِمْ نَبِیٌّ قَالَ بَلَی یَا أَشْعَثُ قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ کِتَاباً وَ بَعَثَ عَلَیْهِمْ رَسُولًا حَتَّی کَانَ لَهُمْ مَلِکٌ سَکِرَ ذَاتَ لَیْلَةٍ فَدَعَا بِابْنَتِهِ إِلَی فِرَاشِهِ فَارْتَکَبَهَا فَلَمَّا أَصْبَحَ تَسَامَعَ بِهِ قَوْمُهُ فَاجْتَمَعُوا إِلَی بَابِهِ فَقَالُوا أَیُّهَا الْمَلِکُ دَنَّسْتَ عَلَیْنَا دِینَنَا فَأَهْلَکْتَهُ فَاخْرُجْ نُطَهِّرْکَ وَ نقیم [نُقِمْ] عَلَیْکَ الْحَدَّ فَقَالَ لَهُمُ اجْتَمِعُوا وَ اسْمَعُوا کَلَامِی فَإِنْ یَکُنْ لِی مَخْرَجاً مِمَّا ارْتَکَبْتُ وَ إِلَّا فَشَأْنَکُمْ فَاجْتَمَعُوا فَقَالَ لَهُمْ هَلْ عَلِمْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لَمْ یَخْلُقْ خَلْقاً أَکْرَمَ عَلَیْهِ مِنْ أَبِینَا آدَمَ وَ أُمِّنَا حَوَّاءَ قَالُوا صَدَقْتَ أَیُّهَا الْمَلِکُ قَالَ أَ فَلَیْسَ زَوَّجَ بَنِیهِ بَنَاتِهِ وَ بَنَاتِهِ مِنْ بَنِیهِ قَالُوا صَدَقْتَ هَذَا هُوَ الدِّینُ فَتَعَاقَدُوا عَلَی ذَلِکَ فَمَحَا اللَّهُ مَا فِی صُدُورِهِمْ مِنَ الْعِلْمِ وَ رَفَعَ عَنْهُمُ الْکِتَابَ فَهُمُ الْکَفَرَةُ یَدْخُلُونَ النَّارَ بِلَا حِسَابٍ وَ الْمُنَافِقُونَ أَشَدُّ حَالًا مِنْهُمْ الْخَبَرَ(1).
«11»
ب، [قرب الإسناد] هَارُونُ عَنِ ابْنِ زِیَادٍ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام عَنْ أَبِیهِ علیه السلام: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَمَرَ بِالنُّزُولِ عَلَی أَهْلِ الذِّمَّةِ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ وَ قَالَ إِذَا قَامَ قَائِمُنَا اضْمَحَلَّتِ الْقَطَائِعُ فَلَا قَطَائِعَ (2).
«12»
ب، [قرب الإسناد] أَبُو الْبَخْتَرِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ: یَنْزِلُ الْمُسْلِمُونَ عَلَی أَهْلِ الذِّمَّةِ فِی أَسْفَارِهِمْ وَ حَاجَاتِهِمْ وَ لَا یَنْزِلُ الْمُسْلِمُ عَلَی الْمُسْلِمِ إِلَّا بِإِذْنِهِ (3).
«13»
سن، [المحاسن] عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاسَانِیُّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ وَ حَفْصِ بْنِ غِیَاثٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ نِسَاءِ الْیَهُودِ وَ النَّصَارَی وَ الْمَجُوسِ کَیْفَ سَقَطَتْ عَنْهُنَّ الْجِزْیَةُ وَ رُفِعَتْ قَالَ لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله نَهَی عَنْ قَتْلِ النِّسَاءِ وَ الْوِلْدَانِ فِی الْحَرْبِ إِلَّا أَنْ تُقَاتِلَ ثُمَّ قَالَ وَ إِنْ قَاتَلْتَ فَأَمْسِکْ عَنْهَا مَا أَمْکَنَکَ وَ لَمْ تَخَفْ خَلَلًا فَلَمَّا نَهَی عَنْ قَتْلِهِمْ فِی دَارِ الْحَرْبِ کَانَ ذَلِکَ فِی دَارِ الْإِسْلَامِ أَوْلَی
أصبغ روایت شده که امیر مؤمنان علیه السلام به قصد خطبه خواندن برخاست و فرمود: از من سؤال بپرسید قبل از آنکه از وجودم محروم گردید. پس اشعث برخاست و از امام پرسید: چگونه از مجوسیان جزیه دریافت می گردد حال آنکه هیچ کتاب آسمانی بر آن ها نازل نشده و هیچ پیامبری در میان آن ها مبعوث نگردیده است؟
امام فرمود: آری ای اشعث، به راستی که خداوند کتاب آسمانی بر آن ها نازل فرمود و پیامبری را در میا نشان برانگیخت، تا جایی که آنان پادشاهی داشتند که شبی خمار گشت و دختر خویش را به بسترش فرا خواند و با او همبستر گردید. صبحگاهان قوم او از این خبر آگاه گشتند. پس در بارگاه پادشاه گرد آمدند و گفتند: ای پادشاه، دین مان را آلوده و نابود کردی، بنابراین خارج شو تا تو را پاک گردانده و حد را بر تو اجرا نماییم. پادشاه به آنان گفت: گرد آیید و سخنان مرا بشنوید، اگر راهی برای تبرئه شدن از آنچه مرتکب شده ام وجود داشته باشد مرا عفو کنید، در غیر این صورت حکم با شما است. آن گاه مردم گرد آمدند و پادشاه به آنان گفت: آیا می دانستید که خداوند متعال هیچ آفریده ای را گرامی تر از پدرمان آدم و مادرمان حوّا نزد خود نیافریده است؟ گفتند: ای پادشاه راست می گویی. گفت: آیا پسرانش را به ازدواج دخترانش و دخترانش را به ازدواج پسرانش در نیاورد؟ گفتند: راست می گویی، این از رسومات دین است، پس بر این نکته تفاهم کرده و پیمان بستند، و خداوند دانشی که در سینه ها یشان بود را محو نمود و کتاب آسمانی از میان آن ها برداشته شد، پس آنان کافرانی هستند که بدون حساب وارد آتش جهنم می گردند، و حال منافقان از این کافران وخیم تر است؛ تا آخر حدیث.(4)
روایت 11
قرب الإسناد: امام صادق از پدرش علیهما السلام روایت کرده که رسول خدا صلّی الله علیه و آله به فرود آمدن بر اهل ذمّه امر کرده و فرمود: آن گاه که قائم ما ظهور کند، مالیات و خراج زمین از میان برداشته می شود.(5)
روایت 12
قرب الإسناد: امام صادق از پدرش علیهما السلام روایت کرده که فرمود: مسلمانان در سفرها و هنگام نیازمندی بر اهل ذمّه فرود می آیند، در حالی که مسلمان جز با اجازه مسلمان بر او فرود نمی آید.(6)
روایت 13
المحاسن: از حفص ابن غیاث روایت شده که گفت: از امام صادق علیه السلام در باره زنان یهودی، مسیحی و مجوسی پرسیدم و اینکه چگونه پرداخت جزیه از گردن آن ها ساقط و برداشته شد؟ امام فرمود: چون رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله از کشتن زنان و اولاد نابالغ ایشان در دار حرب نهی فرمود مگر آن که زنان جنگ کنند و اگر جنگ کنند نیز تا امکان دارد و خوف فسادی نیست ایشان را مکش (که اگر خوف فساد باشد می توان کشت) پس چون آن حضرت فرمود که در دار الحرب ایشان را مکش، نکشتن ایشان در دار اسلام به طریق اولی لازم خواهد بود
فَلَوِ امْتَنَعَتْ أَنْ تُؤَدِّیَ الْجِزْیَةَ کَانُوا نَاقِضِی الْعَهْدِ وَ حَلَّ دِمَاؤُهُمْ وَ قَتْلُهُمْ لِأَنَّ قَتْلَ الرِّجَالِ مُبَاحٌ فِی دَارِ الشِّرْکِ وَ کَذَلِکَ الْمُقْعَدُ مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ وَ الْأَعْمَی وَ الشَّیْخُ الْفَانِی لَیْسَ عَلَیْهِمْ جِزْیَةٌ لِأَنَّهُ لَا یُمْکِنُ قَتْلُهُمْ لِمَا نَهَی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَنْ قَتْلِ الْمُقْعَدِ وَ الْأَعْمَی وَ الشَّیْخِ الْفَانِی وَ الْمَرْأَةِ وَ الْوِلْدَانِ فِی دَارِ الْحَرْبِ فَمِنْ أَجْلِ ذَلِکَ رُفِعَتْ عَنْهُمُ الْجِزْیَةُ(1).
«14»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ حَفْصِ بْنِ غِیَاثٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله بِخَمْسَةِ أَسْیَافٍ فَسَیْفٌ عَلَی أَهْلِ الذِّمَّةِ قَالَ اللَّهُ وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً نَزَلَتْ فِی أَهْلِ الذِّمَّةِ ثُمَّ نَسَخَتْهَا أُخْرَی قَوْلُهُ قاتِلُوا الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لا بِالْیَوْمِ الْآخِرِ إِلَی وَ هُمْ صاغِرُونَ فَمَنْ کَانَ مِنْهُمْ فِی دَارِ الْإِسْلَامِ فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُمْ إِلَّا أَدَاءُ الْجِزْیَةِ أَوِ الْقَتْلُ وَ یُؤْخَذُ مَالُهُمْ وَ تُسْبَی ذَرَارِیُّهُمْ فَإِذَا قَبِلُوا الْجِزْیَةَ مَا حَلَّ لَنَا نِکَاحُهُمْ وَ لَا ذَبْحُهُمْ وَ لَا یُقْبَلُ مِنْهُمْ إِلَّا أَدَاءُ الْجِزْیَةِ أَوِ الْقَتْلُ (2).
«15»
م، [تفسیر الإمام علیه السلام] قَالَ الْإِمَامُ علیه السلام: وَدَّ کَثِیرٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ لَوْ یَرُدُّونَکُمْ مِنْ بَعْدِ إِیمانِکُمْ کُفَّاراً بِمَا یُورِدُونَهُ عَلَیْکُمْ مِنَ الشُّبَهِ حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ لَکُمْ بِأَنْ أَکْرَمَکُمْ بِمُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ وَ آلِهِمَا الطَّاهِرِینَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُمُ الْحَقُ بِالْمُعْجِزَاتِ الدَّالَّاتِ عَلَی صِدْقِ مُحَمَّدٍ وَ فَضْلِ عَلِیٍّ وَ آلِهِمَا الطَّیِّبِینَ مِنْ بَعْدُ فَاعْفُوا وَ اصْفَحُوا عَنْ جَهْلِهِمْ وَ قَابِلُوهُمْ بِحُجَجِ اللَّهِ وَ ادْفَعُوا بِهَا أَبَاطِیلَهُمْ حَتَّی یَأْتِیَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ فِیهِمْ بِالْقَتْلِ یَوْمَ فَتْحِ مَکَّةَ فَحِینَئِذٍ تُجْلُونَهُمْ مِنْ بَلَدِ مَکَّةَ وَ مِنْ جَزِیرَةِ الْعَرَبِ وَ لَا تُقِرُّونَ بِهَا کَافِراً(3).
«16»
کِتَابُ الْغَارَاتِ، لِإِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبَانٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ سَالِمٍ الْجُعْفِیِّ عَنِ الشَّعْبِیِّ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِذَا کُنْتُمْ
و اگر زنان جزیه ندهند ایشان را نمی توان کشت و چون نمی توان کشت، جزیه از ایشان نمی توان گرفت و اگر مردان ندهند و از دادن جزیه ابا کنند عهد و امان ایشان شکسته می شود و خون ایشان حلال می شود و واجب القتل می شوند زیرا که قتل مردان در دار الشرک حلال است. و نیز برزمین گیران اهل ذمه، نابینا، پیرمرد کهنسال جزیه نیست، زیرا نمی توان آنان را کشت، چرا که رسول خدا صلی الله علیه و آله از کشتن زمین گیر، نابینا، پیرمرد کهنسال و زنان و بچه های نابالغ در دارالحرب نهی کرده است به همین خاطر از پرداخت جزیه معاف شده اند.(4)
روایت 14
تفسیر العیاشی: جعفر بن محمد از پدرش روایت کرده که فرمود: همانا خداوند متعال محمد صلّی الله علیه و آله را به همراهی پنج شمشیر مبعوث گردانده است، شمشیری از آن ها به منظور استفاده از آن در مقابل اهل ذمّه نازل شده است، خداوند متعال فرموده است: «و قولوا للناس حسناً» {با مردم به نیکی سخن بگویید}، این آیه در مورد اهل ذمه نازل شده است، سپس این فرموده خداوند: «قاتلوا الذین لا یؤمنون بالله و بالیوم الآخر ... ..هم صاغرون» { با کسانی که به خدا و روز قیامت ایمان ندارند پیکار کنید ... تا با [کمالِ] خواری به دست خود جزیه دهند}، آن را نسخ کرده است. پس هر یک از آنان که در سرزمین اسلام حضور داشته باشد چیزی جز پرداخت جزیه یا کشته شدن از او پذیرفته نمی شود، و اموال آنان گرفته می شود و فرزندان آن ها به اسارت گرفته می شود، و هنگامی که پرداخت جزیه را بپذیرند، نکاح و خوردن گوشت حیوان ذبح شده دست آنان برای ما حلال نمی گردد، و چیزی جز پرداخت جزیه یا کشته شدن از آنان پذیرفته نیست.(5)
روایت 15
تفسیر امام عسکری علیه السلام: امام عسکری علیه السلاه فرموده است: «ودّ کثیر من أهل الکتاب لو یردّونکم من بعد إیمانکم کفّراً» {بسیاری از اهل کتاب آرزو می کردند که شما را بعد از ایمانتان کافر گردانند}، به وسیله شبهاتی که بر شما عرضه می کنند؛ «حسداً من عند أنفسهم»{ از روی حسدی که در وجودشان بود} به خاطر حسادتی که به شما دارند زیرا به واسطه محمد و علی و اهل بیت مطهر ایشان علیهم السلام، شما را گرامی داشته است «من بعد ما تبیّن لهم الحق» {پس از اینکه حق برایشان آشکار شد} با معجزاتی که پس از آن، بر راستیِ محمد و فضیلت علی و اهل بیت مطهر ایشان دلالت می کردند، «فاعفوا و اصفحوا» {پس عفو کنید و درگذرید} از جهل آنان، و با استناد به حجت های الهی با آنان روبه رو شوید و افکار باطل شان را دفع نمایید، «حتّی یأتی الله بأمره» { تا خدا فرمان خویش را بیاورد} در مورد آنان امر به کشتن شان در روز فتح مکه، پس در آن هنگام شما آنان را از سرزمین مکه و جزیرة العرب کوچ شان خواهید داد و هیچ کافری را در آن ساکن نخواهید کرد.(6)
روایت 16
کتاب الغارات: از امام علی علیه السلام روایت شده که رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: هنگامی که
وَ إِیَّاهُمْ فِی طَرِیقٍ فَأَلْجِئُوهُمْ إِلَی مَضَایِقِهِ وَ صَغِّرُوا بِهِمْ کَمَا صَغَّرَ اللَّهُ بِهِمْ فِی غَیْرِ أَنْ تَظْلِمُوا.
«17»
کِتَابُ الْإِمَامَةِ وَ التَّبْصِرَةِ، عَنْ هَارُونَ بْنِ مُوسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: شَرُّ الْیَهُودِ یَهُودُ بَیْسَانَ وَ شَرُّ النَّصَارَی نَصَارَی نَجْرَانَ (1).
أبواب الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر و ما یتعلق بهما من الأحکام
باب 1 وجوب الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر و فضلهما
الآیات
اشارة
آل عمران: وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (2)
با آنان در یک مسیر قرار گرفتید، آنان را در تنگناهای آن قرار داده و خوارشان گردانید بدون اینکه در موردشان ستمی روا دارید، آن گونه که خداوند آنان را خوار گرداند.
روایت 17
کتاب الإمامة و التبصرة: امام صادق از پدرش از پدرانش علیهم السلام روایت کرده که پیامبر صلّی الله علیه و آله فرمود: بدترین یهودیان، یهودیان بیسان هستند و بدترین مسیحیان، مسیحیان نجران.(3)
امر به معروف و نهی از منکر و احکام مربوط به آن
باب اول : وجوب امر به معروف و نهی از منکر و فضیلت آن
آیات
{ باید از میان شما گروهی [مردم را] به نیکی دعوت کنند و به کار شایسته وادارند و از زشتی بازدارند و آنان همان رستگارانند}.
1) بیسان: مدینة بالاردن بالغور الشامیّ بین حوران و فلسطین( و نجران) من مخالیف الیمن من ناحیة مکّة، و بها کان خبر الاخدود و إلیها تنسب کعبة نجران و کانت ربیعة بها أساقفة مقیمون منهم السیّد و العاقب اللذین جاءا الی النبیّ صلّی اللّه علیه و آله فی أصحابهما و دعاهم الی المباهلة فخرج الیهم فی أهل بیته خاصّة: علی و فاطمة و الحسن و الحسین علیهم السلام و أنزل اللّه تعالی فی ذلک قرآنا یتلی الی یوم القیامة و ذلک قوله تعالی( فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکاذِبِینَ).
2) سورة آل عمران: 104.
3) . بیسان: شهری در اردن در غور شام بین حوران و فلسطین، نجران: از توابع یمن از جانب مکه.
4) . آل عمران / 104
و قال تعالی: کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ(1)
و قال سبحانه: یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُسارِعُونَ فِی الْخَیْراتِ وَ أُولئِکَ مِنَ الصَّالِحِینَ (2)
النساء: فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ عِظْهُمْ وَ قُلْ لَهُمْ فِی أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِیغاً(3)
المائدة: لَوْ لا یَنْهاهُمُ الرَّبَّانِیُّونَ وَ الْأَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَ أَکْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ ما کانُوا یَصْنَعُونَ (4)
و قال تعالی: کانُوا لا یَتَناهَوْنَ عَنْ مُنکَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ ما کانُوا یَفْعَلُونَ (5)
الأنعام: وَ إِذا رَأَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیاتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ وَ إِمَّا یُنْسِیَنَّکَ الشَّیْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّکْری مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ وَ ما عَلَی الَّذِینَ یَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَیْ ءٍ وَ لکِنْ ذِکْری لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا وَ ذَکِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما کَسَبَتْ لَیْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِیٌّ وَ لا شَفِیعٌ (6)
و قال تعالی: ثُمَّ ذَرْهُمْ فِی خَوْضِهِمْ یَلْعَبُونَ (7)
و قال: فَذَرْهُمْ وَ ما یَفْتَرُونَ (8)
الأعراف: یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ(9)
و قال تعالی: فی قصة أصحاب السبت وَ إِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِکُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِیداً قالُوا مَعْذِرَةً إِلی رَبِّکُمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ فَلَمَّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ أَنْجَیْنَا الَّذِینَ یَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَ أَخَذْنَا الَّذِینَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئِیسٍ بِما کانُوا یَفْسُقُونَ (10)
{شما بهترین امتی هستید که برای مردم پدیدار شده اید به کار پسندیده فرمان می دهید و از کار ناپسند بازمی دارید}.
{از کار ناپسند باز می دارند و در کارهای نیک شتاب می کنند و آنان از شایستگانند}.
{پس از آنان روی برتاب و[لی] پندشان ده و با آنها سخنی رسا که در دلشان [مؤثر] افتد بگوی}.
{چرا الهیون و دانشمندان آنان را از گفتار گناه[آلود] و حرامخوارگی شان باز نمی دارند راستی چه بد است آنچه انجام می دادند}.
{[و] از کار زشتی که آن را مرتکب می شدند یکدیگر را بازنمی داشتند راستی چه بد بود آنچه می کردند}.
{و چون ببینی کسانی [به قصد تخطئه] در آیات ما فرو می روند از ایشان روی برتاب تا در سخنی غیر از آن درآیند و اگر شیطان تو را [در این باره] به فراموشی انداخت پس از توجه [دیگر] با قوم ستمکار منشین، و چیزی از حساب آنان [=ستمکاران] بر عهده کسانی که پروا[ی خدا] دارند نیست لیکن تذکر دادن [لازم] است باشد که [از استهزا] پرهیز کنند، و کسانی را که دین خود را به بازی و سرگرمی گرفتند و زندگی دنیا آنان را فریفته است رها کن و [مردم را] به وسیله این [قرآن] اندرز ده مبادا کسی به [کیفر] آنچه کسب کرده به هلاکت افتد در حالی که برای او در برابر خدا یاری و شفاعتگری نباشد}.
{آنگاه بگذار تا در ژرفای [باطل] خود به بازی [سرگرم] شوند}.
{ پس آنان را با آنچه به دروغ می سازند واگذار}.
{آنان را به کار پسندیده فرمان می دهد و از کار ناپسند باز می دارد}.
{و آنگاه که گروهی از ایشان گفتند برای چه قومی را که خدا هلاک کننده ایشان است یا آنان را به عذابی سخت عذاب خواهد کرد پند می دهید گفتند تا معذرتی پیش پروردگارتان باشد و شاید که آنان پرهیزگاری کنند، پس هنگامی که آنچه را بدان تذکر داده شده بودند از یاد بردند کسانی را که از [کار] بد باز می داشتند نجات دادیم و کسانی را که ستم کردند به سزای آنکه نافرمانی می کردند به عذابی شدید گرفتار کردیم}.
1) سورة آل عمران: 110.
2) سورة آل عمران: 114.
3) سورة النساء: 63.
4) سورة المائدة: 63.
5) سورة المائدة: 79.
6) سورة الأنعام: 68- 70.
7) سورة الأنعام: 91.
8) سورة الأنعام: 112.
9) سورة الأعراف: 157.
10) سورة الأعراف: 164- 165.
11) . آل عمران / 110
12) . آل عمران / 114
13) . نساء / 63
14) . مائده / 63
15) . مائده / 79
16) . انعام / 68 - 70
17) . انعام / 91
18) . انعام / 112
19) . اعراف / 157
20) . اعراف / 164 و 165
و قال تعالی: وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِینَ (1)
التوبة: الْمُنافِقُونَ وَ الْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ (2).
إلی قوله تعالی وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ(3)
هود: فَلَوْ لا کانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِکُمْ أُولُوا بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِی الْأَرْضِ إِلَّا قَلِیلًا مِمَّنْ أَنْجَیْنا مِنْهُمْ وَ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا ما أُتْرِفُوا فِیهِ وَ کانُوا مُجْرِمِینَ (4)
طه: اذْهَبا إِلی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغی فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشی قالا رَبَّنا إِنَّنا نَخافُ أَنْ یَفْرُطَ عَلَیْنا أَوْ أَنْ یَطْغی قالَ لا تَخافا إِنَّنِی مَعَکُما أَسْمَعُ وَ أَری (5)
و قال: وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاةِ(6)
الحج: الَّذِینَ إِنْ مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّکاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ(7)
لقمان: یا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ اصْبِرْ عَلی ما أَصابَکَ إِنَّ ذلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ(8)
التحریم: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ(9).
الأخبار
«1»
الْمَجَازَاتُ النَّبَوِیَّةُ، قَالَ صلی الله علیه و آله: الْمَعْرُوفُ وَ الْمُنْکَرُ خَلِیفَتَانِ یُنْصَبَانِ لِلنَّاسِ فَیَقُولُ الْمُنْکَرُ لِأَهْلِهِ إِلَیْکُمْ إِلَیْکُمْ وَ یَقُولُ الْمَعْرُوفُ لِأَهْلِهِ عَلَیْکُمْ عَلَیْکُمْ وَ مَا یَسْتَطِیعُونَ لَهُ إِلَّا لُزُوماً.
وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِینَ.(10)
{و به [کار] پسندیده فرمان ده، و از نادانان رُخ برتاب.}
{مردان و زنان دو چهره، [همانند] یکدیگرند. به کار ناپسند وامی دارند و از کار پسندیده باز می دارند.}
{و مردان و زنان با ایمان، دوستان یکدیگرند، که به کارهای پسندیده وا می دارند، و از کارهای ناپسند باز می دارند.}
فَلَوْ لا کانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِکُمْ أُولُوا بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِی الْأَرْضِ إِلَّا قَلِیلًا مِمَّنْ أَنْجَیْنا مِنْهُمْ وَ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا ما أُتْرِفُوا فِیهِ وَ کانُوا مُجْرِمِینَ.(13)
{پس چرا از نسلهای پیش از شما خردمندانی نبودند که [مردم را] از فساد در زمین باز دارند؟ جز اندکی از کسانی که از میان آنان نجاتشان دادیم. و کسانی که ستم کردند به دنبال ناز و نعمتی که در آن بودند رفتند، و آنان بزهکار بودند.}
اذْهَبا إِلی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغی * فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشی * قالا رَبَّنا إِنَّنا نَخافُ أَنْ یَفْرُطَ عَلَیْنا أَوْ أَنْ یَطْغی * قالَ لا تَخافا إِنَّنِی مَعَکُما أَسْمَعُ وَ أَری.(14)
{به سوی فرعون بروید که او به سرکشی برخاسته، و با او سخنی نرم گویید، شاید که پند پذیرد یا بترسد. آن دو گفتند: پروردگارا، ما می ترسیم که [او] آسیبی به ما برساند یا آنکه سرکشی کند. فرمود: مترسید، من همراه شمایم، می شنوم و می بینم.}
وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاةِ.(15)
{و کسان خود را به نماز فرمان ده.}
الَّذِینَ إِنْ مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّکاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ.(16)
{همان کسانی که چون در زمین به آنان توانایی دهیم، نماز برپا می دارند و زکات می دهند و به کارهای پسندیده وامی دارند، و از کارهای ناپسند باز می دارند.}
یا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ اصْبِرْ عَلی ما أَصابَکَ إِنَّ ذلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ.(17)
{ای پسرک من، نماز را برپا دار و به کار پسندیده وادار و از کار ناپسند باز دار، و بر آسیبی که بر تو وارد آمده است شکیبا باش. این [حاکی] از عزم [و اراده تو در] امور است.}
یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ.(18)
{ای کسانی که ایمان آورده اید، خودتان و کسانتان را از آتشی که سوخت آن، مردم و سنگهاست حفظ کنید.}
روایات
روایت 1
المجازات النبویة: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: معروف و منکر دو جانشین هستند که برای مردم گمارده می شوند. منکر به اهل خویش می گوید: دور شوید دور شوید! و معروف به اهل خویش می گوید: بشتابید! بشتابید!. و به آن(منکر) قادر نیستند مگر به طور لزوم.
1) سورة الأعراف: 199.
2) سورة التوبة: 67.
3) سورة التوبة: 71.
4) سورة هود: 116.
5) سورة طه: 46.
6) سورة طه: 132.
7) سورة الحجّ: 41.
8) سورة لقمان 17.
9) سورة التحریم: 6.
10) . اعراف / 199
11) . توبه / 67
12) . توبه / 71
13) . هود / 116
14) . طه /46 - 43
15) . طه / 132
16) . حج / 41
17) . لقمان / 17
18) . تحریم / 6
و هذا القول مجاز و المراد أن الله تعالی جعل للفعل المعروف علامات و علی الفعل المنکر أمارات و وعد علی فعل المعروف حلول دار النعیم و أوعد علی فعل المنکر خلود دار الجحیم فکان بین الأمرین الحجاز البین و الفرقان النیر فکان المعروف یدعو إلی فعله لما وعد علیه من الثواب و کذلک المنکر ینهی عن فعله لما وعد علیه من العقاب فلذلک قال علیه السلام فیقول المنکر لأهله إلیکم إلیکم علی طریق الاتساع و المجاز و قوله علیه السلام من بعد و ما یستطیعون له إلا لزوما المراد به أنهم مع قوارع النذر و صوادع الغیر و زواجر التحذیر و بوالغ الوعید لیتنازعون إلی فعله و یتسارعون إلی ورده و لیس المراد أنهم لا یستطیعون له إلا لزوما علی الحقیقة و إنما قیل ذلک علی طریق المبالغة فی صفتهم بالنزوع إلیه و الإصرار علیه کما یقول القائل ما أستطیع النظر إلی فلان أو لا أستطیع الاجتماع مع فلان إذا أراد المبالغة فی نفسه لشدة الإبغاض لذلک الإنسان و الاستثقال لرؤیته و النفور من مقاعدته و إن کان علی الحقیقة مستطیعا لذلک بصحة أدواته و التمکن من تصریف إراداته و لو لم یکن هؤلاء المذکورون فی الخبر قادرین علی الانفصال من فعل المنکر لما کانوا علی مواقعته مذمومین و بجریرته مطالبین و ذلک أوضح من أن نستقصی الکلام فیه و نستکثر من الحجاج علیه (1).
«2»
الْهِدَایَةُ،: الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیُ عَنِ الْمُنْکَرِ فَرِیضَتَانِ وَاجِبَتَانِ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی الْإِمْکَانِ عَلَی الْعَبْدِ أَنْ یُغَیِّرَ الْمُنْکَرَ بِقَلْبِهِ وَ لِسَانِهِ وَ یَدِهِ فَإِنْ لَمْ یَقْدِرْ عَلَیْهِ فَبِقَلْبِهِ وَ لِسَانِهِ فَإِنْ لَمْ یَقْدِرْ فَبِقَلْبِهِ.
«3»
وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: إِنَّمَا یُؤْمَرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ یُنْهَی عَنِ الْمُنْکَرِ مُؤْمِنٌ فَیَتَّعِظُ أَوْ جَاهِلٌ فَیَتَعَلَّمُ فَأَمَّا صَاحِبُ سَیْفٍ وَ سَوْطٍ فَلَا(2).
«4»
الْمَجَازَاتُ النَّبَوِیَّةُ، قَالَ علیه السلام لِأَصْحَابِهِ: لَتَأْمُرُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ لَتَنْهُنَّ عَنِ الْمُنْکَرِ أَوْ لَیَلْحِیَنَّکُمُ اللَّهُ کَمَا لَحَیْتُ عَصَایَ هَذِهِ لِعُودٍ فِی یَدِهِ. و فی هذا الکلام موضع استعارة و هو قوله علیه السلام أو لیلحینکم الله و المراد لیتنقصنکم الله فی النفوس و الأموال و لیصیبنکم بالمصائب العظام فتکونون کالأغصان التی جردت من أوراقها
این قول مجاز است و مراد از آن این است که خداوند تعالی برای عمل معروف و پسندیده نشانه هایی و بر عمل منکر و ناپسند نیز نشانه هایی قرار داده و بر انجام معروف وعده ورود به سرای نعیم و بر انجام منکر وعده جاودانگی در سرای جحیم را داده. در نتیجه بین این دو مسئله حائلی مشخص و حد فاصلی روشن است، معروف به کار خویش فرا می خواند به سبب وعده پاداشی که بر انجام آن داده شده و همین طور منکر نیز از کار خویش باز می دارد به سبب وعده کیفری که بر انجام آن داده شده، بدین روی حضرت ختمی مرتبت صلوات الله علیه و آله فرموده: منکر به اهل خویش می گوید: دور شوید! دور شوید! به طریق اتساع و مجاز و مراد از قول بعدی حضرت «و ما یستطیعون له إلا لزوما» این است که آنها با وجود انذارهای کوبنده و حوادث تغییر دهنده و هشدارهای بازدارنده و وعیدهای رسا، برای انجام آن با یکدیگر درگیر می شوند و برای وارد شدن به آن می شتابند و منظور این نیست که آنها حقیقتا نمی توانند آن را انجام دهند مگر به لزوم، بلکه این سخن به سبیل مبالغه در توصیف آنان به کشیده شدن به سوی انجام آن و اصرار بر آن گفته شده، چنانچه گوینده می گوید: نمی توانم به فلانی بنگرم یا نمی توانم با فلانی در یک جا جمع شوم، وقتی قصد مبالغه در شدت کینه ورزی خود به آن انسان و سنگینی دیدار او و بیزاری از هم نشینی با او را داشته باشد، هر چند که در حقیقت با ابزارهای صحیح و با تغییر اراده [و آراستن کلام] خود قادر به این کار باشد؛ و اگر کسانی که در این روایت ذکر شده اند قادر به دست کشیدن از کردار ناپسند نبودند نمی توانستند به سبب نزدیک شدن به آن مورد نکوهش قرار گیرند و به ارتکاب آن مؤاخذه شوند و این امر واضح تر از آن است که بخواهیم در مورد آن بحث کنیم و بیش از این برای آن دلیل و برهان بیاوریم.(3)
روایت 2
الهدایة: امر به معروف و نهی از منکر دو فریضه واجب از جانب خدای عزوجل هستند. بنده در صورت امکان باید منکر را با قلب و زبان و دست خویش انکار کند، پس اگر از عهده این کار بر نیامد با قلب و زبان خویش و اگر نتوانست با قلب خویش می باید آن را انکار کند.
روایت 3
امام صادق علیه السلام فرمود: همانا - دو کس - امر به معروف و نهی از منکر می شوند: یکی مؤمن که پند می گیرد و دیگری جاهل که می آموزد، ولی صاحب تازیانه و شمشیر، هرگز مورد امر و نهی قرار نمی گیرد!(4)
روایت 4
المجازات النبویة: حضرت علیه السلام به اصحاب خویش فرمود: قطعا به معروف دستور می دهید و از منکر باز می دارید یا اینکه خداوند پوستتان را بکند همچنان که من پوست چوب دسته عصای خویش را کندم.
در این کلام موضع استعاره ای وجود دارد و آن قول حضرت «أو لیلحینکم الله» است و مراد این است که به یقین خداوند جان و مال هایتان را خواهد گرفت و شما را به مصیبت های بزرگ دچار خواهد ساخت، در این هنگام چونان شاخه هایی می گردید که برگ هایشان فروریخته
و عریت من ألحیتها و ألیافها فصارت قضبانا مجردة و عیدانا مفردة و هم یقولون لمن جلف الزمان ماله أو سلبه أولاده و أعضاده قد لحاه الدهر لحی العصا لأن ما کان ینضم إلیه من ولدته و حفدته و یسبغ علیه من جلابیب نعمته بمنزلة اللحاء للقضیب و الورق للغصن الرطیب فإذا أخرج عن ذلک أجمع کان کالعود العاری و القضیب الذاوی (1).
«5»
لی، [الأمالی للصدوق] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مَالِکِ بْنِ عَطِیَّةَ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ: أَمَا إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ سَنَةٍ أَقَلَّ مَطَراً مِنْ سَنَةٍ وَ لَکِنَّ اللَّهَ یَضَعُهُ حَیْثُ یَشَاءُ إِنَّ اللَّهَ جَلَّ جَلَالُهُ إِذَا عَمِلَ قَوْمٌ بِالْمَعَاصِی صَرَفَ عَنْهُمْ مَا کَانَ قَدَّرَ لَهُمْ مِنَ الْمَطَرِ فِی تِلْکَ السَّنَةِ إِلَی غَیْرِهِمْ وَ إِلَی الْفَیَافِی وَ الْبِحَارِ وَ الْجِبَالِ وَ إِنَّ اللَّهَ لَیُعَذِّبُ الْجُعَلَ فِی جُحْرِهَا بِحَبْسِ الْمَطَرِ عَنِ الْأَرْضِ الَّتِی هِیَ بِمَحَلَّتِهَا لِخَطَایَا مَنْ بِحَضْرَتِهَا وَ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لَهَا السَّبِیلَ إِلَی مَسْلَکٍ سِوَی مَحَلَّةِ أَهْلِ الْمَعَاصِی .
قَالَ ثُمَّ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام فَاعْتَبِرُوا یَا أُولِی الْأَبْصَارِ ثُمَّ قَالَ وَجَدْنَا فِی کِتَابِ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا ظَهَرَ الزِّنَا کَثُرَ مَوْتُ الْفَجْأَةِ وَ إِذَا طُفِّفَ الْمِکْیَالُ أَخَذَهُمُ اللَّهُ بِالسِّنِینَ وَ النَّقْصِ وَ إِذَا مَنَعُوا الزَّکَاةَ مَنَعَتِ الْأَرْضُ بَرَکَاتِهَا مِنَ الزَّرْعِ وَ الثِّمَارِ وَ الْمَعَادِنِ کُلَّهَا وَ إِذَا جَارُوا فِی الْأَحْکَامِ تَعَاوَنُوا عَلَی الظُّلْمِ وَ الْعُدْوَانِ وَ إِذَا نَقَضُوا الْعُهُودَ سَلَّطَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ عَدُوَّهُمْ وَ إِذَا قَطَّعُوا الْأَرْحَامَ جُعِلَتِ الْأَمْوَالُ فِی أَیْدِی الْأَشْرَارِ وَ إِذَا لَمْ یَأْمُرُوا بِمَعْرُوفٍ وَ لَمْ یَنْهَوْا عَنْ مُنْکَرٍ وَ لَمْ یَتَّبِعُوا الْأَخْیَارَ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی سَلَّطَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ شِرَارَهُمْ فَیَدْعُو عِنْدَ ذَلِکَ خِیَارُهُمْ فَلَا یُسْتَجَابُ لَهُمْ (2).
«6»
فس، [تفسیر القمی] عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: إِنَّ أَوَّلَ مَا تُقْلَبُونَ إِلَیْهِ مِنَ الْجِهَادِ الْجِهَادُ بِأَیْدِیکُمْ ثُمَّ الْجِهَادُ بِقُلُوبِکُمْ فَمَنْ لَمْ یَعْرِفْ قَلْبُهُ مَعْرُوفاً وَ لَمْ یُنْکِرْ مُنْکَراً نُکِسَ قَلْبُهُ فَجُعِلَ أَسْفَلُهُ أَعْلَاهُ فَلَا یَقْبَلُ خَیْراً أَبَداً(3).
و پوست ها و الیافشان کنده شده و به شاخه هایی عریان و چوب هایی خالی تبدیل شده اند. اعراب به کسی که زمانه مالش را به تاراج برده یا فرزندان و یارانش را گرفته، می گویند: «قد لحاه الدهر لحی العصا [=روزگار پوستش را همچون پوست عصا کنده]» زیرا فرزندان و خدمتکارانی که بدو ملحق شده بودند و جامه نعمتی که به زندگانیش کشیده شده بود، به مثابه پوسته چوب و برگ شاخه تازه بود، که اگر اینها همه از او گرفته شود چونان چوبی عریان و شاخه ای خشک و پژمرده می گردد.(4)
روایت 5
امالی صدوق: امام باقر علیه السلام فرمود: سالی از سالی کم باران تر نیست ولی خدا آن را هر جا خواهد ببارد. به راستی چون مردمی نافرمانی کنند خدای جل جلاله آنچه باران برای آنها مقدر است در آن سال از آنها به دیگران گرداند و به بیابان ها و دریا و کوه ببارد، به راستی خدا سوسک را در سوراخش به خطای کسانی که در محل اویند، با حبس باران از آن مکان عذاب کند؛ چون می تواند از آنجا به محل دیگری که اهل معصیت نباشند، نقل مکان کند. سپس امام باقر علیه السلام فرمود: عبرت گیرید ای صاحبان بصیرت و فرمود: در کتاب علی علیه السلام یافتیم که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: چون زنا پدیدار شود مرگ ناگهانی فراوان گردد و چون کم فروشی شود خدا قحطی و کم زراعتی آرد و چون زکات ندهند زمین در زراعت و میوه و معادن برکت ندهد و چون به ناحق حکم کنند بر ستم و دشمنی همکاری کرده اند و چون پیمان بشکنند خدا دشمنشان را بر آنها مسلط کند و چون قطع رحم کنند خدا مال را به دست بدان دهد و چون امر به معروف و نهی از منکر نکنند و پیرو نیکان خاندان من نشوند خدا بدان آنها را بر آنها مسلط کند و نیکانشان دعا کنند و مستجاب نکند.(5)
روایت 6
تفسیر قمی: از امیر مؤمنان علیه السلام روایت شده که فرمود: اولین جهادی که به سوی آن برگردانده می شوید جهاد با دست است، سپس جهاد با قلب، کسی که قلبش معروفی نشناسد و منکری را انکار نکند قلبش وارونه می گردد و زیر و رو می شود و هرگز خیری را نخواهد پذیرفت.(6)
«7»
فس، [تفسیر القمی] أَبِی عَنِ الْأَصْبَهَانِیِّ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ فُضَیْلِ بْنِ عِیَاضٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْوَرِعِ فَقَالَ الَّذِی یَتَوَرَّعُ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ وَ یَجْتَنِبُ هَؤُلَاءِ الشُّبُهَاتِ وَ إِذَا لَمْ یَتَّقِ الشُّبُهَاتِ وَقَعَ فِی الْحَرَامِ وَ هُوَ لَا یَعْرِفُهُ وَ إِذَا رَأَی الْمُنْکَرَ وَ لَمْ یُنْکِرْهُ وَ هُوَ یَقْدِرُ عَلَیْهِ فَقَدْ أَحَبَّ أَنْ یُعْصَی اللَّهُ وَ مَنْ أَحَبَّ أَنْ یُعْصَی اللَّهُ فَقَدْ بَارَزَ اللَّهَ بِالْعَدَاوَةِ وَ مَنْ أَحَبَّ بَقَاءَ الظَّالِمِینَ فَقَدْ أَحَبَّ أَنْ یُعْصَی اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی حَمِدَ نَفْسَهُ عَلَی هَلَاکِ الظَّالِمِینَ فَقَالَ فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِینَ ظَلَمُوا وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ (1).
«8»
مع، [معانی الأخبار] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْأَصْبَهَانِیِّ: مِثْلَهُ (2).
«9»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ ابْنِ عِیَاضٍ: مِثْلَهُ (3).
«10»
فس، [تفسیر القمی] أَبِی عَنْ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَزْدِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ: أَیُّهَا النَّاسُ اومُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ فَإِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ لَمْ یُقَرِّبَا أَجَلًا وَ لَمْ یُبَاعِدَا رِزْقاً فَإِنَّ الْأَمْرَ یَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ إِلَی الْأَرْضِ کَقَطْرِ الْمَطَرِ فِی کُلِّ یَوْمٍ إِلَی کُلِّ نَفْسٍ بِمَا قَدَّرَ اللَّهُ لَهَا مِنْ زِیَادَةٍ أَوْ نُقْصَانٍ فِی أَهْلٍ أَوْ مَالٍ أَوْ نَفْسٍ وَ إِذَا أَصَابَ أَحَدَکُمْ مُصِیبَةٌ فِی مَالٍ أَوْ نَفْسٍ وَ رَأَی عِنْدَ أَخِیهِ عَفْوَةً فَلَا تَکُونَنَّ لَهُ فِتْنَةً فَإِنَّ الْمَرْءَ الْمُسْلِمَ مَا لَمْ یَغْشَ دَنَاءَةً تَظْهَرُ وَ یَخْشَعُ لَهَا إِذَا ذُکِرَتْ وَ یُغْرَی بِهَا لِئَامُ النَّاسِ کَانَ کَالْیَاسِرِ الْفَالِجِ الَّذِی یَنْتَظِرُ إِحْدَی فَوْزَةٍ مِنْ قِدَاحِهِ تُوجِبُ لَهُ الْمَغْنَمَ وَ یُدْفَعُ عَنْهُ بِهَا المعزم- [الْمَغْرَمُ] کَذَلِکَ الْمَرْءُ الْمُسْلِمُ الْبَرِی ءُ مِنَ الْخِیَانَةِ وَ الْکَذِبِ یَنْتَظِرُ إِحْدَی الْحُسْنَیَیْنِ إِمَّا دَاعِیاً مِنَ اللَّهِ فَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ لَهُ وَ إِمَّا رِزْقاً مِنَ اللَّهِ فَهُوَ ذُو أَهْلٍ وَ مَالٍ وَ مَعَهُ دِینُهُ وَ حَسَبُهُ الْمَالُ وَ الْبَنُونَ حَرْثُ الدُّنْیَا وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ حَرْثُ الْآخِرَةِ وَ قَدْ یَجْمَعُهُمَا اللَّهُ لِأَقْوَامٍ (4).
روایت 7
تفسیر قمی: از فضیل بن فیاض روایت شده که از امام صادق علیه السلام در مورد پارسایی پرسش نمودم، حضرت فرمود: کسی که از محارم خداوند روی گرداند و از این شبهات دوری جوید پارساست و چون از شبهات نهراسد در حرام درافتد و حال آنکه خود نمی داند و چون منکر را بیند و آن را انکار نکند و حال آنکه بر انکار قادر باشد، در واقع دوست داشته نافرمانی خدا را کند و هر کس بخواهد نافرمانی خدا را کند قطعاً به دشمنی خداوند برخاسته و هر کس بقای ستمکاران را دوست بدارد در حقیقت دوست دار نافرمانی خداست. خداوند تبارک و تعالی نیز خود را به نابودی ستمکاران ستایش کرده و فرموده است: «فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِینَ ظَلَمُوا وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ»(5){پس ریشه آن گروهی که ستم کردند برکنده شد، و ستایش برای خداوند، پروردگار جهانیان است.}.(6)
روایت 8
معانی الأخبار: از اصبهانی نظیر آن روایت شده است.(7)
روایت 9
تفسیر عیاشی: از ابن عیاض نظیر آن روایت شده است.(8)
روایت 10
تفسیر قمی: بکر بن محمد ازدی گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام می فرمود: ای مردم! به کار پسندیده امر کنید و از کار ناپسند بازدارید، چرا که امر به معروف و نهی از منکر اجلی را نزدیک و روزی ای را دور نگردانند؛ زیرا امر الهی با زیادی یا نقصانی که خداوند در اهل یا مال یا جان مقدر فرموده، همچون قطره باران هر روز از آسمان به زمین به هر نفسی نازل می شود و چون یکی از شما به مصیبتی در مال یا جان دچار گشت و در برادرش زیادتی دید برای او فتنه نگردد؛ چرا که انسان مسلمان تا زمانی که به یک پستی و زشتکاری آلوده نشود که روشن گردد و چون نام آن برده شود از آن چشم فرو نهد و مردم پست را به واسطه آن پستی فریب دهد، همچون قمار بازی است که در قمار برنده است و در انتظار برد تیرهای خود است که این کار غنیمت را از برای آن واجب می گرداند و به سبب بردن کوشش[غرامت] را از او دفع می کند. و مثل همین قمارباز است مرد مسلمان که از خیانت و دروغ بری است و از جانب خداوند یکی از این دو حالت نیک را انتظار می کشد: یا خدا را می خواند که آنچه نزد خداست برای او بهتر است و یا از خدا روزی می طلبد پس ناگاه صاحب اهل و مال می شود در حالتی که دین و حسب او او با اوست؛ مال و اولاد کِشت این دنیایند، و عمل صالح کِشت آخرت است. و گاهی خداوند این دو کِشت را از برای گروهی جمع می فرماید.(9)
1) تفسیر علیّ بن إبراهیم ص 188.
2) معانی الأخبار ص 252 و الآیة فی سورة الأنعام: 44 و لیس فیه( الشبهات) و کذا توجد فی المصدر الآتی.
3) تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 360.
4) تفسیر علیّ بن إبراهیم ص 397.
5) . انعام / 45
6) . تفسیر علیّ بن ابراهیم: 188
7) . معانی الأخبار: 252 و آیه آن در سوره انعام / 44 است.
8) . تفسیر عیاشی 1 : 360
9) . تفسیر علی بن ابراهیم: 397
«11»
ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر عَلِیُّ بْنُ النُّعْمَانِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ یَحْیَی بْنِ عَقِیلٍ عَنْ حَبَشِیٍّ کَذَا قَالَ: خَطَبَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ وَ ذَکَرَ ابْنَ عَمِّهِ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله فَصَلَّی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّهُ إِنَّمَا هَلَکَ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ بِحَیْثُ مَا عَمِلُوا مِنَ الْمَعَاصِی وَ لَمْ یَنْهَهُمُ الرَّبَّانِیُّونَ وَ الْأَحْبَارُ عَنْ ذَلِکَ فَإِنَّهُمْ لَمَّا تَمَادَوْا فِی الْمَعَاصِی نَزَلَتْ بِهِمُ الْعُقُوبَاتُ فَمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ سَاقَ الْحَدِیثَ إِلَی آخِرِهِ کَمَا مَرَّ(1).
«12»
فس، [تفسیر القمی] أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ قُلْتُ هَذِهِ نَفْسِی أَقِیهَا فَکَیْفَ أَقِی أَهْلِی قَالَ تَأْمُرُهُمْ بِمَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِهِ وَ تَنْهَاهُمْ عَمَّا نَهَاهُمُ اللَّهُ عَنْهُ فَإِنْ أَطَاعُوکَ کُنْتَ وَقَیْتَهُمْ وَ إِنْ عَصَوْکَ فَکُنْتَ قَدْ قَضَیْتَ مَا عَلَیْکَ (2).
«13»
ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر النَّضْرُ: مِثْلَهُ (3).
«14»
ب، [قرب الإسناد] هَارُونُ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ: کَیْفَ بِکُمْ إِذَا فَسَدَ نِسَاؤُکُمْ وَ فَسَقَ شُبَّانُکُمْ وَ لَمْ تَأْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ لَمْ تَنْهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ فَقِیلَ لَهُ وَ یَکُونُ ذَلِکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ نَعَمْ وَ شَرٌّ مِنْ ذَلِکَ کَیْفَ بِکُمْ إِذَا أَمَرْتُمْ بِالْمُنْکَرِ وَ نَهَیْتُمْ عَنِ الْمَعْرُوفِ قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ یَکُونُ ذَلِکَ قَالَ نَعَمْ وَ شَرٌّ مِنْ ذَلِکَ کَیْفَ بِکُمْ إِذَا رَأَیْتُمُ الْمَعْرُوفَ مُنْکَراً وَ الْمُنْکَرَ مَعْرُوفاً(4).
«15»
ب، [قرب الإسناد] بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ الْمَعْصِیَةَ إِذَا عَمِلَ
روایت 11
کتاب حسین بن سعید و النوادر: امیر المؤمنین علیه السلام خطبه ای ایراد فرمود و پس از حمد و ثنای خداوند پسر عموی بزرگوارش محمد صلی الله علیه و آله را یاد کرد و بر آن جناب درود فرستاد، سپس فرمود: اما بعد، کسانی که پیش از شما بودند به سبب گناهانی که مرتکب شده بودند هلاک گشتند و الهیّون و دانشمندان آنان را از این کار بازنداشتند. از آنجا که کارشان با معصیت به پایان رسید کیفرها بر آنان فرود آمد، پس امر به معروف و نهی از منکر کنید ... و حدیث را تا آخر آنچه گذشت ادامه داد.(5)
روایت 12
تفسیر قمی: ابو بصیر می گوید: از ابا عبدالله امام صادق علیه السلام درباره این قول خدای عزوجل: «قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ»(6)
{خودتان و کسانتان را از آتشی که سوخت آن، مردم و سنگ هاست حفظ کنید.} پرسش کردم و گفتم: من این نفس خود را حفظ می کنم، ولی چطور کسانم را حفظ کنم؟ فرمود: آنان را به آنچه خداوند بدان امرشان فرموده، دستور می دهی و از آنچه خداوند از آن بازشان داشته باز می داری، اگر از تو فرمان بردند آنان را حفظ کرده ای و اگر نافرمانیت کنند تو وظیفه خویش را انجام داده ای.(7)
روایت 13
کتاب حسین بن سعید و النوادر: نضر مثل آن را روایت کرده است.(8)
روایت 14
قرب الإسناد: از امام صادق از پدر بزرگوارش علیهما السلام روایت شده که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: چگونه می شوید اگر زنانتان بدکاره و جوانانتان نابکار گردند و شما به کار پسندیده امر نکنید و از کار ناپسند باز ندارید. عرض شد: چنین چیزی ممکن است ای رسول خدا؟ فرمود: آری و بدتر از آن، چه می کنید اگر به منکر امر کنید و از معروف باز دارید؟ گفتند: ای رسول خدا آیا چنین اتفاقی می افتد؟ فرمود: آری و بدتر از آن، چگونه هستید چون معروف را منکر ببینید و منکر را معروف؟(9)
روایت 15
قرب الإسناد: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: چون
1) کتاب الزهد للحسین بن سعید باب الامر بالمعروف و النهی عن المنکر ص 82( مخطوط).
2) تفسیر علیّ بن إبراهیم ص 688 و الآیة فی سورة التحریم 6.
3) کتاب الزهد باب الأدب و الحض علی الخیر ص 10( مخطوط).
4) قرب الإسناد ص 26.
5) . کتاب الزهد حسین بن سعید، باب امر به معروف و نهی از منکر : 82(نسخه خطی)
6) . تحریم / 6
7) . تفسیر علی بن ابراهیم: 688
8) . کتاب الزهد، باب الأدب و الحض علی الخیر: 10(نسخه خطی)
9) . قرب الإسناد: 26
بِهَا الْعَبْدُ سِرّاً لَمْ تَضُرَّ إِلَّا عَامِلَهَا وَ إِذَا عَمِلَ بِهَا عَلَانِیَةً وَ لَمْ یُغَیَّرْ عَلَیْهِ أَضَرَّتْ بِالْعَامَّةِ(1).
«16»
ب، [قرب الإسناد] بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام: أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ لَا یُعَذِّبُ الْعَامَّةَ بِذَنْبِ الْخَاصَّةِ إِذَا عَمِلَتِ الْخَاصَّةُ بِالْمُنْکَرِ سِرّاً مِنْ غَیْرِ أَنْ تَعْلَمَ الْعَامَّةُ فَإِذَا عَمِلَتِ الْخَاصَّةُ الْمُنْکَرَ جِهَاراً فَلَمْ یُغَیِّرْ ذَلِکَ الْعَامَّةُ اسْتَوْجَبَ الْفَرِیقَانِ الْعُقُوبَةَ مِنَ اللَّهِ (2).
«17»
ع، [علل الشرائع] أَبِی عَنِ الْحِمْیَرِیِّ: مِثْلَهُ (3).
«18»
ب، [قرب الإسناد] أَبُو الْبَخْتَرِیِّ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ: أُتِیَ عَلِیٌّ علیه السلام بِرَجُلٍ کَسَرَ طُنْبُوراً لِرَجُلٍ فَقَالَ بُعْداً(4).
«19»
ل، [الخصال] أَبِی عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ هَارُونَ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ قَالَ: سُئِلَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیه السلام عَنِ الْحَدِیثِ الَّذِی جَاءَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّ أَفْضَلَ الْجِهَادِ کَلِمَةُ عَدْلٍ عِنْدَ إِمَامٍ جَائِرٍ مَا مَعْنَاهُ قَالَ هَذَا عَلَی أَنْ یَأْمُرَهُ بِقَدْرِ مَعْرِفَتِهِ وَ هُوَ مَعَ ذَلِکَ یَقْبَلُ مِنْهُ وَ إِلَّا فَلَا(5).
«20»
ل، [الخصال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ یَحْیَی الطَّوِیلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّمَا یُؤْمَرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ یُنْهَی عَنِ الْمُنْکَرِ مُؤْمِنٌ فَیَتَّعِظُ أَوْ جَاهِلٌ فَیَتَعَلَّمُ فَأَمَّا صَاحِبُ سَوْطٍ وَ سَیْفٍ فَلَا(6).
«21»
ل، [الخصال] أَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیُ عَنِ الْمُنْکَرِ خَلْقَانِ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَمَنْ نَصَرَهُمَا أَعَزَّهُ اللَّهُ وَ مَنْ خَذَلَهُمَا خَذَلَهُ اللَّهُ (7).
«22»
ل، [الخصال] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنْ سَهْلٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ
بنده معصیت پنهانی کند تنها به مرتکب آن زیان می رساند و چون آشکارا آن را انجام دهد و کسی او را سرزنش نکند به عموم مردم زیان می رساند.(8)
روایت 16
قرب الإسناد: امام علی علیه السلام فرمود: ای مردم! اگر خواص منکر را پنهانی انجام دهند بی آنکه عوام به آن پی ببرند خداوند عموم مردم را به سبب گناه خواص عذاب نمی کند، اما اگر خواص منکر را آشکارا مرتکب شود و عامه او را سرزنش نکند کیفر خداوند بر هر دو گروه واجب می شود.(9)
روایت 17
علل الشرائع: از حمیری نظیر همین روایت ذکر شده است.(10)
روایت 18
قرب الإسناد: از امام صادق علیه السلام از پدرش علیه السلام روایت شده که فرمود: مردی را خدمت امام علی علیه السلام آوردند که طنبور مردی را شکسته بود، حضرت فرمود: او را دور کنید که بی گناه است.(11)
روایت 19
الخصال: از ابن صدقه روایت شده است: از امام جعفر صادق علیه السلام در مورد معنای حدیثی که از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله روایت شده: «برترین جهاد گفتن کلمه عدالت در نزد حاکم ستمگر است» سؤال شد. حضرت فرمود: این به شرطی است که او را به اندازه شناختش امر کند و او با این وجود از او بپذیرد در غیر این صورت در مورد آن صدق نمی کند.(12)
روایت 20
الخصال: یحیی الطویل از امام صادق علیه السلام نقل می کند که فرمود: همانا - دو کس - امر به معروف و نهی از منکر می شوند: یکی مؤمن که پند می گیرد و دیگری جاهل که می آموزد، ولی صاحب تازیانه و شمشیر، هرگز!(13)
روایت 21
الخصال: امام باقر علیه السلام فرمود: امر به معروف و نهی از منکر دو بنده از بندگان خداوند عزوجل هستند، هر کس آن دو را یاری دهد خداوند او را عزت بخشد و هر کس آن دو را تنها بگذارد خداوند تنهایش بگذارد.(14)
روایت 22
الخصال:
1) قرب الإسناد ص 26.
2) قرب الإسناد ص 26.
3) علل الشرائع ص 522.
4) قرب الإسناد ص 26 و فیه- فقال بعدا-
5) الخصال ج 1 ص 6.
6) الخصال ج 1 ص 21.
7) نفس المصدر ج 1 ص 25 و أخرجه فی ثواب الأعمال ص 145.
8) . قرب الإسناد: 26
9) . قرب الإسناد: 26
10) . علل الشرائع: 522
11) . قرب الإسناد: 26
12) . الخصال 1 : 6
13) . الخصال 1 : 21
14) . الخصال 1 : 25، ثواب الأعمال : 145
عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ طَلْحَةَ الشَّامِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ فَلَمَّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ قَالَ کَانُوا ثَلَاثَةَ أَصْنَافٍ صِنْفٌ ائْتَمَرُوا وَ أَمَرُوا فَنَجَوْا وَ صِنْفٌ ائْتَمَرُوا وَ لَمْ یَأْمُرُوا فَمُسِخُوا ذَرّاً وَ صِنْفٌ لَمْ یَأْتَمِرُوا وَ لَمْ یَأْمُرُوا فَهَلَکُوا(1).
«23»
ل، [الخصال] الْعَطَّارُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ بَکْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: کَفَی بِالْمَرْءِ عَیْباً أَنْ یَنْظُرَ مِنَ النَّاسِ إِلَی مَا یَعْمَی عَنْهُ مِنْ نَفْسِهِ وَ یُعَیِّرَ النَّاسَ بِمَا لَا یَسْتَطِیعُ تَرْکَهُ وَ یُؤْذِیَ جَلِیسَهُ بِمَا لَا یَعْنِیهِ (2).
«24»
ل، [الخصال] مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَمَرَ بِمَعْرُوفٍ أَوْ نَهَی عَنْ مُنْکَرٍ أَوْ دَلَّ عَلَی خَیْرٍ أَوْ أَشَارَ بِهِ فَهُوَ شَرِیکٌ وَ مَنْ أَمَرَ بِسُوءٍ أَوْ دَلَّ عَلَیْهِ أَوْ أَشَارَ بِهِ فَهُوَ شَرِیکٌ (3).
«25»
ع، [علل الشرائع](4)ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] أَبِی عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنِ الرَّیَّانِ بْنِ الصَّلْتِ قَالَ: جَاءَ قَوْمٌ بِخُرَاسَانَ إِلَی الرِّضَا علیه السلام فَقَالُوا إِنَّ قَوْماً مِنْ أَهْلِ بَیْتِکَ یَتَعَاطَوْنَ أُمُوراً قَبِیحَةً فَلَوْ نَهَیْتَهُمْ عَنْهَا فَقَالَ لَا أَفْعَلُ فَقِیلَ وَ لِمَ قَالَ لِأَنِّی سَمِعْتُ أَبِی علیه السلام یَقُولُ النَّصِیحَةُ خَشِنَةٌ(5).
«26»
ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عَبْدِ الْعَظِیمِ الْحَسَنِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ: دَخَلَ أَبِی علیه السلام عَلَی هَارُونَ الرَّشِیدِ وَ قَدِ استحفزه [اسْتَخَفَّهُ] الْغَضَبُ عَلَی رَجُلٍ فَقَالَ إِنَّمَا تَغْضَبُ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَلَا تَغْضَبْ بِأَکْثَرَ مِمَّا غَضِبَ لِنَفْسِهِ (6).
از ابو جعفر امام باقر علیه السلام روایت شده که درباره قول خدای عزوجل «فَلَمَّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ»(7){پس چون آنچه را که بدان پند داده شده بودند فراموش کردند.} [که مربوط به داستان اصحاب سبت از یهودی هاست] فرمود: آنها سه دسته بودند: دسته ای خود فرمان خدا را پذیرفتند و دیگران را هم امر به معروف کردند، آنها نجات یافتند، و دسته ای خود، فرموده خدا را پذیرفتند ولی دیگران را امر به معروف نکردند، آنها به صورت مورچه مسخ شدند، و دسته ای نه فرمان خدا را پذیرفتند و نه امر به معروف کردند، آنها هلاک شدند.(8)
روایت 23
الخصال: از امام صادق از پدرش علیهما السلام روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: برای مرد از نظر عیب بس است که عیب هایی را از مردم بشناسد که در خودش نمی شناسد و در مردم از چیزی شرم کند که خودش نتواند آن را ترک کند و همنشین خود را با چیزهای غیر مهم اذیت کند.(9)
روایت 24
الخصال: از امام صادق از پدران بزرگوارش علیهم السلام از امام علی علیه السلام روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس به معروفی فرا خواند یا از منکری باز دارد یا به کار نیکی راهنمایی یا اشاره کند در آن کار شریک است و هر کس به کردار زشتی فرا خواند یا بدان رهنمون شود یا اشاره کند در آن کار شریک است.(10)
روایت 25
علل الشرائع(11)، عیون أخبار الرضا علیه السلام: از ریان بن صلت روایت شده که گفت: عده ای در خراسان به دیدار امام رضا علیه السلام آمدند و محضر مبارکش عرضه داشتند: گروهی از اهل بیت شما هستند که مرتکب کارهای زشت و قبیح می شوند، چرا ایشان را از آن کارها نهی نمی کنید؟ حضرت فرمود: این کار را انجام نمی دهم. محضرش عرض شد: برای چه؟ حضرت فرمود: از پدرم شنیدم که می فرمود: نصیحت دشوار و سخت است.(12)
روایت 26
عیون أخبار الرضا علیه السلام: از عبد العظیم حسنی از امام جواد علیه السلام از پدر بزرگوارشان حضرت رضا علیه السلام روایت شده که فرمود: پدرم موسی بن جعفر علیه السلام بر هارون الرشید وارد شد در حالی که هارون بر مردی خشم گرفته بود. حضرت بدو فرمود: اگر او را به جهت خدا غضب کرده ای، زیاد از آنچه بر خود غضب کرده است، غضب مکن.(13)
1) الخصال ج 1 ص 63 و فیه( وزا) بدل( ذرا).
2) الخصال ج 1 ص 69.
3) الخصال ج 1 ص 90.
4) علل الشرائع ص 581.
5) عیون أخبار الرضا علیه السلام ج 1 ص 290.
6) نفس المصدر ج 1 ص 292.
7) . انعام / 44
8) . الخصال 1 : 63 و در آن به جای «ذرّ: مورچه» «وزّ: مرغابی» ذکر شده است.
9) . الخصال 1 : 69
10) . الخصال 1 : 90
11) . علل الشرائع: 581
12) . عیون أخبار الرضا علیه السلام 1 : 290
13) . عیون أخبار الرضا علیه السلام 1 : 292
«27»
ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام]: فِیمَا کَتَبَ الرِّضَا علیه السلام لِلْمَأْمُونِ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیُ عَنِ الْمُنْکَرِ وَاجِبَانِ إِذَا أَمْکَنَ وَ لَمْ تَکُنْ خِیفَةٌ عَلَی النَّفْسِ (1).
«28»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] الْمُفِیدُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الشَّافِعِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَبِیبٍ عَنْ أَبِی طَاهِرٍ أَحْمَدَ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: کَانَ یُقَالُ لَا یَحِلُّ لِعَیْنٍ مُؤْمِنَةٍ تَرَی اللَّهَ یَعْصِی فَتَطْرِفُ حَتَّی تُغَیِّرَهُ (2).
«29»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْهَیْثَمِ عَنْ جَدِّهِ إِسْحَاقَ عَنْ أَبِیهِ بُهْلُولٍ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنِ الْوَصِینِ بْنِ عَطَاءٍ عَنْ عُمَیْرِ بْنِ هَانِی عَنْ جُنَادَةَ بْنِ أَبِی أُمَیَّةَ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: سَتَکُونُ فِتَنٌ لَا یَسْتَطِیعُ الْمُؤْمِنُ أَنْ یُغَیِّرَ فِیهَا بِیَدٍ وَ لَا لِسَانٍ فَقَالَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ وَ فِیهِمْ یَوْمَئِذٍ مُؤْمِنُونَ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَیَنْقُصُ ذَلِکَ مِنْ إِیمَانِهِمْ شَیْ ءٌ قَالَ لَا إِلَّا کَمَا یَنْقُصُ الْقَطْرُ مِنَ الصَّفَا إِنَّهُمْ یَکْرَهُونَهُ بِقُلُوبِهِمْ (3).
«30»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] بِإِسْنَادِ الْمُجَاشِعِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ قَالَ: لَا تَتْرُکُوا الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ فَیُوَلِّیَ اللَّهُ أُمُورَکُمْ شِرَارَکُمْ ثُمَّ تَدْعُونَ فَلَا یُسْتَجَابُ لَکُمْ دُعَاؤُکُمْ (4).
«31»
مع، [معانی الأخبار] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ هَارُونَ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَیُبْغِضُ الْمُؤْمِنَ الضَّعِیفَ الَّذِی لَا زَبْرَ لَهُ فَقَالَ هُوَ الَّذِی لَا یَنْهَی عَنِ الْمُنْکَرِ.
و وجدت بخط البرقی رحمه الله أن الزبر هو العقل فمعنی الخبر أن الله عز و جل یبغض الذی لا عقل له و قد قال قوم إنه عز و جل یبغض المؤمن الضعیف الذی لا زبر له و هو الذی لا یمتنع من إرسال الریح فی کل موضع فالأول أصح (5).
روایت 27
عیون أخبار الرضا علیه السلام: در نامه حضرت رضا علیه السلام به مأمون فرموده او: امر به معروف و نهی از منکر در صورت امکان و در صورتی که بیم از جان نرود واجب است.(6)
روایت 28
امالی شیخ طوسی: از حسن بن علی بن حسن از پدرش از جدش روایت شده که گفت: گفته می شد: جایز نیست چشم مؤمنی که می بیند خدا معصیت می شود برهم گذاشته شود تا زمانی که آن (معصیت) را تغییر دهد.(7)
روایت 29
امالی شیخ طوسی: از عبادة بن صامت از نبی اکرم صلی الله علیه و آله روایت شده که فرمود: فتنه هایی رخ خواهد داد که مؤمن نمی تواند با دست و زبان در آن تغییری ایجاد کند. علی بن ابی طالب علیه السلام عرض کرد: در چنین روزی در میان آنان مؤمنانی خواهند بود؟ فرمود: آری. حضرت عرض کرد: آیا این امر چیزی از ایمان ایشان کم می کند؟ حضرت ختمی مرتبت فرمود: نه، مگر آنچنان که قطره از سنگ سخت می کاهد، آنها قلباً از این امر اکراه دارند.(8)
روایت 30
امالی شیخ طوسی: از امیر المؤمنین صلوات الله علیه روایت شده که فرمود: امر به معروف و نهی از منکر را ترک مکنید، که - اگر چنین کنید - خداوند امورتان را به افراد شرور شما واگذار کند و آنگاه به درگاه حق تعالی دعا کنید و دعایتان مستجاب نگردد.(9)
روایت 31
معانی الأخبار: امام صادق از پدران بزرگوارش علیهم السلام روایت فرموده که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند تبارک و تعالی از مؤمنِ ناتوانی که عقل ندارد بیزار است. سپس فرمود: او کسی است که از منکر باز نمی دارد.
به دست خط برقی رحمه الله یافتم که زبر یعنی: عقل، و مفهوم روایت این است که خداوند عزوجل بیزار است از کسی که عقل ندارد و عده ای گفته اند که خداوند عزوجل از مؤمن ضعیفی که زبر ندارد بیزار است و او کسی است که از بیرون دادن باد در هر مکانی ابا ندارد که معنای اول صحیح تر است.(10)
1) نفس المصدر ج 2 ص 125.
2) أمالی الطوسیّ ج 1 ص 54 و لیس فیه( یقال).
3) نفس المصدر ج 2 ص 88.
4) نفس المصدر ج 2 ص 136 ضمن حدیث.
5) معانی الأخبار ص 344.
6) . عیون أخبار الرضا علیه السلام 2 : 125
7) . امالی طوسی 1 : 54 و در این کتاب عبارت (گفته می شود) موجود نیست.
8) . امالی طوسی 2 : 88
9) . امالی طوسی 2 : 136، در ضمن حدیثی ذکر شده است.
10) . معانی الأخبار: 344
«32»
ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْخُرَاسَانِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَیُّمَا نَاشٍ نَشَأَ فِی قَوْمٍ ثُمَّ لَمْ یُؤَدَّبْ عَلَی مَعْصِیَةٍ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَوَّلَ مَا یُعَاقِبُهُمْ فِیهِ أَنْ یَنْقُصَ مِنْ أَرْزَاقِهِمْ (1).
«33»
ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَرَفَةَ قَالَ سَمِعْتُ الرِّضَا علیه السلام یَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِذَا تَرَکَتْ أُمَّتِی الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ فَلْیُؤَذِّنْ بِوِقَاعٍ مِنَ اللَّهِ جَلَّ اسْمُهُ (2).
«34»
ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا أَقَرَّ قَوْمٌ بِالْمُنْکَرِ بَیْنَ أَظْهُرِهِمْ لَا یُغَیِّرُونَهُ إِلَّا أَوْشَکَ أَنْ یَعُمَّهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِعِقَابٍ مِنْ عِنْدِهِ (3).
«35»
ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْقَاسِمِ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ الْمَعْصِیَةَ إِذَا عَمِلَ بِهَا الْعَبْدُ سِرّاً لَمْ تُضِرَّ إِلَّا عَامِلَهَا وَ إِذَا عَمِلَ بِهَا عَلَانِیَةً وَ لَمْ یُغَیَّرْ عَلَیْهِ أَضَرَّتِ الْعَامَّةَ .
قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیه السلام وَ ذَلِکَ أَنَّهُ یُذِلُّ بِعَمَلِهِ دِینَ اللَّهِ وَ یَقْتَدِی بِهِ أَهْلُ عَدَاوَةِ اللَّهِ (4).
«36»
ثو، [ثواب الأعمال] بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام: أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَا یُعَذِّبُ الْعَامَّةَ بِذَنْبِ الْخَاصَّةِ إِذَا عَمِلَتِ الْخَاصَّةُ بِالْمُنْکَرِ سِرّاً مِنْ غَیْرِ أَنْ تَعْلَمَ الْعَامَّةُ فَإِذَا عَمِلَتِ الْخَاصَّةُ بِالْمُنْکَرِ جِهَاراً فَلَمْ یُغَیِّرْ ذَلِکَ الْعَامَّةُ اسْتَوْجَبَ الْفَرِیقَانِ الْعُقُوبَةَ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ قَالَ لَا یَحْضُرَنَّ أَحَدُکُمْ رَجُلًا یَضْرِبُهُ سُلْطَانٌ جَائِرٌ ظُلْماً وَ عُدْوَاناً وَ لَا مَقْتُولًا وَ لَا مَظْلُوماً إِذَا لَمْ یَنْصُرْهُ لِأَنَّ نُصْرَةَ الْمُؤْمِنِ عَلَی الْمُؤْمِنِ فَرِیضَةٌ وَاجِبَةٌ إِذَا هُوَ حَضَرَهُ وَ الْعَافِیَةُ أَوْسَعُ مَا لَمْ تُلْزِمْکَ الْحُجَّةُ الْحَاضِرَةُ قَالَ:
روایت 32
ثواب الأعمال: از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: هر جوان و نوجوانی که در میان افراد خانواده و آشنایان خود بزرگ شود، و به خاطر گناهی که از او سر می زند توسط آنان، نکوهش و مجازات نگردد، خداوند عزوجل نخستین مجازاتی که برایشان در نظر می گیرد، کاستن روزی آنهاست.(5)
روایت 33
ثواب الأعمال: محمد بن عرفه گوید: شنیدم که امام رضا علیه السلام می فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: چون امت من امر به معروف و نهی از منکر را ترک کند، بایستی آماده عذاب خداوند جلّ اسمه باشد.(6)
روایت 34
ثواب الأعمال: از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: هر گروهی که در برابر کار زشت و ناشایسته ای که در میان آنان رواج دارد سکوت کنند، یا آن انجام دهنده آن کار زشت را سرزنش نکنند، خداوند به زودی عذاب فراگیر خود را بر آنان فرود خواهد آورد.(7)
روایت 35
ثواب الأعمال: از امام جعفر صادق از پدرش علیهما السلام روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: تردیدی نیست که اگر بنده ای در پنهان - از اوامر و نواهی حق - نافرمانی کند، پی آمد و زیان آن تنها گریبان گیر خود او خواهد شد. ولی اگر آشکارا چنین کار ناشایسته ای را انجام دهد و مورد سرزنش مردم قرار نگیرد، آثار سوء ناشی از آن، دامنگیر عموم مردم و زیان آن فراگیر خواهد شد. سپس امام صادق علیه السّلام فرمود: و این بدین جهت است که او در واقع با این کار دین خدا را خوار و کوچک شمرده، و خود را در موقعیتی قرار داده است که دشمنان خدا از رفتار او پیروی کنند.(8)
روایت 36
ثواب الأعمال: با همین سند امام علی علیه السلام فرمود: ای مردم! مسلّما خداوند عزوجل عموم مردم را به خاطر افراد انگشت شماری که پنهانی گناه می کنند، بی آنکه عموم مردم از آن مطلع گردند، عذاب نفرماید، ولی اگر همان افراد انگشت شمار و ناچیز، آشکارا و در حضور مردم همان گناه را مرتکب گردند و مردم، آنان را به خاطر کار زشتی که می کنند مورد سرزنش قرار ندهند، هر دو گروه مستوجب کیفر و عذاب خداوند می گردند. نیز فرمود: هیچ یک از شما در حالی که سلطان از روی ستم و دشمنی، مردی را می زند، یا بیگناهی را می کشد و یا ستمدیده ای را آزار می کند، اگر در صدد دفاع از او نیستید در آنجا حضور پیدا نکنید، زیرا یاری رساندن مؤمن به مؤمن هنگامی که - در صحنه - حضور داشته باشد، واجب است، و سلامت و عافیت - برای شما- آسان تر است البته تا زمانی که حجت بر شما تمام شده باشد؛ و نیز فرمود:
وَ لَمَّا جُعِلَ التَّفَضُّلُ فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ جَعَلَ الرَّجُلُ مِنْهُمْ یَرَی أَخَاهُ عَلَی الذَّنْبِ فَیَنْهَاهُ فَلَا یَنْتَهِی فَلَا یَمْنَعُهُ ذَلِکَ أَنْ یَکُونَ أَکِیلَهُ وَ جَلِیسَهُ وَ شَرِیبَهُ حَتَّی ضَرَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ قُلُوبَ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ وَ نَزَلَ فِیهِ الْقُرْآنُ حَیْثُ یَقُولُ عَزَّ وَ جَلَ لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرائِیلَ عَلی لِسانِ داوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کانُوا یَعْتَدُونَ کانُوا لا یَتَناهَوْنَ عَنْ مُنکَرٍ فَعَلُوهُ إِلَی آخِرِ الْآیَتَیْنِ (1).
«37»
ف، [تحف العقول]: مِنْ کَلَامِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا فِی الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُرْوَی عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام اعْتَبِرُوا أَیُّهَا النَّاسُ بِمَا وَعَظَ اللَّهُ بِهِ أَوْلِیَاءَهُ مِنْ سُوءِ ثَنَائِهِ عَلَی الْأَحْبَارِ إِذْ یَقُولُ لَوْ لا یَنْهاهُمُ الرَّبَّانِیُّونَ وَ الْأَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَ قَالَ لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرائِیلَ إِلَی قَوْلِهِ لَبِئْسَ ما کانُوا یَفْعَلُونَ وَ إِنَّمَا عَابَ اللَّهُ ذَلِکَ عَلَیْهِمْ لِأَنَّهُمْ کَانُوا یَرَوْنَ مِنَ الظَّلَمَةِ الَّذِینَ بَیْنَ أَظْهُرِهِمُ الْمُنْکَرَ وَ الْفَسَادَ فَلَا یَنْهَوْنَهُمْ عَنْ ذَلِکَ رَغْبَةً فِیمَا کَانُوا یَنَالُونَ مِنْهُمْ وَ رَهْبَةً مِمَّا یَحْذَرُونَ وَ اللَّهُ یَقُولُ فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَ اخْشَوْنِ وَ قَالَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ فَبَدَأَ اللَّهُ بِالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ فَرِیضَةً مِنْهُ لِعِلْمِهِ بِأَنَّهَا إِذَا أُدِّیَتْ وَ أُقِیمَتْ اسْتَقَامَتِ الْفَرَائِضُ کُلُّهَا هَیِّنُهَا وَ صَعْبُهَا وَ ذَلِکَ أَنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ دُعَاءٌ إِلَی الْإِسْلَامِ مَعَ رَدِّ الْمَظَالِمِ وَ مُخَالَفَةِ الظَّالِمِ وَ قِسْمَةِ الْفَیْ ءِ وَ الْغَنَائِمِ وَ أَخْذِ الصَّدَقَاتِ مِنْ مَوَاضِعِهَا وَ وَضْعِهَا فِی حَقِّهَا.
ثُمَّ أَنْتُمْ أَیُّهَا الْعِصَابَةُ عِصَابَةٌ بِالْعِلْمِ مَشْهُورَةٌ وَ بِالْخَیْرِ مَذْکُورَةٌ وَ بِالنَّصِیحَةِ مَعْرُوفَةٌ وَ بِاللَّهِ فِی أَنْفُسِ النَّاسِ مَهَابَةٌ یَهَابُکُمُ الشَّرِیفُ وَ یُکْرِمُکُمُ الضَّعِیفُ وَ یُؤْثِرُکُمْ مَنْ لَا فَضْلَ لَکُمْ عَلَیْهِ وَ لَا یَدَ لَکُمْ عِنْدَهُ تَشْفَعُونَ فِی الْحَوَائِجِ إِذَا امْتَنَعَتْ مِنْ طُلَّابِهَا وَ تَمْشُونَ فِی الطَّرِیقِ بِهَیْبَةِ الْمُلُوکِ وَ کَرَامَةِ الْأَکَابِرِ أَ لَیْسَ کُلُّ ذَلِکَ إِنَّمَا نِلْتُمُوهُ بِمَا یُرْجَی عِنْدَکُمْ مِنَ الْقِیَامِ بِحَقِّ اللَّهِ وَ إِنْ کُنْتُمْ عَنْ أَکْثَرِ حَقِّهِ تُقَصِّرُونَ فَاسْتَخْفَفْتُمْ بِحَقِّ الْأَئِمَّةِ فَأَمَّا حَقَّ الضُّعَفَاءِ فَضَیَّعْتُمْ وَ أَمَّا حَقَّکُمْ بِزَعْمِکُمْ
هنگامی که در میان بنی اسرائیل رخوت و سستی پیدا شد، در چنین شرایطی مردی برادر ایمانی خود را در حال ارتکاب گناه می دید و او را از آن کار زشت باز می داشت ولی آن مرد همچنان به کار خود ادامه می داد، و این نصیحت ناپذیری مانع آن نمی شد که همان شخص پند دهنده، هم پیاله و همنشین و همسفره آن مرد گناهکار باشد!! تا آنکه خداوند - به مکافات این بی تفاوتی و عدم احساس مسئولیت - دل های آنان را نسبت به هم برگرداند و آنان را به دشمنی با یک دیگر واداشت، و این آیات را درباره آنها فرو فرستاد: «لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرائِیلَ عَلی لِسانِ داوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کانُوا یَعْتَدُونَ * کانُوا لا یَتَناهَوْنَ عَنْ مُنکَرٍ فَعَلُوهُ»(2){از میان فرزندان اسرائیل، آنان که کفر ورزیدند، به زبان داوود و عیسی بن مریم مورد لعنت قرار گرفتند. این [کیفر] به خاطر آن بود که عصیان ورزیده و [از فرمان خدا] تجاوز می کردند. [و] از کار زشتی که آن را مرتکب می شدند، یکدیگر را بازنمی داشتند.} تا انتهای دو آیه.(3)
روایت 37
تحف العقول: از کلام حسین بن علی صلوات الله علیهما در باره امر به معروف و نهی از منکر، که از امیر المؤمنین علیه السّلام نیز این حدیث نقل شده است:
ای مردم! از آنچه خدا دوستداران خود را بدان پند داده، پند گیرید؛ مانند بدگویی او از دانشمندان یهود، آنجا که فرماید: «لَوْ لا یَنْهاهُمُ الرَّبَّانِیُّونَ وَ الْأَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ»(4){چرا الهیّون و دانشمندان، آنان را از گفتار گناه[آلود]شان باز نمی دارند؟} و فرموده او: «لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرائِیلَ»(5){از میان فرزندان اسرائیل، آنان که کفر ورزیدند، مورد لعنت قرار گرفتند.} تا آنجا که می فرماید: «لَبِئْسَ ما کانُوا یَفْعَلُونَ»(6){راستی، چه بد بود آنچه می کردند.} همانا، خداوند آنان را مورد نکوهش قرار داده به خاطر اینکه اعمال زشت و فاسد ستمکارانی را که در میانشان بودند مشاهده می کردند ولی به طمع آنچه که از آنان بدیشان می رسید و از بیم اینکه در محذور واقع شوند آنان را از آن اعمال نهی نمی کردند، با اینکه خدا می فرماید: «فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَ اخْشَوْنِ »(7){و از مردم نترسید و از من بترسید.} و فرموده او: «الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ»(8){مردان و زنان با ایمان، دوستان یکدیگرند، که به کارهای پسندیده وامی دارند و از کارهای ناپسند باز می دارند.}
خدا به امر به معروف و نهی از منکر به عنوان یک فریضه از جانب خود آغاز سخن کرده؛ چرا که می دانست اگر این فریضه به اجرا درآید و برپا گردد، واجبات دیگر از هموار و دشوار برپا گردند؛ این به خاطر آن است که امر به معروف و نهی از منکر دعوت به اسلام است همراه با ردّ مظالم و مخالفت با ظالم و تقسیم بیت المال و غنائم جنگی و گرفتن صدقات از محلّ خود و صرف آن در مورد خود. سپس شما، ای گروه پرقدرت، افرادی هستید معروف به علم و دانش و نامدار به خوبی و خیرخواهی و به واسطه خدا در دل مردم عظمت یافتید، به طوری که شخص شریف از شما حساب می برد و شخص ضعیف شما را گرامی می دارد و آن کسی که پایه او با شما یکی است و حقّ نعمتی از شما بر گردن او نیست، شما را بر خود ترجیح می دهد. هر گاه حاجتمندان از دست یافتن به حاجت خود محروم شوند برای رسیدن به آن، شما را واسطه قرار می دهند. شما به هیبت فرمانروایان و بزرگواری بزرگان در راه گام بر می دارید. آیا همه این ها به این خاطر نیست که مردم به شما امید بسته اند تا به حقّ خدا قیام نمایید؟ و اگر شما در حقوق الهی کوتاهی نمایید به حقوق امامان بی اعتنایی نموده اید. امّا [با این کارتان] حقّ ناتوانان را ضایع کرده اید، ولی آنچه را که حقّ خود می پنداشتید به آن
فَطَلَبْتُمْ فَلَا مال [مَالًا] بَذَلْتُمُوهُ وَ لَا نَفْساً خَاطَرْتُمْ بِهَا لِلَّذِی خَلَقَهَا وَ لَا عَشِیرَةً عَادَیْتُمُوهَا فِی ذَاتِ اللَّهِ أَنْتُمْ تَتَمَنَّوْنَ عَلَی اللَّهِ جَنَّتَهُ وَ مُجَاوَرَةَ رُسُلِهِ وَ أَمَانَهُ مِنْ عَذَابِهِ.
لَقَدْ خَشِیتُ عَلَیْکُمْ أَیُّهَا الْمُتَمَنُّونَ عَلَی اللَّهِ أَنْ تَحُلَّ بِکُمْ نَقِمَةٌ مِنْ نَقِمَاتِهِ لِأَنَّکُمْ بَلَغْتُمْ مِنْ کَرَامَةِ اللَّهِ مَنْزِلَةً فُضِّلْتُمْ بِهَا وَ مَنْ یُعْرَفُ بِاللَّهِ لَا تُکْرِمُونَ وَ أَنْتُمْ بِاللَّهِ فِی عِبَادِهِ تُکْرَمُونَ وَ قَدْ تَرَوْنَ عُهُودَ اللَّهِ مَنْقُوضَةً فَلَا تَقْرَعُونَ وَ أَنْتُمْ لِبَعْضِ ذِمَمِ آبَائِکُمْ تَقْرَعُونَ وَ ذِمَّةُ رَسُولِ اللَّهِ مَحْقُورَةٌ وَ الْعُمْیُ وَ الْبُکْمُ وَ الزَّمِنُ فِی الْمَدَائِنِ مُهْمَلَةٌ لَا تَرْحَمُونَ وَ لَا فِی مَنْزِلَتِکُمْ تَعْمَلُونَ وَ لَا مِنْ عَمَلٍ فِیهَا تَعْتِبُونَ وَ بِالادِّهَانِ وَ الْمُصَانَعَةِ عِنْدَ الظَّلَمَةِ تَأْمَنُونَ کُلُّ ذَلِکَ مِمَّا أَمَرَکُمُ اللَّهُ بِهِ مِنَ النَّهْیِ وَ التَّنَاهِی وَ أَنْتُمْ عَنْهُ غَافِلُونَ وَ أَنْتُمْ أَعْظَمُ النَّاسِ مُصِیبَةً لِمَا غُلِبْتُمْ عَلَیْهِ مِنْ مَنَازِلِ الْعُلَمَاءِ لَوْ کُنْتُمْ تَسْمَعُونَ .
ذَلِکَ بِأَنَّ مَجَارِیَ الْأُمُورِ وَ الْأَحْکَامِ عَلَی أَیْدِی الْعُلَمَاءِ بِاللَّهِ الْأُمَنَاءِ عَلَی حَلَالِهِ وَ حَرَامِهِ فَأَنْتُمْ الْمَسْلُوبُونَ تِلْکَ الْمَنْزِلَةَ وَ مَا سُلِبْتُمْ ذَلِکَ إِلَّا بِتَفَرُّقِکُمْ عَنِ الْحَقِّ وَ اخْتِلَافِکُمْ فِی السُّنَّةِ بَعْدَ الْبَیِّنَةِ الْوَاضِحَةِ وَ لَوْ صَبَرْتُمْ عَلَی الْأَذَی وَ تَحَمَّلْتُمُ الْمَئُونَةَ فِی ذَاتِ اللَّهِ کَانَتْ أُمُورُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ تَرِدُ وَ عَنْکُمْ تَصْدُرُ وَ إِلَیْکُمْ تَرْجِعُ وَ لَکِنَّکُمْ مَکَّنْتُمُ الظَّلَمَةَ مِنْ مَنْزِلَتِکُمْ وَ أَسْلَمْتُمْ أُمُورَ اللَّهِ فِی أَیْدِیهِمْ یَعْمَلُونَ بِالشُّبُهَاتِ وَ یَسِیرُونَ فِی الشَّهَوَاتِ سَلَّطَهُمْ عَلَی ذَلِکَ فِرَارُکُمْ مِنَ الْمَوْتِ وَ إِعْجَابُکُمْ بِالْحَیَاةِ الَّتِی هِیَ مُفَارِقَتُکُمْ فَأَسْلَمْتُمُ الضُّعَفَاءَ فِی أَیْدِیهِمْ فَمِنْ بَیْنِ مُسْتَعْبَدٍ مَقْهُورٍ وَ بَیْنِ مُسْتَضْعَفٍ عَلَی مَعِیشَتِهِ مَغْلُوبٍ یَتَقَلَّبُونَ فِی الْمُلْکِ بِآرَائِهِمْ وَ یَسْتَشْعِرُونَ الْخِزْیَ بِأَهْوَائِهِمْ اقْتِدَاءً بِالْأَشْرَارِ وَ جُرْأَةً عَلَی الْجَبَّارِ فِی کُلِّ بَلَدٍ مِنْهُمْ عَلَی مِنْبَرِهِ خَطِیبٌ یَصْقَعُ فَالْأَرْضُ لَهُمْ شَاغِرَةٌ وَ أَیْدِیهِمْ فِیهَا مَبْسُوطَةٌ وَ النَّاسُ لَهُمْ خَوَلٌ لَا یَدْفَعُونَ یَدَ لَامِسٍ فَمِنْ بَیْنِ جَبَّارٍ عَنِیدٍ وَ ذِی سَطْوَةٍ عَلَی الضَّعَفَةِ شَدِیدٍ مُطَاعٍ لَا یَعْرِفُ الْمُبْدِئَ وَ الْمُعِیدَ فَیَا عَجَباً وَ مَا لِی لَا أَعْجَبُ وَ الْأَرْضُ مِنْ غَاشٍّ غَشُومٍ وَ مُتَصَدِّقٍ ظَلُومٍ وَ عَامِلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ بِهِمْ غَیْرِ رَحِیمٍ فَاللَّهُ الْحَاکِمُ فِیمَا فِیهِ تَنَازَعْنَا وَ الْقَاضِی بِحُکْمِهِ فِیمَا شَجَرَ بَیْنَنَا.
اللَّهُمَّ إِنَّکَ تَعْلَمُ أَنَّهُ لَمْ یَکُنْ مَا کَانَ مِنَّا تَنَافُساً فِی سُلْطَانٍ وَ لَا الْتِمَاساً مِنْ
دست یافته اید، بدون آن که مالی را بخشش نمایید یا جان خود را به خطر افکنید یا به خاطر خدا با گروهی درگیر شوید؛ [با این حال و وضع] آرزوی بهشت خدا و همجواری پیامبران و امان از عذاب الهی را دارید؟! ای کسانی که چنین آرزوهای رؤیائی را در سر می پرورانید بر شما می ترسم که انتقامی از انتقام های الهی بر سرتان فرود آید؛ زیرا شما در سایه بزرگواری خداوند به جایگاهی رسیده اید که بر دیگران برتری پیدا کرده اید؛ در حالی که خداشناسان را گرامی نمی دارید ولی شما به اذن خدا نزد بندگانش گرامی شده اید. اکنون می بینید پیمآنهای خدا شکسته می شود ولی ناراحت و هراسناک نمی شوید، در حالی که ننگ شکستن پیمآنهای پدرانتان را برنمی تابید؛ عهد و پیمان رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله خوار شده است. به نابینایان و لالان و زمین گیرشدگان در همه شهرها رحم و دلسوزی نمی کنید و از منزلت و موقعیّت خودتان برای کمک رساندن به آنان استفاده نمی کنید و کسی را هم که در این راه احساس وظیفه می کند و به آنان کمک می نماید مورد حمایت و کمک خود قرار نمی دهید و با چاپلوسی و سازش با ستمگران، امنیّت خود را فراهم می آورید. تمام این موارد از آن چیزهاست که خداوند بدان فرمان داده تا جلوگیری نمایید و به طور گروهی نهی از منکر کنید در حالی که شما از این فرمان [مهم] غافل شده اید. بیشترین مصیبت شامل حال شماست که نتوانستید جایگاه واقعی علما را حفظ نمایید و در این خصوص مغلوب شدید اگر گوش شنوا داشته باشید! این به خاطر آن است که راهکارها و اجرای امور و احکام به دست دانشمندان خداشناس است که بر حلال و حرام خدا امین هستند و این موقعیّت و منزلت از شما گرفته شده است و این از دست دادن موقعیّت به سبب آن است که شما در خصوص حقّ دچار تفرقه شدید و درباره راه و روش پیامبر صلّی اللَّه علیه و آله با وجود دلیل روشن، به اختلاف پرداختید، در حالی که اگر بر آزار شکیبا بودید و به خاطر خدا تحمّل به خرج می دادید، کارهایی را که خدا بر شما مقرّر داشته بود به شما بازمی گشت و از سوی شما در دسترس دیگران قرار می گرفت و داوری در احکام خدا را نزد شما می آوردند، ولی شما جایگاه و موقعیّت خود را به ستمکاران واگذاشتید و زمام کارهای خدا را به دست آنان سپردید و آنان هم به شبهات عمل کردند و در پی خواهش های نفسانی خود رفتند. آنچه موجب سلطه آنان بر این مقام شد، گریز شما از مرگ و شیفتگی تان به زندگی دنیوی بوده که سرانجام از شما جدا خواهد شد. شما با این روحیه و روش، ناتوانان را در چنگال این ستمکاران گرفتار کردید تا یکی برده وار سرکوفته باشد و دیگری بیچاره وار سرگرم تأمین آب و نان. فرمانروایان، خودسرانه مملکت را دستخوش حوادث ناخوشایند نمایند و رسوائی و ننگ هوسبازی را با پیروی کردن از تبهکاران و گستاخی بر خدای جبّار، بر خود هموار سازند. در هر شهری سخنور درباری بر منبر فراز دارند و همه سرزمین اسلام بدون دفاع زیر پایشان افتاده و دستشان بر انجام هر کاری در تمام آن سرزمین ها باز است و مردم برده وار بدون داشتن کمترین قدرت دفاع تحت فرمان آنهایند. برخی زورگو و کینه ورزند و بر ناتوان سخت می تازند و برخی فرمانروایی هستند که به خدا و قیامت اعتقادی ندارند. شگفتا! و چرا در شگفت نباشم که زمین در تصرّف مردی دغلباز و ستمکار و مالیات بگیری نابکار است که هیچ مهر و ترحّمی بر مؤمنان ندارد؛ پس خدا در این کشمکشی که ما داریم داوری خواهد کرد و به حکم قاطع خود در این مشاجره قضاوت خواهد نمود. بار خدایا! تو خود می دانی آنچه از ما سرزده رقابت برای دستیابی به سلطنت و قدرت و آرزو به
فُضُولِ الْحُطَامِ وَ لَکِنْ لِنُرِیَ الْمَعَالِمَ مِنْ دِینِکَ وَ نُظْهِرَ الْإِصْلَاحَ فِی بِلَادِکَ وَ یَأْمَنَ الْمَظْلُومُونَ مِنْ عِبَادِکَ وَ یُعْمَلَ بِفَرَائِضِکَ وَ سُنَّتِکَ وَ أَحْکَامِکَ فَإِنَّکُمْ إِلَّا تَنْصُرُونَا وَ تُنْصِفُونَا قَوِیَ الظَّلَمَةُ عَلَیْکُمْ وَ عَمِلُوا فِی إِطْفَاءِ نُورِ نَبِیِّکُمْ وَ حَسْبُنَا اللَّهُ وَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْنا وَ إِلَیْهِ أَنَبْنَا وَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ(1).
«38»
ف، [تحف العقول] عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی علیه السلام قَالَ: مَنْ شَهِدَ أَمْراً فَکَرِهَهُ کَانَ کَمَنْ غَابَ عَنْهُ وَ مَنْ غَابَ عَنْ أَمْرٍ فَرَضِیَهُ کَانَ کَمَنْ شَهِدَهُ (2).
«39»
ص، [قصص الأنبیاء علیهم السلام] بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ جَابِرٍ عَنِ الْبَاقِرِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ قَالَ قَالَ عَلِیٌّ عَلَیْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ: أَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی جَلَّتْ قُدْرَتُهُ إِلَی شُعَیْبٍ علیه السلام أَنِّی مُهْلِکٌ مِنْ قَوْمِکَ مِائَةَ أَلْفٍ أَرْبَعِینَ أَلْفاً مِنْ شِرَارِهِمْ وَ سِتِّینَ أَلْفاً مِنْ خِیَارِهِمْ فَقَالَ علیه السلام هَؤُلَاءِ الْأَشْرَارُ فَمَا بَالُ الْأَخْیَارِ فَقَالَ دَاهَنُوا أَهْلَ الْمَعَاصِی فَلَمْ یَغْضَبُوا لِغَضَبِی.
«40»
سن، [المحاسن] أَبِی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ وَ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّ رَجُلًا مِنْ خَثْعَمٍ جَاءَ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ لَهُ أَخْبِرْنِی مَا أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ فَقَالَ الْإِیمَانُ بِاللَّهِ قَالَ ثُمَّ مَا ذَا قَالَ صِلَةُ الرَّحِمِ قَالَ ثُمَّ مَا ذَا فَقَالَ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیُ عَنِ الْمُنْکَرِ(3).
«41»
ضا، [فقه الرضا علیه السلام] أَرْوِی عَنِ الْعَالِمِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنَّمَا هَلَکَ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ بِمَا عَمِلُوا مِنَ الْمَعَاصِی وَ لَمْ یَنْهَهُمُ الرَّبَّانِیُّونَ وَ الْأَحْبَارُ عَنْ ذَلِکَ إِنَّ اللَّهَ جَلَّ وَ عَلَا بَعَثَ مَلَکَیْنِ إِلَی مَدِینَةٍ لِیَقْلِبَاهَا عَلَی أَهْلِهَا فَلَمَّا انْتَهَیَا إِلَیْهَا وَجَدَا رَجُلًا یَدْعُو اللَّهَ وَ یَتَضَرَّعُ إِلَیْهِ فَقَالَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ أَ مَا تَرَی هَذَا الرَّجُلَ الدَّاعِیَ فَقَالَ لَهُ رَأَیْتُهُ وَ لَکِنْ أَمْضِی لِمَا أَمَرَنِی بِهِ رَبِّی فَقَالَ الْآخَرُ وَ لَکِنِّی لَا أُحْدِثُ شَیْئاً حَتَّی أَرْجِعَ فَعَادَ إِلَی رَبِّهِ فَقَالَ یَا رَبِّ إِنِّی انْتَهَیْتُ إِلَی الْمَدِینَةِ فَوَجَدْتُ عَبْدَکَ فُلَاناً یَدْعُو وَ
زیاد کردن کالای بی ارزش دنیا نبوده است، بلکه برای این بوده که نشانه های دین تو را افراشته سازیم و اصلاحات را در شهرهایت آشکار نماییم و امن و امان برای بندگان ستمدیده ات فراهم آوریم تا به واجبات و آداب و احکام تو عمل شود؛ پس اگر شما [علمای دین] ما را یاری نکنید و در حقّ ما انصاف ننمایید زیر سلطه ستمگران قرار می گیرید و آنان در خاموش ساختن نور پیامبرتان دست به کار می شوند. خداوند ما را کفایت کند که توکّل ما به اوست و به او روی می آوریم و بازگشت نیز به سوی او خواهد بود.(4)
روایت 38
تحف العقول: از امام جواد علیه السلام روایت شده که فرمود: هر کس کاری را ببیند و از آن بیزار باشد همچون کسی است که آن را ندیده و هر کس کاری را نبیند ولی به انجام آن راضی باشد همچون کسی است که آن را دیده است.(5)
روایت 39
قصص الأنبیا علیهم السلام: از امام باقر صلوات الله علیه روایت شده که امام علی علیه الصلاة و السلام فرمود: خدای متعال جلت قدرته به شعیب علیه السلام وحی کرد: من صد هزار نفر از قوم تو را عذاب می کنم، چهل هزار نفر از افراد شرور قوم و شصت هزار از افراد خوب آنها، شعیب گفت: خدایا بدان را عذاب می فرمایی؛ خوبان را چرا عذاب می کنی؟ خداوند فرمود: چون آنها با گنه کاران با ملایمت و نرمش رفتار کردند و از خشم و غضب من دچار خشم و غضب نشدند.
روایت 40
المحاسن: از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: مردی از خثعم به محضر رسول خدا صلی الله علیه و آله رسید و به حضرت عرض کرد: به من بگو بهترین اعمال کدام است؟ فرمود: ایمان به خداوند. گفت: سپس چه؟ فرمود: صله رحم. عرض کرد: سپس کدام؟ فرمود: امر به معروف و نهی از منکر.(6)
روایت 41
فقه الرضا علیه السلام: از امام موسی کاظم علیه السلام روایت شده که فرمود: به راستی که از پیشینیانتان آنان که مرتکب معاصی شده بودند هلاک شدند و ربانیون و احبار (پارسایان و بزرگان یهود) آنان را از کارشان باز نداشتند. خداوند جل و علا دو فرشته را به شهری مبعوث داشت تا شهر را بر سر اهل آن خراب کنند. وقتی به آن شهر رسیدند مردی را یافتند که خدا را می خواند و به درگاهش زاری و لابه می کرد، یکی از آن دو فرشته به رفیقش گفت: آیا این مرد دعاگو را نمی بینی؟ آن فرشته دیگر گفت: او را دیدم ولی من می روم تا امر پروردگار خویش را اجرا کنم. فرشته دیگر گفت: ولی من کاری نمی کنم تا زمانی که باز گردم. پس به سوی پروردگار خویش بازگشت و عرضه داشت: پروردگارا! من به آن شهر رفتم و بنده ات فلانی را دیدم که به درگاهت دعا
یَتَضَرَّعُ إِلَیْکَ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ امْضِ لِمَا أَمَرْتُکَ فَإِنَّ ذَلِکَ رَجُلٌ لَمْ یَتَغَیَّرْ وَجْهُهُ غَضَباً لِی قَطُّ(1).
«42»
وَ أَرْوِی: أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ الْعَالِمَ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ ناراً قَالَ یَأْمُرُهُمْ بِمَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ وَ یَنْهَاهُمْ عَمَّا نَهَاهُمُ اللَّهُ فَإِنْ أَطَاعُوا کَانَ قَدْ وَقَاهُمْ وَ إِنْ عَصَوْهُ کَانَ قَدْ قَضَی مَا عَلَیْهِ (2).
«43»
وَ رُوِیَ: أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ کَانَ یَخْطُبُ فَعَارَضَهُ رَجُلٌ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ حَدِّثْنَا عَنْ مَیِّتِ الْأَحْیَاءِ فَقَطَعَ الْخُطْبَةَ ثُمَّ قَالَ مُنْکِرٌ لِلْمُنْکَرِ بِقَلْبِهِ وَ لِسَانِهِ وَ یَدَیْهِ فَخِلَالَ الْخَیْرِ حَصَّلَهَا کُلَّهَا وَ مُنْکِرٌ لِلْمُنْکَرِ بِقَلْبِهِ وَ لِسَانِهِ وَ تَارِکٌ لَهُ بِیَدِهِ فَخَصْلَتَانِ مِنْ خِصَالِ الْخَیْرِ وَ مُنْکِرٌ لِلْمُنْکَرِ بِقَلْبِهِ وَ تَارِکٌ بِلِسَانِهِ وَ یَدِهِ فَخَلَّةً مِنْ خِلَالِ الْخَیْرِ حَازَ وَ تَارِکٌ لِلْمُنْکَرِ بِقَلْبِهِ وَ لِسَانِهِ وَ یَدِهِ فَذَلِکَ مَیِّتُ الْأَحْیَاءِ ثُمَّ عَادَ علیه السلام إِلَی خُطْبَتِهِ (3).
«44»
وَ نَرْوِی: أَنَّ رَجُلًا جَاءَ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ أَخْبِرْنِی مَا أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ فَقَالَ الْإِیمَانُ بِاللَّهِ قَالَ ثُمَّ مَا ذَا قَالَ ثُمَّ صِلَةُ الرَّحِمِ قَالَ ثُمَّ مَا ذَا قَالَ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیُ عَنِ الْمُنْکَرِ فَقَالَ الرَّجُلُ فَأَیُّ الْأَعْمَالِ أَبْغَضُ إِلَی اللَّهِ قَالَ الشِّرْکُ بِاللَّهِ قَالَ ثُمَّ مَا ذَا قَالَ قَطِیعَةُ الرَّحِمِ قَالَ ثُمَّ مَا ذَا قَالَ الْأَمْرُ بِالْمُنْکَرِ وَ النَّهْیُ عَنِ الْمَعْرُوفِ (4).
«45»
وَ نَرْوِی: أَنَّ صَبِیَّیْنِ تَوَثَّبَا عَلَی دِیکٍ فَنَتَفَاهُ فَلَمْ یَدَعَا عَلَیْهِ رِیشَهُ وَ شَیْخٌ قَائِمٌ یُصَلِّی لَا یَأْمُرُهُمْ وَ لَا یَنْهَاهُمْ قَالَ فَأَمَرَ اللَّهُ الْأَرْضَ فَابْتَلَعَتْهُ (5).
«46»
وَ أَرْوِی عَنِ الْعَالِمِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنَّمَا یَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَی عَنِ الْمُنْکَرِ مُؤْمِنٌ فَیَتَّعِظُ أَوْ جَاهِلٌ فَیَتَعَلَّمُ وَ أَمَّا صَاحِبُ سَیْفٍ وَ سَوْطٍ فَلَا(6).
«47»
نَرْوِی: حَسْبُ الْمُؤْمِنِ عَیْباً إِذَا رَأَی مُنْکَراً أَنْ لَا یُعْلَمَ مِنْ قَلْبِهِ أَنَّهُ لَهُ کَارِهٌ (7).
«48»
وَ أَرْوِی عَنِ الْعَالِمِ علیه السلام: أَنَّ اللَّهَ قَالَ وَیْلٌ لِلَّذِینَ یَجْتَلِبُونَ الدُّنْیَا بِالدِّینِ
و تضرع می کرد. خداوند عزوجل فرمود: برو و دستوری را که به تو داده بودم اجرا کن که چهره آن مرد هرگز در راه من خشمگین نشد.(8)
روایت 42
و روایت می کنم که مردی از امام موسی کاظم علیه السلام راجع به این قول خدای عزوجل «قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ ناراً»(9){خودتان و کسانتان را از آتش حفظ کنید.} سؤال کرد. حضرت فرمود: آنان را به آنچه خداوند بدان امرشان فرموده فرا می خواند و از آنچه خداوند بازشان داشته باز می دارد. اگر فرمان بردند آنان را [از آتش] حفظ کره و اگر نافرمانیش کنند آنچه را که بر گردنش بوده انجام داده است.(10)
روایت 43
و روایت شده که امیر المؤمنین صلوات الله علیه در حال ایراد سخنانی بود که مردی به محضر مبارک حضرت رسید و عرضه داشت: یا امیر المؤمنین درباره زندگان مرده برایمان بگو. پس حضرت خطبه را قطع نمود و سپس فرمود: گروهی، منکر را با قلب و زبان و دست انکار می کنند، آنان تمامی خصلت های نیکو را در خود گرد آورده اند. گروهی دیگر، منکر را با قلب و زبان انکار کرده، امّا دست به کاری نمی برند، پس چنین کسی دو خصلت از خصلت های نیکو را گرفته و دیگری را تباه کرده است. و بعضی منکر را تنها با قلب انکار کرده، و با دست و زبان خویش اقدامی ندارند، چنین افرادی یک خصلت از خصلت های نیکو را به دست آورده اند. و بعضی دیگر منکر را با قلب و زبان و دست رها ساخته اند که چنین کسی از آنان، مرده ای میان زندگان است. سپس حضرت علیه السلام به سخنرانی خود بازگشت.(11)
روایت 44
و روایت می کنیم که مردی به محضر رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و عرضه داشت: بفرمائید بهترین کارها چیست؟ حضرت پاسخ داد: ایمان به خدا. عرض کرد: سپس چه؟ فرمود: سپس صله رحم. عرض کرد: سپس کدام؟ فرمود: امر به معروف و نهی از منکر. سپس آن مرد گفت: کدام کارها نزد خداوند منفورتر است؟ فرمود: شرک به خداوند. عرضه داشت: سپس کدام؟ فرمود: قطع رحم. گفت: سپس چه؟ فرمود: امر به منکر و نهی از معروف.(12)
روایت 45
روایت می کنیم: دو پسر بچه خروسی را به چنگ آوردند و پرهایش را کندند و پری را در بدنش باقی نگذاشتند. پیرمردی هم در آن نزدیکی به نماز ایستاده بود و نه آنان را به آن کار وا می داشت و نه باز می داشت. گوید: پس خداوند به زمین دستور داد و او را بلعید.(13)
روایت 46
از امام موسی کاظم علیه السلام روایت شده که فرمود: همانا [دو کس] امر به معروف و نهی از منکر می شوند: یکی مؤمن که پند می گیرد و دیگری جاهل که می آموزد، ولی صاحب تازیانه و شمشیر، هرگز!(14)
روایت 47
روایت می کنیم: برای مؤمن از جهت عیب کافی است که چون منکری را ببیند دانسته نشود که قلباً از این کار بیزار است.(15)
روایت 48
از امام موسی کاظم علیه السلام روایت می کنم که خداوند فرمود: وای بر کسانی که دین را وسیله دست یافتن به دنیا قرار می دهند،
وَ وَیْلٌ لِلَّذِینَ یَقْتُلُونَ الَّذِینَ یَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ وَ وَیْلٌ لِلَّذِینَ إِذَا الْمُؤْمِنُ فِیهِمْ یَسِیرُ بِالْعَدْلِ یَعْتَدُونَ وَ عَلَیْهِ یَجْتَرُونَ وَ لَا یَهْتَدُونَ لَأُتِیحَنَّ لَهُمْ فِتْنَةً یُتْرَکُ الْحَکِیمُ فِیهِمْ حیرانا [حَیْرَانَ](1).
«49»
وَ نَرْوِی: مَنْ أَعْظَمُ النَّاسِ حَسْرَةً یَوْمَ الْقِیَامَةِ قَالَ مَنْ وَصَفَ عَدْلًا فَخَالَفَهُ إِلَی غَیْرِهِ (2).
«50»
وَ نَرْوِی: فِی قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی فَکُبْکِبُوا فِیها هُمْ وَ الْغاوُونَ قَالَ هُمْ قَوْمٌ وَصَفُوا بِأَلْسِنَتِهِمْ عَدْلًا ثُمَّ خَالَفُوهُ إِلَی غَیْرِهِ فَسُئِلَ عَنْ مَعْنَی ذَلِکَ فَقَالَ إِذَا وَصَفَ الْإِنْسَانُ عَدْلًا خَالَفَهُ إِلَی غَیْرِهِ فَرَأَی یَوْمَ الْقِیَامَةِ الثَّوَابَ الَّذِی هُوَ وَاصِفُهُ لِغَیْرِهِ عَظُمَتْ حَسْرَتُهُ (3).
«51»
مص، [مصباح الشریعة] قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: مَنْ لَمْ یَنْسَلِخْ عَنْ هَوَاجِسِهِ وَ لَمْ یَتَخَلَّصْ مِنْ آفَاتِ نَفْسِهِ وَ شَهَوَاتِهَا وَ لَمْ یَهْزِمِ الشَّیْطَانَ وَ لَمْ یَدْخُلْ فِی کَنَفِ اللَّهِ وَ أَمَانِ عِصْمَتِهِ لَا یَصْلُحُ لَهُ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیُ عَنِ الْمُنْکَرِ لِأَنَّهُ إِذَا لَمْ یَکُنْ بِهَذِهِ الصِّفَةِ فَکُلَّمَا أَظْهَرَ أَمْراً یَکُونُ حُجَّةً عَلَیْهِ وَ لَا یَنْتَفِعُ النَّاسُ بِهِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ وَ یُقَالُ لَهُ یَا خَائِنُ أَ تُطَالِبُ خَلْقِی بِمَا خُنْتَ بِهِ نَفْسَکَ وَ أَرْخَیْتَ عَنْهُ عِنَانَکَ (4).
«52»
رُوِیَ: أَنَّ ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِیَّ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَنْ هَذِهِ الْآیَةِ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ لا یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَیْتُمْ فَقَالَ علیه السلام وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ اصْبِرْ عَلَی مَا أَصَابَکَ حَتَّی إِذَا رَأَیْتَ شُحّاً مُطَاعاً وَ هَوًی مُتَّبَعاً وَ إِعْجَابَ کُلِّ ذِی رَأْیٍ بِرَأْیِهِ فَعَلَیْکَ بِنَفْسِکَ وَ دَعْ أَمْرَ الْعَامَّةِ وَ صَاحِبُ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ یَحْتَاجُ إِلَی أَنْ یَکُونَ عَالِماً بِالْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ فَارِغاً مِنْ خَاصَّةِ نَفْسِهِ عَمَّا یَأْمُرُهُمْ بِهِ وَ یَنْهَاهُمْ عَنْهُ نَاصِحاً لِلْخَلْقِ رَحِیماً رَفِیقاً بِهِمْ دَاعِیاً لَهُمْ بِاللُّطْفِ وَ
و وای بر کسانی که افرادی را که به عدالت امر می کنند، می کشند و وای بر کسانی که وقتی ببینند مؤمنی در میان آنها به عدالت عمل می کند به او تجاوز و گستاخی می کنند و هدایت نمی یابند، در میان ایشان فتنه ای پدید خواهم آورد که فرزانه شان را حیران کند.(5)
روایت 49
روایت می کنیم: [سؤال شد] چه کسی در روز قیامت بیشتر از همه مردم حسرت می خورد؟ فرمود: هر کس فردی را نصیحتی کند بعد از آن خود مخالفت کند به سوی غیر آن نصیحت.(6)
روایت 50
روایت می کنیم: درباره قول خدای تعالی «فَکُبْکِبُوا فِیها هُمْ وَ الْغاوُونَ»(7){پس آنها و همه گمراهان در آن [آتش] افکنده می شوند.} فرمود: آنها گروهی هستند که به زبان خویش نصیحتی کنند بعد از آن خود به سوی غیر آن نصیحت عدول کنند. درباره معنای آن سؤال شد، حضرت فرمود: چون انسان نصیحتی کند بعد از آن خود به سوی خلاف آن نصیحت باز گردد، در روز قیامت ثوابی را که برای دیگری توصیف می کرد ببیند و حسرتش عظیم گردد.(8)
روایت 51
مصباح الشریعة: امام صادق علیه السلام فرمود: کسی که از خیالات و خاطره های نفسانی بیرون نیامده و از آفت ها و شهوات نفس خود خلاص نشده است و شیطان را هنوز شکست نداده و در حمایت خداوند متعال و در محیط أمن و عصمت او داخل نشده است، برای امر به معروف و نهی از منکر نمودن صلاحیت ندارد؛ زیرا که این آدم چون واجد شرایط نیست، هر چه بگوید و هر امر و یا نهیی اظهار نماید به ضرر خود او تمام شده، و این اظهار خود حجت و دلیلی می شود بر خلاف و علیه او، و هرگز دیگران هم از او استفاده نمی کنند. خداوند متعال می فرماید: «أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ»(9){آیا مردم را به نیکی فرمان می دهید و خود را فراموش می کنید.} و به او گفته می شود: ای خیانت کار، آیا چیزی را که در آن موضوع به خود خیانت نموده، و زمام خود را در آن قسمت سست گرفته و آزاد گذاشتی، از مخلوقات من درخواست کرده و توقع داری!(10)
روایت 52
روایت شده است که ابو ثعبله خشنی از رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسید که تفسیر این آیه شریفه چیست؟ «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ لا یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَیْتُمْ»(11){ای کسانی که ایمان آورده اید، به خودتان بپردازید. هر گاه شما هدایت یافتید، آن کس که گمراه شده است به شما زیانی نمی رساند.} رسول اکرم صلی الله علیه و آله پاسخ داد: به معروف امر کن و از منکر نهی کن و به آنچه از ناملایمات به تو می رسد صبر کن، تا جایی که بر خورد کنی به افرادی که حرص شدید به دنیا و زینت های دنیوی داشته و پیروی سخت از هوی و هوس کرده و در عین حال مغرور و فریفته آراء و افکار خود باشند، در این صورت این وظیفه از عهده تو ساقط شده و بر تو است که متوجه اصلاح امور و تهذیب نفس خود بوده، و از امر به معروف و دعوت و نصیحت و موعظه به عامه خود داری کنی. و کسی که می خواهد امر به معروف کند، نیازمند است به موارد حلال و حرام دانا باشد، از خوی ها و صفات مخصوص خود صرف نظر کند، و موضوعاتی را که مورد امر و نهی قرار می دهد و احکام آنها را به آراء و صفات مخصوص خود مخلوط نکند، و در مقابل مردم با خیرخواهی و مهربانی و نرمی و مدارا رفتار کند، و دعوت به حق و امر و نهی با لطف و مهربانی و
حُسْنِ الْبَیَانِ عَارِفاً بِتَفَاوُتِ أَخْلَاقِهِمْ لِیُنَزِّلَ کُلًّا مَنْزِلَتَهُ بَصِیراً بِمَکْرِ النَّفْسِ وَ مَکَایِدِ الشَّیْطَانِ صَابِراً عَلَی مَا یَلْحَقُهُ لَا یُکَافِیهِمْ بِهَا وَ لَا یَشْکُو مِنْهُمْ وَ لَا یَسْتَعْمِلُ الْحَمِیَّةَ وَ لَا یَغْتَاظُ لِنَفْسِهِ مُجَرِّداً نِیَّتَهُ لِلَّهِ مُسْتَعِیناً بِهِ وَ مُبْتَغِیاً لِوَجْهِهِ فَإِنْ خَالَفُوهُ وَ جَفَوْهُ صَبَرَ وَ إِنْ وَافَقُوهُ وَ قَبِلُوا مِنْهُ شَکَرَ مُفَوِّضاً أَمْرَهُ إِلَی اللَّهِ نَاظِراً إِلَی عَیْبِهِ (1).
«53»
مص، [مصباح الشریعة] قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: أَحْسَنُ الْمَوَاعِظِ مَا لَا یُجَاوِزُ الْقَوْلُ حَدَّ الصِّدْقِ وَ الْفِعْلُ حَدَّ الْإِخْلَاصِ فَإِنَّ مَثَلَ الْوَاعِظِ وَ الْمَوْعُوظِ کَالْیَقْظَانِ وَ الرَّاقِدِ فَمَنِ اسْتَیْقَظَ عَنْ رَقْدَتِهِ وَ غَفْلَتِهِ وَ مُخَالَفَتِهِ وَ مَعَاصِیهِ صَلَحَ أَنْ یُوقِظَ غَیْرَهُ مِنْ ذَلِکَ الرُّقَادِ وَ أَمَّا السَّائِرُ فِی مَفَاوِزِ الِاعْتِدَاءِ وَ الْخَائِضُ فِی مَرَاتِعِ الْغَیِّ وَ تَرْکِ الْحَیَاءِ بِاسْتِحْبَابِ السُّمْعَةِ وَ الرِّیَاءِ وَ الشُّهْرَةِ وَ التَّصَنُّعِ فِی الْخَلْقِ الْمُتَزَیِّی بِزِیِّ الصَّالِحِینَ الْمُظْهِرُ بِکَلَامِهِ عُمَارَةَ بَاطِنِهِ وَ هُوَ فِی الْحَقِیقَةِ خَالٍ عَنْهَا قَدْ غَمَرَتْهَا وَحْشَةُ حُبِّ الْمَحْمَدَةِ وَ غَشِیَتْهَا ظُلْمَةُ الطَّمَعِ فَمَا أَفْتَنَهُ بِهَوَاهُ وَ أَضَلَّ النَّاسَ بِمَقَالِهِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ لَبِئْسَ الْمَوْلی وَ لَبِئْسَ الْعَشِیرُ وَ أَمَّا مَنْ عَصَمَهُ اللَّهُ بِنُورِ التَّأْیِیدِ وَ حُسْنِ التَّوْفِیقِ وَ طَهَّرَ قَلْبَهُ مِنَ الدَّنَسِ فَلَا یُفَارِقُ الْمَعْرِفَةَ وَ الْتُّقَی فَیَسْتَمِعُ الْکَلَامَ مِنَ الْأَصْلِ وَ یَتْرُکُ قَائِلَهُ کَیْفَ مَا کَانَ قَالَتِ الْحُکَمَاءُ خُذِ الْحِکْمَةَ وَ لَوْ مِنْ أَفْوَاهِ الْمَجَانِینِ قَالَ عِیسَی علیه السلام جَالِسُوا مَنْ تُذَکِّرُکُمُ اللَّهَ رُؤْیَتُهُ وَ لِقَاؤُهُ فَضْلًا عَنِ الْکَلَامِ وَ لَا تُجَالِسُوا مَنْ یُوَافِقُهُ ظَاهِرُکُمْ وَ یُخَالِفُهُ بَاطِنُکُمْ فَإِنَّ ذَلِکَ الْمُدَّعِی بِمَا لَیْسَ لَهُ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ فِی اسْتَفَادَتِکُمْ فَإِذَا لَقِیتَ مَنْ فِیهِ ثَلَاثَ خِصَالٍ فَاغْتَنِمْ رُؤْیَتَهُ وَ لِقَاءَهُ وَ مُجَالَسَتَهُ وَ لَوْ سَاعَةً فَإِنَّ ذَلِکَ یُؤَثِّرُ فِی دِینِکَ وَ قَلْبِکَ وَ عِبَادَتِکَ بَرَکَاتُهُ قَوْلُهُ لَا یُجَاوِزُ فِعْلَهُ وَ فِعْلُهُ لَا یُجَاوِزُ صِدْقَهُ وَ صِدْقُهُ لَا یُنَازِعُ رَبَّهُ فَجَالِسْهُ بِالْحُرْمَةِ وَ انْتَظِرِ الرَّحْمَةَ وَ الْبَرَکَةَ وَ احْذَرْ لُزُومَ الْحُجَّةِ عَلَیْکَ وَ رَاعِ وَقْتَهُ کَیْلَا تَلُومَهُ فَتَخْسَرَ وَ انْظُرْ إِلَیْهِ بِعَیْنِ فَضْلِ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ تَخْصِیصِهِ لَهُ وَ کَرَامَتِهِ إِیَّاهُ (2).
«54»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ أَ تَأْمُرُونَ
حسن گفتار و بیان خوش صورت گیرد، و تفاوت اخلاق اشخاص را در نظر گرفته، و هر کسی را مطابق مقام و درک او مورد توجه و خطاب قرار بدهد. به مکر و حیله های نفس و شیطان بینا و مطلع گردد، و در مقابل مخالفت و آزار دیگران متحمل و صابر شود و در صدد مجازات آنان نیامده و از آنان گله و شکایت نکرده و با خود پسندی و خود بینی و درشتخویی و تندی با آنان روبرو نشود. نیت خود را در این دعوت خالص و تنها برای خدا قرار داده و پیوسته از پروردگار متعال یاری درخواست نموده، و مطلوب و منظور او خدا باشد. پس اگر آنان مخالفت کرده و شروع به آزار و اذیت نمودند، شکیبایی پیشه کند. و اگر موافقت کرده و قبول نمودند، سپاسگزاری کرده، و شکر خدا را به جای آورد، و در همه حال امور خود را به خداوند متعال واگذار نموده، و به عیوب و نواقص خود متوجه باشد.(3)
روایت 53
مصباح الشریعة: امام صادق علیه السلام فرمود: بهترین موعظه ها آن است که گفتار در آن از حد راستی تجاوز نکرده و عمل از مرحله اخلاص بیرون نرود. زیرا واعظ و متعظ [موعظه کننده و شنونده موعظه] چون شخص بیدار و خوابیده هستند، پس کسی که از خواب غفلت و از گرفتاری خلاف و معصیت خویش خلاص شده است، می تواند دیگری را که مبتلا و گرفتار غفلت است از خواب غفلت بیدار کند. و اما شخصی که در بیابآنهای پرت و گمراه کننده سیر کرده و در چراگاه های انحراف و گمراهی و بی شرمی فرو رفته است چگونه می تواند دیگری را هدایت و بیدار نماید. و چنین افراد در اغلب موارد به منظور علاقه شدید به خود نمایی و شهرت طلبی و ظاهر سازی و آوازه خواهی اقدام به موعظه نمایند. آنان خود را به شکل و صورت صالحین در می آورند و پیوسته در کلمات خود به طهارت و تهذیب نفس تظاهر می کنند، در صورتی که در حقیقت از این معانی بی بهره هستند، و دل های آنان را وحشت علاقه به ستایش و اقبال مردم فرا گرفته و باطن آنان را تیرگی طمع پوشانیده است، چه قدر مفتون و فریفته هواپرستی است، و چه اندازه مردم به سبب گفتار او گمراه شده اند! خداوند عزوجل فرموده است: «لَبِئْسَ الْمَوْلی وَ لَبِئْسَ الْعَشِیرُ»(4){وه چه بد مولایی و چه بد دمسازی!} و اما آن کسی که خداوند متعال او را به نور تأیید و توفیق نیکوی خود حفظ فرموده و قلب او را از آلودگی تطهیر و تهذیب کرده است، هرگز از معرفت و تقوی دور نرفته و پیوسته توجه دارد که سخن را از ریشه بشنود نه از گوینده و با راوی کاری ندارد. حکماء گفته اند: حکمت را بگیر اگر چه از دهان مجانین باشد. حضرت عیسی علیه السلام فرموده است: با کسی همنشینی کنید که دیدار و ملاقات او شما را به یاد خدای متعال بیاورد، تا چه رسد به سخن و گفتار او، و با کسی مجالست نکنید که از لحاظ ظواهر مورد پسند و مطلوب شما است ولی از نظر باطن مورد پسند خاطر نیست؛ زیرا این آدم چیزی را که ندارد ادعا می کند، البته اگر در طلب حقیقت، راستگو باشید.
و چون ملاقات کردی کسی را که در او سه خصلت است، البته دیدار و ملاقات و همنشینی او را مغتنم بشمار، اگر چه یک ساعت باشد؛ زیرا که این برخورد در تحکیم دین و قلب و اخلاص در مقام بندگی تو تأثیر می گذارد و برکات آن در وجود تو اثر می بخشد. گفتار او در حدود عمل و کردارش باشد، عمل او از مرحله صدق و راستی تجاوز نکند و صدق او از خوشنودی و طاعت پروردگار متعال خارج نشود؛ پس با چنین شخصی مصاحبت و مجالست کرده و از او احترام و تجلیل نموده و خود را در معرض رحمت و برکت قرار بده. و البته مراقب باش که پس از برخورد با چنین آدمی، اگر حفظ حرمت او را ننموده، و آن طوری که شایسته است از محضر او استفاده نکردی حجت الهی بر تو تمام خواهد شد، و هیچ گونه عذری از تو پذیرفته نیست. و همیشه متوجه باش که وقت او را نگیری، و او را از این جهت خسته و ناراحت و آزرده نسازی که موجب ضرر تو خواهد شد. و همیشه لطف و فضل و کرامت و نظر مخصوص خداوند متعال را نسبت به او در نظر گرفته، و با او معاشرت کنی.(5)
روایت 54
تفسیر عیاشی: از یعقوب بن شعیب از امام صادق علیه السلام روایت شده است که گفت: گفتم: «أَ تَأْمُرُونَ
النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ قَالَ فَوَضَعَ یَدَهُ عَلَی حَلْقِهِ قَالَ کَالذَّابِحِ نَفْسَهُ (1).
«55»
وَ قَالَ الْحَجَّالُ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ: وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ أَیْ تَتْرُکُونَ (2).
«56»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْهَیْثَمِ التَّمِیمِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ کانُوا لا یَتَناهَوْنَ عَنْ مُنکَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ ما کانُوا یَفْعَلُونَ قَالَ أَمَا إِنَّهُمْ لَمْ یَکُونُوا یَدْخُلُونَ مَدَاخِلَهُمْ وَ لَا یَجْلِسُونَ مَجَالِسَهُمْ وَ لَکِنْ کَانُوا إِذَا لَقُوهُمْ ضَحِکُوا فِی وُجُوهِهِمْ وَ أَنِسُوا بِهِمْ (3).
«57»
م، [تفسیر الإمام علیه السلام] قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَقَدْ أَوْحَی اللَّهُ فِیمَا مَضَی قَبْلَکُمْ إِلَی جَبْرَئِیلَ فَأَمَرَهُ أَنْ یَخْسِفَ بِبَلَدٍ یَشْتَمِلُ عَلَی الْکُفَّارِ وَ الْفُجَّارِ فَقَالَ جَبْرَئِیلُ یَا رَبِّ اخْسِفْ بِهِمْ إِلَّا بِفُلَانٍ الزَّاهِدِ فَیَعْرِفُ مَا ذَا یَأْمُرُهُ اللَّهُ بِهِ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَی بَلِ اخْسِفْ بِهِمْ وَ بِفُلَانٍ قَبْلَهُمْ فَسَأَلَ رَبَّهُ فَقَالَ رَبِّ عَرِّفْنِی لِمَ ذَلِکَ وَ هُوَ زَاهِدٌ عَابِدٌ قَالَ مَکَّنْتُ لَهُ وَ أَقْدَرْتُهُ فَهُوَ لَا یَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ لَا یَنْهَی عَنِ الْمُنْکَرِ وَ کَانَ یَتَوَفَّرُ عَلَی حُبِّهِمْ وَ فِی غَضَبِی لَهُمْ فَقَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ فَکَیْفَ بِنَا وَ نَحْنُ لَا نَقْدِرُ عَلَی إِنْکَارِ مَا نُشَاهِدُهُ مِنْ مُنْکَرٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَتَأْمُرُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ لَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ أَوْ لَیَعُمُّکُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ ثُمَّ قَالَ مَنْ رَأَی مُنْکَراً فَلْیُنْکِرْهُ بِیَدِهِ إِنِ اسْتَطَاعَ فَإِنْ لَمْ یَسْتَطِعْ فَبِلِسَانِهِ فَإِنْ لَمْ یَسْتَطِعْ فَبِقَلْبِهِ فَحَسْبُهُ أَنْ یَعْلَمَ اللَّهُ مِنْ قَلْبِهِ أَنَّهُ لِذَلِکَ کَارِهٌ (4).
«58»
سر، [السرائر] مِنْ کِتَابِ الْمَشِیخَةِ لِابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِیرَةِ قَالَ: لَقِیَنِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی بَعْضِ طُرُقِ الْمَدِینَةِ لَیْلًا فَقَالَ لِی یَا حَارِثُ فَقُلْتُ:
النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ»(5){آیا مردم را به نیکی فرمان می دهید و خود را فراموش می کنید.} گفت: پس دستش را بر گلوی مبارک نهاد و فرمود: همچون کسی که خود را ذبح می کند.(6)
روایت 55
از ابو اسحاق از افرادی که این حدیث را ذکر کرده اند روایت شده: «و تنسون أنفسکم» یعنی رها می کنید.(7)
روایت 56
تفسیر عیاشی: از امام صادق علیه السلام درباره فرمایش باری تعالی: «کانُوا لا یَتَناهَوْنَ عَنْ مُنکَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ ما کانُوا یَفْعَلُونَ»(8){از کار زشتی که آن را مرتکب می شدند، یکدیگر را بازنمی داشتند. راستی، چه بد بود آنچه می کردند.} روایت شده که فرمود: هان! مسلماً آنها به محافل آنان وارد نشده و در مجالس آنان نمی نشستند، ولی وقتی آنان را ملاقات می کردند به رویشان لبخند می زدند و با آنان انس و الفت داشتند.(9)
روایت 57
تفسیر الإمام علیه السلام: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: در گذشته خداوند به جبرئیل وحی فرمود و به او دستور داد تا شهری را در زمین فرو برد که در آن کافر و فاجر بود. جبرئیل عرضه داشت: پروردگارا! همگی را در زمین فرو بر به غیر از فلانی زاهد، چه این فرد فرمان الهی را می شناسد. خداوند تعالی فرمود: آنان را در زمین فرو بر و فلانی را هم پیش از آنان از زمین محو کن. جبرئیل دلیل این امر را از پروردگار خویش جویا شد و عرض کرد: پروردگارا! مرا آگاه کن که چرا باید چنین کنم و حال آنکه او زاهدی عبادت پیشه است؟ خداوند فرمود: من به او مکنت و توانائی دادم ولی او امر به معروف و نهی از منکر نکرد. وی در خشم من نسبت به آنان بر محبت و دوستی آنان همت می گماشت. مردم عرضه داشتند: ای رسول خدا! چگونه ممکن است و حال آنکه ما نمی توانیم آنچه را که از منکر مشاهده می کنیم انکار کنیم. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: به کار پسندیده امر می کنید و از کردار ناپسند باز می دارید یا اینکه خداوند عذابی فراگیر به تمام شما فرود آورد. سپس فرمود: هر کس منکری را ببیند، اگر توانست باید آن را در عمل انکار کند، اگر نتوانست باید با زبانش و اگر باز هم نتوانست باید با قلبش آن را انکار کند، در این صورت برای او همین کافی است که خداوند از قلب او خبر دارد و می داند که او از این کار بیزار است.(10)
روایت 58
السرائر: از کتاب المشیخة ابن محبوب از حارث بن مغیره روایت شده که گفت: شبی در یکی از جاده های مدینه حضرت امام صادق علیه السلام به من برخورد و فرمود: ای حارث! عرض کردم:
1) تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 43 و الآیة فی سورة البقرة: 44 و فیه( ابن إسحاق) بدل( أبی إسحاق).
2) تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 43 و الآیة فی سورة البقرة: 44 و فیه( ابن إسحاق) بدل( أبی إسحاق).
3) نفس المصدر ج 1 ص 335 و الآیة فی سورة المائدة: 79.
4) لم نعثر علیه فی المصدر المذکور رغم البحث عنه مکرّرا.
5) . بقره / 44
6) . تفسیر عیاشی 1 : 43
7) . تفسیر عیاشی 1 : 43
8) . مائده / 79
9) . تفسیر عیاشی 1 : 335
10) . با وجود جستجوی مکرر در مورد این حدیث، در منبع مذکور بدان دست نیافتیم.
نَعَمْ فَقَالَ أَمَا لَیُحْمَلَنَّ ذُنُوبُ سُفَهَائِکُمْ عَلَی عُلَمَائِکُمْ ثُمَّ مَضَی قَالَ ثُمَّ أَتَیْتُهُ فَاسْتَأْذَنْتُ عَلَیْهِ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ لِمَ قُلْتَ لَیُحْمَلَنَّ ذُنُوبُ سُفَهَائِکُمْ عَلَی عُلَمَائِکُمْ فَقَدْ دَخَلَنِی مِنْ ذَلِکَ أَمْرٌ عَظِیمٌ فَقَالَ لِی نَعَمْ مَا یَمْنَعُکُمْ إِذَا بَلَغَکُمْ عَنِ الرَّجُلِ مِنْکُمْ مَا تَکْرَهُونَهُ مِمَّا یَدْخُلُ بِهِ عَلَیْنَا الْأَذَی وَ الْعَیْبُ عِنْدَ النَّاسِ أَنْ تَأْتُوهُ فَتُؤَنِّبُوهُ وَ تَعِظُوهُ وَ تَقُولُوا لَهُ قَوْلًا بَلِیغاً فَقُلْتُ لَهُ إِذاً لَا یَقْبَلَ مِنَّا وَ لَا یُطِیعَنَا قَالَ فَقَالَ فَإِذاً فَاهْجُرُوهُ عِنْدَ ذَلِکَ وَ اجْتَنِبُوا مُجَالَسَتَهُ (1).
«59»
ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر عَلِیُّ بْنُ النُّعْمَانِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ ابْنِ فَرْقَدٍ عَنْ أَبِی شَیْبَةَ الزُّهْرِیِّ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام أَنَّهُ قَالَ: لَا دِینَ لِمَنْ لَا یَدِینُ اللَّهَ بِالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ(2).
«60»
ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر النَّضْرُ عَنْ دُرُسْتَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مَلَکَیْنِ إِلَی أَهْلِ مَدِینَةٍ لِیَقْلِبَاهَا عَلَی أَهْلِهَا فَلَمَّا انْتَهَیَا إِلَی الْمَدِینَةِ وَجَدَا رَجُلًا یَدْعُو اللَّهَ وَ یَتَضَرَّعُ إِلَیْهِ فَقَالَ أَحَدُهُمَا لِلْآخَرِ أَ مَا تَرَی هَذَا الدَّاعِیَ فَقَالَ قَدْ رَأَیْتُهُ وَ لَکِنْ أَمْضِی لِمَا أَمَرَنِی بِهِ رَبِّی فَقَالَ وَ لَکِنِّی لَا أُحْدِثُ شَیْئاً حَتَّی أَرْجِعَ إِلَی رَبِّی فَعَادَ إِلَی اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَقَالَ یَا رَبِّ إِنِّی انْتَهَیْتُ إِلَی الْمَدِینَةِ فَوَجَدْتُ عَبْدَکَ فُلَاناً یَدْعُوکَ وَ یَتَضَرَّعُ إِلَیْکَ فَقَالَ امْضِ لِمَا أَمَرْتُکَ فَإِنَّ ذَلِکَ رَجُلٌ لَمْ یَتَغَیَّرْ وَجْهُهُ غَضَباً لِی قَطُّ(3).
«61»
ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر النَّضْرُ عَنْ یَحْیَی الْحَلَبِیِّ عَنِ ابْنِ خَارِجَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ إِلَی بَنِی إِسْرَائِیلَ نَبِیّاً یُقَالُ لَهُ أَرْمِیَا فَقَالَ قُلْ لَهُمْ مَا بَلَدٌ بِنَفْسِهِ مِنْ کِرَامِ الْبُلْدَانِ وَ غُرِسَ فِیهِ مِنْ کِرَامِ الْغُرُوسِ وَ نَقَّیْتُهُ مِنْ کُلِّ غَرِیبَةٍ
بلی. فرمود: هان که گناهان سفیهانتان بر گردن دانشمندانتان است. سپس رفت. گفت: سپس به محضر حضرت رسیدم و رخصت خواستم و گفتم: فدایت گردم، چرا گفتی گناهان سفیهانتان بر دوش دانشمندان شماست؟ با این سخن من دچار هراس عظیمی شده ام. به من فرمود: آری، چون به یکی از شما چیزی برسد که از آن بیزارید و این امر موجب آزار ما و عیب جوئی مردم می شود، چه چیزی مانع از آن می شود شما نزد او بیائید و او را هشدار دهید و نصیحتش کنید و سخنی رسا به او بگوئید؟ عرض کردم: اگر از ما نپذیرد و فرمان نبرد چه؟ فرمود: در این صورت او را بر این کار رها کنید و از هم نشینی با او اجتناب ورزید.(4)
روایت 59
کتاب حسین بن سعید و النوادر: از یکی از دو امام [صادق یا باقر] علیهما السلام روایت کرده که فرمود: کسی که با امر به معروف و نهی از منکر فرمان بردار خداوند نباشد، دین ندارد.(5)
روایت 60
کتاب حسین بن سعید و النوادر: از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: خداوند دو فرشته را به سوی اهالی شهری فرستاد تا آنجا را بر سر اهل آن زیر و رو کنند. وقتی به آن شهر رسیدند مردی را یافتند که خدا را می خواند و به درگاهش زاری می کرد، یکی از آن دو فرشته به دوستش گفت: آیا این مرد دعاگو را نمی بینی؟ آن فرشته دیگر گفت: او را دیدم ولی من می روم تا امر پروردگار خویش را اجرا کنم. فرشته دیگر گفت: ولی من کاری نمی کنم تا زمانی که به سوی پروردگار خویش باز گردم. پس به سوی خداوند تبارک و تعالی بازگشت و عرضه داشت: پروردگارا! من به آن شهر رفتم و بنده ات فلانی را دیدم که به درگاهت دعا و تضرع می کرد. خداوند عزوجل فرمود: برو و دستوری را که به تو داده بودم اجرا کن که چهره آن مرد هرگز در راه من خشمگین نشد.(6)
روایت 61
کتاب حسین بن سعید و النوادر: از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: خداوند پیامبری اَرمیا نام را به سوی بنی اسرائیل فرستاد و فرمود: به آنان بگو: این شهر از بهترین شهرهاست و در آن بهترین درخت ها کاشته شده و من آن را از هر امر عجیبی پاک ساختم،
1) السرائر ص 488.
2) کتاب الزهد للحسین بن سعید باب الامر بالمعروف و النهی عن المنکر و فیه( ویل لقوم لا یدینون اللّه بالامر بالمعروف)( مخطوط).
3) کتاب الزهد للحسین بن سعید باب الریاء و النفاق و العجب و الکبر ص 45( مخطوط).
4) . السرائر: 488
5) . کتاب الزهد حسین بن سعید، باب امر به معروف و نهی از منکر و در آن آمده است: (وای بر کسانی که با امر به معروف فرمان بردار خداوند نمی شوند.) (نسخه خطی)
6) . کتاب الزهد حسین بن سعید، باب الریاء و العجب و الکبر: 75 (نسخه خطی)
فَأَخْلَفَ فَأَنْبَتَ خُرْنُوباً فَضَحِکُوا مِنْهُ وَ اسْتَهْزَءُوا بِهِ فَشَکَاهُمْ إِلَی اللَّهِ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ أَنْ قُلْ لَهُمْ إِنَّ الْبَلَدَ الْبَیْتُ الْمُقَدَّسُ وَ الْغَرْسَ بَنُو إِسْرَائِیلَ نَقَّیْتُهُمْ مِنْ کُلِّ غَرِیبَةٍ وَ نَحَّیْتُ عَنْهُمْ کُلَّ جَبَّارٍ فَأَخْلَفُوا فَعَمِلُوا بِمَعَاصِیَّ فَلَأُسَلِّطَنَّ عَلَیْهِمْ فِی بَلَدِهِمْ مَنْ یَسْفِکُ دِمَاءَهُمْ وَ یَأْخُذُ أَمْوَالَهُمْ وَ إِنْ بَکَوْا لَمْ أَرْحَمْ بُکَاءَهُمْ وَ إِنْ دَعَوْا لَمْ أَسْتَجِبْ دُعَاءَهُمْ فَشِلُوا وَ فَشِلَتْ أَعْمَالُهُمْ لَأَخْرِبَنَّهَا مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ لَأَعْمُرَنَّهَا قَالَ فَلَمَّا حَدَّثَهُمْ جَزِعَتِ الْعُلَمَاءُ فَقَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا ذَنْبُنَا نَحْنُ وَ لَمْ نَکُنْ نَعْمَلُ بِعَمَلِهِمْ فَعَاوِدْ لَنَا رَبَّکَ فَصَامَ سَبْعاً فَلَمْ یُوحَ إِلَیْهِ فَأَکَلَ أَکْلَةً ثُمَّ صَامَ سَبْعاً فَلَمَّا کَانَ الْیَوْمُ الْوَاحِدُ وَ الْعِشْرُونَ أَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ لَتَرْجِعَنَّ عَمَّا تَصْنَعُ أَنْ تُرَاجِعَنِی فِی أَمْرٍ قَدْ قَضَیْتُهُ أَوْ لَأَرُدَّنَّ وَجْهَکَ عَلَی دُبُرِکَ ثُمَّ أَوْحَی إِلَیْهِ أَنْ قُلْ لَهُمْ إِنَّکُمْ رَأَیْتُمُ الْمُنْکَرَ فَلَمْ تُنْکِرُوهُ وَ سَلَّطَ عَلَیْهِمْ بُخْتَنَصَّرَ فَفَعَلَ بِهِمْ مَا قَدْ بَلَغَکَ (1).
أقول
قد مر فی کتاب النبوة بأسانید.
«62»
ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر عَلِیُّ بْنُ النُّعْمَانِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِی یَزِیدَ عَنْ أَبِی شَیْبَةَ الزُّهْرِیِّ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام قَالَ: وَیْلٌ لِقَوْمٍ لَا یَدِینُونَ اللَّهَ بِالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ(2).
«63»
ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر عُثْمَانُ بْنُ عِیسَی عَنْ فُرَاتِ بْنِ أَحْنَفَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیهما السلام قَالَ: وَیْلٌ لِمَنْ یَأْمُرُ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَی عَنِ الْمَعْرُوفِ (3).
«64»
نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا یَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ لَا یَنْهَی عَنِ الْمُنْکَرِ إِلَّا مَنْ کَانَ فِیهِ ثَلَاثُ خِصَالٍ رَفِیقٌ بِمَا یَأْمُرُ بِهِ رَفِیقٌ فِیمَا یَنْهَی عَنْهُ عَدْلٌ فِیمَا یَأْمُرُ بِهِ عَدْلٌ فِیمَا یَنْهَی عَنْهُ عَالِمٌ بِمَا یَأْمُرُ بِهِ عَالِمٌ بِمَا یَنْهَی عَنْهُ (4).
«65»
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ یَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً أَوْ
ارمیای نبی نیز بازگشت و درخت خرنوبی را کاشت. آنها بدو خندیدند و او را استهزاء کردند و او نیز شکایتش را پیش خدا برد. خداوند به او وحی کرد که به آنان بگو: آن شهر بیت المقدس است و درختان انگور همان بنی اسرائیل هستند که من آنان را از هر چیز شگفتی پاک کردم و هر ستمگر زورگویی را از آنان دور ساختم، ولی آنان با من مخالفت کردند و گناهانی انجام دادند، پس من نیز کسی را بر سرزمینشان مسلط کنم که خونشان را بریزد و اموالشان را بگیرد و اگر بگریند به گریه آنان رحم نکنم و اگر به درگاهم دعا کنند دعایشان را مستجاب نکنم که هم خود شکست خوردند و هم اعمالشان تباه گردید. سوگند می خورم که صد سال آنجا را ویران کنم سپس آن را آباد خواهم کرد. فرمود: وقتی ارمیا این خبر را به دانشمندان بنی اسرائیل رساند، آنها گفتند: ای فرستاده خدا! گناه ما چیست در حالی که ما عمل آنان را انجام نداده ایم، دوباره از پروردگار خویش در مورد ما سؤال کن. پس ارمیا هفت روز روزه گرفت ولی چیزی به او وحی نشد. سپس با اندکی طعام افطار کرد و باز هفت روز روزه گرفت، روز بیست و یکم خداوند به او وحی کرد: ای ارمیا یا از این امر در گذر و در مسئله ای که مقدر کرده ام به سوی من باز گرد و یا صورتت را به پشت سرت برخواهم گرداند. سپس به او وحی کرد: به آنها بگو، گناه شما این بود که منکر را دیدید، ولی نهی نکردید. پس بخت النصر را بر آنان مسلط کرد و او نیز با آنان چنان کرد که خبرش به تو رسیده است.(5)
می گویم
در کتاب النبوة با ذکر اسنادی گذشت.
روایت 62
کتاب حسین بن سعید و النوادر: از یکی از دو امام باقر یا صادق علیهما السلام روایت شده که فرمود: وای بر کسانی که با امر به معروف و نهی از منکرفرمان بردار دین خدا نمی شوند.(6)
روایت 63
کتاب حسین بن سعید و النوادر: از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: وای بر کسی که امر به منکر و نهی از معروف کند.(7)
روایت 64
نوادر راوندی: از امام موسی بن جعفر از پدرانش علیهم السلام روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: نباید کسی اقدام به «امر به معروف و نهی از منکر» کند، مگر این که در او سه خصلت باشد: رفیق و یاوری برای انجام امر به معروف و نهی از منکر داشته باشد، نسبت به آنچه امر به معروف و نهی از منکر می کند عدالت را رفتار نماید، و نسبت به امر به معروف و نهی از منکر علم و آگاهی لازم را داشته باشد.(8)
روایت 65
با همین اسناد فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس شفاعت نیکوئی کند
1) کتاب الزهد للحسین بن سعید باب الامر بالمعروف و النهی عن المنکر ص 81( مخطوط).
2) نفس المصدر فی نفس الباب ص 83.
3) نفس المصدر فی نفس الباب ص 83.
4) نوادر الراوندیّ ص 21.
5) . کتاب الزهد حسین بن سعید باب امر به معروف و نهی از منکر: 81 (نسخه خطی)
6) . کتاب الزهد حسین بن سعید باب امر به معروف و نهی از منکر: 83
7) . کتاب الزهد حسین بن سعید باب امر به معروف و نهی از منکر: 83
8) . نوادر راوندی: 21
أَمَرَ بِمَعْرُوفٍ أَوْ نَهَی عَنْ مُنْکَرٍ أَوْ دَلَّ عَلَی خَیْرٍ أَوْ أَشَارَ بِهِ فَهُوَ شَرِیکٌ وَ مَنْ أَمَرَ بِسُوءٍ أَوْ دَلَّ عَلَیْهِ أَوْ أَشَارَ بِهِ فَهُوَ شَرِیکٌ (1).
«66»
مَجَالِسُ الشَّیْخِ، عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْقَزْوِینِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ وَهْبَانَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الزَّعْفَرَانِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَوْ أَنَّکُمْ إِذَا بَلَغَکُمْ عَنِ الرَّجُلِ شَیْ ءٌ مَشَیْتُمْ إِلَیْهِ فَقُلْتُمْ یَا هَذَا إِمَّا أَنْ تَعْتَزِلَنَا وَ تَجْتَنِبَنَا أَوْ تَکُفَّ عَنَّا فَإِنْ فَعَلَ وَ إِلَّا فَاجْتَنِبُوهُ (2).
«67»
وَ مِنْهُ، بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ وَهْبَانَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَبَشِیٍّ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی وَ جَعْفَرِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی غُنْدَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ رَجُلٌ شَیْخٌ نَاسِکٌ یَعْبُدُ اللَّهَ فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ فَبَیْنَا هُوَ یُصَلِّی وَ هُوَ فِی عِبَادَتِهِ إِذْ بَصُرَ بِغُلَامَیْنِ صَبِیَّیْنِ إِذْ أَخَذَا دِیکاً وَ هُمَا یَنْتِفَانِ رِیشَهُ فَأَقْبَلَ عَلَی مَا هُوَ فِیهِ مِنَ الْعِبَادَةِ وَ لَمْ یَنْهَهُمَا عَنْ ذَلِکَ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَی الْأَرْضِ أَنْ سِیخِی بِعَبْدِی فَسَاخَتْ بِهِ الْأَرْضَ وَ هُوَ یَهْوِی فِی الدُّرْدُورِ (3)أَبَدَ الْآبِدِینَ وَ دَهْرَ الدَّاهِرِینَ (4).
«68»
وَ مِنْهُ، بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ أَهْبَطَ مَلَکَیْنِ إِلَی قَرْیَةٍ لِیُهْلِکَهُمْ فَإِذَا هُمَا بِرَجُلٍ تَحْتَ اللَّیْلِ قَائِمٌ یَتَضَرَّعُ إِلَی اللَّهِ وَ یَتَعَبَّدُ قَالَ فَقَالَ أَحَدُ الْمَلَکَیْنِ لِلْآخَرِ إِنِّی أُعَاوِدُ رَبِّی فِی هَذَا الرَّجُلِ وَ قَالَ الْآخَرُ بَلْ تَمْضِی لِمَا أُمِرْتَ وَ لَا تُعَاوِدْ رَبِّی فِیمَا قَدْ أَمَرَ بِهِ قَالَ فَعَاوَدَ الْآخَرُ رَبَّهُ فِی ذَلِکَ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَی الَّذِی لَمْ یُعَاوِدْ رَبَّهُ فِیمَا أَمَرَهُ أَنْ أَهْلَکَهُ مَعَهُمْ فَقَدْ حَلَّ بِهِ مَعَهُمْ سَخَطِی إِنَّ هَذَا لَمْ یَتَمَعَّرْ وَجْهُهُ قَطُّ غَضَباً لِی وَ الْمَلَکُ الَّذِی عَاوَدَ رَبَّهُ
یا امر به معروف یا نهی از منکر کند یا به خیری رهنمون گردد یا بدان اشاره کند، در آن عمل شریک است و هر کس به کردار زشتی امر کند یا بدان رهنمون شود یا اشاره کند در آن شریک است.(5)
روایت 66
مجالس الشیخ: از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: اگر یکی از شما عمل ناپسندی مرتکب شود و خبر آن به شما رسد و شما نزد او بروید و به او بگوئید: ای مرد! یا ما را تنها می گذاری و از ما دوری می کنی یا از ما دست می کشی، اگر چنین کرد - با او ارتباط برقرار کنید- در غیر این صورت از او دوری بجوئید.(6)
روایت 67
مجالس الشیخ: از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: پیرمردی عابد در بنی اسرائیل بود که مشغول عبادت خدا بود. یک روز در همان حین که او نماز می گذارد و در حال عبادت بود دو پسر بچه را دید که خروسی را گرفته و پرهای آن را می کنند. پیرمرد به عبادت خویش ادامه داد و آن دو را از آن کار باز نداشت، خداوند نیز به زمین وحی کرد که بنده ام را در خود فرو بر، پس زمین او را در خود فرو برد و حال آنکه او در «دردور» [=موضعی از دریا که در آن گرداب ایجاد شود و بیم غرق شدن در آن باشد.] سقوط کرد و تا ابد الدهر و در آن سرگردان ماند.(7)
روایت 68
مجالس الشیخ: از حسین روایت شده که گفت: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: خداوند دو فرشته را به روستایی فرستاد تا آنها را نابود کنند. ناگهان مردی را دیدند که شبانه به عبادت ایستاده و به درگاه خدا ناله و زاری می کند. فرمود: یکی از دو فرشته به دیگری گفت: من در مورد این مرد به نزد پروردگارم باز می گردم و دیگری گفت: نه باید دستور پروردگارت را اجرا کنی و برای آنچه به تو امر فرموده دوباره نزد پروردگار باز نگرد. امام صادق علیه السلام فرمود: پس آن فرشته برای آن کار نزد پروردگار خویش بازگشت و خداوند به فرشته ای که به سوی پروردگارش بازنگشته بود و قصد اجرای دستورش را داشت وحی کرد که او را با آنها نابود کند که خشم من همراه با آنها شامل او نیز شده، چه هرگز چهره این عابد از روی خشم در راه من گرفته نشد و فرشته ای که به خاطر آن دستور به سوی پروردگارش بازگشته بود،
فِیمَا أَمَرَ سَخِطَ اللَّهُ عَلَیْهِ فَأُهْبِطَ فِی جَزِیرَةٍ فَهُوَ حَتَّی السَّاعَةِ فِیهَا سَاخِطٌ عَلَیْهِ رَبُّهُ (1).
«69»
نَهْجُ الْبَلَاغَةِ، رَوَی ابْنُ جَرِیرٍ الطَّبَرِیُّ فِی تَارِیخِهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی لَیْلَی الْفَقِیهِ وَ کَانَ مِمَّنْ خَرَجَ لِقِتَالِ الْحَجَّاجِ مَعَ ابْنِ الْأَشْعَثِ أَنَّهُ قَالَ: فِیمَا کَانَ یُحَضِّضُ بِهِ النَّاسَ عَلَی الْجِهَادِ إِنِّی سَمِعْتُ عَلِیّاً رَفَعَ اللَّهُ دَرَجَتَهُ فِی الصَّالِحِینَ وَ أَثَابَهُ ثَوَابَ الشُّهَدَاءِ وَ الصِّدِّیقِینَ یَقُولُ یَوْمَ لَقِینَا أَهْلَ الشَّامِ أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ إِنَّهُ مَنْ رَأَی عُدْوَاناً یُعْمَلُ بِهِ وَ مُنْکَراً یُدْعَی إِلَیْهِ فَأَنْکَرَهُ بِقَلْبِهِ فَقَدْ سَلِمَ وَ بَرِئَ وَ مَنْ أَنْکَرَهُ بِلِسَانِهِ فَقَدْ أُجِرَ وَ هُوَ أَفْضَلُ مِنْ صَاحِبِهِ وَ مَنْ أَنْکَرَهُ بِالسَّیْفِ لِتَکُونَ کَلِمَةُ اللَّهِ هِیَ الْعُلْیَا وَ کَلِمَةُ الظَّالِمِینَ هِیَ السُّفْلَی فَذَلِکَ الَّذِی أَصَابَ سَبِیلَ الْهُدَی وَ قَامَ عَلَی الطَّرِیقِ وَ نَوَّرَ فِی قَلْبِهِ الْیَقِینُ (2).
«70»
وَ فِی کَلَامٍ لَهُ علیه السلام آخَرَ یَجْرِی هَذَا الْمَجْرَی: فَمِنْهُمُ الْمُنْکِرُ لِلْمُنْکَرِ بِیَدِهِ وَ لِسَانِهِ وَ قَلْبِهِ فَذَلِکَ الْمُسْتَکْمِلُ لِخِصَالِ الْخَیْرِ وَ مِنْهُمُ الْمُنْکِرُ بِلِسَانِهِ وَ قَلْبِهِ وَ التَّارِکُ بِیَدِهِ فَذَلِکَ مُتَمَسِّکٌ بِخَصْلَتَیْنِ مِنْ خِصَالِ الْخَیْرِ وَ مُضَیِّعٌ خَصْلَةً وَ مِنْهُمُ الْمُنْکِرُ بِقَلْبِهِ وَ التَّارِکُ بِیَدِهِ وَ لِسَانِهِ فَذَلِکَ الَّذِی ضَیَّعَ أَشْرَفَ الْخَصْلَتَیْنِ مِنَ الثَّلَاثِ وَ تَمَسَّکَ بِوَاحِدَةٍ وَ مِنْهُمْ تَارِکٌ لِإِنْکَارِ الْمُنْکَرِ بِلِسَانِهِ وَ قَلْبِهِ وَ یَدِهِ فَذَلِکَ مَیِّتُ الْأَحْیَاءِ وَ مَا أَعْمَالُ الْبِرِّ کُلُّهَا وَ الْجِهَادُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ عِنْدَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ إِلَّا کَنَفْثَةٍ فِی بَحْرٍ لُجِّیٍّ وَ إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ لَا یُقَرِّبَانِ مِنْ أَجَلٍ وَ لَا یَنْقُصَانِ مِنْ رِزْقٍ وَ أَفْضَلُ ذَلِکَ کَلِمَةُ عَدْلٍ عِنْدَ إِمَامٍ جَائِرٍ(3).
«71»
وَ عَنْ أَبِی جُحَیْفَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ أَوَّلَ مَا تُقْلَبُونَ عَلَیْهِ مِنَ الْجِهَادِ الْجِهَادُ بِأَیْدِیکُمْ ثُمَّ بِأَلْسِنَتِکُمْ ثُمَّ بِقُلُوبِکُمْ فَمَنْ لَمْ یَعْرِفْ بِقَلْبِهِ مَعْرُوفاً وَ لَمْ یُنْکِرْ مُنْکَراً قُلِبَ فَجُعِلَ أَعْلَاهُ أَسْفَلَهُ (4).
«72»
وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ لَخُلُقَانِ مِنْ خُلُقِ اللَّهِ وَ إِنَّهُمَا لَا یُقَرِّبَانِ مِنْ أَجَلٍ وَ لَا یَنْقُصَانِ مِنْ رِزْقٍ (5).
خداوند بر او خشم گرفت و در جزیره ای فرو افتاد و تا قیامت در آنجا خواهد بود و پروردگارش همچنان نسبت به او خشمگین است.(6)
روایت 69
نهج البلاغة: ابن جریر طبری در تاریخ خود از عبد الرحمن بن ابی لیلی فقیه نقل کرد، که برای مبارزه با حجّاج به کمک ابن اشعث برخاست، برای تشویق مردم گفت: من از علی علیه السّلام «که خداوند درجاتش را در میان صالحان بالا برد، و ثواب شهیدان و صدّیقان به او عطا فرماید» در حالی که با شامیان رو برو شدیم شنیدم که فرمود: ای مؤمنان! هر کس تجاوزی را بنگرد، و شاهد دعوت به منکری باشد، و در دل آن را انکار کند خود را از آلودگی سالم داشته است، و هر کس با زبان آن را انکار کند پاداش آن داده خواهد شد، و از اوّلی برتر است، و آن کس که با شمشیر به انکار بر خیزد تا کلام خدا بلند و گفتار ستمگران پست گردد، او راه هدایت را یافته و در مسیر رستگاری قرار گرفته و نور یقین در دلش تابیده.(7)
روایت 70
و حضرت امیر علیه السلام در کلامی همانند حکمت گذشته فرمود: گروهی، منکر را با دست و زبان و قلب انکار می کنند، آنان تمامی خصلت های نیکو را در خود گرد آورده اند. گروهی دیگر، منکر را با زبان و قلب انکار کرده، امّا دست به کاری نمی برند، پس چنین کسی دو خصلت از خصلت های نیکو را گرفته و دیگری را تباه کرده است. و بعضی منکر را تنها با قلب انکار کرده و با دست و زبان خویش اقدامی ندارند، پس دو خصلت از این سه خصلت را که شریف تر است تباه ساخته اند و یک خصلت را به دست آورده اند. و بعضی دیگر منکر را با زبان و قلب و دست رها ساخته اند که چنین کسی از آنان، مرده ای میان زندگان است. و تمام کارهای نیکو، و جهاد در راه خدا، برابر امر به معروف و نهی از منکر، چونان قطره ای بر دریای موّاج و پهناور است، و همانا امر به معروف و نهی از منکر، نه اجلی را نزدیک می کنند، و نه از مقدار روزی می کاهند، و از همه این ها برتر، سخن حق در پیش روی حاکمی ستمکار است.(8)
روایت 71
از ابی جحیفه نقل شده که گفت از امیر مؤمنان علیه السلام شنیدم که فرمود: اوّلین مرحله از جهاد که در آن باز می مانید، جهاد با دستانتان، سپس جهاد با زبان، و آنگاه جهاد با قلب هایتان می باشد، پس کسی که با قلب، معروفی را ستایش نکند، و منکری را انکار نکند، قلبش واژگون گشته، بالای آن پایین، و پایین قلب او بالا قرار خواهد گرفت.(9)
روایت 72
امام علی علیه السلام فرمود: امر به معروف و نهی از منکر دو خصلت از خصلت های خداوندند و نه اجلی را نزدیک می کنند، و نه از مقدار روزی می کاهند.(10)
1) أمالی الشیخ الطوسیّ ج ص 282 و فیه( یصعر) بدل( یتمعر).
2) نهج البلاغة ج 3 ص 243.
3) نهج البلاغة ج 3 ص 243.
4) نهج البلاغة ج 3 ص 244.
5) نهج البلاغة ج 3 ص 63 و فیه( الحلماء) بدل( الحکماء).
6) . امالی شیخ طوسی: 282
7) . نهج البلاغة 3 : 243
8) . نهج اللبلاغة 3 : 243
9) . نهج البلاغة 3 : 244
10) . نهج البلاغة 3 : 63
«73»
نَهْجُ الْبَلَاغَةِ،: فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ یَلْعَنِ الْقَرْنَ الْمَاضِیَ بَیْنَ أَیْدِیکُمْ إِلَّا لِتَرْکِهِمُ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ فَلَعَنَ اللَّهُ السُّفَهَاءَ لِرُکُوبِ الْمَعَاصِی وَ الْحُکَمَاءَ لِتَرْکِ التَّنَاهِی (1).
«74»
نهج، [نهج البلاغة]: فِی وَصِیَّتِهِ علیه السلام لِلْحَسَنِ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ تَکُنْ مِنْ أَهْلِهِ وَ أَنْکِرِ الْمُنْکَرَ بِیَدِکَ وَ لِسَانِکَ وَ بَایِنْ مَنْ فَعَلَهُ بِجُهْدِکَ وَ جَاهِدْ فِی اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ وَ لَا تَأْخُذْکَ فِی اللَّهِ لَوْمَةَ لَائِمٍ (2).
«75»
وَ قَالَ فِی وَصِیَّتِهِ لِلْحَسَنَیْنِ علیهما السلام عِنْدَ وَفَاتِهِ وَ قُولَا بِالْحَقِّ وَ اعْمَلَا لِلْأَجْرِ وَ کُونَا لِلظَّالِمِ خَصْماً وَ لِلْمَظْلُومِ عَوْناً (3).
ثُمَّ قَالَ علیه السلام اللَّهَ اللَّهَ فِی الْجِهَادِ بِأَمْوَالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ وَ أَلْسِنَتِکُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ لَا تَتْرُکُوا الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ فَیُوَلَّی عَلَیْکُمْ أَشْرَارُکُمْ ثُمَّ تَدْعُونَ فَلَا یُسْتَجَابُ لَکُمْ (4).
«76»
کِتَابُ الْغَارَاتِ، لِإِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هِشَامٍ الْمُرَادِیِّ عَنْ عُمَرَ بْنِ هِشَامٍ عَنْ ثَابِتٍ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ مُوسَی عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام قَالَ لَهُمْ: إِنَّهُ لَمْ یَهْلِکْ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ مِنَ الْأُمَمِ إِلَّا بِحَیْثُ مَا أَتَوْا مِنَ الْمَعَاصِی وَ لَمْ یَنْهَهُمُ الرَّبَّانِیُّونَ وَ الْأَحْبَارُ فَلَمَّا تَمَادَوْا فِی الْمَعَاصِی وَ لَمْ یَنْهَهُمُ الرَّبَّانِیُّونَ وَ الْأَحْبَارُ عَمَّهُمُ اللَّهُ بِعُقُوبَةٍ فَأْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ قَبْلَ أَنْ یَنْزِلَ بِکُمْ مِثْلُ الَّذِی نَزَلَ بِهِمْ وَ اعْلَمُوا أَنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ لَا یُقَرِّبَانِ مِنْ أَجَلٍ وَ لَا یَنْقُصَانِ مِنْ رِزْقٍ فَإِنَّ الْأَمْرَ یَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ إِلَی الْأَرْضِ کَقَطْرِ الْمَطَرِ إِلَی کُلِّ نَفْسٍ بِمَا قَدَّرَ اللَّهُ لَهَا مِنْ زِیَادَةٍ أَوْ نُقْصَانٍ فِی نَفْسٍ أَوْ أَهْلٍ أَوْ مَالٍ فَإِذَا کَانَ لِأَحَدِکُمْ نُقْصَانٌ فِی ذَلِکَ یواری [رَأَی] لِأَخِیهِ عَفْوَةً فَلَا یَکُنْ لَهُ فِتْنَةً فَإِنَّ الْمَرْءَ الْمُسْلِمَ مَا لَمْ یَغْشَ دَنَاءَةً یَخْشَعُ لَهَا إِذَا ذُکِرَتْ وَ یُغْرَی بِهَا لِئَامُ النَّاسِ کَانَ کَالْیَاسِرِ الْفَالِجِ
روایت 73
نهج البلاغة: خدای سبحان، مردم روزگاران گذشته را لعنت نکرد مگر برای ترک امر به معروف، و نهی از منکر. پس خدا، بی خردان را برای انجام معاصی، و خردمندان را برای ترک باز داشتن دیگران از گناه، لعنت کرد.(5)
روایت 74
نهج البلاغة: در توصیه حضرت علیه السلام به امام حسن علیه السلام آمده: به نیکی ها امر کن تا خود از اهل نیکی شوی، و با دست و زبان بدی ها را انکار کن، و بکوش تا از بدکاران دور باشی، و در راه خدا آنگونه که شایسته است تلاش کن، و هرگز سرزنش ملامتگران تو را از تلاش در راه خدا باز ندارد.(6)و(7)
روایت 75
در وصیت خویش به حسن و حسین علیهما السلام به هنگام شهادت فرمود:
حق را بگویید و برای پاداش الهی عمل کنید و دشمن ستمگر و یاور ستمدیده باشید. سپس فرمود: خدا را! خدا را! در باره جهاد با اموال و جآنها و زبان های خویش در راه خدا. امر به معروف و نهی از منکر را ترک نکنید که بدهای شما بر شما مسلّط می گردند، آنگاه هر چه خدا را بخوانید دعایتان مستجاب نگردد.(8)
روایت 76
کتاب الغارات ابراهیم بن محمد ثقفی: شهر بن حوشب روایت می کند که امام علی علیه السلام به اصحاب خویش فرمود:
امت هایی که پیش از شما بودند، هلاک نشدند مگر بدان سبب که مرتکب معاصی می شدند و بزرگان و دانشمندان دینی آنان را منع نمی کردند. چون به گناهکاری خویش ادامه دادند و بزرگان و دانشمندان دینی منعشان نکردند عقوبت الهی همه را در بر گرفت. پس قبل از آنکه بر سر شما نیز آن آید که بر سر ایشان آمد، امر به معروف و نهی از منکر کنید و بدانید که امر به معروف و نهی از منکر نه مرگ کسی را نزدیک می کند و نه از روزی او می کاهد.
تقدیر از آسمان بر هر کس فرود می آید آن سان که قطره های باران فرود آیند و نصیب هر کس بدان گونه که خدای تعالی مقرر کرده چه بسیار و چه اندک، در جان یا خاندان یا مال به او رسد. هرگاه یکی از شما را نقصانی بود و در نصیب برادرش افزونی بیند نباید که فریفته شود. که مسلمان مادام که به پستی نیالوده و کاری که چون آشکار شود سبب حقارتش گردد و فرومایگان را بر او چیره سازد، از او سر نزده است، چون قمار کننده چربدستی است
یَنْتَظِرُ أَوَّلَ فَوْزَةٍ مِنْ قِدَاحِهِ یُوجِبُ لَهُ بِهَا الْمَغْنَمَ وَ یَذْهَبُ عَنْهُ بِهَا الْمَغْرَمُ فَذَلِکَ الْمَرْءُ الْمُسْلِمُ الْبَرِی ءُ مِنَ الْخِیَانَةِ یَنْتَظِرُ إِحْدَی الْحُسْنَیَیْنِ إِمَّا دَاعِیَ اللَّهِ فَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ لَهُ وَ إِمَّا رِزْقاً مِنَ اللَّهِ واسع [وَاسِعاً] فَإِذَا هُوَ ذُو أَهْلٍ وَ مَالٍ وَ مَعَهُ حبسه [حَسَبُهُ] الْمَالُ وَ الْبَنُونَ حَرْثُ الدُّنْیَا وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ حَرْثُ الْآخِرَةِ وَ قَدْ یَجْمَعُهُمَا اللَّهُ لِأَقْوَامٍ.
«77»
مِشْکَاةُ الْأَنْوَارِ، قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ إِنَّ مَنْ رَأَی عُدْوَاناً یُعْمَلُ بِهِ وَ مُنْکَراً یُدْعَی إِلَیْهِ وَ أَنْکَرَهُ بِقَلْبِهِ فَقَدْ سَلِمَ وَ بَرِئَ وَ مَنْ أَنْکَرَهُ بِلِسَانِهِ فَقَدْ أُجِرَ وَ هُوَ أَفْضَلُ مِنْ صَاحِبِهِ وَ مَنْ أَنْکَرَهُ بِالسَّیْفِ لِتَکُونَ کَلِمَةُ اللَّهِ هِیَ الْعُلْیَا وَ کَلِمَةُ الظَّالِمِینَ السُّفْلَی فَذَلِکَ الَّذِی أَصَابَ الْهُدَی وَ قَامَ عَلَی الطَّرِیقِ وَ نَوَّرَ فِی قَلْبِهِ التَّبْیِینُ (1).
«78»
وَ عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام قَالَ: الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیُ عَنِ الْمُنْکَرِ خُلُقَانِ مِنْ خُلُقِ اللَّهِ فَمَنْ نَصَرَهُمَا أَعَزَّهُ اللَّهُ وَ مَنْ خَذَلَهُمَا خَذَلَهُ اللَّهُ (2).
«79»
وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: إِنَّمَا یَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَی عَنِ الْمُنْکَرِ مَنْ کَانَتْ فِیهِ ثَلَاثُ خِصَالٍ عَالِمٌ لِمَا یَأْمُرُ بِهِ وَ تَارِکٌ لِمَا یَنْهَی عَنْهُ عَادِلٌ فِیمَا یَأْمُرُ عَادِلٌ فِیمَا یَنْهَی رَفِیقٌ فِیمَا یَأْمُرُ رَفِیقٌ فِیمَا یَنْهَی (3).
«80»
وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: رَأَیْتُ رَجُلًا مِنْ أُمَّتِی فِی الْمَنَامِ قَدْ أَخَذَتْهُ الزَّبَانِیَةُ مِنْ کُلِّ مَکَانٍ فَجَاءَهُ أَمْرُهُ بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهْیُهُ عَنِ الْمُنْکَرِ فَخَلَّصَاهُ مِنْ بَیْنِهِمْ وَ جَعَلَاهُ مِنَ الْمَلَائِکَةِ(4).
«81»
وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: وَیْلٌ لِقَوْمٍ لَا یَدِینُونَ اللَّهَ بِالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ(5).
«82»
وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: کَیْفَ بِکُمْ إِذَا فَسَدَتْ نِسَاؤُکُمْ وَ فَسَقَ شَبَابُکُمْ وَ لَمْ تَأْمُرُوا بِمَعْرُوفٍ وَ لَمْ تَنْهَوْا عَنْ مُنْکَرٍ قِیلَ وَ یَکُونُ ذَلِکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ نَعَمْ وَ شَرٌّ مِنْ ذَلِکَ فَکَیْفَ بِکُمْ إِذَا أَتَیْتُمْ بِالْمُنْکَرِ وَ نَهَیْتُمْ عَنِ الْمَعْرُوفِ فَقِیلَ لَهُ یَا
که از تیرهای قمار خویش نخستین پیروزی را چشم دارد تا همه آن مال ببرد و از غرامت نیز برهد.
مسلمان نیالوده به خیانت نیز چنین است: چشم به راه یکی از دو پاداش نیک است یا خدایش به نزد خود خواند که در آن صورت هر چه در نزد خداست برای او بهتر است یا در روزی او گشایش دهد که در این صورت صاحب زن و فرزند و مال گردد که نعمت های این جهانی است یا از عمل صالح بهره برد که کِشت آخرت است و گاه خدا آن دو را یکجا به مردمی عطا کند.
روایت 77
مشکاة الأنوار: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود:
ای مؤمنان! هر کس مشاهده نماید که شخصی ستم می کند و یا مردم را به منکری فرا می خواند و با قلبش از این عمل بیزاری جوید، از آن گناه سالم مانده و نجات یابد و هر کس با زبان این عمل را انکار کند خداوند به او پاداش می دهد و او از فرد اول برتر است و هر کس با شمشیر آن را انکار نماید و بخواهد کلمه خداوند را برتر قرار دهد و ظالمین را منکوب سازد و کلمه آنها را باطل کند، این مرد راه راست را پیدا کرده و در مسیر هدایت قرار گرفته و نور حقیقت در دلش روشن شده است.(6)
روایت 78
و از امام باقر علیه السلام روایت شده که فرمود: امر به معروف و نهی از منکر دو مخلوق می باشند از مخلوقات خداوند، هر کس آنها را یاری کند خداوند او را عزت می دهد و هر کس آنها را ترک کند خداوند او را مخذول می نماید.(7)
روایت 79
امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: کسی که امر به معروف و نهی از منکر می کند باید سه خصلت داشته باشد. اول به آنچه امر می کند باید دانا باشد، دوم از آنچه نهی می نماید خود نباید مرتکب آن شود، سوم باید در امر و نهی جانب عدالت را مراعات کند و با نرمی و ملاطفت مردم را امر و نهی نماید.(8)
روایت 80
حضرت رسول صلی اللَّه علیه و آله فرمود: یکی از مردان امت خود را در خواب دیدم که آتش او را از هر طرف احاطه کرده بود در این هنگام امر به معروف و نهی از منکر آمدند و او را نجات دادند و از فرشتگان قرارش دادند.(9)
روایت 81
امام جعفر صادق علیه السّلام فرمود: وای بر آن مردمی که با امر به معروف و نهی از منکر به دین خدا متدین نشوند.(10)
روایت 82
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: شما چه خواهید کرد هنگامی که زنان شما فاسد گردند و جوانان شما بد عمل شوند، و امر به معروف و نهی از منکر را ترک کنند؟ گفته شد: یا رسول اللَّه آیا این امور پیش خواهد آمد؟ فرمود: آری بدتر از این ها خواهد شد، شما چه خواهید کرد هنگامی که امر به منکر کنید و نهی از معروف نمائید؟ گفته شد: یا
1) مشکاة الأنوار ص 46 طبع النجف- الحیدریّة- و فیه( الیقین) بدل( التبیین).
2) نفس المصدر ص 46 و أخرج الثانی الصدوق فی الخصال ج 1 ص 68.
3) نفس المصدر ص 46 و أخرج الثانی الصدوق فی الخصال ج 1 ص 68.
4) نفس المصدر ص 46 و أخرج الثانی الصدوق فی الخصال ج 1 ص 68.
5) نفس المصدر ص 46 و أخرج الثانی الصدوق فی الخصال ج 1 ص 68.
6) . مشکاة الأنوار: 46
7) . مشکاة الأنوار: 46 ، الخصال 1 : 68
8) . مشکاة الأنوار: 46 ، الخصال 1 : 68
9) . مشکاة الأنوار: 46 ، الخصال 1 : 68
10) . مشکاة الأنوار: 46 ، الخصال 1 : 68
رَسُولَ اللَّهِ وَ یَکُونُ ذَلِکَ قَالَ نَعَمْ وَ شَرٌّ مِنْ ذَلِکَ کَیْفَ بِکُمْ إِذَا رَأَیْتُمُ الْمَعْرُوفَ مُنْکَراً وَ الْمُنْکَرَ مَعْرُوفاً(1).
«83»
وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ ناراً جَلَسَ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِینَ یَبْکِی وَ قَالَ أَنَا قَدْ عَجَزْتُ عَنْ نَفْسِی کُلِّفْتُ أَهْلِی فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حَسْبُکَ أَنْ تَأْمُرَهُمْ بِمَا تَأْمُرُ بِهِ نَفْسَکَ وَ تَنْهَاهُمْ عَمَّا تَنْهَی عَنْهُ نَفْسَکَ (2).
«84»
وَ قَالَ الرِّضَا علیه السلام کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ: إِذَا أُمَّتِی تَوَاکَلَتِ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ فَلْتَأْذَنْ بِوِقَاعٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَی (3).
«85»
وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: حَسْبُ الْمُؤْمِنِ غَیْراً إِنْ رَأَی مُنْکَراً أَنْ یَعْلَمَ اللَّهُ مِنْ نِیَّتِهِ أَنَّهُ لَهُ کَارِهٌ (4).
«86»
وَ عَنْ غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ قَالَ: کَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِذَا مَرَّ بِجَمَاعَةٍ یَخْتَصِمُونَ لَا یَجُوزُهُمْ حَتَّی یَقُولَ ثَلَاثاً اتَّقُوا اللَّهَ یَرْفَعُ بِهَا صَوْتَهُ (5).
«87»
وَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ طَلَبَ مَرْضَاةَ النَّاسِ بِمَا یُسْخِطُ اللَّهَ کَانَ حَامِدُهُ مِنَ النَّاسِ ذَامّاً وَ مَنْ آثَرَ طَاعَةَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِغَضَبِ النَّاسِ کَفَاهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَدَاوَةَ کُلِّ عَدُوٍّ وَ حَسَدَ کُلِّ حَاسِدٍ وَ بَغْیَ کُلِّ بَاغٍ وَ کَانَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ نَاصِراً وَ ظَهِیراً(6).
«88»
وَ عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ یَا مُفَضَّلُ مَنْ تَعَرَّضَ لِسُلْطَانٍ جَائِرٍ فَأَصَابَتْهُ بَلِیَّةٌ لَمْ یُؤْجَرْ عَلَیْهَا وَ لَمْ یُرْزَقِ الصَّبْرَ عَلَیْهَا(7).
«89»
وَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ فَوَّضَ إِلَی الْمُؤْمِنِ أَمْرَهُ کُلَّهُ وَ لَمْ یُفَوِّضْ إِلَیْهِ أَنْ یَکُونَ ذَلِیلًا أَ مَا تَسْمَعُ اللَّهَ یَقُولُ عَزَّ وَ جَلَ وَ لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ فَالْمُؤْمِنُ یَکُونُ عَزِیزاً وَ لَا یَکُونُ ذَلِیلًا فَإِنَّ الْمُؤْمِنَ أَعَزُّ مِنَ الْجَبَلِ
رسول اللَّه آیا این چنین خواهد شد؟ فرمود: بدتر از این می شود هنگامی که معروف منکر و منکر معروف شود.(8)
روایت 83
امام صادق علیه السّلام فرمود: هنگامی که این آیه شریفه نازل شد: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ ناراً»(9){ای کسانی که ایمان آورده اید، خودتان و کسانتان را از آتش حفظ کنید.} مردی از مسلمانان گریه کرد و گفت: من از خودم عاجز هستم اینک چگونه خاندانم را نگهدارم، رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: تو وظیفه داری آنها را امر و نهی کنی به آنچه خود عمل می کنی.(10)
روایت 84
امام رضا علیه السلام فرمود: حضرت رسول صلی اللَّه علیه و آله می فرمود: هر گاه امت من امر به معروف و نهی از منکر را ترک کنند باید منتظر حادثه ای از طرف خداوند بشوند.(11)
روایت 85
و امام صادق علیه السلام فرمود: برای مؤمن از حیث غیرت همین بس است که هر گاه منکری را دید، خدا از نیت او آگاه باشد که آن را به قلب خود زشت می شمارد.(12)
روایت 86
غیاث بن ابراهیم گوید: امام صادق علیه السّلام هر گاه به گروهی که با هم نزاع می کردند عبور می کرد، از آن جا عبور نمی کرد تا این که سه بار با صدای بلند می فرمود: از خداوند بترسید.(13)
روایت 87
حضرت محمد باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هر کس رضایت مردم را با خشم خداوند طلب کند مردم به جای مدح، او را نکوهش خواهند کرد و هر کسی اطاعت خداوند عزوجلّ را به خشم خلق ترجیح دهد خداوند عزوجلّ او را از گزند دشمنان محافظت می نماید و حسد حاسدان و ستم ستمکاران را از وی دور کرده و پشتیبان و یاری کننده او خواهد بود.(14)
روایت 88
از مفضل بن زید از حضرت صادق علیه السّلام روایت شده که فرمود: ای مفضل! هر کس با سلطان ستمگری درآویزد و به مخالفت او قیام کند، در صورتی که گرفتار مصیبتی شود مأجور نخواهد بود و مزد صابران به او نمی رسد.(15)
روایت 89
و از حضرت صادق علیه السّلام روایت شده که فرمود: خداوند متعال امور مؤمن را به خود تفویض کرده و به او اجازه نداده که ذلیل و خوار باشد، آیا نمی شنوی که خداوند عزوجلّ می فرماید: «وَ لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ»(16){و عزّت از آنِ خدا و از آنِ پیامبر او و از آنِ مؤمنان است.} پس مؤمن باید عزیز باشد نه ذلیل. مؤمن از کوه هم عزیزتر است؛
1) نفس المصدر ص 47 و فی الأول فیه( أمرتم) بدل( أتیتم).
2) نفس المصدر ص 47 و فی الأول فیه( أمرتم) بدل( أتیتم).
3) نفس المصدر ص 47 و فی الأول فیه( أمرتم) بدل( أتیتم).
4) نفس المصدر ص 47 و فی الأول فیه( أمرتم) بدل( أتیتم).
5) نفس المصدر ص 47 و فی الأول فیه( أمرتم) بدل( أتیتم).
6) نفس المصدر ص 47 و فی الأول فیه( أمرتم) بدل( أتیتم).
7) نفس المصدر ص 48.
8) . مشکاة الأنوار: 47
9) . تحریم / 6
10) . مشکاة الأنوار: 47
11) . مشکاة الأنوار: 47
12) . مشکاة الأنوار: 47
13) . مشکاة الأنوار: 47
14) . مشکاة الأنوار: 47
15) . مشکاة الأنوار: 48
16) . منافقون / 8
یُسْتَقَلُّ مِنْهُ بِالْمَعَاوِلِ وَ الْمُؤْمِنُ لَا یُسْتَقَلُّ مِنْ دِینِهِ بِشَیْ ءٍ(1).
«90»
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَرَفَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام یَقُولُ: لَتَأْمُرُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ لَتَنْهُنَّ عَنِ الْمُنْکَرِ أَوْ لَیُسْتَعْمَلَنَّ عَلَیْکُمْ شِرَارُکُمْ فَیَدْعُو خِیَارُکُمْ فَلَا یُسْتَجَابُ لَهُمْ (2).
«91»
وَ عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: لَا یَنْبَغِی لِمُؤْمِنٍ أَنْ یُذِلَّ نَفْسَهُ قُلْتُ بِمَا یُذِلُّ نَفْسَهُ قَالَ لَا یَدْخُلُ فِیمَا یَعْتَذِرُ مِنْهُ (3).
«92»
وَ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سُئِلَ عَنِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ أَ وَاجِبٌ هُوَ عَلَی الْأُمَّةِ جَمِیعاً قَالَ لَا فَقِیلَ وَ لِمَ قَالَ إِنَّمَا هُوَ عَلَی الْقَوِیِّ الْمُطَاعِ الْعَالِمِ بِالْمَعْرُوفِ مِنَ الْمُنْکَرِ لَا عَلَی الضَّعَفَةِ الَّذِینَ لا یَهْتَدُونَ سَبِیلًا إِلَی أَیٍّ مِنْ أَیٍّ یَقُولُ إِلَی الْحَقِّ أَمْ إِلَی الْبَاطِلِ وَ الدَّلِیلُ عَلَی ذَلِکَ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ فَهَذَا خَاصٌّ غَیْرُ عَامٍّ کَمَا قَالَ اللَّهُ وَ مِنْ قَوْمِ مُوسی أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ وَ لَمْ یَقُلْ عَلَی أُمَّةِ مُوسَی وَ لَا عَلَی کُلِّ قَوْمٍ وَ هُمْ یَوْمَئِذٍ أُمَمٌ مُخْتَلِفَةٌ وَ الْأُمَّةُ وَاحِدٌ فَصَاعِداً کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ إِنَّ إِبْراهِیمَ کانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ یَقُولُ مُطِیعاً لِلَّهِ وَ لَیْسَ عَلَی مَنْ یَعْلَمُ ذَلِکَ فِی الْهُدْنَةِ مِنْ حَرَجٍ إِذَا کَانَ لَا قُوَّةَ لَهُ وَ لَا عَدَدَ وَ لَا طَاعَةَ(4).
«93»
قَالَ مَسْعَدَةُ: وَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ وَ سُئِلَ عَنِ الْحَدِیثِ الَّذِی جَاءَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّ أَفْضَلَ الْجِهَادِ کَلِمَةُ عَدْلٍ عِنْدَ إِمَامٍ جَائِرٍ مَا مَعْنَاهُ قَالَ هَذَا أَنْ یَأْمُرَهُ بَعْدَ مَعْرِفَتِهِ وَ هُوَ مَعَ ذَلِکَ یَقْبَلُ مِنْهُ وَ إِلَّا فَلَا(5).
«94»
وَ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: أَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَی شُعَیْبٍ النَّبِیِّ علیه السلام أَنِّی مُعَذِّبٌ مِنْ قَوْمِکَ مِائَةَ أَلْفٍ أَرْبَعِینَ أَلْفاً مِنْ شِرَارِهِمْ وَ سِتِّینَ أَلْفاً مِنْ خِیَارِهِمْ فَقَالَ یَا رَبِّ هَؤُلَاءِ الْأَشْرَارُ فَمَا بَالُ الْأَخْیَارِ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ دَاهَنُوا أَهْلَ الْمَعَاصِی فَلَمْ یَغْضَبُوا لِغَضَبِی (6).
زیرا کوه را می توان با کلنگ کم کرد و لیکن نمی توان ذره ای از عقیده مؤمن را کم کرد و او را متزلزل ساخت.(7)
روایت 90
محمد بن عرفه گوید: از حضرت موسی بن جعفر علیهما السّلام شنیدم که می فرمود: امر به معروف و نهی از منکر می کنید یا اینکه افراد بد کردار بر شما مسلط خواهند شد و هر چه خوبانتان دعا کنند مستجاب نمی گردد.(8)
روایت 91
مفضل بن عمر گوید: حضرت صادق علیه السّلام فرمود: شایسته نیست مؤمن خود را خوار کند. گفتم: چگونه خود را خوار می کند؟ فرمود: وارد کاری شود که خود را گرفتار عذرخواهی کند.(9)
روایت 92
مسعدة بن صدقه گوید: از حضرت صادق علیه السّلام راجع به امر به معروف و نهی از منکر سؤال شد که آیا بر همه مردم واجب است؟ فرمود: خیر بر همه واجب نیست، گفته شد. چرا؟ فرمود: امر به معروف و نهی از منکر بر افراد عالم به تشخیص معروف از منکر و نیرومند که در جامعه وجهه و اعتبار دارند واجب است نه به کسانی که ناتوان هستند و راهی برای هدایت نمی یابند و باطل را از حق نمی شناسند. دلیل بر آن از کتاب خداوند، این قول خدای عزوجل است: «وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ»(10){و باید از میان شما، گروهی، [مردم را] به نیکی دعوت کنند و به کار شایسته وادارند و از زشتی بازدارند.} مخاطبان این آیه خاص هستند و نه عامه، چنانچه خداوند فرموده: «وَ مِنْ قَوْمِ مُوسی أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ»(11){و از میان قوم موسی جماعتی هستند که به حقّ راهنمایی می کنند و به حق داوری می نمایند.}
در آنجا نفرموده بر امت موسی یا بر هر قومی این عمل واجب شد، در صورتی که در آن روز امت موسی دسته های مختلفی بودند و امت یک نفر و بیش از آن را گویند. همان طور که خداوند عزوجل فرموده: «إِنَّ إِبْراهِیمَ کانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ»(12){به راستی ابراهیم، پیشوایی مطیع خدا بود.} می گوید: فرمانبردار خداوند بود، پس هنگامی که انسان در آرامش این را بداند و توانائی و تعداد و اطاعت لازم را نداشته باشد، امر به معروف بر او واجب نیست.(13)
روایت 93
مسعده می گوید: از امام جعفر صادق علیه السلام شنیدم می فرمود: درباره حدیثی سؤال شده که از حضرت رسول صلی اللَّه علیه و آله وارد شده: بهترین جهاد آن است که انسان یک کلمه حق را نزد یک حاکم ستمگر بگوید، معنای آن این است که نخست خودش آن حکم را بشناسد و بعد امر کند و احتمال هم بدهد آن حاکم بپذیرد، در غیر این صورت جائز نیست.(14)
روایت 94
حضرت باقر علیه السّلام فرمود: خداوند متعال به شعیب نبی علیه السلام وحی کرد که من صد هزار از قوم تو را عذاب می کنم، چهل هزار نفر از بدان آنها و شصت هزار نفر از خوبان آنها. شعیب گفت: بار پروردگارا! نیکان را چرا عذاب می کنی؟ خداوند عزوجل بدو وحی فرمود: برای اینکه با معصیت کاران معاشرت کردند و به خاطر خشم من بر آنان خشم نگرفتند.(15)
1) نفس المصدر ص 48.
2) نفس المصدر ص 48.
3) نفس المصدر ص 48.
4) نفس المصدر ص 48.
5) نفس المصدر ص 48.
6) نفس المصدر ص 49.
7) . مشکاة الأنوار: 48
8) . مشکاة الأنوار: 48
9) . مشکاة الأنوار: 48
10) . آل عمران / 104
11) . اعراف / 159
12) . نحل / 120
13) . مشکاة الأنوار: 48
14) . مشکاة الأنوار: 48
15) . مشکاة الأنوار: 49
«95»
وَ رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: لَا یَزَالُ النَّاسُ بِخَیْرٍ مَا أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تَعَاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ فَإِذَا لَمْ یَفْعَلُوا ذَلِکَ نُزِعَتْ عَنْهُمُ الْبَرَکَاتُ وَ سُلِّطَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ نَاصِرٌ فِی الْأَرْضِ وَ لَا فِی السَّمَاءِ(1).
«96»
وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی کَلَامٍ هَذَا خِتَامُهُ: مَنْ تَرَکَ إِنْکَارَ الْمُنْکَرِ بِقَلْبِهِ وَ یَدِهِ وَ لِسَانِهِ فَهُوَ مَیِّتُ الْأَحْیَاءِ(2).
باب 2 لزوم إنکار المنکر و عدم الرضا بالمعصیة و أن من رضی بفعل فهو کمن أتاه
الآیات
الشعراء: قالَ إِنِّی لِعَمَلِکُمْ مِنَ الْقالِینَ (3).
الأخبار
«1»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: فِی قَوْلِ اللَّهِ قَدْ جاءَکُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِی بِالْبَیِّناتِ وَ بِالَّذِی قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ وَ قَدْ عَلِمَ أَنَّ هَؤُلَاءِ لَمْ یَقْتُلُوا وَ لَکِنْ فَقَدْ کَانَ هَوَاهُمْ مَعَ الَّذِینَ قَتَلُوا فَسَمَّاهُمُ اللَّهُ قَاتِلِینَ لِمُتَابَعَةِ هَوَاهُمْ وَ رِضَاهُمْ لِذَلِکَ الْفِعْلِ (4).
«2»
شی، [تفسیر العیاشی] عُمَرُ بْنُ مَعْمَرٍ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: لَعَنَ اللَّهُ الْقَدَرِیَّةَ لَعَنَ اللَّهُ الْحَرُورِیَّةَ لَعَنَ اللَّهُ الْمُرْجِئَةَ لَعَنَ اللَّهُ الْمُرْجِئَةَ قَالَ قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ کَیْفَ لَعَنْتَ هَؤُلَاءِ مَرَّةً وَ لَعَنْتَ هَؤُلَاءِ مَرَّتَیْنِ فَقَالَ إِنَّ هَؤُلَاءِ زَعَمُوا أَنَّ الَّذِینَ قَتَلُونَا مُؤْمِنِینَ فَثِیَابُهُمْ مُلَطَّخَةٌ بِدِمَائِنَا إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ أَ مَا تَسْمَعُ لِقَوْلِ اللَّهِ الَّذِینَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَیْنا أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّی یَأْتِیَنا بِقُرْبانٍ تَأْکُلُهُ النَّارُ قُلْ قَدْ جاءَکُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِی بِالْبَیِّناتِ إِلَی قَوْلِهِ صادِقِینَ قَالَ فَکَانَ بَیْنَ الَّذِینَ خُوطِبُوا بِهَذَا الْقَوْلِ وَ بَیْنَ
روایت 95
از حضرت رسول صلی اللَّه علیه و آله روایت شده که فرمود: مردم همواره در خیر هستند تا آنگاه که امر به معروف و نهی از منکر کنند و یکدیگر را بر نیکی و محبت همیاری نمایند، هر گاه این اعمال را ترک کنند برکت ها از آن ها گرفته می شود و گروهی بر گروهی دیگر مسلط می گردند و در زمین و آسمان کسی آنها را یاری نمی کند.(5)
روایت 96
امیر المؤمنین علی علیه السّلام در خاتمه سخنانی فرمود: هر کس منکری را با قلب و دست و زبانش نهی نکند، مرده ای است که در میان زندگان حرکت می کند.(6)
باب دوم : لزوم انکار منکر و عدم خوشنودی به معصیت و اینکه کسی که به انجام عملی راضی باشد همچون کسی است که آن را انجام داده است
روایات
روایت 1
تفسیر عیاشی: از سماعه روایت شده که شنیدم امام صادق علیه السلام درباره فرمایش خدای متعال «قَدْ جاءَکُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِی بِالْبَیِّناتِ وَ بِالَّذِی قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ»(8){قطعاً پیش از من، پیامبرانی بودند که دلایل آشکار را با آنچه گفتید، برای شما آوردند. اگر راست می گویید، پس چرا آنان را کشتید؟} می فرمود: می دانست که اینها آن پیامبران را نکشته اند، ولی دل آنها با کسانی بود که [در گذشته] آنان را کشتند، از این رو خداوند آنان را به علت تبعیت از هوای نفس خود و خوشنودیشان به انجام آن عمل قاتلین نامید.(9)
روایت 2
تفسیر عیاشی: عمر بن معمر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند قدریه را لعنت کند. خداوند خوارج را لعنت کند. خداوند مرجئه را لعنت کند. خداوند مرجئه را لعنت کند. عمر گوید: عرض کردم: فدایت گردم، چطور دو گروه اول را یک بار لعنت کردی اما گروه سوم را دو بار؟ فرمود: اینان گمان بردند که کسانی که ما را کشتند مؤمن بودند، پس جامه هایشان تا روز قیامت به خون های ما آلوده است، آیا نمی شنوی خداوند چه فرموده: «الَّذِینَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَیْنا أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّی یَأْتِیَنا بِقُرْبانٍ تَأْکُلُهُ النَّارُ قُلْ قَدْ جاءَکُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِی بِالْبَیِّناتِ» تا فرموده اش «صادقین»(10){همانان که گفتند: «خدا با ما پیمان بسته که به هیچ پیامبری ایمان نیاوریم تا برای ما قربانیی بیاورد که آتش [آسمانی] آن را [به نشانه قبول] بسوزاند.» بگو: «قطعاً پیش از من، پیامبرانی بودند که دلایل آشکار برای شما آوردند ... . اگر راست می گویید.} سپس فرمود: بین مخاطبان این سخن و
الْقَاتِلِینَ خَمْسُمِائَةِ عَامٍ فَسَمَّاهُمُ اللَّهُ قَاتِلِینَ بِرِضَاهُمْ بِمَا صَنَعَ أُولَئِکَ (1).
«3»
شی، [تفسیر العیاشی] مُحَمَّدُ بْنُ هَاشِمٍ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ قُلْ قَدْ جاءَکُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِی بِالْبَیِّناتِ وَ بِالَّذِی قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ وَ قَدْ عَلِمَ أَنْ قَالُوا وَ اللَّهِ مَا قَتَلْنَا وَ لَا شَهِدْنَا قَالَ وَ إِنَّمَا قِیلَ لَهُمُ ابْرَءُوا مِنْ قَتَلَتِهِمْ فَأَبَوْا(2).
«4»
شی، [تفسیر العیاشی] مُحَمَّدُ بْنُ الْأَرْقَطِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: قَالَ لِی تَنْزِلُ الْکُوفَةَ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَتَرَوْنَ قَتَلَةَ الْحُسَیْنِ بَیْنَ أَظْهُرِکُمْ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ مَا بَقِیَ مِنْهُمْ أَحَدٌ قَالَ فَإِذَا أَنْتَ لَا تَرَی الْقَاتِلَ إِلَّا مَنْ قَتَلَ أَوْ مَنْ وَلِیَ الْقَتْلَ أَ لَمْ تَسْمَعْ إِلَی قَوْلِ اللَّهِ قُلْ قَدْ جاءَکُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِی بِالْبَیِّناتِ وَ بِالَّذِی قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ فَأَیَّ رَسُولِ اللَّهِ قَتَلَ الَّذِینَ کَانَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله بَیْنَ أَظْهُرِهِمْ وَ لَمْ یَکُنْ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ عِیسَی رَسُولٌ إِنَّمَا رَضُوا قَتْلَ أُولَئِکَ فَسُمُّوا قَاتِلِینَ (3).
«5»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی عَمْرٍو الزُّبَیْرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ اللَّهُ فِی کِتَابِهِ یَحْکِی قَوْلَ الْیَهُودِ إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَیْنا أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّی یَأْتِیَنا بِقُرْبانٍ الْآیَةَ فَقَالَ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِیاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ وَ إِنَّمَا نَزَلَ هَذَا فِی قَوْمِ یَهُودَ وَ کَانُوا عَلَی عَهْدِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله لَمْ یَقْتُلُوا الْأَنْبِیَاءَ بِأَیْدِیهِمْ وَ لَا کَانُوا فِی زَمَانِهِمْ وَ إِنَّمَا قَتَلَ أَوَائِلُهُمُ الَّذِینَ کَانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ فَنُزِّلُوا بِهِمْ أُولَئِکَ الْقَتَلَةَ فَجَعَلَهُمُ اللَّهُ مِنْهُمْ وَ أَضَافَ إِلَیْهِمْ فِعْلَ أَوَائِلِهِمْ بِمَا تَبِعُوهُمْ وَ تَوَلَّوْهُمْ (4).
«6»
نَهْجُ الْبَلَاغَةِ، قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا یَجْمَعُ النَّاسَ الرِّضَا وَ السَّخَطُ وَ إِنَّمَا عَقَرَ نَاقَةَ ثَمُودَ رَجُلٌ وَاحِدٌ فَعَمَّهُمُ اللَّهُ بِالْعَذَابِ لَمَّا عَمُّوهُ بِالرِّضَا قَالَ سُبْحَانَهُ فَعَقَرُوها فَأَصْبَحُوا نادِمِینَ فَمَا کَانَ إِلَّا أَنْ خَارَتْ أَرْضُهُمْ بِالْخَسْفَةِ خُوَارَ السِّکَّةِ الْمُحْمَاةِ فِی الْأَرْضِ الْخَوَّارَةِ أَیُّهَا النَّاسُ مَنْ سَلَکَ الطَّرِیقَ
قاتلین پانصد سال فاصله بود، ولی خداوند به سبب خوشنودی آنها به کردار قاتلین، آنان را نیز قاتلین نامید.(5)
روایت 3
تفسیر عیاشی: از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: وقتی این آیه نازل شد: « قُلْ قَدْ جاءَکُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِی بِالْبَیِّناتِ وَ بِالَّذِی قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ »(6){بگو: «قطعاً پیش از من، پیامبرانی بودند که دلایل آشکار را با آنچه گفتید، برای شما آوردند. اگر راست می گویید، پس چرا آنان را کشتید؟»} خداوند می دانست که آنان گفتند: به خدا سوگند ما آنان را نکشتیم و در آن کار حاضر نبودیم. امام فرمود: بلکه به آنان گفته شد: از قاتلان آنان اظهار برائت و بیزاری کنید ولی آنان امتناع کردند.(7)
روایت 4
تفسیر عیاشی: محمد بن ارقط از امام صادق علیه السلام روایت می کند که به من فرمود: در کوفه ساکن هستی؟ عرض کردم: بلی. فرمود: پس قاتلان حسین را در میان خویش می بینید. عرض کردم: فدایت گردم، کسی از آنان باقی نمانده. فرمود: پس تو قاتل را تنها کسی می دانی که کسی را به قتل رساند یا کسی که در قتلی یاری رساند، آیا فرمایش خداوند را نشنیده ای؟ {بگو: «قطعاً پیش از من، پیامبرانی بودند که دلایل آشکار را با آنچه گفتید، برای شما آوردند. اگر راست می گویید، پس چرا آنان را کشتید؟»} پس کسانی که محمد صلی الله علیه و آله بین آنان بود کدام پیامبر خدا را کشتند؟ در صورتی که بین آن حضرت و حضرت عیسی علیه السلام فرستاده دیگری نبود، ولی آنان به قتل آن پیامبران راضی بودند بدین روی قاتلین نامیده شدند.(8)
روایت 5
تفسیر عیاشی: از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: خداوند در کتاب خویش در حکایت قوم یهود فرمود: «إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَیْنا أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّی یَأْتِیَنا بِقُرْبانٍ»(9){خدا با ما پیمان بسته که به هیچ پیامبری ایمان نیاوریم تا برای ما قربانیی بیاورد.}تا آخر آیه. سپس فرمود: «فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِیاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ»(10){بگو: اگر مؤمن بودید، پس چرا پیش از این، پیامبران خدا را می کشتید؟} این آیه را در مورد یهودیان زمان حضرت محمد صلی الله علیه و آله نازل فرموده، آنان پیامبران را به دست خویش نکشتند و در زمان آنان هم نبودند، بلکه پیشینیانشان که قبل از آنان بودند پیامبران را به قتل رساندند ولی یهودیان عهد پیامبر اسلام نیز در جایگاه آن قاتلان قرار گرفتند و خداوند این یهودیان را نیز از آنان قرار داد و عمل پیشینیانشان را نیز به آنان افزود؛ چرا که از آنان پیروی کردند و به عنوان دوستان خود برگرفتند.(11)
روایت 6
نهج البلاغة: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:
ای مردم، همه افراد جامعه در خشنودی و خشم شریک می باشند، چنانکه ماده شتر ثمود را یک نفر دست و پا برید، امّا عذاب خداوند تمام قوم ثمود را گرفت؛ زیرا همگی آن را پسندیدند. خداوند سبحان می فرماید: «فَعَقَرُوها فَأَصْبَحُوا نادِمِینَ.»(12)
{ماده شتر را پی کردند و سرانجام پشیمان شدند}. سرزمین آنان چونان آهن گداخته ای که در زمین نرم فرو رود، فریادی زد و فرو ریخت، ای مردم آن کس که از راه
1) تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 208.
2) نفس المصدر ج 1 ص 209.
3) نفس المصدر ج 1 ص 209.
4) تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 51 و الآیة فی سورة البقرة: 91.
5) . تفسیر عیاشی 1 : 208
6) . آل عمران / 183
7) . تفسیر عیاشی 1 : 209
8) . تفسیر عیاشی 1 : 209
9) . آل عمران / 183
10) . بقره / 91
11) . تفسیر عیاشی 1 : 51
12) . شعرا / 157
الْوَاضِحَ وَرَدَ الْمَاءَ وَ مَنْ خَالَفَ وَقَعَ فِی التِّیهِ (1).
«7»
نَهْجُ الْبَلَاغَةِ، قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الرَّاضِی بِفِعْلِ قَوْمٍ کَالدَّاخِلِ فِیهِ مَعَهُمْ وَ عَلَی کُلِّ دَاخِلٍ فِی بَاطِلٍ إِثْمَانِ إِثْمُ الْعَمَلِ بِهِ وَ إِثْمُ الرِّضَا بِهِ (2).
«8»
وَ قَالَ علیه السلام: لَمَّا أَظْفَرَهُ اللَّهُ تَعَالَی بِأَصْحَابِ الْجَمَلِ وَ قَدْ قَالَ لَهُ بَعْضُ أَصْحَابِهِ وَدِدْتُ أَنَّ أَخِی فُلَاناً کَانَ شَاهِدَنَا لِیَرَی مَا نَصَرَکَ اللَّهُ بِهِ عَلَی أَعْدَائِکَ فَقَالَ علیه السلام أَ هَوَی أَخِیکَ مَعَنَا قَالَ نَعَمْ قَالَ فَقَدْ شَهِدَنَا وَ لَقَدْ شَهِدَنَا فِی عَسْکَرِنَا هَذَا قَوْمٌ فِی أَصْلَابِ الرِّجَالِ وَ أَرْحَامِ النِّسَاءِ سَیَرْعَفُ بِهِمُ الزَّمَانُ وَ یَقْوَی بِهِمُ الْإِیمَانُ (3).
باب 3 النهی عن الجلوس مع أهل المعاصی و من یقول بغیر الحق
الأخبار
«1»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آیاتِ اللَّهِ إِلَی قَوْلِهِ إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ قَالَ إِذَا سَمِعْتَ الرَّجُلَ یَجْحَدُ الْحَقَّ وَ یُکَذِّبُ بِهِ وَ یَقَعُ فِی أَهْلِهِ فَقُمْ مِنْ عِنْدِهِ وَ لَا تُقَاعِدْهُ (4).
«2»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ شُعَیْبٍ الْعَقَرْقُوفِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتابِ إِلَی قَوْلِهِ إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ فَقَالَ إِنَّمَا عَنَی اللَّهُ بِهَذَا إِذَا سَمِعْتَ الرَّجُلَ یَجْحَدُ الْحَقَّ وَ یُکَذِّبُ بِهِ وَ یَقَعُ فِی الْأَئِمَّةِ فَقُمْ مِنْ عِنْدِهِ وَ لَا تُقَاعِدْهُ کَائِناً مَنْ کَانَ (5).
آشکار برود به آب می رسد، و هر کس از راه راست منحرف شود سرگردان می ماند.(6)
روایت 7
نهج البلاغة: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود:
کسی که به کار جماعتی خشنود شود مثل کسی است که در آن کار با ایشان داخل شود و از برای هر که در باطلی داخل شود دو گناه است: یکی گناه عمل به آن باطل و دیگری گناه خشنودی به آن.(7)
روایت 8
پس از اینکه خداوند تعالی حضرت امیر علیه السلام را بر اصحاب جمل پیروز گرداند یکی از یاران امام علیه السّلام عرض کرد: دوست داشتم برادرم با ما بود و می دید که چگونه خدا تو را بر دشمنانت پیروز کرد. امام علیه السّلام پرسید: آیا فکر و دل برادرت با ما بود؟ گفت: آری. امام علیه السّلام فرمود: پس او هم در این جنگ با ما بود، بلکه با لشکر ما در این نبرد شریکند آنهایی که حضور ندارند، در صلب پدران و رحم مادران می باشند، ولی با ما هم عقیده و آرمانند، به زودی متوّلد می شوند و دین و ایمان به وسیله آنان تقویت می گردد.(8)
باب سوم : نهی از هم نشینی با معصیت کاران و کسانی که سخن ناحق بر زبان می آورند
روایات
روایت 1
تفسیر عیاشی: از محمد بن فضیل روایت شده که امام رضا علیه السلام درباره قول خداوند تعالی: « وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آیاتِ اللَّهِ » تا « إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ »(9)
{و البتّه [خدا] در کتاب [قرآن] بر شما نازل کرده که: هر گاه شنیدید آیات خدا مورد انکار و ریشخند قرار می گیرد، با آنان منشینید تا به سخنی غیر از آن درآیند، چرا که در این صورت شما هم مثل آنان خواهید بود.} فرمود: وقتی شنیدی مردی حق را انکار و تکذیب می کند و به اهل حق ناسزا می گوید، از نزد او برخیز و با او هم نشینی مکن.(10)
روایت 2
تفسیر عیاشی: شعیب عقرقوفی گوید: از امام صادق علیه السلام راجع به قول خداوند « وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آیاتِ اللَّهِ » تا « إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ » پرسش نمودم، حضرت فرمود: مقصود خداوند از این آیه آن است که وقتی بشنوی کسی– هر که می خواهد باشد - حق را انکار و تکذیب می کند و به امامان ناسزا می گوید از نزد او برخیز و با او هم نشینی نکن.(11)
«3»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی عَمْرٍو الزُّبَیْرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَرَضَ الْإِیمَانَ عَلَی جَوَارِحِ بَنِی آدَمَ وَ قَسَمَهُ عَلَیْهَا فَلَیْسَ مِنْ جَوَارِحِهِ جَارِحَةٌ إِلَّا وَ قَدْ وُکِّلَتْ مِنَ الْإِیمَانِ بِغَیْرِ مَا وُکِّلَتْ أُخْتُهَا فَمِنْهَا أُذُنَاهُ اللَّتَانِ یَسْمَعُ بِهِمَا فَفَرَضَ عَلَی السَّمْعِ أَنْ یَتَنَزَّهَ عَنِ الِاسْتِمَاعِ إِلَی مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَ أَنْ یُعْرِضَ عَمَّا لَا یَحِلُّ لَهُ فِیمَا نَهَی اللَّهُ عَنْهُ وَ الْإِصْغَاءِ إِلَی مَا سَخِطَ اللَّهُ تَعَالَی فَقَالَ فِی ذَلِکَ وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتابِ إِلَی قَوْلِهِ حَتَّی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ ثُمَّ اسْتَثْنَی مَوْضِعَ النِّسْیَانِ فَقَالَ وَ إِمَّا یُنْسِیَنَّکَ الشَّیْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّکْری مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ وَ قَالَ فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ إِلَی قَوْلِهِ أُولُوا الْأَلْبابِ وَ قَالَ قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ هُمْ فِی صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ وَ قَالَ تَعَالَی وَ إِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَ قَالَ وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِراماً فَهَذَا مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَی السَّمْعِ مِنَ الْإِیمَانِ وَ لَا یُصْغَی إِلَی مَا لَا یَحِلُّ وَ هُوَ عَمَلُهُ وَ هُوَ مِنَ الْإِیمَانِ (1).
باب 4 وجوب الهجرة و أحکامها
الآیات
اشارة
النساء: إِنَّ الَّذِینَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَةُ ظالِمِی أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قالُوا کُنَّا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِیها فَأُولئِکَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ ساءَتْ مَصِیراً إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ لا یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً وَ لا یَهْتَدُونَ سَبِیلًا فَأُولئِکَ عَسَی اللَّهُ أَنْ یَعْفُوَ عَنْهُمْ وَ کانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً وَ مَنْ یُهاجِرْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ یَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُراغَماً کَثِیراً وَ سَعَةً وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهاجِراً إِلَی اللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللَّهِ وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِیماً(2)
روایت 3
تفسیر عیاشی: از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: خداوند تبارک و تعالی ایمان را بر اعضای بنی آدم واجب کرد و آن را در بین آنها تقسیم کرد، در نتیجه هیچ عضوی نیست که بیشتر از عضو دیگر به آن ایمان واگذار شده باشد؛ از آن جمله است گوش های انسان که با آنها صداها را می شنود، بر گوش واجب کرده که از گوش سپردن به آنچه خداوند حرام داشته دوری بگزیند و خود را حفظ کند و از آنچه برای آن حلال نیست و خداوند از او باز داشته و گوش کردن به هر چه خشم خدای تعالی را برانگیزد روی گرداند، از این رو در این باره فرموده: {و البتّه [خدا] در کتاب [قرآن] بر شما نازل کرده} تا آنجا که فرموده او: {تا به سخنی غیر از آن درآیند.}(3)
سپس وقت فراموشی را استثنا کرده و فرموده او: «وَ إِمَّا یُنْسِیَنَّکَ الشَّیْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّکْری مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ»(4){و اگر شیطان تو را [در این باره] به فراموشی انداخت، پس از توجّه، [دیگر] با قوم ستمکار منشین.} و فرموده: «فَبَشِّرْ عِبادِ * الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ » تا فرمایشش: «أُولُوا الْأَلْبابِ»(5){پس بشارت ده به آن بندگان من که به سخن گوش فرامی دهند و بهترین آن را پیروی می کنند؛ اینانند که خدایشان راه نموده و اینانند همان خردمندان.} و فرموده او: «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ * الَّذِینَ هُمْ فِی صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ * وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ»(6){به راستی که مؤمنان رستگار شدند، همانان که در نمازشان فروتنند، و آنان که از بیهوده رویگردانند.} و خداوند تعالی فرموده: «وَ إِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ»(7)
{و چون لغوی بشنوند از آن روی برمی تابند.} و فرمود: «وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِراماً»(8){و چون بر لغو بگذرند با بزرگواری می گذرند.} این است آنچه خداوند از ایمان بر گوش واجب کرده و اینکه به آنچه حلال نیست گوش ندهد عمل آن است که نشانه ایمان است.(9)
باب چهارم : وجوب هجرت و احکام آن
آیات
إِنَّ الَّذِینَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَةُ ظالِمِی أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قالُوا کُنَّا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِیها فَأُولئِکَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ ساءَتْ مَصِیراً * إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ لا یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً وَ لا یَهْتَدُونَ سَبِیلًا * فَأُولئِکَ عَسَی اللَّهُ أَنْ یَعْفُوَ عَنْهُمْ وَ کانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً * وَ مَنْ یُهاجِرْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ یَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُراغَماً کَثِیراً وَ سَعَةً وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهاجِراً إِلَی اللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللَّهِ وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِیماً.(10)
{کسانی که بر خویشتن ستمکار بوده اند، [وقتی] فرشتگان جانشان را می گیرند، می گویند: «در چه [حال] بودید؟» پاسخ می دهند: «ما در زمین از مستضعفان بودیم.» می گویند: «مگر زمین خدا وسیع نبود تا در آن مهاجرت کنید؟» پس آنان جایگاهشان دوزخ است، و [دوزخ] بد سرانجامی است. مگر آن مردان و زنان و کودکان فرودستی که چاره جویی نتوانند و راهی نیابند. پس آنان [که فی الجمله عذری دارند] باشد که خدا از ایشان درگذرد، که خدا همواره خطابخش و آمرزنده است. و هر که در راه خدا هجرت کند، در زمین اقامتگاه های فراوان و گشایش ها خواهد یافت؛ و هر کس [به قصد] مهاجرت در راه خدا و پیامبر او، از خانه اش به درآید، سپس مرگش دررسد، پاداش او قطعاً بر خداست، و خدا آمرزنده مهربان است.}
الأنفال: إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهاجِرُوا ما لَکُمْ مِنْ وَلایَتِهِمْ مِنْ شَیْ ءٍ حَتَّی یُهاجِرُوا وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ إِلَّا عَلی قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثاقٌ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَکُنْ فِتْنَةٌ فِی الْأَرْضِ وَ فَسادٌ کَبِیرٌ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا مَعَکُمْ فَأُولئِکَ مِنْکُمْ (1)
التوبة: الَّذِینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْفائِزُونَ (2)و قال تعالی: الْأَعْرابُ أَشَدُّ کُفْراً وَ نِفاقاً وَ أَجْدَرُ أَلَّا یَعْلَمُوا حُدُودَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلی رَسُولِهِ وَ اللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ (3)
النحل: وَ الَّذِینَ هاجَرُوا فِی اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیا حَسَنَةً وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ (4)
و قال تعالی: ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا ثُمَّ جاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِیمٌ (5)
الحج: وَ الَّذِینَ هاجَرُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا لَیَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً وَ إِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَیْرُ الرَّازِقِینَ لَیُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلًا یَرْضَوْنَهُ وَ إِنَّ اللَّهَ لَعَلِیمٌ حَلِیمٌ (6)
العنکبوت: یا عِبادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِی واسِعَةٌ فَإِیَّایَ فَاعْبُدُونِ (7)
الزمر: وَ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةٌ(8).
{کسانی که ایمان آورده و هجرت کرده اند و در راه خدا با مال و جان خود جهاد نموده اند و کسانی که [مهاجران را] پناه داده اند و یاری کرده اند، آنان یاران یکدیگرند؛ و کسانی که ایمان آورده اند ولی مهاجرت نکرده اند هیچ گونه خویشاوندی [دینی] با شما ندارند مگر آنکه [در راهِ خدا] هجرت کنند؛ و اگر در [کار] دین از شما یاری جویند، یاری آنان بر شما [واجب] است، مگر بر علیه گروهی باشد که میان شما و میان آنان پیمانی [منعقد شده] است، و خدا به آنچه انجام می دهید بیناست. و کسانی که کفر ورزیدند یاران یکدیگرند. اگر این [دستور] را به کار نبندید، در زمین فتنه و فسادی بزرگ پدید خواهد آمد. و کسانی که ایمان آورده و هجرت کرده و در راه خدا به جهاد پرداخته، و کسانی که [مهاجران را] پناه داده و یاری کرده اند، آنان همان مؤمنان واقعی اند، برای آنان بخشایش و روزی شایسته ای خواهد بود. و کسانی که بعداً ایمان آورده و هجرت نموده و همراه شما جهاد کرده اند، اینان از زمره شمایند، و خویشاوندان نسبت به یکدیگر [از دیگران] در کتاب خدا سزاوارترند. آری، خدا به هر چیزی داناست.}
الَّذِینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْفائِزُونَ.(10)
{کسانی که ایمان آورده و هجرت کرده و در راه خدا با مال و جانشان به جهاد پرداخته اند نزد خدا مقامی هر چه والاتر دارند و اینان همان رستگارانند.}
الْأَعْرابُ أَشَدُّ کُفْراً وَ نِفاقاً وَ أَجْدَرُ أَلَّا یَعْلَمُوا حُدُودَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلی رَسُولِهِ وَ اللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ.(11)
{بادیه نشینانِ عرب، در کفر و نفاق [از دیگران] سخت تر، و به اینکه حدود آنچه را که خدا بر فرستاده اش نازل کرده، ندانند، سزاوارترند. و خدا دانای حکیم است.}
وَ الَّذِینَ هاجَرُوا فِی اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیا حَسَنَةً وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ.(12)
{و کسانی که پس از ستمدیدگی، در راه خدا هجرت کرده اند، در این دنیا جای نیکویی به آنان می دهیم، و اگر بدانند، قطعاً پاداش آخرت بزرگ تر خواهد بود.}
ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا ثُمَّ جاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِیمٌ.(13)
{با این حال، پروردگار تو نسبت به کسانی که پس از [آن همه] زجر کشیدن، هجرت کرده و سپس جهاد نمودند و صبر پیشه ساختند، پروردگارت [نسبت به آنان] بعد از آن [همه مصایب] قطعاً آمرزنده و مهربان است.}
وَ الَّذِینَ هاجَرُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا لَیَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً وَ إِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَیْرُ الرَّازِقِینَ * لَیُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلًا یَرْضَوْنَهُ وَ إِنَّ اللَّهَ لَعَلِیمٌ حَلِیمٌ.(14)
{و آنان که در راه خدا مهاجرت کرده، و آنگاه کشته شده یا مرده اند، قطعاً خداوند به آنان رزقی نیکو می بخشد. و راستی این خداست که بهترین روزی دهندگان است. آنان را به جایگاهی که آن را می پسندند درخواهد آورد، و شک نیست که خداوند دانایی بردبار است.}
یا عِبادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِی واسِعَةٌ فَإِیَّایَ فَاعْبُدُونِ.(15)
{ای بندگان من که ایمان آورده اید، زمین من فراخ است؛ تنها مرا بپرستید.}
وَ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةٌ.(16){و زمین خدا فراخ است.}
1) سورة الأنفال: 72- 75.
2) سورة التوبة: 20.
3) سورة التوبة: 97.
4) سورة النحل: 41.
5) سورة النحل: 110.
6) سورة الحجّ: 58- 59.
7) سورة العنکبوت: 56.
8) سورة الزمر: 10.
9) . انفال / 75 - 72
10) . توبه / 20
11) . توبه / 97
12) . نحل: 41
13) . نحل / 110
14) . حجّ / 59 و 58
15) . عنکبوت / 56
16) . زمر / 10
الأخبار
«1»
نَهْجُ الْبَلَاغَةِ، قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی خُطْبَةٍ: وَ الْهِجْرَةُ قَائِمَةٌ عَلَی حَدِّهَا الْأَوَّلِ مَا کَانَ لِلَّهِ فِی أَهْلِ الْأَرْضِ حَاجَةٌ مِنْ مُسْتَسِرِّ الأئمة [الْإِمَّةِ] وَ مُعْلِنِهَا لَا یَقَعُ اسْمُ الْهِجْرَةِ عَلَی أَحَدٍ إِلَّا بِمَعْرِفَةِ الْحُجَّةِ فِی الْأَرْضِ فَمَنْ عَرَفَهَا وَ أَقَرَّ بِهَا فَهُوَ مُهَاجِرٌ(1).
«2»
وَ قَالَ علیه السلام: فِیمَا کَتَبَهُ إِلَی مُعَاوِیَةَ وَ ذَکَرْتَ أَنَّ زَائِرِی فِی الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ وَ قَدِ انْقَطَعَتِ الْهِجْرَةُ یَوْمَ أُسِرَ أَخُوکَ (2)
لقد- تم- و الحمد للّه وحده- ما أردنا تعلیقه علی هذا الجزء من بحار الأنوار، و نسأل المولی جل اسمه أن یوفقنا لاکمال باقی أجزائه انه ولی التوفیق.
.کِتَابُ الْغَارَاتِ، لِإِبْرَاهِیمَ الثَّقَفِیِّ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام فِی بَعْضِ خُطَبِهِ: یَقُولُ الرَّجُلُ هَاجَرْتُ وَ لَمْ یُهَاجِرْ إِنَّمَا الْمُهَاجِرُونَ الَّذِینَ یَهْجُرُونَ السَّیِّئَاتِ وَ لَمْ یَأْتُوا بِهَا.
ههنا تمّ المجلد الحادی و العشرون
روایات
روایت 1
نهج البلاغة: امیر المؤمنین علیه السلام در سخنانی فرمود: و هجرت، بر جایگاه ارزشی نخستین خود قرار دارد. خدا را به ایمان اهل زمین نیازی نیست، چه ایمان خود را پنهان دارند یا آشکار کنند. و نام مهاجر را بر کسی نمی توان گذاشت جز آن کس که حجّت خدا بر روی زمین را بشناسد. هر کس حجّت خدا را شناخت، و به امامت او اقرار کرد مهاجر است.(3)
روایت 2
و حضرت امیر علیه السلام در نامه خود به معاویه نوشت: و گفتی با گروهی از مهاجران و انصار به نبرد من می آیی، هجرت از روزی که برادرت «یزید» در فتح مکّه اسیر شد پایان یافت.(4)
کتاب الغارات ابراهیم ثقفی: از ابن نباته روایت کرده که امام علی علیه السلام در یکی از سخنرانی های خویش فرمود: یکی می گوید: مهاجرت کرده ام. در حالی که مهاجرت نکرده است. مهاجران کسانی هستند که از بدی ها مهاجرت می کنند و دوری می گزینند و هرگز به آنها باز نمی گردند .
المجلد الثانی و العشرون من بحار الانوار کتاب المزار
اشارة
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ
الحمد لله الذی هدانا لزیارة أحبائه و أصفیائه فجعلها ذریعة للوصول إلی أعلی منازل الفوز و الفلاح و الصلاة علی من بالصلاة و السلام علیه فاز من سعد بالارتقاء علی أقصی مدارج الکرامة و النجاح محمد و أهل بیته الأطهرین الذین بتقبیل أعتابهم صعد المؤمنون أسنی معارج الشرف و الصلاح و لعنة الله علی أعدائهم ما أظلم لیل و استنار صباح.
أما بعد فهذا هو المجلد الثانی و العشرون من کتاب بحار الأنوار الکاشف للأستار عن وجوه زیارات النبی و الأئمة الأبرار علیهم صلوات عالم الخفایا و الأسرار و فضلها و آدابها و مقدماتها و ما یتعلق بها علی وجه کامل یبتهج به شیعتهم الأخیار مما ألفه خادم أخبار الأئمة الأبرار و تراب أقدام المؤمنین الأخیار محمد باقر بن محمد تقی حشرهما الله مع موالیهما الأطهار.
باب 1 مقدمات السفر و آدابه
اشاره
أقول:
قد قدمنا فی کتاب الآداب جل الأخبار المتعلقة بهذا الباب و بعضها فی کتاب الحج لکن نذکر هاهنا ما أورده السید النقیب الفاضل علی بن طاوس قدس الله روحه فی مفتتح کتاب مصباح الزائر لأنه جمع مضامین أکثر الأخبار الواردة فی ذلک و نضیف إلیه ما وجدته فی المزار الکبیر تألیف محمد بن المشهدی أو السید فخار
کتاب زیارت
اشاره
بسم الله الرحمن الرحیم
حمد مخصوص خدایی است که ما را به زیارت دوستان و برگزیدگانش هدایت فرمود و این زیارت را وسیله ای برای رسیدن به بلندترین منازل پیروزی و رستگاری قرار داد و درود بر آن کسی که به سبب درود و سلام بر او، کسی که به سعادتِ عالی ترین مدارج کرامت و موفقیت رسید، رستگار شد ؛ یعنی محمد و اهل بیت طاهرین او که مؤمنان با عتبه بوسی آنان، از بلندترین معراج های شرافت و صلاح بالا رفتند و لعنت خدا بر دشمنان آنان، مادام که شب تیره فرا می رسد و صبحگاهان همه جا را روشن می نماید.
اما بعد؛ این مجلد بیست و دوم از کتاب بحار الانوار است که کنار زننده پرده از زیارت های پیامبر و ائمه اطهار است - که درود عوالم نهان و آشکار بر ایشان باد - و مشتمل بر فضیلت زیارت ایشان و آداب و مقدمات و امور مربوط به آن می شود به گونه ای کامل که شیعیان برگزیده ایشان از این کتاب مسرور می گردند و این کتاب از مؤلفات خادم احادیث ائمه اطهار و خاک قدم های مؤمنان برگزیده، محمد باقر فرزند محمد تقی است که خداوند آن دو را با موالی پاکشان محشور فرماید .
باب اول : مقدمات سفر و آداب آن
اشاره
می گویم: بیشتر روایات مربوط به این باب را در کتاب آداب و نیز برخی را در کتاب حج ذکر کردیم، ولی در اینجا روایاتی را که سید نقیب فرزانه علی بن طاووس قدس الله روحه در آغاز کتاب «مصباح الزائر» آورده ذکر می کنیم؛ چرا که وی مضامین بیشتر روایات وارده در این مورد را گرد آورده و آنچه را که در کتاب «المزار الکبیر» تألیف محمد بن مشهدی یا سید فخار
أو بعض معاصریهما من الأفاضل الکبار(1)
( و ثانیتهما) مخطوطة بتاریخ سنة 1355 ه فی مکتبة السیّد الحکیم العامّة فی النجف الأشرف برقم 652 و قد اعتمدناها فی المراجعة و التخریج.
لئلا یخلو هذا المجلد عما یحتاج إلیه زائر الأئمة الأطهار.قال السید رحمه الله (2)إذا أردت الخروج إلی السفر فینبغی أن تصوم الأربعاء و الخمیس و الجمعة و تختار من أیام الأسبوع یوم السبت.
الأخبار
«1»
فَقَدْ رُوِیَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَنْ أَرَادَ سَفَراً فَلْیُسَافِرْ یَوْمَ السَّبْتِ فَلَوْ أَنَّ حَجَراً زَالَ عَنْ جَبَلٍ فِی یَوْمِ سَبْتٍ لَرَدَّهُ اللَّهُ إِلَی مَکَانِهِ-(3).
أَوْ یَوْمَ الثَّلَاثَاءِ فَإِنَّهُ الْیَوْمُ الَّذِی أَلَانَ اللَّهُ فِیهِ الْحَدِیدَ لِدَاوُدَ علیه السلام أَوْ یَوْمَ الْخَمِیسِ فَإِنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کَانَ یُسَافِرُ یَوْمَ الْخَمِیسِ.
«2»
وَ قَالَ یَوْمُ الْخَمِیسِ یَوْمٌ یُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ مَلَائِکَتُهُ-(4)
وَ اجْتَنِبِ السَّفَرَ فِی یَوْمِ الْإِثْنَیْنِ وَ الْأَرْبِعَاءِ وَ قَبْلَ الظُّهْرِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ وَ یُکْرَهُ أَنْ تُسَافِرَ الْیَوْمَ الثَّالِثَ مِنَ الشَّهْرِ وَ الرَّابِعَ وَ الْخَامِسَ مِنْهُ وَ السَّادِسَ مِنْهُ وَ الثَّالِثَ عَشَرَ مِنْهُ وَ السَّادِسَ عَشَرَ مِنْهُ وَ الْحَادِیَ وَ الْعِشْرِینَ وَ الرَّابِعَ وَ الْعِشْرِینَ وَ الْخَامِسَ وَ الْعِشْرِینَ وَ السَّادِسَ وَ الْعِشْرِینَ.
«3»
وَ رُوِیَ مِنْ طَرِیقٍ أُخْرَی: أَنَّ الْیَوْمَ الرَّابِعَ وَ السَّادِسَ مِنَ الشَّهْرِ وَ الْیَوْمَ
یا یکی از معاصرین آن دو از دانشمندان بزرگ(5)
(و دومی) نسخه ای خطی به تاریخ سال 1355 هجری در کتابخانه عمومی السید الحکیم در نجف اشرف به شماره 652 است که در مراجعه و تخریج به آن اعتماد کردیم.
یافتم به آن می افزایم تا این جلد از آنچه زائر امامان اطهار به آن احتیاج دارد خالی نباشد.
سید رحمه الله(6)
گوید: وقتی خواستی به مسافرت بروی شایسته است روز چهارشنبه و پنجشنبه و جمعه را روزه بگیری و از روزهای هفته روز شنبه را انتخاب کنی.
روایات
روایت 1
از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: هر کس بخواهد به سفر برود، باید در روز شنبه به مسافرت رود، اگر سنگی از کوه در روز شنبه کنده شود خداوند آن را به مکان خویش باز گرداند(7)یا اینکه روز سه شنبه برود؛ چرا که این روز، روزی است که خداوند در آن آهن را برای داود علیه السلام نرم کرد یا اینکه پنجشنبه برود که پیامبر صلی الله علیه و آله روز پنجشنبه به سفر می رفت.
روایت 2
و فرمود: روز پنجشنبه روزی است که خداوند و رسولش و فرشتگانش آن را دوست دارند.(8)
از سفر در روز دوشنبه و چهارشنبه و پیش از ظهر روز جمعه اجتناب کن و سفر در روز سوم و چهارم و پنجم و ششم و سیزدهم و شانزدهم و بیست و یکم و بیست و چهارم و بیست و پنجم و بیست و ششم ماه مکروه است.
روایت 3
از طریقی دیگر روایت شده است که: روز چهارم و ششم
1) بسم اللّه الرحمن الرحیم و به نستعین المزار الکبیر لمحمّد بن المشهدیّ( مخطوط) و قد راجعنا فی تصحیح المنقول عنه فی هذا الکتاب علی نسختین( احداهما) مخطوطة بتاریخ سنة 956 ه فی مکتبة الامام أمیر المؤمنین علیه السلام العامّة فی النجف الأشرف.
2) مصباح الزائر( مخطوط) اعتمدنا فی تصحیح المنقول عنه فی هذا الکتاب علی نسخة فی مکتبة السیّد الحکیم العامّة فی النجف الأشرف کتبت سنة 1112 ه برقم 445.
3) مصباح الزائر ص 12.
4) نفس المصدر ص 12.
5) . به نام خداوند بخشنده مهربان و از او یاری می جوئیم. «المزار الکبیر» نوشته محمد بن مشهدی (نسخه خطی) ما در تصحیح روایاتی که در این کتاب از آن نقل کردیم، به دو نسخه مراجعه کردیم (که یکی از آن دو) نسخه ای خطی به تاریخ سال 956 هجری در کتابخانه عمومی الإمام امیر المؤمنین علیه السلام در نجف اشرف است.
6) . مصباح الزائر (نسخه خطی)، در تصحیح روایات منقول از آن در این کتاب بر نسخه ای در کتابخانه عمومی السید الحکیم در نجف اشرف اعتماد کردیم که در سال 1112 هجری به شماره 445 نوشته شده است.
7) . مصباح الزائر: 12
8) . مصباح الزائر: 12
الْحَادِیَ وَ الْعِشْرِینَ مِنْهُ صَالِحَةٌ لِلْأَسْفَارِ وَ لِغَیْرِهَا(1)
وَ فِی هَذِهِ الرِّوَایَةِ أَنَّ الثَّامِنَ مِنَ الشَّهْرِ وَ الثَّالِثَ وَ الْعِشْرِینَ مِنْهُ مَکْرُوهَانِ فِی السَّفَرِ وَ لَا تُسَافِرْ وَ الْقَمَرُ فِی بُرْجِ الْعَقْرَبِ.
«4»
فَقَدْ جَاءَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: أَنَّهُ کَرِهَ السَّفَرَ فِی ذَلِکَ الْوَقْتِ (2).
و إن دعت ضرورة إلی الخروج فی هذه الأحوال و الأوقات المکروهة فلیعمل المسافر ما سیأتی وصفه فی هذا الفصل عند ذکر وداع منزله إن شاء الله تعالی و یفتتح سفره بالصدقة و دعائها علی ما سیجی ء ذکره أیضا و یخرج متی شاء.
«5»
فَقَدْ رُوِیَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: افْتَتِحْ سَفَرَکَ بِالصَّدَقَةِ وَ اخْرُجْ إِذَا بَدَا لَکَ فَإِنَّکَ تَشْتَرِی سَلَامَةَ سَفَرِکَ (3).
«6»
وَ رُوِیَ عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام إِذَا أَرَادَ الْخُرُوجَ إِلَی بَعْضِ أَمْوَالِهِ اشْتَرَی السَّلَامَةَ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِمَا تَیَسَّرَ لَهُ (4).
وَ ذَکَرَ صَاحِبُ کِتَابِ عَوَارِفِ الْمَعَارِفِ حَدِیثاً أَسْنَدَهُ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کَانَ إِذَا سَافَرَ حَمَلَ مَعَهُ خَمْسَةَ أَشْیَاءَ الْمِرْآةَ وَ الْمُکْحُلَةَ وَ الْمِدْرَی وَ السِّوَاکَ وَ الْمُشْطَ(5).
«7»
وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی: وَ الْمِقْرَاضَ (6).
وَ فِی الْمَزَارِ الْکَبِیرِ،: إِذَا عَزَمْتَ عَلَی الْخُرُوجِ فَاخْتَرْ یَوْماً لَهُ وَ لْیَکُنْ أَحَدَ ثَلَاثَةِ أَیَّامٍ السَّبْتِ وَ الثَّلَاثَاءِ أَوِ الْخَمِیسِ (7).
«8»
فَقَدْ رُوِیَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَنْ أَرَادَ سَفَراً فَلْیُسَافِرْ یَوْمَ السَّبْتِ
و بیست و یکم ماه برای سفر و غیر آن مناسب است.(8)
و در این روایت آمده که هشتم و بیست و سوم ماه برای سفر مکروهند و وقتی قمر در برج عقرب بود به مسافرت نرو.
روایت 4
و از امام صادق علیه السلام روایت شده است: در آن وقت سفر مکروه است.(9)
و اگر در این احوال و اوقات مکروه ضرورتی برای خروج پیش آمد، مسافر باید به آنچه إن شاء الله در این فصل به هنگام ذکر وداع با منزل گفته خواهد شد عمل کند و سفر خود را با صدقه و نیز دعایی که ذکر خواهد شد آغاز کند و هر وقت خواست بیرون آید.
روایت 5
از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: سفرت را با صدقه آغاز کن و هر وقت صلاح دیدی بیرون آی که با صدقه سلامت سفرت را می خری.(10)
روایت 6
از امام باقر علیه السلام روایت شده که فرمود: هر گاه امام زین العابدین علیه السلام اراده می فرمود به سوی یکی از مزارع خود بیرون روند، با هر مقدار صدقه که می توانستند سلامت خویش را از خداوند عزوجل می خریدند.(11)
صاحب کتاب عوارف المعارف حدیثی را با سند خویش ذکر کرده و آن اینکه: وقتی پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله به مسافرت می رفت با خود پنج چیز می برد: آینه، سرمه دان، مدری، مسواک و شانه.(12)
روایت 7
در روایت دیگری آمده: و قیچی.(13)
و در المزار الکبیر آمده: چون تصمیم به خروج گرفتی روزی را برای آن انتخاب کن و این روز باید یکی از سه روز شنبه، سه شنبه یا پنجشنبه باشد.(14)
روایت 8
از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: هر کس قصد سفر کند، باید روز شنبه به مسافرت رود؛
1) نفس المصدر ص 12.
2) نفس المصدر ص 12.
3) المصدر السابق ص 13 و المدری و المدراة: شی ء یعمل من حدید أو خشب علی شکل سن من اسنان المشط و أطول منه یسرح به الشعر المتلبد، و یستعمله من لا مشط له النهایة لابن الأثیر ج 2 ص 22( دری).
4) المصدر السابق ص 13 و المدری و المدراة: شی ء یعمل من حدید أو خشب علی شکل سن من اسنان المشط و أطول منه یسرح به الشعر المتلبد، و یستعمله من لا مشط له النهایة لابن الأثیر ج 2 ص 22( دری).
5) المصدر السابق ص 13.
6) المصدر السابق ص 13.
7) المزار الکبیر ص 7 باب العزم علی الخروج و اختیار الأیّام لذلک إلخ نسخة مکتبة الإمام علیه السلام و ص 6 نسخة مکتبة السیّد الحکیم.
8) . مصباح الزائر: 12
9) . مصباح الزائر: 12
10) . مصباح الزائر: 13
11) . مصباح الزائر: 13
12) . مصباح الزائر: 13 و مدری و مدراة یعنی: وسیله ای که آن را از آهن یا چوب به شکل یکی از دندانه های شانه و درازتر از آن سازند که به وسیله آن موی درهم را باز می کنند و کسی آن را به کار می گیرد که شانه ندارد. النهایة ابن أثیر 2 : 22(ریشه دری)
13) . مصباح الزائر: 13
14) . المزار الکبیر: 7 باب تصمیم بر خروج و انتخاب روزها برای آن الی آخر، نسخه کتابخانه الإمام علیه السلام و ص 6 نسخه کتابخانه السید الحکیم.
فَلَوْ أَنَّ حَجَراً زَالَ مِنْ مَکَانِهِ یَوْمَ السَّبْتِ لَرَدَّهُ اللَّهُ إِلَی مَکَانِهِ (1).
«9»
وَ أَمَّا یَوْمُ الثَّلَاثَاءِ فَإِنَّهُ رُوِیَ عَنْهُ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: سَافِرُوا فِی یَوْمِ الثَّلَاثَاءِ وَ اطْلُبُوا الْحَوَائِجَ فِیهِ فَإِنَّهُ الْیَوْمُ الَّذِی أَلَانَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِیهِ الْحَدِیدَ لِدَاوُدَ علیه السلام (2).
«10»
وَ أَمَّا یَوْمُ الْخَمِیسِ فَإِنَّهُ رُوِیَ عَنْهُ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَغْزُو بِأَصْحَابِهِ فِی یَوْمِ الْخَمِیسِ فَیَظْفَرُ فَمَنْ أَرَادَ سَفَراً فَلْیُسَافِرْ یَوْمَ الْخَمِیسِ (3).
و اتق الخروج فی یوم الإثنین فإنه الیوم الذی قبض فیه رسول الله صلی الله علیه و آله و انقطع الوحی و ابتز أهل بیته الأمر و قتل الحسین علیه السلام و هو یوم نحس و اتق الخروج یوم الأربعاء فإنه الیوم الذی خلقت فیه أرکان النار و أهلک فیه الأمم الطاغیة-(4).
و اتق الخروج یوم الجمعة قبل الصلاة فإنه
«11»
رُوِیَ عَنِ الرِّضَا علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَا یُؤْمِنُ مَنْ سَافَرَ یَوْمَ الْجُمُعَةِ قَبْلَ الصَّلَاةِ أَنْ لَا یَحْفَظَهُ اللَّهُ فِی سَفَرِهِ وَ لَا یَخْلُفَهُ فِی أَهْلِهِ وَ لَا یَرْزُقَهُ مِنْ فَضْلِهِ (5).
و اتق الخروج یوم الثالث من الشهر فإنه یوم نحس و هو الیوم الذی سلب فیه آدم و حواء لباسهما و اتق یوم الرابع منه فإنه یخاف علی المسافر فیه نزول البلاء و اتق یوم الحادی و العشرین منه فإنه یوم نحس أیضا و هو الیوم الذی ضرب الله تعالی فیه أهل مصر مع فرعون بالآیات فإن اضطررت إلی الخروج فی واحد مما عددناه فاستخر الله تعالی کثیرا و اسأله العافیة و السلامة و تصدق بشی ء و اخرج علی اسم الله تعالی (6).
ثم قال السید رحمه الله ذکر ما یعتمده الإنسان من حین خروجه و ما یتبع ذلک یستحب أن یغتسل قبل التوجه وَ یَقُولُ عِنْدَ الْغُسْلِ: بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ وَ عَلَی مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِ وَ الصَّادِقِینَ عَنِ اللَّهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ
چرا که اگر سنگی در روز شنبه از جای خویش درآید و بیفتد قطعاً خداوند آن را به مکان خویش باز می گرداند.(7)
روایت 9
و اما روز سه شنبه، از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: روز سه شنبه به مسافرت روید و حاجات خویش را در این روز بخواهید که این روز، روزی است که خداوند عزوجل آهن را بر داود علیه السلام نرم فرمود.(8)
روایت 10
و اما روز پنجشنبه، از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله در روز پنجشنبه با اصحاب خویش به پیکار می رفت و پیروز می شد، کسی که قصد سفر دارد باید روز پنجشنبه سفر کند.(9)
و از خروج در روز دوشنبه بپرهیز؛ چرا که این روز، روزی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله در آن دیدار حق را لبیک گفت و امر خلافت را از اهل بیت حضرت گرفتند و امام حسین علیه السلام در این روز به شهادت رسید و این روز روز نحسی است و نیز از بیرون رفتن در روز چهارشنبه بپرهیز؛ چرا که این روز، روزی است که پایه های آتش در آن خلق شد و در این روز امت های سرکش و عصیانگر هلاک شدند.(10)
و از خروج در روز جمعه پیش از نماز بپرهیز؛ چرا که:
روایت 11
از امام رضا علیه السلام روایت شده که فرمود: کسی که روز جمعه پیش از نماز به مسافرت رود در امان نیست که خداوند او را در سفرش حفظ نفرماید و او را برای اهلش باقی نگذارد و از فضل خویش به او روزی ندهد.(11)
از خروج در روز سوم ماه بپرهیز که روز نحسی است و آن روزی است که جامه آدم و حوا در آن کنده شد و از روز چهارم ماه نیز بپرهیز که در آن روز بیم آن می رود بر مسافر بلایی نازل شود و از سفر در روز بیست و یکم بپرهیز که این روز نیز روز نحسی است و روزی است که خداوند در آن اهل مصر و فرعون را با نشانه هائی عذاب کرد. اگر هم مجبور شدی در یکی از روزهایی که برشمردیم به سفر روی، در این صورت بسیار از خداوند طلب خیر کن و از او عافیت و سلامت بخواه و مقداری صدقه بده و با نام خداوند متعال از خانه بیرون رو.(12)
سپس سید رحمه الله فرموده: ذکر آنچه که انسان از زمان خروج خود بدان اعتماد می کند و آداب بعدی آن: مستحب است انسان قبل از آنکه آهنگ سفر کند غسل کند. هنگام غسل هم می گوید:
بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ وَ عَلَی مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِ وَ الصَّادِقِینَ عَنِ اللَّهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ .. .
به نام خدا و به یاری او که هیچ جنبش و نیرویی نیست جز آن که خود به انسان می دهد و با اعتقاد به آیین پیامبرش و راست گویان از سوی خداوند صلوات اللَّه علیهم
1) المزار الکبیر ص 7 نسخة مکتبة الإمام علیه السلام و ص 6 نسخة مکتبة الحکیم بتفاوت یسیر.
2) المصدر السابق ص 7 نسخة مکتبة الإمام علیه السلام و ص 6 نسخة مکتبة الحکیم.
3) المصدر السابق ص 7 نسخة مکتبة الإمام علیه السلام و ص 6 نسخة مکتبة الحکیم.
4) المصدر السابق ص 7 نسخة مکتبة الإمام علیه السلام و ص 6 نسخة مکتبة الحکیم.
5) المصدر السابق ص 8 نسخة مکتبة الامام علیه السلام و ص 6 نسخة مکتبة الحکیم.
6) المصدر السابق ص 8 نسخة مکتبة الامام علیه السلام و ص 6 نسخة مکتبة الحکیم.
7) . المزار الکبیر: 7 نسخه کتابخانه الإمام علیه السلام و ص 6 نسخه کتابخانه الحکیم با تفاوتی اندک
8) . المزار الکبیر: 7 نسخه کتابخانه الإمام علیه السلام و ص 6 نسخه کتابخانه الحکیم
9) . المزار الکبیر: 7 نسخه کتابخانه الإمام علیه السلام و ص 6 نسخه کتابخانه الحکیم
10) . المزار الکبیر: 7 نسخه کتابخانه الإمام علیه السلام
11) . المزار الکبیر: 8 نسخه کتابخانه الإمام علیه السلام
12) . المزار الکبیر: 8 نسخه کتابخانه الإمام علیه السلام
أَجْمَعِینَ اللَّهُمَّ طَهِّرْ بِهِ قَلْبِی وَ اشْرَحْ بِهِ صَدْرِی وَ نَوِّرْ بِهِ قَلْبِی اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ لِی نُوراً وَ طَهُوراً وَ حِرْزاً وَ شِفَاءً مِنْ کُلِّ دَاءٍ وَ آفَةٍ وَ عَاهَةٍ وَ سُوءٍ وَ مِمَّا أَخَافُ وَ أَحْذَرُ وَ طَهِّرْ قَلْبِی وَ جَوَارِحِی وَ عِظَامِی وَ دَمِی وَ شَعْرِی وَ مُخِّی وَ عَصَبِی وَ مَا أَقَلَّتِ الْأَرْضُ مِنِّی اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ لِی شَاهِداً یَوْمَ حَاجَتِی وَ فَقْرِی وَ فَاقَتِی إِلَیْکَ یَا رَبَّ الْعَالَمِینَ إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ ثُمَّ تَجْمَعُ أَهْلَکَ بَیْنَ یَدَیْکَ وَ تُصَلِّی رَکْعَتَیْنِ وَ تَسْأَلُ اللَّهَ الْخِیَرَةَ وَ تَقْرَأُ آیَةَ الْکُرْسِیِّ وَ تَحْمَدُ اللَّهَ وَ تُثْنِی عَلَیْهِ وَ تُصَلِّی عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ تَقُولُ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْتَوْدِعُکَ الْیَوْمَ نَفْسِی وَ أَهْلِی وَ مَالِی وَ وُلْدِی وَ مَنْ کَانَ مِنِّی بِسَبِیلِ الشَّاهِدِ مِنْهُمْ وَ الْغَائِبِ اللَّهُمَّ احْفَظْنَا بِحِفْظِ الْإِیمَانِ وَ احْفَظْ عَلَیْنَا اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا فِی رَحْمَتِکَ وَ لَا تَسْلُبْنَا فَضْلَکَ إِنَّا إِلَیْکَ رَاغِبُونَ اللَّهُمَّ إِنَّا نَعُوذُ بِکَ مِنْ وَعْثَاءِ السَّفَرِ وَ کَآبَةِ الْمُنْقَلَبِ وَ سُوءِ الْمَنْظَرِ فِی الْأَهْلِ وَ الْمَالِ وَ الْوَلَدِ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ اللَّهُمَّ إِنِّی أَتَوَجَّهُ إِلَیْکَ هَذَا التَّوَجُّهَ طَلَباً لِمَرْضَاتِکَ وَ تَقَرُّباً إِلَیْکَ اللَّهُمَّ فَبَلِّغْنِی مَا أُؤَمِّلُهُ وَ أَرْجُوهُ فِیکَ وَ فِی أَوْلِیَائِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ.(1).
وَ إِنْ شِئْتَ قُلْتَ اللَّهُمَّ إِنِّی خَرَجْتُ فِی وَجْهِی هَذَا بِلَا ثِقَةٍ مِنِّی لِغَیْرِکَ وَ لَا رَجَاءٍ یَأْوِی بِی إِلَّا إِلَیْکَ وَ لَا قُوَّةٍ أَتَّکِلُ عَلَیْهَا وَ لَا حِیلَةٍ أَرْجِعُ إِلَیْهَا إِلَّا طَلَبَ رِضَاکَ وَ ابْتِغَاءَ رَحْمَتِکَ وَ تَعَرُّضاً لِثَوَابِکَ وَ سُکُوناً إِلَی حُسْنِ عَائِدَتِکَ وَ أَنْتَ أَعْلَمُ بِمَا سَبَقَ لِی فِی عِلْمِکَ فِی وَجْهِی مِمَّا أُحِبُّ وَ أَکْرَهُ اللَّهُمَّ اصْرِفْ عَنِّی مَقَادِیرَ کُلِّ بَلَاءٍ وَ مَقْضِیَّ کُلِّ لَأْوَاءٍ وَ ابْسُطْ عَلَیَّ کَنَفاً مِنْ رَحْمَتِکَ وَ لُطْفاً مِنْ عَفْوِکَ وَ حِرْزاً مِنْ حِفْظِکَ وَ سَعَةً مِنْ رِزْقِکَ وَ تَمَاماً مِنْ نِعْمَتِکَ وَ جِمَاعاً مِنْ مُعَافَاتِکَ وَ وَفِّقْ لِی یَا رَبِّ فِیهِ جَمِیعَ قَضَائِکَ عَلَی مُوَافَقَةِ هَوَایَ وَ حَقِیقَةِ أَمَلِی وَ ادْفَعْ عَنِّی مَا أَحْذَرُ وَ مَا لَا أَحْذَرُ عَلَی نَفْسِی مِمَّا أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنِّی وَ اجْعَلْ ذَلِکَ خَیْراً لِی لِآخِرَتِی وَ دُنْیَایَ مَعَ مَا أَسْأَلُکَ أَنْ تُخْلِفَنِی فِی مَنْ خَلَّفْتُ وَرَائِی مِنْ أَهْلٍ وَ مَالٍ وَ إِخْوَانٍ وَ جَمِیعِ حُزَانَتِی بِأَفْضَلِ مَا تُخْلِفُ غَائِباً مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فِی تَحْصِینِ کُلِّ عَوْرَةٍ وَ حِفْظِ کُلِّ مَضِیعَةٍ وَ تَمَامِ کُلِّ نِعْمَةٍ وَ دِفَاعِ کُلِّ سَیِّئَةٍ وَ کِفَایَةِ کُلِّ مَحْذُورٍ وَ صَرْفِ
اجمعین؛ پروردگارا، با این غسل دلم را پاکیزه، سینه ام را گشاده و قلبم را روشن کن. بار خدایا، آن را مایه ی روشنی و پاکیزگی و ایمنی و شفای هر درد و بیماری و آسیب و بدی هر آن چه برایم ترسناک است و از آن گریزان ام، قرار ده و قلب و اعضا و جوارح و استخوان ها و پوست و خون و موی و مغز و عصب هایم و آن چه را که زمین برایم فرو گذاشته است، پاک گردان. پروردگارا، آن را در روز فقر و نیازمندی ام به آستانت، شاهد من قرار ده؛ ای پروردگار جهانیان؛ همانا تو بر هر کاری توانایی.
سپس خانواده ات را در مقابل خویش جمع می کنی و دو رکعت نماز می خوانی و خیر را از خدا می خواهی و آیة الکرسی می خوانی و حمد و ثنای خداوند را به جا می آوری و بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله درود می فرستی و می گوئی:
اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْتَوْدِعُکَ الْیَوْمَ نَفْسِی وَ أَهْلِی وَ مَالِی وَ وُلْدِی وَ مَنْ کَانَ مِنِّی بِسَبِیلِ الشَّاهِدِ مِنْهُمْ و الْغَائِبِ ...
پروردگارا، امروز خودم و خانواده و ثروت و فرزندانم و هر کس را که به من بستگی دارد، از حاضران و غایبان، به امانت به تو می سپارم. خداوندا، ما را به نگه داری ایمانمان مراقبت فرمای و آن را برای ما حفظ گردان. خدایا، ما را در رحمت و احسان خویش فراهم آر و فضلت را از ما مگیر که ما همگی آرزومند توییم. پروردگارا، از مشقّت سفر و اندوه بازگشت و دید بد نسبت به خانواده و ثروت و فرزند، در دنیا و آخرت، به تو پناه می بریم. بار الها، همه ی امید و توجّهم را به تو دوخته ام تا بتوانم وسیله ی خشنودی تو را فراهم سازم و به تو نزدیک گردم. پروردگارا، مرا به آرزوها و امیدهایی که به تو و اولیایت دارم، برسان؛ ای مهربان ترین مهربانان.(2)
و اگر خواستی بگو:
اللَّهُمَّ إِنِّی خَرَجْتُ فِی وَجْهِی هَذَا بِلَا ثِقَةٍ مِنِّی لِغَیْرِکَ وَ لَا رَجَاءٍ یَأْوِی بِی إِلَّا إِلَیْکَ وَ لَا قُوَّةٍ أَتَّکِلُ عَلَیْهَا ...
پروردگارا، در این راه که گام می نهم، به غیر از ذات مقدّست به هیچ کس اعتماد نکرده ام و آرزوی پناه آوردن به کسی جز تو را ندارم. نه نیرویی دارم که بدان اتّکا نمایم و نه چاره ای که به آن جا پناهنده شوم؛ بلکه تنها در پی آنم که خشنودی و رحمتت را به دست آورم و خود را در معرض پاداشت قرار دهم و در جوار احسانت قرار و آرام یابم. و تو به سرنوشت من در این سفر از آن چه دوست دارم و از آن چه بیزارم، آگاه تری؛ بارخدایا، از تو می خواهم هر بلایی را که قلم تقدیر برایم رقم زده است و روی آوردن هر سختی را از من بگردانی و سایه ای از ابر مهر و شفقت بر سر من بگسترانی و با گذشت از تقصیرم بر من لطف کنی و در امان حفظ خویش قرار دهی و روزی ات را برایم فراوان و نعمتت را بر من تمام سازی و عفو و بخشایشت را بر من سرازیر سازی. پروردگارا، در این سفر مقدّراتت را با آرزو و خواسته ام هم آهنگ ساز و هر آن چه را از آن بر خویش بیم دارم و ندارم - که تو خود به آن ها آگاه تری - از من دور گردان و آن را برای آخرت و دنیایم سودمند فرما. هم چنین از تو می خواهم که در میان بازماندگانم، از خاندان و ثروت و برادران و تمامی زیر دستان، به بهترین شکلی که مؤمنی را در خانواده اش جانشینی می کنی، از جانب من نیز جانشین باشی؛ در مصون داشتن ناموسم و در پیش گیری از هر آن چه باعث تباهی است و اعطای هر نعمتی به حدّ نهایت و دور گرداندن از هر گناه و پشت گرمی در مقابل امور ترسناک و باز داشتن
کُلِّ مَکْرُوهٍ وَ کَمَالِ مَا تَجْمَعُ لِی بِهِ الرِّضَا وَ السُّرُورَ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ ثُمَّ ارْزُقْنِی ذِکْرَکَ وَ شُکْرَکَ وَ طَاعَتَکَ وَ عِبَادَتَکَ حَتَّی تَرْضَی وَ بَعْدَ الرِّضَا اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْتَوْدِعُکَ الْیَوْمَ دِینِی وَ نَفْسِی وَ مَالِی وَ أَهْلِی وَ ذُرِّیَّتِی وَ جَمِیعَ إِخْوَانِی اللَّهُمَّ احْفَظِ الشَّاهِدَ مِنَّا وَ الْغَائِبَ اللَّهُمَّ احْفَظْنَا وَ احْفَظْ عَلَیْنَا اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا فِی جِوَارِکَ وَ لَا تَسْلُبْنَا نِعْمَتَکَ وَ لَا تُغَیِّرْ مَا بِنَا مِنْ نِعْمَةٍ وَ عَافِیَةٍ وَ فَضْلٍ (1).
«12»
وَ رُوِیَ: أَنَّکَ إِذَا أَرَدْتَ التَّوَجُّهَ فِی وَقْتٍ یُکْرَهُ فِیهِ السَّفَرُ أَوْ تَخَافُ فِیهِ شَیْئاً مِنَ الْأُمُورِ فَقَدِّمْ أَمَامَ تَوَجُّهِکَ قِرَاءَةَ الْحَمْدِ وَ الْمُعَوِّذَتَیْنِ وَ آیَةِ الْکُرْسِیِّ وَ الْقَدْرِ وَ آلِ عِمْرَانَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَی إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِلَی آخِرِهَا ثُمَّ قُلِ اللَّهُمَّ بِکَ یَصُولُ الصَّائِلُ وَ بِقُدْرَتِکَ یَطُولُ الطَّائِلُ وَ لَا حَوْلَ لِکُلِّ ذِی حَوْلٍ إِلَّا بِکَ وَ لَا قُوَّةَ یَمْتَارُهَا ذُو قُوَّةٍ إِلَّا مِنْکَ بِصَفْوَتِکَ مِنْ خَلْقِکَ وَ خِیَرَتِکَ مِنْ بَرِیَّتِکَ مُحَمَّدٍ نَبِیِّکَ وَ عِتْرَتِهِ وَ سُلَالَتِهِ عَلَیْهِ وَ عَلَیْهِمُ السَّلَامُ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ عَلَیْهِمْ وَ اکْفِنِی شَرَّ هَذَا الْیَوْمِ وَ ضَرَّهُ وَ ارْزُقْنِی خَیْرَهُ وَ یُمْنَهُ وَ اقْضِ لِی فِی مُتَصَرَّفَاتِی بِحُسْنِ الْعَاقِبَةِ وَ بُلُوغِ الْمَحَبَّةِ وَ الظَّفَرِ بِالْأُمْنِیَّةِ وَ کِفَایَةِ الطَّاغِیَةِ الْغَوِیَّةِ وَ کُلِّ ذِی قُدْرَةٍ لِی عَلَی أَذِیَّةٍ حَتَّی أَکُونَ فِی جُنَّةٍ وَ عِصْمَةٍ وَ نِعْمَةٍ مِنْ کُلِّ بَلَاءٍ وَ نَقِمَةٍ(2)وَ أَبْدِلْنِی فِیهِ مِنَ الْمَخَاوِفِ أَمْناً وَ مِنَ الْعَوَائِقِ فِیهِ بِرّاً حَتَّی لَا یَصُدَّنِی صَادٌّ عَنِ الْمُرَادِ وَ لَا یَحُلَّ بِی طَارِقٌ مِنْ أَذَی الْعِبَادِ إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ(3).
ثُمَّ وَدِّعْ أَهْلَکَ وَ انْهَضْ وَ قِفْ بِالْبَابِ فَسَبِّحِ اللَّهَ تَعَالَی بِتَسْبِیحِ الزَّهْرَاءِ علیها السلام وَ اقْرَأْ سُورَةَ الْحَمْدِ أَمَامَکَ وَ عَنْ یَمِینِکَ وَ عَنْ شِمَالِکَ وَ آیَةَ الْکُرْسِیِّ کَذَلِکَ وَ قُلِ اللَّهُمَّ إِلَیْکَ وَجَّهْتُ وَجْهِی وَ عَلَیْکَ خَلَّفْتُ أَهْلِی وَ مَالِی وَ مَا خَوَّلْتَنِی وَ قَدْ وَثِقْتُ بِکَ فَلَا تُخَیِّبْنِی یَا مَنْ لَا یُخَیِّبُ مَنْ أَرَادَهُ وَ لَا یُضَیِّعُ مَنْ حَفِظَهُ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ احْفَظْنِی فِیمَا غِبْتُ عَنْهُ وَ لَا تَکِلْنِی إِلَی نَفْسِی یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ اللَّهُمَّ بَلِّغْنِی
هر بدی و نیز فراهم آوردن هر آن چه موجب خرسندی و خشنودی در دنیا و آخرت است و باز از تو می خواهم که یاد و سپاس گزاری و فرمان برداری و عبادتت را نصیبم سازی تا از من خشنود گردی.
خداوندا، پس از خوشنودی، امروز دین و جان و مال و خانواده و فرزندان و همه ی برادرانم را به تو می سپارم. خدایا، حاضر و غایب ما را نگه دار. خداوندا، نگه دار و نگهبان ما باش. بار الاها، پناهمان ده و نعمتت را از ما دریغ مفرما و نعمت و سلامتی و بخششت را - که در اختیار ما نهاده ای - دگرگون مساز.(4)
روایت 12
هم چنین در خبری وارد شده است: هر گاه خواسته باشی در یکی از اوقاتی که مسافرت مکروه است سفر کنی، یا در سفر از چیزی می ترسی، پیش از حرکت، سوره های حمد و و ناس و فلق و آیة الکرسی و قدر و آل عمران را از آغاز آیه ی شریفه ی: «إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» تا پایان سوره بخوان و سپس بگو:
اللَّهُمَّ بِکَ یَصُولُ الصَّائِلُ وَ بِقُدْرَتِکَ یَطُولُ الطَّائِلُ وَ لَا حَوْلَ لِکُلِّ ذِی حَوْلٍ إِلَّا بِکَ وَ لَا قُوَّةَ یَمْتَارُهَا ذُو ...
خداوندا، حمله کننده به سبب تو توان حمله ور شدن را یافته است و هر که در فضل و توانگری و قدرت بر دیگران برتری یافته، به فضل توست و هیچ قدرت و حرکت و نیرویی نیست مگر به خواست تو و هیچ نیرومندی قدرت نیافته است مگر با مدد گرفتن از تو. پروردگارا، به حقّ آفریدگان برگزیده ات و آنان که از میان مردم برگزیده ای، محمّد، پیامبرت و خاندان و فرزندانش علیه و علیهم السّلام، از تو می خواهم که بر آن بزرگوار و دودمانش رحمت فرستی و گزند و زیان این روز را از من دور گردانی و از خیر و برکتش بهره مندم سازی و در همه ی کارهایی که انجام می دهم، پایان خوب و نایل شدن به محبّت و دوستی و رسیدن به آرزو و چیره شدن بر هر ستم پیشه ی حیله گر و هر که بر آزارم قدرت دارد را مقدّر فرمایی تا از هر بلا و نکبتی(5)در امان و حفظ و نعمت باشم و از تو می خواهم ترس هایم را به آسایش مبدّل و موانع و مشکلات روزگار را برایم آسان سازی تا هیچ باز دارنده ای نتواند مرا از رسیدن به مقصودم بازدارد و آزاری از بندگانت به من نرسد. به راستی که تو بر هر کار توانایی و اوست شنوا و بینا.(6)
سپس با اهلت وداع کن و برخیز و کنار در بایست و تسبیح حضرت زهرا علیها سلام را به جا آور و سوره حمد را از روبرو و راست و چپت بخوان و همین طور آیة الکرسی را، سپس بگو:
اللَّهُمَّ إِلَیْکَ وَجَّهْتُ وَجْهِی وَ عَلَیْکَ خَلَّفْتُ أَهْلِی وَ مَالِی وَ مَا خَوَّلْتَنِی وَ قَدْ وَثِقْتُ بِکَ فَلَا تُخَیِّبْنِی یَا ...
پروردگارا، به درگاه تو روی آوردم و بر عهده ی تو گذاشتم زن و فرزند و ثروتم و آن چه را که به من دادی. به تو اطمینان دارم؛ پس نومیدم مکن. ای که هر کس به سوی او رود، نومید نگردد و هر که را او نگه داری کند، تباه نشود. خداوندا، بر محمّد و خاندانش درود فرست و در غیاب من آن چه را که مربوط به من است، حفظ کن و مرا به خودم وامگذار؛ ای مهربان ترین مهربانان! خداوندا، مرا به
مَا تَوَجَّهْتُ لَهُ وَ سَبِّبْ إِلَیَّ الْمَزَارَ(1)وَ سَخِّرْ لِی عِبَادَکَ وَ بِلَادَکَ وَ ارْزُقْنِی زِیَارَةَ نَبِیِّکَ وَ وَلِیِّکَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْأَئِمَّةِ مَنْ وُلْدِهِ وَ جَمِیعِ أَهْلِ بَیْتِهِ عَلَیْهِ وَ عَلَیْهِمُ السَّلَامُ وَ امْلَأْنِی مِنْکَ بِالْمَعُونَةِ فِی جَمِیعِ أَحْوَالِی وَ لَا تَکِلْنِی إِلَی نَفْسِی وَ لَا إِلَی غَیْرِی فَأَکِلَّ وَ أَعْطَبَ وَ زَوِّدْنِی التَّقْوَی وَ اغْفِر لِی فِی الْآخِرَةِ وَ الْأُولَی اللَّهُمَّ اجْعَلْنِی أَوْجَهَ مَنْ تَوَجَّهَ إِلَیْکَ (2)
وَ تَقُولُ أَیْضاً بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ تَوَکَّلْتُ عَلَی اللَّهِ وَ اسْتَعَنْتُ بِاللَّهِ وَ أَلْجَأْتُ ظَهْرِی إِلَی اللَّهِ وَ فَوَّضْتُ أَمْرِی إِلَی اللَّهِ رَهْبَةً مِنَ اللَّهِ وَ رَغْبَةً إِلَی اللَّهِ وَ لَا مَلْجَأَ وَ لَا مَنْجَا وَ لَا مَفَرَّ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَی اللَّهِ رَبِّ آمَنْتُ بِکِتَابِکَ الَّذِی أَنْزَلْتَ وَ بِنَبِیِّکَ الَّذِی أَرْسَلْتَ لِأَنَّهُ لَا یَأْتِی بِالْخَیْرِ إِلَهِی إِلَّا أَنْتَ وَ لَا یَصْرِفُ السُّوءَ إِلَّا أَنْتَ عَزَّ جَارُکَ وَ جَلَّ ثَنَاؤُکَ وَ تَقَدَّسَتْ أَسْمَاؤُکَ وَ عَظُمَتْ آلَاؤُکَ وَ لَا إِلَهَ غَیْرُکَ (3).
«13»
فَقَدْ رُوِیَ: أَنَّ مَنْ خَرَجَ مِنْ مَنْزِلِهِ مُصْبِحاً وَ دَعَا بِهَذَا الدُّعَاءِ لَمْ یَطْرُقْهُ بَلَاءٌ حَتَّی یُمْسِیَ أَوْ یَئُوبَ وَ کَذَلِکَ إِنْ خَرَجَ فِی الْمَسَاءِ وَ دَعَا بِهِ لَمْ یَطْرُقْهُ بَلَاءٌ حَتَّی یُصْبِحَ أَوْ یَئُوبَ إِلَی مَنْزِلِهِ-(4)
ثُمَّ اقْرَأْ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ عَشْرَ مَرَّاتٍ وَ إِنَّا أَنْزَلْنَا وَ آیَةَ الْکُرْسِیِّ وَ الْمُعَوِّذَتَیْنِ وَ أَمِرَّهَا عَلَی جَمِیعِ جَسَدِکَ وَ تَصَدَّقْ بِمَا یَسْهُلُ عَلَیْکَ وَ قُلِ :
اللَّهُمَّ إِنِّی اشْتَرَیْتُ بِهَذِهِ الصَّدَقَةِ سَلَامَتِی وَ سَلَامَةَ سَفَرِی وَ مَا مَعِی اللَّهُمَّ احْفَظْنِی وَ احْفَظْ مَا مَعِی وَ سَلِّمْنِی وَ سَلِّمْ مَا مَعِی وَ بَلِّغْنِی وَ بَلِّغْ مَا مَعِی بِبَلَاغِکَ الْحَسَنِ الْجَمِیلِ.
ثُمَّ تَقُولُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْحَلِیمُ الْکَرِیمُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْعَلِیُّ الْعَظِیمُ سُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ رَبِّ الْأَرَضِینَ السَّبْعِ وَ مَا فِیهِنَّ وَ مَا بَیْنَهُنَّ وَ رَبِّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ وَ سَلامٌ عَلَی الْمُرْسَلِینَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ اللَّهُمَّ کُنْ لِی جَاراً مِنْ کُلِّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ وَ مِنْ کُلِّ شَیْطَانٍ مَرِیدٍ بِسْمِ اللَّهِ دَخَلْتُ وَ بِسْمِ اللَّهِ خَرَجْتُ اللَّهُمَّ إِنِّی أُقَدِّمُ بَیْنَ یَدَیْ نِسْیَانِی وَ
خواسته ام برسان و زیارت را برایم میسر کن و بندگان و سرزمین هایت را مطیعم گردان و زیارت مرقد پاک پیامبر گرامیت صلّی اللَّه علیه و آله و سلم و ولیّ ات، امیر المؤمنین، و امامان از نسل آن بزرگوار و همگی خاندانش علیه و علیهم السّلام را روزی ام فرمای و به فریادرسی از جانب خود، در تمامی احوال مرا یاری رسان و به خود و دیگرانم وامگذار که در آن صورت، بی چاره و ستم دیده خواهم شد. پرهیزکاری را توشه ام ساز و مرا در دنیا و آخرت بیامرز. خدایا مرا از بهترین روی آورندگان به خود قرار ده.(5)
همچنین می گویی:
بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ تَوَکَّلْتُ عَلَی اللَّهِ وَ اسْتَعَنْتُ بِاللَّهِ وَ أَلْجَأْتُ ظَهْرِی إِلَی اللَّهِ وَ فَوَّضْتُ أَمْرِی إِلَی اللَّهِ ...
به نام خدا و به یاری خدا. به خدا توکّل کردم و کار خود را به او سپردم. از خدا یاری می جویم و اتّکا و پشت گرمی ام به خداست و کارم را از روی بیم و شوق نسبت به خدا، به او واگذار کردم. و هیچ پناهگاه و محل نجات و گریزگاهی از خدا نیست مگر به سوی خدا. پروردگارا، به قرآنی که از جانب خود فرستاده ای و به پیامبری که مبعوث کرده ای، ایمان دارم؛ چرا که جز تو، ای خدا دیگری نیکی نمی رساند و بلاگردانی غیر از تو وجود ندارد. پناهنده ی به تو گرامی است و ستایش تو شکوهمند و نام هایت پاکیزه و نعمت هایت بزرگ است و معبودی جز تو نیست.(6)
روایت 13
نیز روایت شده که: کسی که صبحگاه از منزل خویش بیرون رود و این دعا را بخواند به بلایی دچار نگردد تا اینکه روز را به شب کند و همین طور اگر عصر هنگام خارج شود و این دعا را بخواند نیز به بلایی دچار نگردد تا اینکه صبح کند یا اینکه به منزل خویش بازگردد.(7)سپس ده مرتبه «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» و إنّا أنزلناه و آیة الکرسی و معوذتین بخوان و آن را بر تمام بدنت بگردان و هر چه می توانی صدقه بده و بگو:
اللَّهُمَّ إِنِّی اشْتَرَیْتُ بِهَذِهِ الصَّدَقَةِ سَلَامَتِی وَ سَلَامَةَ سَفَرِی وَ مَا مَعِی اللَّهُمَّ احْفَظْنِی وَ احْفَظْ مَا مَعِی وَ ...
پروردگارا، من سلامت خود و سلامت سفرم و آن چه را به همراه دارم، با این صدقه می خرم. پروردگارا، مرا و آن چه به همراهم است حفظ فرما و سلامت بدار و به کفایت نیک و پسندیده ات من و آنچه به همراه من است را به مقصد برسان.
سپس می گوئی:
لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْحَلِیمُ الْکَرِیمُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْعَلِیُّ الْعَظِیمُ سُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ رَبِّ الْأَرَضِینَ ...
معبودی جز خدای بردبار بزرگوار نیست. معبودی جز خدای بلند مرتبه ی والامقام نیست. پروردگار آسمان های هفت گانه و زمین های هفت گانه و نیز آن چه در آن ها و بین آن هاست و پروردگار عرش بزرگ از هر نقصی به دور است {و درود بر فرستادگان خدا! ستایش مخصوص خداوند جهانیان است.}(8)درود خدا بر محمّد و خاندان نیک و پاکش باد! خداوندا، از هر گردن کش ستیزنده و از هر شیطان سرکش به تو پناه می برم. به نام خدا آمدم و به نام خدا می روم. بار خدایا،
عَجَلَتِی بِسْمِ اللَّهِ وَ مَا شَاءَ اللَّهُ فِی سَفَرِی هَذَا ذَکَرْتُهُ أَمْ نَسِیتُهُ اللَّهُمَّ أَنْتَ الْمُسْتَعَانُ عَلَی الْأُمُورِ کُلِّهَا وَ أَنْتَ الصَّاحِبُ فِی السَّفَرِ وَ الْخَلِیفَةُ فِی الْأَهْلِ اللَّهُمَّ هَوِّنْ عَلَیْنَا سَفَرَنَا وَ اطْوِ لَنَا الْأَرْضَ وَ سَیِّرْنَا فِیهَا بِطَاعَتِکَ وَ طَاعَةِ رَسُولِکَ اللَّهُمَّ أَصْلِحْ لَنَا ظَهْرَنَا وَ بَارِکْ لَنَا فِیمَا رَزَقْتَنَا وَ قِنا عَذابَ النَّارِ اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنْ وَعْثَاءِ السَّفَرِ وَ کَآبَةِ الْمُنْقَلَبِ وَ سُوءِ الْمَنْظَرِ فِی الْأَهْلِ وَ الْمَالِ وَ الْوَلَدِ اللَّهُمَّ أَنْتَ عَضُدِی وَ نَاصِرِی اللَّهُمَّ اقْطَعْ عَنِّی بُعْدَهُ وَ مَشَقَّتَهُ وَ اصْحَبْنِی فِیهِ وَ اخْلُفْنِی فِی أَهْلِی بِخَیْرٍ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ.
وَ تَأْخُذُ مَعَکَ عَصًا مِنْ شَجَرِ اللَّوْزِ الْمُرِّ(1).
«14»
فَقَدْ رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: مَنْ خَرَجَ إِلَی السَّفَرِ وَ مَعَهُ عَصَا لَوْزٍ مُرٍّ وَ تَلَا قَوْلَهُ تَعَالَی وَ لَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقاءَ مَدْیَنَ قالَ عَسی رَبِّی أَنْ یَهْدِیَنِی سَواءَ السَّبِیلِ إِلَی قَوْلِهِ وَ اللَّهُ عَلی ما نَقُولُ وَکِیلٌ آمَنَهُ اللَّهُ تَعَالَی مِنْ کُلِّ سَبُعٍ ضَارٍ وَ مِنْ کُلِّ لِصٍّ عَادٍ وَ مِنْ کُلِّ ذَاتِ حُمَةٍ حَتَّی یَرْجِعَ إِلَی مَنْزِلِهِ وَ کَانَ مَعَهُ سَبْعٌ وَ سَبْعُونَ مِنَ الْمُعَقِّبَاتِ یَسْتَغْفِرُونَ لَهُ حَتَّی یَرْجِعَ وَ یَضَعَهَا(2).
«15»
وَ رُوِیَ عَنْهُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ أَنَّهُ قَالَ: مَرِضَ آدَمُ علیه السلام مَرَضاً شَدِیداً أَصَابَتْهُ فِیهِ وَحْشَةٌ فَشَکَا ذَلِکَ إِلَی جَبْرَئِیلَ علیه السلام فَقَالَ لَهُ اقْطَعْ مِنْهَا وَاحِدَةً وَ ضُمَّهَا إِلَی صَدْرِکَ فَفَعَلَ ذَلِکَ فَأَذْهَبَ اللَّهُ عَنْهُ الْوَحْشَةَ(3).
«16»
وَ قَالَ علیه السلام: مَنْ أَرَادَ أَنْ تُطْوَی لَهُ الْأَرْضُ فَلْیَتَّخِذِ النُّقُدَ مِنَ الْعَصَا و النقد عصا اللوز المر علی ما ذکره ابن بابویه رحمه الله علیه (4)
«17»
وَ رُوِیَ عَنِ الْأَئِمَّةِ علیهم السلام أَیْضاً أَنَّهُمْ قَالُوا: إِذَا أَرَادَ أَحَدُکُمْ أَنْ یُسَافِرَ فَلْیَصْحَبْ مَعَهُ عَصًا مِنْ شَجَرِ اللَّوْزِ الْمُرِّ وَ لْیَکْتُبْ هَذِهِ الْأَحْرُفَ فِی رَقٍّ وَ یَحْفِرُ الْعَصَا وَ یَجْعَلُ الرَّقَّ فِیهَا و هی سلمحلس وه به یهو ه یا هابیه ه باوبه ضاف ه مصینا بِهِ ه(5)
من نام خدا و خواست خدا را در این سفرم - چه به یاد داشته باشم و چه فراموش کنم - پیش می دارم. خداوندا، تویی که همه ی کارها به کمک تو انجام می شود و در سفر، همراه و در خانواده ام جانشینم می گردی. پروردگارا، سفرمان را بر ما آسان کن و زمین را در هم نورد و با اطاعت خود و پیامبرت قدممان در راه گذار. خداوندا، فرزندان ما را صالح گردان و در آن چه روزی ما ساخته ای، برکت قرار ده و ما را از آتش دوزخ بازدار. خداوندا، از رنج و سختی سفر و اندوه و ملال بازگشت و از سوء نیّت بداندیشان در باره ی خاندان و اندوخته و فرزندانم به تو پناه می برم. خداوندا، تو مددکار و پشتیبان منی؛ معبودا، دوری و سختی راه را از من دور گردان و مرا در سفر همراه باش و در محافظت خانواده ام به نیکی جانشینی کن؛ هیچ جنبشی و هیچ توانی نیست مگر به یاری خداوند والای بزرگ.
و نیز عصایی از درخت بادام تلخ را با خویش بر می گیری.(6)
روایت 14
از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده که فرمود: هر کس به سفر رود و با خود عصایی از چوب بادام تلخ داشته باشد، و قول خدای تعالی: «وَ لَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقاءَ مَدْیَنَ قالَ عَسی رَبِّی أَنْ یَهْدِیَنِی سَواءَ السَّبِیلِ»(7){و چون به سوی [شهر] مَدْیَن رو نهاد [با خود] گفت: امید است پروردگارم مرا به راه راست هدایت کند.} را تا آنجا که می فرماید: «وَ اللَّهُ عَلی ما نَقُولُ وَکِیلٌ»(8){و خدا بر آنچه می گوییم وکیل است.} تلاوت نماید، خداوند تعالی او را از شر هر درنده بزرگی که ضرر رساند و از شر هر دزد ظالم و از شر هر حیوان گزنده ایمن دارد تا به خانه خود برگردد و حق سبحانه و تعالی هفتاد و هفت فرشته را مقرر سازد که از عقب او روانه شوند و او را حفظ و حمایت کنند و برای او آمرزش طلب کنند تا به خانه خود بر گردد و عصا را بگذارد.(9)
روایت 15
از پیامبر اکرم صلوات الله علیه روایت شده که فرمود: حضرت آدم علیه السلام به سختی بیمار شد و موجب وحشت او شد، پس به سوی جبرئیل شکایت برد. جبرئیل بدو گفت: یکی از شاخه های بادام تلخ را بکن و به سینه ات بچسبان و او نیز چنین کرد و خداوند وحشت را از دل او برد.(10)
روایت 16
و حضرت علیه السلام فرمود: هر که خواهد که زمین برای او نوردیده و پیچیده شود باید که عصای چوب بادام تلخ با خود داشته باشد.
و بر اساس آنچه ابن بابویه رحمة الله علیه ذکر کرده، «النُقُد» عصای بادام تلخ است.(11)
روایت 17
و از امامان علیهم السلام روایت شده که آن بزرگواران نیز فرمود: وقتی یکی از شما بخواهد به مسافرت رود باید با خود عصایی از درخت بادام تلخ بردارد و این حروف را در پوستی بنویسد و عصا را بکند و پوست را در آن بنهد و آن حروف عبارت است از: سلمحلس وه به یهو ه یا هابیه ه باوبه ضاف ه مصینا بِهِ ه.(12)
وَ لَا تَخْرُجْ وَحْدَکَ فِی سَفَرٍ فَإِنْ فَعَلْتَ فَقُلْ مَا شَاءَ اللَّهُ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ اللَّهُمَّ آنِسْ وَحْشَتِی وَ أَعِنِّی عَلَی وَحْدَتِی وَ أَدِّ غَیْبَتِی.
و یستحب أن یخرج معتما محنکا
«18»
فَقَدْ رُوِیَ عَنِ الْکَاظِمِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: أَنَا ضَامِنٌ لِمَنْ یَخْرُجُ یُرِیدُ سَفَراً مُعْتَمّاً تَحْتَ حَنَکِهِ أَنْ لَا یُصِیبَهُ السَّرَقُ وَ لَا الْغَرَقُ وَ لَا الْحَرَقُ (1).
و تأخذ معک شیئا من تربة الحسین علیه السلام و قل إذا أخذتها
اللَّهُمَّ هَذِهِ طِینَةُ قَبْرِ الْحُسَیْنِ علیه السلام وَلِیِّکَ وَ ابْنِ وَلِیِّکَ اتَّخَذْتُهَا حِرْزاً لِمَا أَخَافُ وَ مَا لَا أَخَافُ.
«19»
وَ رُوِیَ فِی صِفَةِ هَذَا الدُّعَاءِ مِنْ طَرِیقٍ أُخْرَی أَنَّکَ تَقُولُ: اللَّهُمَّ إِنِّی أَخَذْتُهُ مِنْ قَبْرِ وَلِیِّکَ وَ ابْنِ وَلِیِّکَ فَاجْعَلْهُ لِی أَمْناً وَ حِرْزاً مِمَّا أَخَافُ وَ مِمَّا لَا أَخَافُ (2).
«20»
فَقَدْ رُوِیَ: أَنَّ مَنْ خَافَ سُلْطَاناً أَوْ غَیْرَهُ وَ خَرَجَ مِنْ مَنْزِلِهِ وَ اسْتَعْمَلَ ذَلِکَ کَانَ حِرْزاً لَهُ (3).
وَ إِذَا أَرَدْتَ السَّیْرَ نَهَاراً فَلْیَکُنْ طَرَفَیِ النَّهَارِ وَ انْزِلْ وَسَطَهُ.
وَ إِنْ کَانَ لَیْلًا فَلْیَکُنْ سَیْرُکَ فِی آخِرِهِ فَإِنَّ الْأَرْضَ تُطْوَی مِنْ آخِرِ اللَّیْلِ کَمَا رُوِیَ فَإِذَا أَرَدْتَ الرُّکُوبَ فَقُلْ بِسْمِ اللَّهِ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ فَإِذَا اسْتَوَیْتَ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدَانَا لِلْإِسْلَامِ وَ عَلَّمَنَا الْقُرْآنَ وَ مَنَّ عَلَیْنَا بِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله سُبْحانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما کُنَّا لَهُ مُقْرِنِینَ وَ إِنَّا إِلی رَبِّنا لَمُنْقَلِبُونَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ اللَّهُمَّ أَنْتَ الْحَامِلُ عَلَی الظَّهْرِ وَ الْمُسْتَعَانُ عَلَی الْأَمْرِ اللَّهُمَّ بَلِّغْنَا بَلَاغاً یَبْلُغُ إِلَی خَیْرٍ بَلَاغاً یَبْلُغُ إِلَی رَحْمَتِکَ وَ رِضْوَانِکَ وَ مَغْفِرَتِکَ اللَّهُمَّ لَا ضَیْرَ لَنَا إِلَّا ضَیْرُکَ وَ لَا خَیْرَ لَنَا إِلَّا خَیْرُکَ وَ لَا حَافِظَ غَیْرُکَ وَ تُسَبِّحُ اللَّهَ سَبْعاً وَ تَحْمَدُهُ سَبْعاً وَ تُهَلِّلُهُ سَبْعاً وَ تَقْرَأُ آیَةَ السُّخْرَةِ ثُمَّ تَقُولُ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ الَّذِی لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ وَ أَتُوبُ إِلَیْهِ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِی ذُنُوبِی إِنَّهُ لَا یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا أَنْتَ.
و إن کان رکوبک فی سفینة فسیجی ء ذلک فی آخر هذا الفصل إن شاء الله تعالی.
به تنهایی به سفر مرو و اگر چنین کردی بگو:
مَا شَاءَ اللَّهُ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ اللَّهُمَّ آنِسْ وَحْشَتِی وَ أَعِنِّی عَلَی وَحْدَتِی وَ أَدِّ غَیْبَتِی.
هر چه خدا بخواهد. هیچ نیرو و قوتی نیست مگر به واسطه خداوند. تنهائیم را الفت بخش و مرا بر بی کسیم یاری بخش و نبودم را جبران کن.
و مستحب است انسان با عمامه و حنک بیرون آید.
روایت 18
از امام کاظم علیه السلام روایت شده که فرمود: کسی که با عمامه و تحت الحنک قصد سفر کند من ضمانت می کنم دزدی به او نزند و غرق نشود و دچار آتش سوزی نگردد.(4)
اندکی از تربت امام حسین علیه السلام را نیز با خود بر می داری و چون آن را برداشتی بگو:
اللَّهُمَّ هَذِهِ طِینَةُ قَبْرِ الْحُسَیْنِ ع وَلِیِّکَ وَ ابْنِ وَلِیِّکَ اتَّخَذْتُهَا حِرْزاً لِمَا أَخَافُ وَ مَا لَا أَخَافُ.
بار خدایا، این گل مزار امام حسین علیه السلام ولی تو و پسر ولی تو است، آن را برای حفظ خویش از آنچه می ترسم و آنچه نمی ترسم برگرفتم.
روایت 19
در وصف این دعا به طریق دیگری روایت شده که می گوئی:
اللَّهُمَّ إِنِّی أَخَذْتُهُ مِنْ قَبْرِ وَلِیِّکَ وَ ابْنِ وَلِیِّکَ فَاجْعَلْهُ لِی أَمْناً وَ حِرْزاً مِمَّا أَخَافُ وَ مِمَّا لَا أَخَافُ.
خداوندا، من آن را از قبر ولی تو و پسر ولی تو برداشتم، پس آن را امنیت بخش من و نگهداری از آنچه بیم آن دارم و آنچه بیم از آن ندارم بگردان.(5)
روایت 20
نیز روایت شده است: که هر کس از سلطانی یا غیر از آن می ترسد و از منزل خویش خارج شود و تربت حضرت را استفاده کند محافظ او خواهد بود(6)
و چون در روز قصد حرکت نمودی باید در دو طرف روز حرکت کنی و در میانه روز فرود آیی.
و اگر شبانه قصد حرکت داشتی باید در آخر شب حرکت کنی؛ زیرا چنانچه روایت شده زمین از آخر شب پیچیده و درنوردیده می شود. اگر خواستی سوار بر شتر شوی بگو:
بِسْمِ اللَّهِ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ: به نام خدا و خدا بزرگتر است.
چون سوار شدی بگو:
فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدَانَا لِلْإِسْلَامِ وَ عَلَّمَنَا الْقُرْآنَ وَ مَنَّ عَلَیْنَا بِمُحَمَّدٍ ص سُبْحانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنا هذا ...
ستایش می کنم خداوند خود را که ما را با اسلام هدایت کرد و قرآن را به ما آموخت و با نبوّت حضرت محمد صلی الله علیه و آله بر ما منّت نهاد، {و منزه است خداوندی که این [حیوان] را بر ما مسخر کرد و[گرنه] ما را یارای [رام ساختن] آن نبود. و بازگشت ما به سوی پروردگار ماست.}(7)و سپاس خداوندی را سزاست که پروردگار عالمیان است. خداوندا تو ما را بر پشت این حیوان نگاه می داری و در جمیع امور از تو استعانت می جوییم، خداوندا ما را برسان رساندنی که به خوبی منتهی گردد، رساندنی که به رحمت و خشنودی و مغفرت تو منتهی گردد، خداوندا هیچ بدی نیست جز آنچه تو بد بدانی و هیچ چیزی خوب نیست جز آنچه تو خوب بدانی، و هیچ نگهبانی غیر از تو نیست.
آنگاه هفت مرتبه سبحان الله، هفت مرتبه الحمد لله و هفت مرتبه لا إله إلا الله می گوئی و آیه سخره را قرائت می کنی سپس می گوئی:
أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ الَّذِی لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ وَ أَتُوبُ إِلَیْهِ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِی ذُنُوبِی إِنَّهُ لَا یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا أَنْتَ.
آمرزش می خواهم از خدائی که معبودی جز او نیست، که زنده پاینده است و به درگاه او توبه می کنم. خداوندا گناهانم را بیامرز که به راستی جز تو کسی گناهان را نمی آمرزد.
اگر خواستی با کشتی به مسافرت بروی إن شاء الله اعمال آن در آخر این فصل ذکر خواهد شد.
ثُمَّ تَسِیرُ وَ تَقُولُ فِی مَسِیرِکَ اللَّهُمَّ خَلِّ سَبِیلَنَا وَ أَحْسِنْ تَسْیِیرَنَا وَ أَعْظِمْ عَاقِبَتَنَا وَ تَقُولُ اللَّهُمَّ اجْعَلْ مَسِیرِی عَبَراً وَ صَمْتِی تَفَکُّراً وَ کَلَامِی ذِکْراً وَ تَقُولُ أَیْضاً فِی طَرِیقِکَ خَرَجْتُ بِحَوْلِ اللَّهِ وَ قُوَّتِهِ بِغَیْرِ حَوْلٍ مِنِّی وَ لَا قُوَّةٍ لَکِنْ بِحَوْلِ اللَّهِ وَ قُوَّتِهِ بَرِئْتُ إِلَیْکَ یَا رَبِّ مِنَ الْحَوْلِ وَ الْقُوَّةِ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بَرَکَةَ سَفَرِی هَذَا وَ بَرَکَةَ أَهْلِهِ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مِنْ فَضْلِکَ الْوَاسِعِ رِزْقاً حَلَالًا طَیِّباً تَسُوقُهُ إِلَیَّ وَ أَنَا خَافِضٌ فِی عَافِیَةٍ بِقُوَّتِکَ وَ قُدْرَتِکَ اللَّهُمَّ إِنِّی سِرْتُ فِی سَفَرِی هَذَا بِلَا ثِقَةٍ مِنِّی لِغَیْرِکَ وَ لَا رَجَاءٍ لِسِوَاکَ فَارْزُقْنِی فِی ذَلِکَ شُکْرَکَ وَ عَافِیَتَکَ وَ وَفِّقْنِی لِطَاعَتِکَ وَ عِبَادَتِکَ حَتَّی تَرْضَی وَ بَعْدَ الرِّضَا(1)
و کان رسول الله صلی الله علیه و آله إذا هبط سبح و إذا صعد کبر(2)وَ تَقُولُ إِذَا عَلَوْتَ تَلْعَةً(3)أَوْ أَکَمَةً أَوْ قَنْطَرَةً اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ اللَّهُمَّ لَکَ الشَّرَفُ عَلَی کُلِّ شَرَفٍ.
فَإِذَا بَلَغْتَ جِسْراً فَقُلْ حِینَ تَضَعُ قَدَمَکَ عَلَیْهِ بِسْمِ اللَّهِ اللَّهُمَّ ادْحَرْ عَنِّی الشَّیْطَانَ.
وَ إِذَا أَشْرَفْتَ عَلَی مَنْزِلٍ أَوْ قَرْیَةٍ أَوْ بَلَدٍ فَقُلِ اللَّهُمَّ رَبَّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ مَا أَظَلَّتْ وَ رَبَّ الْأَرَضِینَ السَّبْعِ وَ مَا أَقَلَّتْ وَ رَبَّ الشَّیَاطِینِ وَ مَا أَضَلَّتْ وَ رَبَّ الرِّیَاحِ وَ مَا ذَرَتْ وَ رَبَّ الْبِحَارِ وَ مَا جَرَتْ إِنِّی أَسْأَلُکَ خَیْرَ هَذِهِ الْقَرْیَةِ وَ خَیْرَ مَا فِیهَا وَ أَعُوذُ بِکَ مِنْ شَرِّهَا وَ شَرِّ مَا فِیهَا اللَّهُمَّ یَسِّرْ لِی مَا کَانَ فِیهَا مِنْ یُسْرٍ وَ أَعِنِّی عَلَی قَضَاءِ حَاجَتِی یَا قَاضِیَ الْحَاجَاتِ وَ یَا مُجِیبَ الدَّعَوَاتِ أَدْخِلْنِی مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ أَخْرِجْنِی مُخْرَجَ صِدْقٍ وَ اجْعَلْ لِی مِنْ لَدُنْکَ سُلْطاناً نَصِیراً.
فَإِذَا نَزَلْتَ مَنْزِلًا فَقُلِ اللَّهُمَ أَنْزِلْنِی مُنْزَلًا مُبارَکاً وَ أَنْتَ خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ وَ صَلِ
سپس حرکت می کنی و در مسیر خویش می گوئی:
اللَّهُمَّ خَلِّ سَبِیلَنَا وَ أَحْسِنْ تَسْیِیرَنَا وَ أَعْظِمْ عَاقِبَتَنَا.
پروردگارا، راه را بر ایمان آسان و رفتن ما را نیکو گردان و عاقبت ما را بزرگ دار.
و می گوئی:
اللَّهُمَّ اجْعَلْ مَسِیرِی عَبَراً وَ صَمْتِی تَفَکُّراً وَ کَلَامِی ذِکْراً.
پروردگارا، رفتنم را مایه ی پند آموزی و سکوتم را وسیله ی اندیشیدن و گفتارم را ذکر قرار ده .
همچنین در راه می گویی:
خَرَجْتُ بِحَوْلِ اللَّهِ وَ قُوَّتِهِ بِغَیْرِ حَوْلٍ مِنِّی وَ لَا قُوَّةٍ لَکِنْ بِحَوْلِ اللَّهِ وَ قُوَّتِهِ بَرِئْتُ إِلَیْکَ یَا رَبِّ مِنَ الْحَوْلِ وَ ...
به توان و نیروی الهی بیرون شدم؛ بی آنکه در خود توان و نیرویی داشته باشم؛ بلکه توان و نیرویی است که خدا به من داده است. پروردگارا، از تمسّک به هر حول و قوّه ای، [در پیشگاه تو] بیزاری می جویم. بار خدایا، از تو می خواهم در این سفر به من برکت دهی و برای اهل این سفر نیز برکت می طلبم. بار الها، از فضل گسترده ات روزی حلال پاکیزه ای می خواهم که به سوی من روان سازی و من به نیرو و مدد تو سلامت و آرامش داشته باشم. پروردگارا، این سفرم را فقط با اعتماد به تو، بدون اتّکا و امید بر دیگری، می پیمایم. پس در این سفر توفیق شکرگزاری و عافیت را به من مرحمت فرمای و برای فرمان برداری و عبادتت، تا سر حدّ خشنودی و فوق آن، به من توفیق عنایت کن.(4)
رسول خدا صلی الله علیه و آله وقتی از بلندی فرود می آمد تسبیح و چون صعود می فرمود تکبیر می گفت.(5)
وقتی از بلندی دره یا از تپه یا پلی بالا رفتی بگو:
اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ اللَّهُمَّ لَکَ الشَّرَفُ ...
خدا بزرگ تر است. خدا بزرگ تر است. معبودی جز خدای یگانه نیست و خدا بزرگ تر است و ستایش از برای خداوند است که پروردگار جهانیان است. خداوندا مقام برتری بر هر بزرگی از آن توست.
وقتی به پلی رسیدی و خواستی بر روی آن گام بگذاری بگو:
بِسْمِ اللَّهِ اللَّهُمَّ ادْحَرْ عَنِّی الشَّیْطَانَ.
به نام خدا. خداوندا شیطان را از من دور گردان.
وقتی به منزل یا روستا یا شهری مشرف شدی بگو: اللَّهُمَّ رَبَّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ مَا أَظَلَّتْ وَ رَبَّ الْأَرَضِینَ السَّبْعِ وَ مَا أَقَلَّتْ وَ رَبَّ الشَّیَاطِینِ ...
خداوندا ای پروردگار آسمان های هفتگانه و هر چه که آن ها بر آن سایه افکنده اند و پروردگار زمین های هفتگانه و آن چه بر روی آن هاست و پروردگار شیطان ها و آن چه گمراه کننده است و پروردگار بادهای بذر افشان و خدای دریاها و آب آن ها، از تو می خواهم که خیر این آبادی و خیر آن چه را در آن است به من برسانی و از بدی آن و شر آن چه در آن است به تو پناه می برم. خداوندا! هر چه مایه ی آسایش من است، فراهم گردان و در بر آورده شدن حاجتم مرا یاری رسان. ای برآرنده ی نیازها و ای پذیرنده ی در خواست ها، {مرا [در هر کاری] به طرز درست داخل کن و به طرز درست خارج ساز، و از جانب خود برای من تسلطی یاری بخش قرار ده.}(6)
وقتی به منزلی درآمدی بگو:
اللَّهُمَ «أَنْزِلْنِی مُنْزَلًا مُبارَکاً وَ أَنْتَ خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ».(7)
خدایا مرا در جایی پربرکت فرود آور [که] تو نیک ترین مهمان نوازانی.
آنگاه پیش از نشستن
رَکْعَتَیْنِ قَبْلَ أَنْ تَجْلِسَ فَقُلِ اللَّهُمَّ ارْزُقْنَا خَیْرَ هَذِهِ الْبُقْعَةِ وَ أَعِذْنَا مِنْ شَرِّهَا اللَّهُمَّ أَطْعِمْنَا مِنْ جَنَاهَا وَ أَعِذْنَا مِنْ وَبَاهَا وَ حَبِّبْنَا إِلَی أَهْلِهَا وَ حَبِّبْ صَالِحِی أَهْلِهَا إِلَیْنَا وَ قُلْ أَیْضاً أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ أَنَّ عَلِیّاً أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْأَئِمَّةَ مِنْ وُلْدِهِ أَئِمَّةٌ أَتَوَلَّاهُمْ وَ أَبْرَأُ مِنْ أَعْدَائِهِمْ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ خَیْرَ هَذِهِ الْبُقْعَةِ وَ أَعُوذُ بِکَ مِنْ شَرِّهَا اللَّهُمَّ وَ اجْعَلْ أَوَّلَ دُخُولِنَا هَذَا صَلَاحاً وَ أَوْسَطَهُ فَلَاحاً وَ آخِرَهُ نَجَاحاً.
وَ إِذَا نَزَلْتَ مَنْزِلًا تَتَخَوَّفُ مِنْهُ السَّبُعَ فَقُلْ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ لَهُ الْمُلْکُ وَ لَهُ الْحَمْدُ بِیَدِهِ الْخَیْرُ وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنْ کُلِّ سَبُعٍ.
فَإِذَا خِفْتَ شَیْئاً مِنْ هَوَامِّ الْأَرْضِ فَقُلْ فِی الْمَکَانِ الَّذِی یُخَافُ ذَلِکَ فِیهِ یَا ذَارِئَ مَا فِی الْأَرْضِ کُلِّهَا لِعِلْمِکَ بِمَا یَکُونُ مِمَّا ذَرَأْتَ لَکَ السُّلْطَانُ عَلَی کُلِّ مَنْ دُونَکَ اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ وَ بِقُدْرَتِکَ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ مِنَ الضُّرِّ فِی بَدَنِی مِنْ سَبُعٍ أَوْ هَامَّةٍ أَوْ عَارِضٍ مِنْ سَائِرِ الدَّوَابِّ یَا خَالِقَهَا بِقُدْرَتِهِ ادْرَأْهَا عَنِّی وَ احْجُزْهَا وَ لَا تُسَلِّطْهَا عَلَیَّ وَ عَافِنِی مِنْ شَرِّهَا وَ بَأْسِهَا یَا اللَّهُ یَا ذَا الْعَالَمِ الْعَظِیمِ حُطْنِی بِحِفْظِکَ وَ أَجِنَّنِی بِسِتْرِکَ الْوَاقِی فِی مَخَاوِفِی یَا رَحِیمُ.
وَ إِذَا خِفْتَ شَیْئاً مِنَ الْأَعْدَاءِ وَ اللُّصُوصِ فَقُلْ فِی الْمَکَانِ الَّذِی تَخَافُ ذَلِکَ فِیهِ یَا آخِذاً بِنَوَاصِی خَلْقِهِ وَ السَّابِقِ بِهَا إِلَی قُدْرَتِهِ وَ الْمُنْفِذَ فِیهَا حُکْمَهُ وَ خَالِقَهَا وَ جَاعِلَ قَضَائِهِ لَهَا غَالِباً إِنِّی مَکِیدٌ لِضَعْفِی وَ لِقُوَّتِکَ عَلَی مَنْ کَادَنِی تَعَرَّضْتُ لَکَ فَإِنْ حُلْتَ بَیْنِی وَ بَیْنَهُمْ فَذَلِکَ مَا أَرْجُو وَ إِنْ أَسْلَمْتَنِی إِلَیْهِمْ غَیَّرُوا مَا بِی مِنْ نِعْمَتِکَ یَا خَیْرَ الْمُنْعِمِینَ لَا تَجْعَلْ أَحَداً مُغَیِّراً نِعَمَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ بِهَا عَلَیَّ سِوَاکَ وَ لَا تُغَیِّرْهَا أَنْتَ رَبِّی قَدْ تَرَی الَّذِی نَزَلَ بِی فَحُلْ بَیْنِی وَ بَیْنَ شَرِّهِمْ بِحَقِّ مَا بِهِ تَسْتَجِیبُ الدُّعَاءَ یَا اللَّهُ یَا رَبَّ الْعَالَمِینَ وَ تَقُولُ أَیْضاً بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ مِنَ اللَّهِ وَ إِلَی اللَّهِ وَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ اللَّهُمَّ عَلَیْکَ أَسْلَمْتُ نَفْسِی وَ إِلَیْکَ وَجَّهْتُ وَجْهِی وَ إِلَیْکَ فَوَّضْتُ أَمْرِی فَاحْفَظْنِی بِحِفْظِ الْإِیمَانِ مِنْ بَیْنِ یَدَیَّ وَ مِنْ خَلْفِی وَ عَنْ یَمِینِی وَ عَنْ شِمَالِی وَ مِنْ فَوْقِی وَ مِنْ
دو رکعت نماز بگذار و بگو:
اللَّهُمَّ ارْزُقْنَا خَیْرَ هَذِهِ الْبُقْعَةِ وَ أَعِذْنَا مِنْ شَرِّهَا اللَّهُمَّ أَطْعِمْنَا مِنْ جَنَاهَا وَ أَعِذْنَا مِنْ وَبَاهَا وَ حَبِّبْنَا إِلَی ...
پروردگارا، از نیکی این مکان بهره مندمان ساز و از گزندش محفوظمان دار. پروردگارا، از میوه هایش به ما بخوران و از بیماری وبایش مصونمان گردان. ما را نزد اهل این منزل محبوب گردان و نیکوکاران این جا را با ما دوست فرما.
نیز بگو:
أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ أَنَّ عَلِیّاً أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ.. .
گواهی می دهم معبودی جز خدای یکتا و بی همتا نیست و محمّد صلّی اللَّه علیه و آله و سلم بنده و فرستاده ی اوست و علی علیه السّلام امیر المؤمنین و امامان از فرزندان وی پیشوا و رهبرند. ایشان را دوست دارم و از دشمنانشان بیزارم. خداوندا، خیر این مکان را از تو می خواهم و از زیانش به تو پناه می برم. خدایا، آغاز ورود ما را به این جا نیک و میانه اش را رستگاری و پایانش را کام یابی قرار ده.
و چون بر منزلی فرود آمدی که در آن از درنده می ترسی بگو:
أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ لَهُ الْمُلْکُ وَ لَهُ الْحَمْدُ بِیَدِهِ الْخَیْرُ وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ ...
گواهی می دهم که معبودی جز خدای یگانه نیست و او یکتاست و شریکی ندارد. فرمانروایی و ستایش از آن اوست و هر چه نیکی است به دست اوست و او بر هر چیزی تواناست. خداوندا از شر هر درنده به تو پناه می برم.
چون از جانوران زهرناک زمین ترسیدی در مکانی که بیم از آن می رود بگو:
یَا ذَارِئَ مَا فِی الْأَرْضِ کُلِّهَا لِعِلْمِکَ بِمَا یَکُونُ مِمَّا ذَرَأْتَ لَکَ السُّلْطَانُ عَلَی کُلِّ مَنْ دُونَکَ ...
ای آفریننده ی همه آن چه در زمین است، چون همه ی حرکات آفریدگانت را زیر نظر داری و از آن آگاهی. بر تمامی آن چه غیر توست حکومت داری. خدایا از رسیدن زیان به بدنم به وسیله ی درندگان یا گزندگان یا پیش آمدن حادثه ای از بقیّه ی جنبندگان به تو و نیرویت که سر آمد هر چیز است، پناهنده ام. ای آفریننده ی آن به قدرت خود، آن را از من دور گردان و نگذار به من برسد و آن را بر من مسلّط مگردان و از گزند و آسیبش ایمنم بدار. ای خدا ای صاحب جهان بزرگ، مرا به نگهداری خودت احاطه فرما و به پوشش نگه دارنده ات از ترسگاه هایی که بیم دارم، ایمن ساز؛ ای مهربان.
و چون ذره ای از دشمنان و دزدان ترسیدی در همان مکان که از آن می ترسی بگو: یَا آخِذاً بِنَوَاصِی خَلْقِهِ وَ السَّابِقِ بِهَا إِلَی قُدْرَتِهِ وَ الْمُنْفِذَ فِیهَا حُکْمَهُ وَ خَالِقَهَا وَ جَاعِلَ قَضَائِهِ لَهَا ...
ای آن که سر رشته ی امور آفریدگان خود را به دست گرفته و آنان را به دایره ی قدرت خویش پیش رانده و حکم خود را در میانشان نافذ ساخته و آن ها را آفریده و قضا ی خود را بر آن ها چیره کرده ای، من به خاطر ناتوانی ام، بدخواهانی پیدا کرده ام و به خاطر چیرگی ات بر کسانی که در صدد فریب و آزارم هستند، به درگاه تو آمده ام. اگر میان من و ایشان فاصله اندازی همان آرزوی من است و اگر مرا تسلیم آنان کنی، نعمتی را که به من داده ای دگرگون می سازند. ای بهترین نعمت دهندگان، مگذار هیچ کس جز خودت نعمتی را که بخشایش توست دگرگون کند و تو هم آن را وارونه مساز. مگر نه آن است که تو پروردگار منی و زیانی را که به من می رسد می دانی؟ پس میان من و آسیب ایشان فاصله انداز؛ به حقّ هر چه که به آن، دعا را مستجاب می گردانی؛ ای خدا ای پروردگار جهانیان.
همچنین می گویی:
بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ مِنَ اللَّهِ وَ إِلَی اللَّهِ وَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ اللَّهُمَّ عَلَیْکَ أَسْلَمْتُ نَفْسِی وَ إِلَیْکَ وَجَّهْتُ وَجْهِی ...
به نام خدا و به لطف خدا و از خدا و به سوی خدا و در راه (رضای) خدا. پروردگارا، خودم را به تو تسلیم کردم و روی به درگاهت آوردم و کارم را به تو واگذاردم؛ پس من و ایمانم را نگه دار و از آسیب هایی که از پیش رو و پشت سر و از راست و چپ و بالای سر
تَحْتِی وَ ادْفَعْ عَنِّی بِحَوْلِکَ وَ قُوَّتِکَ فَإِنَّهُ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ (1).
«21»
فَقَدْ رُوِیَ عَنْ زَیْنِ الْعَابِدِینَ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَا أُبَالِی إِذَا قُلْتُ هَذِهِ الْکَلِمَاتِ لَوِ اجْتَمَعَ عَلَیَّ الْجِنُّ وَ الْإِنْسُ-(2)وَ إِذَا خِفْتَ جِنّاً أَوْ شَیْطَاناً فَقُلْ یَا اللَّهُ الْإِلَهُ الْأَکْبَرُ الْقَاهِرُ بِقُدْرَتِهِ جَمِیعَ عِبَادِهِ الْمُطَاعُ لِعَظَمَتِهِ عِنْدَ کُلِّ خَلِیقَتِهِ وَ الْمُمْضَی مَشِیَّتُهُ لِسَابِقِ قُدْرَتِهِ أَنْتَ الَّذِی تَکْلَأُ مَا خَلَقْتَ بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ لَا یَمْتَنِعُ مَنْ أَرَدْتَ بِهِ سُوءاً بِشَیْ ءٍ دُونَکَ مِنْ ذَلِکَ السُّوءِ وَ لَا یَحُولُ أَحَدٌ دُونَکَ بَیْنَ أَحَدٍ وَ بَیْنَ مَا تُرِیدُهُ مِنَ الْخَیْرِ کُلُّ مَا یُرَی وَ مَا لَا یُرَی فِی قَبْضَتِکَ وَ جَعَلْتَ قَبَائِلَ الْجِنِّ وَ الشَّیَاطِینِ یَرَوْنَّا وَ لَا نَرَاهُمْ وَ أَنَا لِکَیْدِهِمْ خَائِفٌ فَآمِنِّی مِنْ شَرِّهِمْ وَ بَأْسِهِمْ بِحَقِّ سُلْطَانِکَ الْعَزِیزِ یَا عَزِیزُ.
وَ تَقُولُ فِی جَمِیعِ أَحْوَالِکَ هَذِهِ الدُّعَاءَ لِحِفْظِ نَفْسِکَ وَ رَدِّکَ إِلَی وَطَنِکَ سَالِماً یَا جَامِعاً بَیْنَ أَهْلِ الْجَنَّةِ عَلَی تَأَلُّفٍ مِنَ الْقُلُوبِ وَ شِدَّةِ تَوَاصُلٍ لَهُمْ فِی الْمَحَبَّةِ وَ یَا جَامِعاً بَیْنَ أَهْلِ طَاعَتِهِ مِنْ خَلْقِهِ وَ یَا مُفَرِّجَ حُزْنِ کُلِّ مَحْزُونٍ وَ یَا مُسَهِّلَ کُلِّ غُرْبَةٍ وَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ ارْحَمْنِی فِی غُرْبَتِی بِحُسْنِ الْحِفْظِ وَ الْکِلَاءَةِ وَ الْمَعُونَةِ وَ فَرِّجْ مَا بِی مِنَ الضِّیقِ وَ الْحُزْنِ بِالْجَمْعِ بَیْنِی وَ بَیْنَ أَحِبَّائِی وَ لَا تَفْجَعْنِی بِانْقِطَاعِ رُؤْیَةِ أَهْلِی عَنِّی وَ لَا تَفْجَعْ أَهْلِی بِانْقِطَاعِ رُؤْیَتِی عَنْهُمْ بِکُلِّ مَسَائِلِکَ أَسْأَلُکَ وَ أَدْعُوکَ فَاسْتَجِبْ لِی.
وَ إِذَا أَرَدْتَ الرَّحِیلَ مِنْ مَنْزِلٍ فَصَلِّ رَکْعَتَیْنِ وَ ادْعُ اللَّهَ بِالْحِفْظِ وَ وَدِّعِ الْمَوْضِعَ وَ أَهْلَهُ فَإِنَّ لِکُلِّ مَوْضِعٍ أَهْلًا مِنَ الْمَلَائِکَةِ وَ قُلِ السَّلَامُ عَلَی مَلَائِکَةِ اللَّهِ الْحَافِظِینَ السَّلَامُ عَلَیْنَا وَ عَلَی عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِینَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ- وَ قُلِ اللَّهُمَّ قَدْ ارْتَحَلْنَا مِنْ مَنْزِلِنَا هَذَا وَ نَحْنُ عَنْکَ رَاضُونَ فَارْضَ عَنَّا بِرَحْمَتِکَ.
وَ إِذَا ضَلَلْتَ عَنِ الطَّرِیقِ فَنَادِ یَا صَالِحُ وَ یَا أَبَا صَالِحٍ أَرْشِدُونَا إِلَی الطَّرِیقِ یَرْحَمُکُمُ اللَّهُ (3).
«22»
فَقَدْ رُوِیَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: أَنَّ الْبَرَّ مُوَکَّلٌ بِهِ صَالِحٌ وَ الْبَحْرَ مُوَکَّلٌ بِهِ
و پائینم تهدیدم می کنند، حفظم فرمای و به توان و نیرویت گزندها را از من دور ساز؛ زیرا هیچ جنبش و حرکتی نیست مگر به وسیله ی خداوند بلند مرتبه ی بزرگ.(4)
روایت 21
از امام زین العابدین علیه السّلام روایت شده است که فرمود: هر گاه این کلمات را گفته باشم، اگر جنّ و انس در برابر من جمع شوند، ترس و واهمه ای به خود راه نمی دهم.(5)
چون از جن یا شیطانی ترسیدی بگو: یَا اللَّهُ الْإِلَهُ الْأَکْبَرُ الْقَاهِرُ بِقُدْرَتِهِ جَمِیعَ عِبَادِهِ الْمُطَاعُ لِعَظَمَتِهِ عِنْدَ کُلِّ خَلِیقَتِهِ وَ الْمُمْضَی مَشِیَّتُهُ لِسَابِقِ ...
ای خداوند که بزرگترین معبود هستی، با قدرت خود بر همه بندگان غلبه داری، و به جهت عظمتت همه آفرینش مطیع تو هستند، و به جهت قدرت پیشینت خواست تو در همه جا نافذ است، تو در هر شب و روزی تمام آفرینش خود را غذا می رسانی و اگر خواستی به چیزی آسیب برسانی هیچ کس نمی تواند جلوی آن را بگیرد، و اگر خواستی خوبی به کسی برسانی نیز هیچ کس نمی تواند مانع آن گردد. تمام آنچه به چشم می آید و آنچه به چشم نمی آید در دست توست. تو چنان کردی که جماعت جنیان و شیطان ها ما را می بینند و ما آنان را نمی بینیم، و من از نیرنگ آنان بیمناکم، ای عزیز به حقّ قدرت پیروز خود مرا از شرّ و زحمت آنان ایمنی بخش.
و در تمام احوالت برای حفظ جان خویش و به منظور اینکه به وطنت سالم بازگردی این دعا را می خوانی:
یَا جَامِعاً بَیْنَ أَهْلِ الْجَنَّةِ عَلَی تَأَلُّفٍ مِنَ الْقُلُوبِ وَ شِدَّةِ تَوَاصُلٍ لَهُمْ فِی الْمَحَبَّةِ وَ یَا جَامِعاً بَیْنَ أَهْلِ ...
ای خداوندی که دل اهل بهشت را الفت بخشیده ای، و آنان را با محبت به یک دیگر پیوند داده ای، و ای خدایی که عبادت کنندگان را از میان خلقت جمع نموده ای، و ای که اندوه هر شخص اندوهگینی را برطرف می کنی، و ای خدایی که هر تنهایی را آسان می گردانی، و ای مهربانترین مهربانان، مرا در تنهاییم مورد ترحم قرار داده، حفظم نموده و رنج و ناراحتیم را با جمع کردن بین من و دوستانم بر طرف کن و با مرگ من خاندان مرا از دیدن من محروم مکن و با مرگ خاندانم مرا از دیدن آنان محروم نکن، تو را با هر خواسته و دعایی می خوانم، مرا اجابت نما.
چون خواستی از منزلی کوچ کنی، دو رکعت نماز بگذار و با آن مکان و اهل آن وداع کن؛ چرا که هر مکانی اهالی ای از فرشتگان دارد. بگو: درود بر فرشتگان خدا که نگهبان اند! درود بر ما و بندگان نیکوکار خدا و نیز رحمت و برکات خدا [بر ما و ایشان باد]. و بگو: خداوندا، ما از این منزل کرچ کردیم و از تو راضی هستیم، پس تو نیز با رحمت خویش از ما راضی باش. و چون راه را گم کردی بگو: ای صالح و ای ابا صالح راه را به ما بنمایانید، خداوند شما را رحمت کند.(6)
روایت 22
از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: صالح موکل است بر بیابآنها و
حَمْزَةُ(1)وَ رُوِیَ إِذَا ضَلَلْتُمْ فَتَیَامَنُوا(2)وَ إِذَا اسْتَصْعَبَتْ عَلَیْکَ دَابَّتُکَ فِی الطَّرِیقِ فَاقْرَأْ فِی أُذُنِهَا الْیُمْنَی وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ کَرْهاً وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُونَ .
فَإِذَا رَکِبْتَ فِی سَفِینَةٍ فَکَبِّرِ اللَّهَ تَعَالَی مِائَةَ تَکْبِیرَةٍ وَ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ مِائَةَ مَرَّةٍ وَ الْعَنْ ظَالِمِی آلِ مُحَمَّدٍ مِائَةَ مَرَّةٍ وَ قُلْ بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ الصَّلَاةُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ عَلَی الصَّادِقِینَ اللَّهُمَّ أَحْسِنْ مَسِیرَنَا وَ عَظِّمْ أُجُورَنَا اللَّهُمَّ بِکَ انْتَشَرْنَا وَ إِلَیْکَ تَوَجَّهْنَا وَ بِکَ آمَنَّا وَ بِحَبْلِکَ اعْتَصَمْنَا وَ عَلَیْکَ تَوَکَّلْنَا اللَّهُمَّ أَنْتَ ثِقَتُنَا وَ رَجَاؤُنَا وَ نَاصِرُنَا لَا تَحُلَّ بِنَا مَا لَا نُحِبُّ اللَّهُمَّ بِکَ نَحُلُّ وَ بِکَ نَسِیرُ اللَّهُمَّ خَلِّ سَبِیلَنَا وَ أَعْظِمْ عَافِیَتَنَا أَنْتَ الْخَلِیفَةُ فِی الْأَهْلِ وَ الْمَالِ وَ أَنْتَ الْحَامِلُ فِی الْمَاءِ وَ عَلَی الظَّهْرِ وَ قالَ ارْکَبُوا فِیها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَ مُرْساها إِنَّ رَبِّی لَغَفُورٌ رَحِیمٌ وَ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَ الْأَرْضُ جَمِیعاً قَبْضَتُهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ السَّماواتُ مَطْوِیَّاتٌ بِیَمِینِهِ سُبْحانَهُ وَ تَعالی عَمَّا یُشْرِکُونَ اللَّهُمَّ أَنْتَ خَیْرُ مَنْ وَفَدَ إِلَیْهِ الرِّجَالُ وَ شُدَّتْ إِلَیْهِ الرِّحَالُ وَ أَنْتَ سَیِّدِی أَکْرَمُ مَزُورٍ وَ مَقْصُودٍ وَ قَدْ جَعَلْتَ لِکُلِّ زَائِرٍ کَرَامَةً وَ لِکُلِّ وَافِدٍ تُحْفَةً فَأَسْأَلُکَ أَنْ تَجْعَلَ تُحْفَتَکَ إِیَّایَ فَکَاکَ رَقَبَتِی مِنَ النَّارِ وَ اشْکُرْ سَعْیِی وَ ارْحَمْ مَسِیرِی مِنْ أَهْلِی بِغَیْرِ مَنٍّ مِنِّی عَلَیْکَ بَلْ لَکَ الْمِنَّةُ عَلَیَّ أَنْ جَعَلْتَ لِی سَبِیلًا إِلَی زِیَارَةِ وَلِیِّکَ وَ عَرَّفْتَنِی فَضْلَهُ وَ حَفِظْتَنِی فِی لَیْلِی وَ نَهَارِی حَتَّی بَلَّغْتَنِی هَذَا الْمَکَانَ وَ قَدْ رَجَوْتُکَ فَلَا تَقْطَعْ رَجَائِی وَ قَدْ أَمَّلْتُکَ فَلَا تُخَیِّبْ أَمَلِی وَ اجْعَلْ مَسِیرِی هَذَا کَفَّارَةً لِذُنُوبِی یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ (3).
بیان
قال الجزری (4)المدری و المدراة شی ء یعمل من حدید أو خشب علی شکل سن من أسنان المشط و أطول منه یسرح به الشعر المتلبد و یستعمله من لا مشط له انتهی قوله علیه السلام و ما أقلت الأرض أی ما تحمله و یقع ثقله علیها من جوارحی و الغرض التعمیم.
حمزه موکل است بر دریاها(5)
و روایت شده وقتی راه را گم کردید به سمت راست متمایل شوید(6)
و وقتی چهارپایت در راه بر تو سخت گرفت در گوش راستش بخوان: «وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ کَرْهاً وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُونَ»(7)
{هر که در آسمآنها و زمین است خواه و ناخواه سر به فرمان او نهاده است، و به سوی او بازگردانیده می شوند.} وقتی بر کشتی سوار شدی صد تکبیر بخوان و صد صلوات بر محمد و خاندان محمد بفرست و صد مرتبه بر ستم پیشگان بر خاندان محمد لعنت فرست و بگو:
بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ الصَّلَاةُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ ص وَ عَلَی الصَّادِقِینَ اللَّهُمَّ أَحْسِنْ مَسِیرَنَا وَ عَظِّمْ أُجُورَنَا ...
بسم اللَّه و باللَّه و درود بر پیامبر خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلم و بر راست گویان. خدایا، سفر ما را نیکو و پاداشمان را بزرگ گردان. پروردگارا، به امید تو پراکنده شدیم و روی به تو آوردیم و به تو ایمان داریم و به رشته ی رحمت تو چنگ زده ایم و بر تو توکّل کرده ایم. بار الها، تو مورد اطمینان ما و امید و یاور مایی، آن چه را دوست نداریم بر ما وارد مساز. خداوندا، به یاری تو حرکت می کنیم و به راه خود ادامه می دهیم. پروردگارا، راه ما را آسان فرما و عافیت ما را بزرگ دار. در خانواده و اموالم تو به جای منی و تویی که مرا در آب و بر پشت [آب] می بری و {و [نوح] گفت: در آن سوار شوید. به نام خداست روان شدنش و لنگرانداختنش، بی گمان پروردگار من آمرزنده مهربان است.}(8){و خدا را آنچنان که باید به بزرگی نشناخته اند، و حال آنکه روز قیامت زمین یکسره در قبضه [قدرت] اوست، و آسمآنها درپیچیده به دست اوست؛ او منزّه است و برتر است از آنچه [با وی] شریک می گردانند.}(9)
معبودا، تو گرامی ترین کسی هستی که مردمان به سوی او می روند و برای رسیدن به آستانه ی عظمت او کمر همّت می بندند. پس ای آقای من، تو بهترین میزبان و ارزشمندترین خواسته ی منی. برای هر دیدارکننده ارزشی قرار داده ای و برای هر آمده ای تحفه و پیش کشی داری. پس از تو می خواهم هدیه ی مرا آزادی ام از آتش جهنّم قرار دهی و تلاشم را بپذیر و به دوری ام از خاندانم ترحّم نما؛ بدون این که منّتی بر تو نهاده باشم؛ بلکه تو بر من منّت داری که راهی برای زیارت ولیّ ات برایم گشودی و فضیلت او را به من شناساندی و در شب و روزم نگه داری ام کردی تا به این جا رساندی. به تو امیدوارم؛ ناامیدم مگردان و به تو امید بسته ام؛ مأیوسم مکن. این سفرم را کفّاره ی گناهانم قرار ده. ای مهربان ترین مهربانان.(10)
توضیح
جزری گوید:(11)
، المدری و المدراة یعنی: وسیله ای که آن را از آهن یا چوب به شکل یکی از دندانه های شانه و درازتر از آن سازند که به وسیله آن موی درهم را باز می کنند و کسی آن را به کار می گیرد که شانه ندارد. قول حضرت علیه السلام به پایان رسید. « ما أقلت الأرض » یعنی: آنچه زمین از اعضا و جوارحم بر خود حمل می کند و سنگینیش بر روی آن است و غرض عمومیت بخشی است.
و قال الجزری (1)فیه اللهم إنی أعوذ بک من وعثاء السفر أی شدته و مشقته و قال فیه أعوذ بک من کآبة المنقلب الکآبة تغیر النفس بالانکسار من شدة الهم و الحزن (2)و المعنی أنه یرجع من سفره بأمر یحزنه إما أصابه فی سفره و إما قدم علیه مثل أن یعود غیر مقضی الحاجة أو أصابت ماله آفة أو یقدم علی أهله فیجدهم مرضی أو قد فقد بعضهم انتهی.
قوله و سوء المنظر المنظر مصدر میمی أو اسم مکان و حاصله الاستعاذة من أن ینظر فی سفره أو بعد رجوعه فی أهله و ماله و ولده إلی شی ء یسوؤه و اللأواء الشدة و ضیق المعیشة و جماع الشی ء بالکسر مجمعه و حزانة الرجل بالضم عیاله الذین یتحزن لأمرهم و قال الجزری (3)فیه و لم یجعلک الله بدار هوان و لا مضیعة المضیعة بکسر الضاد المفعلة من الضیاع الإطراح و الهوان کأنه فیه ضائع فلما کانت فیه عین الکلمة یاء و هی مکسورة نقلت حرکتها إلی العین فسکنت الیاء فصارت بوزن معیشة.
و قال فی حدیث الدعاء بک أصول أی أسطو و أقهر و الصولة الحملة و الوثبة انتهی (4).
و أما قوله علیه السلام و بقدرتک یطول الطائل فیحتمل أن یکون من الطول بمعنی الفضل و الإنعام أو من المطاولة بمعنی المغالبة علی العدو.
و الامتیار جلب الطعام و یقال امتار السیف أی استله و علی التقدیرین الکلام مبنی علی التجوز قوله و أمرها الضمیر راجع إلی الآیات و السور المتقدمة و المراد بإمرارها علی الجسد إمرار الید بعد تلاوتها علیه مجازا أو راجع إلی الید تعویلا علی قرینة المقام.
و جزری در این باره گفته: «الّلهم انی اعوذ بک من وعثاء السفر» یعنی از شدت و سختی سفر به تو پناه می برم و در مورد عبارت «و اعوذ بک من کآبة المنقلب» گفته: کآبة به معنای شکستن نفس از شدت اندوه و حزن است و معنای عبارت این می شود که به خدا پناه می برد از این که از سفر خود برگردد همراه با امری که موجب اندوه او را فراهم سازد که آن امر یا در سفرش به او رسیده و یا بعد از سفرش به او متوجه گشته مثل این که بدون حاجت روا شدن از سفر برگردد یا به مالش آفتی برسد یا این که بر اهل خود وارد شود و آنان را بیمار بیاید یا برخی از آنان را در بازگشت ببیند که از دست داده. پایان کلام جزری.
در عبارت «و سوء المنظر» کلمه «المنظر» مصدر میمی یا اسم مکان است و حاصل معنا اینست که به خدا پناه می برد از این که در سفر خود یا بعد از بازگشت از آن در اهل و مال و فرزندان خود امری ببیند که موجب ناراحتی اوست. «الأواء» به معنای سختی و تنگی معیشت است و «جماع الشیء» به کسر جیم به معنای محل جمع شدن یک چیز است و «حزانة الرجل» به ضم حاء عیال مرد را گویند که برای امر آنان محزون می گردد؛ و جزری در این باره گفته: در عبارت «و لم یجعلک الله بدار هوان و لا مضیعة» «المضیعة» به کسر ضاد بر وزن مُفعِلة و از ریشه ضیاع به معنای دور انداختن و خواری، گرفته شده گویا به معنای ضایع است؛ وقتی در این کلمه عین الفعل آن یاء مکسوره باشد، حرکت کسره آن به عین الفعل منتقل شده و یاء آن ساکن می شود و بر وزن «معیشت» می گردد.
و جزری در حدیث دعاء درباره معنای «بک أصول» گفته: یعنی به سبب تو من قهر و غلبه می یابم و «الصولة» به معنای حمله و جهش است. پایان کلام جزری.
و اما قول حضرت علیه السلام: «و بقدرتک یطول الطائل» محتمل است از طول به معنای فضل و انعام باشد و یا از مطاوله به معنای غلبه بر دشمن باشد.
«الامتیار» به معنای غذا طلب کردن است و گفته می شود: «امتار السیف» یعنی شمشیر را از نیام بیرون کشید و بنا بر هر دو تقدیر کلام مبتنی بر نوعی مجاز گویی است. عبارت «و أمرّها» ضمیر هاء به آیات و سوره هایی که گذشت بر می گردد و منظور از کشیدن آن بر جسد آنست که بعد از تلاوت آن آیات، مجازاً دست را به جسم خود بکشد یا این که ضمیر با تکیه بر قرینه مقامیّه به دست بر گردد؛
قوله علیه السلام اللهم إنی أقدم بین یدی نسیانی و عجلتی أی أقول بسم الله و ما شاء الله فی أول سفری هذا لیکون تدارکا لما یفوت منی بعد ذلک بسبب النسیان و العجلة فإن کل فعل من الأفعال ینبغی أن یکون مقرونا بهذین القولین فقوله ذکرته أو نسیته نشر علی خلاف ترتیب اللف و یحتمل أن یکون المراد بالذکر أعم مما یکون بسبب العجلة.
قوله و اطو لنا الأرض لعله کنایة عن سهولة السیر فیها.
قوله علیه السلام من کل سبع ضار هو بالتخفیف من الضراوة بمعنی الجرأة و الحرص علی الصید و الحمة بضم الحاء و فتح المیم المخففة السم.
و قال الفیروزآبادی (1)المعقبات ملائکة اللیل و النهار انتهی أقول المعقبات هنا إشارة إلی قوله تعالی لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ یَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ .
و قال الفیروزآبادی (2)النقد بالتحریک ضرب من الشجر.
قوله علیه السلام و أد غیبتی الإسناد مجازی أی أدنی إلی أهلی من غیبتی.
قوله وَ ما کُنَّا لَهُ مُقْرِنِینَ أی مطیقین و الظهر مستعار لما یرکب و الضیر الضرر.
قوله علیه السلام و ما جرت علی بناء المجرد أی ما جرت فیها من السفن و الحیوانات أو ما جری منها کالأنهار فالتأنیث باعتبار معنی الموصول أو علی بناء التفعیل أی ما أجرته البحار من السفن و غیرها و الجنی اسم ما یجتنی من الثمر.
«23»
یب، [تهذیب الأحکام] مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ دَاوُدَ الْقُمِّیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَضْلِ الْبَغْدَادِیِّ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام جُعِلْتُ فِدَاکَ یَدْخُلُ شَهْرُ رَمَضَانَ عَلَی الرَّجُلِ فَیَقَعُ بِقَلْبِهِ زِیَارَةُ الْحُسَیْنِ علیه السلام وَ زِیَارَةُ أَبِیکَ بِبَغْدَادَ فَیُقِیمُ فِی مَنْزِلِهِ حَتَّی یَخْرُجَ عَنْهُ شَهْرُ رَمَضَانَ ثُمَ
قول حضرت علیه السلام: «اللهم إنی أقدم بین یدی نسیانی و عجلتی» یعنی: در آغاز سفرم می گویم: «بسم الله و ماشاء الله» تا آنچه را به دلیل فراموشی و عجله از دستم می رود، جبران کنم؛ چرا که شایسته است هر یک از کارها مقرون به این دو ذکر باشد. قولش: «ذکرته أو نسیته» لفّ و نشر مشوّش دارد و احتمال دارد مراد از ذکر اعم از چیزی باشد که به سبب عجله ایجاد می شود.
سخنش: «و اطو لنا الأرض» شاید کنایه از آسانی حرکت در آن باشد.
سخن حضرت علیه السلام «من کل سبع ضار» ضارّ با تخفیف از «ضراوة» به معنای جرأت و حرص بر شکار است و «الحمة» با ضم حاء و فتح میم مخففه یعنی: زهر.
فیروزآبادی(3)
گوید: «المعقبات» یعنی: فرشتگان شب و روز. پایان. مؤلف می گوید: «المعقبات» در اینجا اشاره ای است به قول باری تعالی: «لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ یَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ»(4)
{برای او فرشتگانی است که پی در پی او را به فرمان خدا از پیش رو و از پشت سرش پاسداری می کنند.} و فیروزآبادی(5)گوید: «النقد» با حروف متحرک نوعی درخت است.
قول حضرت علیه السلام: «و أدِّ غیبتی» اسناد مجازی است یعنی: مرا از غیبتم به خانواده ام پیوند ده.
قول حضرت «وَ ما کُنَّا لَهُ مُقْرِنِینَ» یعنی: ما را یارای آن نبود و «الظهر» مستعار است از آنچه بر آن سوار می شوند و «الضیر» یعنی: زیان.
قول حضرت علیه السلام «و ما جرت علی بناء المجرد» یعنی: آنچه از کشتی ها و حیوانات که در آن در حال سیر هستند یا آنچه جاری باشد همچون رودها، تأنیث هم به اعتبار معنای موصول یا بر اساس بنای تفعیل است؛ یعنی: آنچه دریاها از کشتی ها و غیره در آنجا جاری ساخته اند و «الجنی» نام میوه است که چیده می شود.
روایت 23
تهذیب الأحکام: از محمد بن فضل بغدادی روایت شده که گفته: به ابو الحسن عسکری علیه السلام نامه نوشتم: فدایت گردم. اگر ماه رمضان داخل شود و انسان دلش بخواهد به زیارت مرقد مطهر امام حسین علیه السلام و زیارت آرامگاه پدرت در بغداد برود، در منزل بماند تا اینکه ماه رمضان به پایان رسد سپس
یَزُورُهُمْ أَوْ یَخْرُجُ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ وَ یُفْطِرُ فَکَتَبَ لِشَهْرِ رَمَضَانَ مِنَ الْفَضْلِ وَ الْأَجْرِ مَا لَیْسَ لِغَیْرِهِ مِنَ الشُّهُورِ فَإِذَا دَخَلَ فَهُوَ الْمَأْثُورُ(1).
«24»
یب، [تهذیب الأحکام] مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هَارُونَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ یَدْخُلُ عَلَیَّ شَهْرُ رَمَضَانَ فَأَصُومُ بَعْضَهُ فَیَحْضُرُنِی نِیَّةُ زِیَارَةِ قَبْرِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَأَزُورُهُ وَ أُفْطِرُ ذَاهِباً وَ جَائِیاً أَوْ أُقِیمُ حَتَّی أُفْطِرَ وَ أَزُورُهُ بَعْدَ مَا أُفْطِرُ بِیَوْمٍ أَوْ یَوْمَیْنِ فَقَالَ أَقِمْ حَتَّی تُفْطِرَ قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَهُوَ أَفْضَلُ قَالَ نَعَمْ أَ مَا تَقْرَأُ فِی کِتَابِ اللَّهِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ (2).
بیان
هذان الخبران یدلان علی مرجوحیة إفطار الصوم لزیارتهم علیهم السلام و قد وردت الأخبار فی الترغیب علی الإفطار لما هو أقل فضلا منها کتشییع المؤمن و استقباله.
و قد ورد الحث علی زیارة الحسین علیه السلام فی لیالی القدر و غیرها من لیالی الشهر و لا یتأتی لأکثر الناس بدون الإفطار و لا یبعد حملهما علی التقیة و الله یعلم.
باب 2 ثواب تعمیر قبور النبی و الأئمة صلوات الله علیهم و تعاهدها و زیارتها و أن الملائکة یزورونهم علیهم السلام
الأخبار
«1»
ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] ع، [علل الشرائع] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْوَشَّاءِ قَالَ سَمِعْتُ الرِّضَا علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ لِکُلِّ إِمَامٍ عَهْداً فِی عُنُقِ أَوْلِیَائِهِ وَ شِیعَتِهِ وَ إِنَّ مِنْ تَمَامِ الْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَ حُسْنِ الْأَدَاءِ زِیَارَةَ قُبُورِهِمْ فَمَنْ زَارَهُمْ رَغْبَةً فِی زِیَارَتِهِمْ وَ تَصْدِیقاً بِمَا رَغِبُوا فِیهِ کَانَ أَئِمَّتُهُمْ شُفَعَاءَهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ(3).
به زیارت آن بزرگواران برود یا اینکه در ماه رمضان به زیارت برود و افطار کند؟ حضرت در پاسخ نوشت: ماه رمضان فضیلت و پاداشی دارد که سایر ماه ها ندارند، پس وقتی این ماه داخل شد، باید به دنبال پایان آن بود.(4)
روایت 24
تهذیب الأحکام: از ابو بصیر از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: عرض کردم: فدایت گردم، ماه رمضان داخل می شود و من بخشی از آن را روزه می دارم و سپس قصد زیارت مرقد امام حسین علیه السلام را می کنم و به زیارتش می روم؛ به نظر مبارک شما هنگام رفتن و آمدن روزه ام را افطار کنم یا اینکه در وطنم اقامت کنم تا اینکه در عید فطر افطار کنم و پس از یک یا دو روز افطار، زیارتش کنم؟ فرمود: بمان تا اینکه عید فطر برسد و ماه تمام شود. عرض کردم: فدایت گردم پس این کار بهتر است؟ فرمود: آری آیا در کتاب خدا نمی خوانی: «فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ»(5)
{هر کس از شما این ماه را درک کند باید آن را روزه بدارد.} (6)
توضیح
این دو روایت اشاره دارند به عدم ترجیح افطار روزه برای زیارت آن بزرگواران علیهم السلام و روایات در تشویق به افطار برای رفتن به مکآنهایی که منزلتشان کمتر از زیارت گاه هاست، مثل تشییع مؤمن و استقبال از او نیز وارد شده است.
تشویق به زیارت امام حسین علیه السلام در شب های قدر و سایر شب های ماه وارد شده و این امر برای بیشتر مردم بدون افطار تحقق نمی یابد و بعید نیست این دو روایت حمل بر تقیه شود و خدا داند .
باب دوم : ثواب آباد سازی آرامگاه پیامبر و امامان صلوات الله علیهم و مواظبت بر آنها و زیارت آنها و اینکه فرشتگان آن بزرگواران علیهم السلام را زیارت می کنند
روایات
روایت 1
عیون أخبار الرضا علیه السلام، علل الشرائع: از وشاء روایت شده که شنیدم امام رضا علیه السلام می فرمود: هر امامی را عهدی و حقی بر گردن دوستان و شیعیان خود است و به درستی که از جمله تمامی وفا به عهد ایشان و حسن ادای وظیفه، زیارت قبور ایشان است، پس کسانی که ایشان را از روی رغبت و باور به آنچه بدان رغبت داشته اند زیارت کنند، امامان ایشان در روز قیامت شفیعان ایشان خواهند بود.(7)
«2»
مل، [کامل الزیارات] أَبِی وَ أَخِی وَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ وَ ابْنُ الْوَلِیدِ جَمِیعاً عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَی عَنِ الْوَشَّاءِ: مِثْلَهُ (1).
«3»
مل، [کامل الزیارات] الْکُلَیْنِیُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ: مِثْلَهُ (2).
«4»
کا، [الکافی] أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَی عَنِ الْوَشَّاءِ: مِثْلَهُ (3).
«5»
ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] ع، [علل الشرائع] أَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ بَزِیعٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا لِمَنْ زَارَ وَاحِداً مِنْکُمْ قَالَ کَمَنْ زَارَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله (4).
«6»
مل، [کامل الزیارات] الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ: مِثْلَهُ (5).
«7»
فس، [تفسیر القمی] قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَا مِنْ شَیْ ءٍ خَلَقَ اللَّهُ أَکْثَرَ مِنَ الْمَلَائِکَةِ وَ إِنَّهُ لَیَهْبِطُ فِی کُلِّ یَوْمٍ أَوْ فِی کُلِّ لَیْلَةٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ فَیَأْتُونَ الْبَیْتَ الْحَرَامَ فَیَطُوفُونَ بِهِ ثُمَّ یَأْتُونَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ثُمَّ یَأْتُونَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَیُسَلِّمُونَ عَلَیْهِ ثُمَّ یَأْتُونَ الْحُسَیْنَ فَیُقِیمُونَ عِنْدَهُ فَإِذَا کَانَ السَّحَرُ وُضِعَ لَهُمْ مِعْرَاجٌ إِلَی السَّمَاءِ ثُمَّ لَا یَعُودُونَ أَبَداً(6).
«8»
ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: مَا خَلَقَ اللَّهُ خَلْقاً أَکْثَرَ مِنَ الْمَلَائِکَةِ وَ إِنَّهُ لَیَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ کُلَّ مَسَاءٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ یَطُوفُونَ بِالْبَیْتِ لَیْلَتَهُمْ حَتَّی إِذَا طَلَعَ الْفَجْرُ انْصَرَفُوا إِلَی قَبْرِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَسَلَّمُوا عَلَیْهِ ثُمَّ یَأْتُونَ قَبْرَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَیُسَلِّمُونَ عَلَیْهِ ثُمَّ یَأْتُونَ قَبْرَ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام فَیُسَلِّمُونَ عَلَیْهِ ثُمَّ یَأْتُونَ قَبْرَ الْحُسَیْنِ علیه السلام فَیُسَلِّمُونَ عَلَیْهِ ثُمَّ یَعْرُجُونَ إِلَی السَّمَاءِ قَبْلَ أَنْ
روایت 2
کامل الزیارات: از وشاء نظیر آن را زیارت کرده است.(7)
روایت 3
کامل الزیارات: از احمد بن ادریس نظیر آن روایت شده است.(8)
روایت 4
الکافی: از وشاء مثل آن را روایت کرده است.(9)
روایت 5
عیون أخبار الرضا علیه السلام، علل الشرائع: از زید شحّام روایت شده که گفت: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: ثواب کسی که یکی از شما را زیارت کند چیست؟ فرمود: مثل کسی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله را زیارت کند.(10)
روایت 6
کامل الزیارات: از ابن ابی الخطّاب مثل آن را زیارت کرده است.(11)
روایت 7
تفسیر قمی: امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خدا هیچ چیز را بیشتر از فرشتگان نیافریده است و هر روز یا هر شب هفتاد هزار فرشته به بیت الله الحرام می آیند و آنجا را طواف می کنند، سپس به زیارت رسول الله صلی الله علیه و آله می آیند و سپس امیر المؤمنین علیه السلام را زیارت می کنند و به آن جناب سلام می دهند، سپس به زیارت امام حسین علیه السلام می آیند و شب را در آنجا می مانند، وقتی صبح شد نردبانی برای آنان می گذارند تا از آن به آسمان عروج کنند و پس از آن دیگر هیچگاه باز نمی گردند.(12)
روایت 8
ثواب الأعمال: از داوود رقی روایت شده که گفت: شنیدم امام صادق علیه السلام می فرمود: خداوند مخلوقاتی افزون تر از فرشتگان نیافریده است، به راستی که در هر شامگاه هفتاد هزار فرشته از آسمان فرود می آیند و آن شب را بر گرد خانه خدا طواف می کنند و بعد از طلوع فجر به زیارت قبر رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم روانه می شوند و بر آن حضرت سلام می کنند، سپس به زیارت قبر امیر المؤمنین علی علیه السّلام می شتابند و بر آن حضرت درود می فرستند، سپس به زیارت قبر امام حسن علیه السّلام می روند و بر آن جناب سلام می کنند، آنگاه به زیارت قبر امام حسین علیه السّلام می شتابند و درود خود را نثار او می سازند، و پیش از
1) کامل الزیارات ص 121.
2) نفس المصدر ص 122.
3) الکافی ج 4 ص 567.
4) عیون الأخبار ج 2 ص 262 و علل الشرائع ص 560.
5) کامل الزیارات ص 150 و أخرجه الکلینی فی الکافی ج 4 ص 579.
6) تفسیر علیّ بن إبراهیم ص 543( سورة فاطر).
7) . کامل الزیارات: 121
8) . کامل الزیارات: 122
9) . الکافی 4 : 567
10) . عیون الأخبار 2 : 262 و علل الشرائع: 560
11) . کامل الزیارات: 150، کلینی هم آن را در کتاب الکافی 4 : 579 آورده است.
12) . تفسیر علی بن ابراهیم: 543 (سوره فاطر)
تَطْلُعَ الشَّمْسُ ثُمَّ تَنْزِلُ مَلَائِکَةُ النَّهَارِ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ فَیَطُوفُونَ بِالْبَیْتِ الْحَرَامِ نَهَارَهُمْ حَتَّی إِذَا دَنَتِ الشَّمْسُ لِلْغُرُوبِ انْصَرَفُوا إِلَی قَبْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَیُسَلِّمُونَ عَلَیْهِ ثُمَّ یَأْتُونَ قَبْرَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَیُسَلِّمُونَ عَلَیْهِ ثُمَّ یَأْتُونَ قَبْرَ الْحَسَنِ علیه السلام فَیُسَلِّمُونَ عَلَیْهِ ثُمَّ یَأْتُونَ قَبْرَ الْحُسَیْنِ علیه السلام فَیُسَلِّمُونَ عَلَیْهِ ثُمَّ یَعْرُجُونَ إِلَی السَّمَاءِ قَبْلَ أَنْ تَغِیبَ الشَّمْسُ (1).
«9»
مل، [کامل الزیارات] الْحَسَنُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ: مِثْلَهُ (2).
«10»
ثو، [ثواب الأعمال] قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: مَنْ زَارَ وَاحِداً مِنَّا کَانَ کَمَنْ زَارَ الْحُسَیْنَ علیه السلام (3).
«11»
مل، [کامل الزیارات] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْیَقْطِینِیِّ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی غُنْدَرٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: زَارَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ قَدْ أَهْدَتْ لَنَا أُمُّ أَیْمَنَ لَبَناً وَ زُبْداً وَ تَمْراً قَدَّمْنَا مِنْهُ فَأَکَلَ ثُمَّ قَامَ إِلَی زَاوِیَةِ الْبَیْتِ فَصَلَّی رَکَعَاتٍ فَلَمَّا کَانَ فِی آخِرِ سُجُودِهِ بَکَی بُکَاءً شَدِیداً فَلَمْ یَسْأَلْهُ أَحَدٌ مِنَّا إِجْلَالًا وَ إِعْظَاماً لَهُ فَقَامَ الْحُسَیْنُ فَقَعَدَ فِی حَجْرِهِ وَ قَالَ لَهُ یَا أَبَهْ لَقَدْ دَخَلْتَ بَیْتَنَا فَمَا سُرِرْنَا بِشَیْ ءٍ کَسُرُورِنَا بِدُخُولِکَ ثُمَّ بَکَیْتَ بُکَاءً غَمَّنَا فَمَا أَبْکَاکَ فَقَالَ یَا بُنَیَّ أَتَانِی جَبْرَئِیلُ علیه السلام آنِفاً فَأَخْبَرَنِی أَنَّکُمْ قَتْلَی وَ أَنَّ مَصَارِعَکُمْ شَتَّی فَقَالَ یَا أَبَهْ فَمَا لِمَنْ یَزُورُ قُبُورَنَا عَلَی تَشَتُّتِهَا فَقَالَ یَا بُنَیَّ أُولَئِکَ طَوَائِفُ مِنْ أُمَّتِی یَزُورُونَکُمْ فَیَلْتَمِسُونَ بِذَلِکَ الْبَرَکَةَ وَ حَقِیقٌ عَلَیَّ أَنْ آتِیَهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ حَتَّی أُخَلِّصَهُمْ مِنْ أَهْوَالِ السَّاعَةِ مِنْ ذُنُوبِهِمْ وَ یُسْکِنُهُمُ اللَّهُ الْجَنَّةَ(4).
«12»
مل، [کامل الزیارات] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْقَاسِمِ عَنِ الْکُوفِیِّ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ
طلوع آفتاب به آسمان عروج می کنند. آنگاه هفتاد هزار فرشته روز به زمین فرود می آیند و تا پیش از غروب آفتاب به طواف خانه خدا مشغول می گردند، سپس به زیارت قبر رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم می روند و درود خود را نثار او می کنند، سپس به زیارت قبر امیر المؤمنین علی علیه السّلام رفته و بر او درود می فرستند، پس از آن عازم زیارت قبر امام حسن مجتبی علیه السّلام شده و بر او سلام می کنند، سپس به زیارت قبر امام حسین علیه السّلام نایل می گردند و بر او درود می فرستند، و پیش از آنکه آفتاب غروب کند به آسمان عروج می کنند.(5)
روایت 9
کامل الزیارات: از ابن محبوب نظیر آن روایت شده است.(6)
روایت 10
ثواب الأعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس یکی از ما را زیارت کند همچون کسی است که امام حسین علیه السلام را زیارت کرده است.(7)
روایت 11
کامل الزیارات: از امام محمد باقر علیه السلام روایت شده که فرمود: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: پیامبر اکرم صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم به زیارت ما آمدند و قبلاً امّ أیمن برای ما شیر و کره و خرما هدیه داده بود لذا به منظور پذیرائی از حضرت، آنها را مقابلش نهادیم، حضرت میل فرموده سپس ایستادند و به گوشه ای از خانه تشریف برده و چند رکعت نماز خواندند و در آخرین سجده به شدّت گریستند و احدی از ما به منظور گرامی داشت و تعظیم آن وجود مبارک درباره سبب گریستن او سؤال نکرد، ولی امام حسین علیه السّلام ایستاد و سپس در دامن رسول خدا نشست و عرض نمود: ای پدر به منزل ما وارد شدی و هیچ چیز ما را به مقدار ورود شما مسرور ننمود، سپس گریستی به طوری که ما را مغموم و محزون کردی، سبب گریستن شما چیست؟ رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم فرمود: پسرکم هم اکنون جبرئیل علیه السّلام نزد من آمد و به من خبر داد که شما را می کشند و قبور شما متفرق و پراکنده می گردد. حضرت سیّد الشهداء سلام اللَّه علیه عرض کرد: ای پدر چه ثوابی است برای کسی که این قبور متفرق و پراکنده را زیارت کند؟ رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم فرمود: پسرم زائرین شما گروهی از امّت من بوده که درخواستشان از زیارت شما حصول برکت می باشد و سزاوار است که من روز قیامت به نزدشان رفته و آنها را از هول و وحشت قیامت رهانیده و از گناهانی که کرده اند خلاصشان بنمایم و سپس حق تعالی آنها را در بهشت جای می دهد.(8)
روایت 12
کامل الزیارات: از علی بن ابی طالب
1) ثواب الأعمال ص 87 طبع بغداد بتفاوت یسیر و کان الرمز فی المتن( یر) لبصائر الدرجات و هو من سهو النسّاخ فیما اظن.
2) کامل الزیارات ص 114.
3) ثواب الأعمال ص 89.
4) کامل الزیارات ص 57.
5) . ثواب الأعمال: 87 چ بغداد با اندکی تفاوت و به گمان من رمز در متن(یر) برای «بصائر الدرجات» بوده و این اشتباه نسخه نویس است.
6) . کامل الزیارات: 114
7) . ثواب الأعمال: 89
8) . کامل الزیارات: 57
علیه السلام: مِثْلَهُ (1).
«13»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] الْحُسَیْنُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ وَهْبَانَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَبَشِیٍّ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی وَ جَعْفَرِ بْنِ عِیسَی بْنِ یَقْطِینٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی غُنْدَرٍ: مِثْلَهُ (2).
«14»
مل، [کامل الزیارات] الْحَسَنُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ شَجَرَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّنْعَانِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا دَخَلَ الْحُسَیْنُ علیه السلام اجْتَذَبَهُ إِلَیْهِ ثُمَّ یَقُولُ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ أَمْسِکْهُ ثُمَّ یَقَعُ عَلَیْهِ فَیُقَبِّلُهُ وَ یَبْکِی فَیَقُولُ یَا أَبَهْ لِمَ تَبْکِی فَیَقُولُ یَا بُنَیَّ أُقَبِّلُ مَوْضِعَ السُّیُوفِ مِنْکَ وَ أَبْکِی قَالَ یَا أَبَهْ وَ أُقْتَلُ قَالَ إِی وَ اللَّهِ وَ أَبُوکَ وَ أَخُوکَ وَ أَنْتَ قَالَ یَا أَبَهْ فَمَصَادِرُنَا شَتَّی قَالَ نَعَمْ یَا بُنَیَّ قَالَ فَمَنْ یَزُورُنَا مِنْ أُمَّتِکَ قَالَ لَا یَزُورُنِی وَ یَزُورُ أَبَاکَ وَ أَخَاکَ وَ أَنْتَ إِلَّا الصِّدِّیقُونَ مِنْ أُمَّتِی (3).
بیان
المصدر المرجع و المصادر کنایة عن القبور لأنها منها الرجوع إلی الآخرة و الأظهر أنه تصحیف فمصارعنا کما مر فی الخبر السابق.
«15»
مل، [کامل الزیارات] أَبِی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَتِّیلٍ عَنْ سَهْلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا لِمَنْ زَارَ الْحُسَیْنَ علیه السلام قَالَ کَمَنْ زَارَ اللَّهَ فِی عَرْشِهِ قَالَ قُلْتُ فَمَا لِمَنْ زَارَ أَحَداً مِنْکُمْ قَالَ کَمَنْ زَارَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله (4).
«16»
مل، [کامل الزیارات] مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ: مِثْلَهُ (5).
«17»
کا، [الکافی] الْعِدَّةُ عَنْ سَهْلٍ: مِثْلَهُ وَ فِیهِ مَا لِمَنْ زَارَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله (6).
«18»
مل، [کامل الزیارات] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الزَّیْتُونِیِّ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ عِیسَی بْنِ رَاشِدٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ مَا لِمَنْ
علیه السلام مثل این حدیث را روایت کرده است.(7)
روایت 13
الأمالی شیخ طوسی: از حسین بن ابی غندر مثل آن را روایت کرده است.(8)
روایت 14
کامل الزیارات: از امام باقر علیه السلام روایت شده که فرمود: هر گاه حضرت حسین بن علی علیهما السّلام بر پیامبر اکرم صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم داخل می شدند حضرت او را به خود می چسباندند و سپس به امیر المؤمنین علیه السّلام می فرمود: او را نگاه دار و پس از آن او را بوسیده و می گریستند. حسین علیه السّلام عرض می کرد: ای پدر چرا گریه می کنی؟ رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم می فرمود: فرزندم جاهای شمشیر را بوسیده و می گریم. حسین علیه السّلام عرضه می داشت: ای پدر من کشته خواهم شد؟ رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم می فرمود: بلی به خدا قسم تو و پدرت و برادرت جملگی کشته خواهید شد. عرض می نمود: پدر، قبور ما از هم متفرق و پراکنده می باشد؟ رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم می فرمود: بلی پسرم. عرض می کرد: از امّت شما چه کسانی به زیارت ما می آیند؟ رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم می فرمود: من و پدرت و برادرت و تو را زیارت نخواهد نمود مگر راست گویان از امّت من.(9)
توضیح
«المصدر» یعنی محل رجوع و «المصادر» کنایه است از قبور؛ زیرا بازگشت به آخرت از آنها صورت می گیرد و روشن تر آن است که این یک خطای نگارشی است و صحیح آن «مصارعنا» است چنانچه در روایت پیشین ذکر شده است .
روایت 15
کامل الزیارات: از زید شحام روایت شده که گفت: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: پاداش کسی که قبر امام حسین علیه السلام را زیارت کند چیست؟ فرمود: همچون کسی است که خدا را در عرش خود ملاقات کند. گفت: عرضه داشتم: کسی که یکی از شما بزرگواران را زیارت کند چه؟ فرمود: همچون کسی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله را زیارت کرده باشد.(10)
روایت 16
کامل الزیارات: از محمد بن حسین علیه السلام نظیر این حدیث روایت شده است.(11)
روایت 17
الکافی: از سهل نظیر حدیث روایت شده و در آن آمده: ثواب کسی که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم را زیارت کند چیست؟(12)
روایت 18
کامل الزیارات: از عیسی بن راشد روایت شده که گفت: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: فدایت گردم، ثواب کسی
1) کامل الزیارات ص 58.
2) أمالی الطوسیّ ج 2 ص 281.
3) کامل الزیارات ص 70.
4) کامل الزیارات ص 150 و فی نسخة( ما لمن زار رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و علیا علیه السلام بدل( الحسین علیه السلام ).
5) کامل الزیارات ص 150.
6) الکافی ج 4 ص 551.
7) . کامل الزیارات: 58
8) . امالی طوسی 2 : 281
9) . کامل الزیارات: 70
10) . کامل الزیارات: 150
11) . کامل الزیارات: 150
12) . الکافی 4 : 551
زَارَ قَبْرَ الْحُسَیْنِ علیه السلام وَ صَلَّی عِنْدَهُ رَکْعَتَیْنِ قَالَ کُتِبَتْ لَهُ حَجَّةٌ وَ عُمْرَةٌ قَالَ قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ وَ کَذَلِکَ کُلُّ مَنْ أَتَی قَبْرَ إِمَامٍ مُفْتَرَضٍ طَاعَتُهُ قَالَ وَ کَذَلِکَ کُلُّ مَنْ أَتَی قَبْرَ إِمَامٍ مُفْتَرَضٍ طَاعَتُهُ (1).
«19»
مل، [کامل الزیارات] عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ وَ حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ بْنِ مَتٍّ الْجَوْهَرِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْحَرَّانِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا لِمَنْ زَارَ قَبْرَ الْحُسَیْنِ علیه السلام قَالَ مَنْ أَتَاهُ وَ زَارَهُ وَ صَلَّی عِنْدَهُ رَکْعَتَیْنِ أَوْ أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ کُتِبَتْ لَهُ حَجَّةٌ وَ عُمْرَةٌ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ وَ کَذَلِکَ لِکُلِّ مَنْ أَتَی قَبْرَ إِمَامٍ مُفْتَرَضٍ طَاعَتُهُ قَالَ وَ کَذَلِکَ لِکُلِّ إِمَامٍ مُفْتَرَضٍ طَاعَتُهُ (2).
«20»
یب، [تهذیب الأحکام] مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ دَاوُدَ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ یُوسُفَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْحَرَّانِیِّ: مِثْلَهُ (3).
«21»
مل، [کامل الزیارات] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ: مِثْلَهُ (4).
«22»
حة، [فرحة الغری] یَحْیَی بْنُ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْبَرَکَاتِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ الصَّنْعَانِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ رَطْبَةَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ عَنِ الشَّیْخِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ دَاوُدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی الْأَحْوَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی السَّرِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَلَوِیِّ عَنْ عُمَارَةَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی عَامِرٍ التَّبَّانِیِّ وَاعِظِ أَهْلِ الْحِجَازِ قَالَ: أَتَیْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ علیه السلام وَ قُلْتُ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ مَا لِمَنْ زَارَ قَبْرَهُ یَعْنِی أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ عَمَرَ تُرْبَتَهُ قَالَ یَا أَبَا عَامِرٍ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهم السلام عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ لَهُ وَ اللَّهِ لَتُقْتَلَنَّ بِأَرْضِ الْعِرَاقِ وَ تُدْفَنُ بِهَا قُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا لِمَنْ زَارَ قُبُورَنَا وَ عَمَرَهَا وَ تَعَاهَدَهَا؟
که قبر امام حسین علیه السلام را زیارت کند و در آنجا دو رکعت نماز بگزارد چیست؟ فرمود: یک حج و یک عمره برای او نوشته شود. گفت: به حضرت عرض کردم: فدایت گردم، آیا ثواب هر کسی که به زیارت آرامگاه امامی برود که اطاعت از او واجب است، نیز چنین است؟ فرمود: همین طور است در مورد هر کسی که به زیارت قبر امامی برود که اطاعت از او واجب است.(5)
روایت 19
کامل الزیارات: از ابی علی حرانی روایت شده است: محضر مبارک امام صادق علیه السلام عرض کردم: ثواب کسی که قبر حضرت امام حسین علیه السلام را زیارت کند چیست؟ حضرت فرمود: کسی که به نزد قبر آن حضرت رفته و زیارتش کرده و آنجا دو یا چهار رکعت نماز بخواند خداوند متعال برای او یک حج و عمره می نویسد. راوی می گوید: عرض کردم: فدایت گردم، هر کسی که به زیارت قبر هر امام واجب الطاعة برود این اجر و ثواب را دارد؟ حضرت فرمود: همچنین است هر کسی که به زیارت قبر هر امام که اطاعتش واجب است برود.(6)
روایت 20
تهذیب الأحکام: از ابو عبدالله حرانی مثل همین حدیث روایت شده است.(7)
روایت 21
کامل الزیارات: از هارون بن مسلم مثل آن روایت شده است.(8)
روایت 22
فرحة الغری: از ابو عامر تبّانی واعظ اهل حجاز روایت شده که گفت: به خدمت حضرت امام جعفر صادق علیه السلام رفتم و سؤال کردم که یا ابن رسول اللَّه! چه ثواب دارد کسی که مزار حضرت امیر المؤمنین علیه السلام را زیارت کند و تربت آن حضرت را تعمیر نماید؟ فرمود که ای ابو عامر! پدرم از پدرش از جدّش حسین بن علی علیه السلام از حضرت امیر المؤمنین علیه السلام مرا خبر داد که حضرت سیّد المرسلین صلی الله علیه و آله فرمود: ای علی! و اللَّه که تو را در زمین عراق شهید خواهند کرد و در آنجا مدفون خواهی شد. گفتم: یا رسول اللَّه! چه ثواب دارد کسی که قبور ما را زیارت کند و آباد سازد و ملازمت آن نماید و تعاهد آن کند؟
فَقَالَ لِی یَا أَبَا الْحَسَنِ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی جَعَلَ قَبْرَکَ وَ قَبْرَ وُلْدِکَ بِقَاعاً مِنْ بِقَاعِ الْجَنَّةِ وَ عَرْصَةً مِنْ عَرَصَاتِهَا وَ إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ قُلُوبَ نُجَبَاءَ مِنْ خَلْقِهِ وَ صَفْوَةٍ مِنْ عِبَادِهِ تَحِنُّ إِلَیْکُمْ وَ تَحْتَمِلُ الْمَذَلَّةَ وَ الْأَذَی فَیَعْمُرُونَ قُبُورَکُمْ وَ یُکْثِرُونَ زِیَارَتَهَا تَقَرُّباً مِنْهُمْ إِلَی اللَّهِ وَ مَوَدَّةً مِنْهُمْ لِرَسُولِهِ أُولَئِکَ یَا عَلِیُّ الْمَخْصُوصُونَ بِشَفَاعَتِی الْوَارِدُونَ حَوْضِی وَ هُمْ زُوَّارِی غَداً فِی الْجَنَّةِ .
یَا عَلِیُّ مَنْ عَمَرَ قُبُورَکُمْ وَ تَعَاهَدَهَا فَکَأَنَّمَا أَعَانَ سُلَیْمَانَ بْنَ دَاوُدَ عَلَی بِنَاءِ بَیْتِ الْمَقْدِسِ .
وَ مَنْ زَارَ قُبُورَکُمْ عَدَلَ ذَلِکَ ثَوَابَ سَبْعِینَ حَجَّةً بَعْدَ حَجَّةِ الْإِسْلَامِ وَ خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ حَتَّی یَرْجِعَ مِنْ زِیَارَتِکُمْ کَیَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ فَأَبْشِرْ وَ بَشِّرْ أَوْلِیَاءَکَ وَ مُحِبِّیکَ مِنَ النَّعِیمِ وَ قُرَّةِ الْعَیْنِ بِمَا لَا عَیْنٌ رَأَتْ وَ لَا أُذُنٌ سَمِعَتْ وَ لَا خَطَرَ عَلَی قَلْبِ بَشَرٍ وَ لَکِنَّ حُثَالَةً مِنَ النَّاسِ یُعَیِّرُونَ زُوَّارَ قُبُورِکُمْ کَمَا تغیر [تُعَیَّرُ] الزَّانِیَةُ بِزِنَائِهَا أُولَئِکَ شِرَارُ أُمَّتِی لَا أَنَالَهُمُ اللَّهُ شَفَاعَتِی وَ لَا یَرِدُونَ حَوْضِی (1).
«23»
حة، [فرحة الغری] الْوَزِیرُ السَّعِیدُ نَصِیرُ الدِّینِ الطُّوسِیُّ عَنْ وَالِدِهِ عَنِ الْقُطْبِ الرَّاوَنْدِیِّ عَنْ ذِی الْفَقَارِ بْنِ مَعْبَدٍ عَنْ شَیْخِ الطَّائِفَةِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ دَاوُدَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ زَکَرِیَّا بْنِ طَهْمَانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مِثْلَهُ (2).
«24»
وَ قَالَ أَیْضاً أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْفَضْلِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ زَکَرِیَّا بْنِ طُهْمَانَ: مِثْلَهُ (3).
«25»
یب، [تهذیب الأحکام] مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْفَضْلِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَرَزْدَقِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی الْأَحْوَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی السَّرِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَلَوِیِّ: مِثْلَهُ (4).
«26»
مل، [کامل الزیارات] أَحْمَدُ بْنُ جَعْفَرٍ الْبَلَدِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَزِیدَ الْبَکْرِیِّ عَنْ مَنْصُورِ
حضرت فرمود که یا ابا الحسن! به درستی که حق - سبحانه و تعالی - قبر تو و قبر فرزندان تو را بقعه هایی از بقعه های بهشت و عرصه ای از عرصه های جنّت گردانیده است و به درستی که خدای تعالی دل های برگزیدگان خلق و بندگان خاص خود را مشتاق و محبّ شما گردانیده است که در راه محبّت شما مشقت ها و آزارها خواهند کشید و ایشان قبور شما را عمارت کنند و از جهت تقرب به خدا و محبّت رسول او بسیار به زیارت قبور شما خواهند آمد؛ ای علی! ایشان به شفاعت من مخصوصند و در حوض کوثر بر من وارد خواهند شد و در بهشت ایشان به زیارت من خواهند آمد؛ یا علی! هر که قبور شما را معمور و آبادان دارد و تعاهد آن کند، چنان باشد که حضرت سلیمان بن داود را بر بنای بیت المقدس یاری کرده باشد و هر که قبور شما را زیارت کند چنان است که بعد از حج اسلام، هفتاد حج کرده باشد و چون از زیارت برگردد از گناهان پاک شده باشد مانند روزی که از مادر متولّد شده بود؛ پس خوشحال باش و محبّان و دوستان خود را به نعمت های بسیار بشارت ده و به چیزی چند که چشم ایشان را روشن کند که نه چشم ها دیده باشد و نه گوش ها شنیده باشد و نه در خاطر کسی خطور کرده باشد؛ و جمعی از اراذل مردمان و بدترین خلق خدا زیارت کنندگان شما را به سبب زیارت سرزنش کنند، چنان که زناکاران را به زنا سرزنش می کنند؛ این جماعت بدترین امّت منند؛ ایشان را شفاعت نخواهم کرد و در حوض کوثر بر من وارد نخواهند شد.(5)
روایت 23
فرحة الغری: از امام صادق علیه السلام نظیر آن را روایت کرده است.(6)
روایت 24
همچنین از احمد بن زکریا بن طهمان مثل آن را روایت کرده است.(7)
روایت 25
تهذیب الأحکام: از عبدالله بن محمد بلوی مثل حدیث را روایت کرده است.(8)
روایت 26
کامل الزیارات:
ابْنِ نَصْرٍ الْمَدَائِنِیِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی الْکَاظِمِ علیه السلام فَقُلْتُ لَهُ أَیُّمَا أَفْضَلُ الزِّیَارَةُ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ أَوْ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَوْ لِفُلَانٍ أَوْ فُلَانٍ وَ سَمَّیْتُ الْأَئِمَّةَ وَاحِداً وَاحِداً فَقَالَ لِی یَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ مُسْلِمٍ مَنْ زَارَ أَوَّلَنَا فَقَدْ زَارَ آخِرَنَا وَ مَنْ زَارَ آخِرَنَا فَقَدْ زَارَ أَوَّلَنَا وَ مَنْ تَوَلَّی أَوَّلَنَا فَقَدْ تَوَلَّی آخِرَنَا وَ مَنْ تَوَلَّی آخِرَنَا فَقَدْ تَوَلَّی أَوَّلَنَا وَ مَنْ قَضَی حَاجَةً لِأَحَدٍ مِنْ أَوْلِیَائِنَا فَکَأَنَّمَا قَضَاهَا لِجَمِیعِنَا یَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ أَحْبِبْنَا وَ أَحْبِبْ فِینَا وَ أَحْبِبْ لَنَا وَ تَوَلَّنَا وَ تَوَلَّ مَنْ یَتَوَلَّانَا وَ أَبْغِضْ مَنْ یُبْغِضُنَا أَلَا وَ إِنَّ الرَّادَّ عَلَیْنَا کَالرَّادِّ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله جَدِّنَا وَ مَنْ رَدَّ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَدْ رَدَّ عَلَی اللَّهِ أَلَا یَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ مَنْ أَبْغَضَنَا فَقَدْ أَبْغَضَ مُحَمَّداً- وَ مَنْ أَبْغَضَ مُحَمَّداً فَقَدْ أَبْغَضَ اللَّهَ جَلَّ وَ عَلَا وَ مَنْ أَبْغَضَ اللَّهَ جَلَّ وَ عَلَا کَانَ حَقّاً عَلَی اللَّهِ أَنْ یُصْلِیَهُ النَّارَ وَ مَا لَهُ مِنْ نَصِیرٍ(1).
«27»
بشا، [بشارة المصطفی] ابْنُ شَیْخِ الطَّائِفَةِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنِ ابْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا خَلَقَ اللَّهُ خَلْقاً أَکْثَرَ مِنَ الْمَلَائِکَةِ وَ إِنَّهُ لَیَنْزِلُ کُلَّ یَوْمٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ فَیَأْتُونَ الْبَیْتَ الْمَعْمُورَ فَیَطُوفُونَ بِهِ فَإِذَا هُمْ طَافُوا بِهِ نَزَلُوا فَطَافُوا بِالْکَعْبَةِ فَإِذَا طَافُوا أَتَوْا قَبْرَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَسَلَّمُوا عَلَیْهِ ثُمَّ أَتَوْا قَبْرَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَسَلَّمُوا عَلَیْهِ ثُمَّ أَتَوْا قَبْرَ الْحُسَیْنِ علیه السلام فَسَلَّمُوا عَلَیْهِ ثُمَّ عَرَجُوا وَ یَنْزِلُ مِثْلُهُمْ أَبَداً إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ(2).
«28»
بشا، [بشارة المصطفی] أَبُو عَلِیِّ بْنُ شَیْخِ الطَّائِفَةِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ الْمَعْرُوفِ بِابْنِ الصَّقَّالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَعْقِلٍ الْعِجْلِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الصُّهْبَانِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی خَبَرٍ طَوِیلٍ: إِنَّ اللَّهَ قَدْ وَکَّلَ بِفَاطِمَةَ رَعِیلًا مِنَ الْمَلَائِکَةِ یَحْفَظُونَهَا مِنْ بَیْنِ یَدَیْهَا وَ مِنْ خَلْفِهَا وَ عَنْ یَمِینِهَا وَ عَنْ یَسَارِهَا وَ هُمْ مَعَهَا
از عبد الرحمن بن مسلم روایت کرده که گفته است: بر حضرت موسی کاظم علیه السّلام داخل شده و محضر مبارکش عرض کردم: زیارت امیر المؤمنین علیه السّلام بهتر است یا زیارت حضرت حسین بن علی علیهما السّلام یا فلان و فلان و یک یک ائمه علیهم السّلام را نام بردم؟ حضرت به من فرمود: ای عبد الرحمن، کسی که اوّل نفر ما را زیارت کند پس محقّقا آخرین ما را نیز زیارت کرده و بالعکس اگر آخرین نفر ما را زیارت کند اوّلین نفر از ما را نیز زیارت کرده، و کسی که اوّلین نفر ما را دوست بدارد قطعا آخرین ما را نیز دوست داشته و بالعکس اگر آخرین نفر ما را دوست بدارد اوّلین نفر را نیز دوست دارد و کسی که حاجتی از دوستان ما را روا کند گویا برای جمیع ما حاجتی را برآورده است، ای عبد الرحمن ما را دوست بدار و کسی که محب ما هست را نیز دوست بدار و دوستیت در راه ما باشد، برای ما دوست بدار و با ما دوستی کن و بخواه کسی را که ما را بخواهد و دشمن بدار کسی را که دشمن ما هست، آگاه باش کسی که ما را رد و انکار کند گویا رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم را که جدّ ما است انکار کرده و کسی که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم را انکار کند خدا را انکار کرده، آگاه باش ای عبد الرحمن کسی که نسبت به ما بغض و کینه داشته باشد پس نسبت به حضرت محمّد بغض دارد و کسی که نسبت به حضرت محمّد بغض داشته باشد نسبت به خدا بزرگ و بلند مرتبه بغض دارد و کسی که خدا بزرگ و بلند مرتبه را مبغوض داشت بر خدا است که او را به جهنّم داخل کرده و برایش یاوری نمی باشد.(3)
روایت 27
بشارة المصطفی: از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: خداوند هیچ مخلوقی را در شماره به اندازه فرشتگان نیافریده و هر روز هفتاد هزار فرشته به بیت المعمور می آیند و آن را طواف می کنند، پس از طواف آن به زمین فرود می آیند و کعبه را طواف می کنند، وقتی کعبه را طواف کردند به زیارت قبر پیامبر صلی الله علیه و آله می آیند و به آن حضرت سلام می دهند سپس به زیارت قبر امیر المؤمنین علیه السلام می آیند و بدان جناب سلام می کنند، سپس به قبر امام حسین علیه السلام می آیند و به آن حضرت سلام می دهند و سپس عروج می کنند و [فردا نیز] فرشتگانی دیگر [برای زیارت آن جنابان] به زمین هبوط می کنند تا روز قیامت.(4)
روایت 28
بشارة المصطفی: رسول خدا صلی الله علیه و آله در روایتی طولانی فرمود: خداوند جماعتی از فرشتگان را به سوی حضرت فاطمه سلام الله علیها فرستاده تا از روبرو و پشت سر و از راست و چپ آن حضرت را محافظت کنند و آنها
فِی حَیَاتِهَا وَ عِنْدَ قَبْرِهَا بَعْدَ مَوْتِهَا یُکْثِرُونَ الصَّلَاةَ عَلَیْهَا وَ عَلَی أَبِیهَا وَ بَعْلِهَا وَ بَنِیهَا فَمَنْ زَارَنِی بَعْدَ وَفَاتِی فَکَأَنَّمَا زَارَ فَاطِمَةَ وَ مَنْ زَارَ فَاطِمَةَ فَکَأَنَّمَا زَارَنِی وَ مَنْ زَارَ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ فَکَأَنَّمَا زَارَ فَاطِمَةَ وَ مَنْ زَارَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ فَکَأَنَّمَا زَارَ عَلِیّاً وَ مَنْ زَارَ ذُرِّیَّتَهُمَا فَکَأَنَّمَا زَارَهُمَا(1).
«29»
کا، [الکافی] مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ النَّیْشَابُورِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَعِیدٍ الْمَکِّیِّ عَنْ یَحْیَی بْنِ سُلَیْمَانَ الْمَازِنِیِّ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ کَانَ عَلَی عَرْشِ الرَّحْمَنِ أَرْبَعَةٌ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ أَرْبَعَةٌ مِنَ الْآخِرِینَ فَأَمَّا الْأَرْبَعَةُ الَّذِینَ هُمْ مِنَ الْأَوَّلِینَ فَنُوحٌ وَ إِبْرَاهِیمُ وَ مُوسَی وَ عِیسَی علیهم السلام وَ أَمَّا الْأَرْبَعَةُ مِنَ الْآخِرِینَ مُحَمَّدٌ وَ عَلِیٌّ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ علیهم السلام ثُمَّ یُمَدُّ الطَّعَامُ فَیَقْعُدُ مَعَنَا مَنْ زَارَ قُبُورَ الْأَئِمَّةِ أَلَا إِنَّ أَعْلَاهُمْ دَرَجَةً وَ أَقْرَبَهُمْ حَبْوَةً زُوَّارُ قَبْرِ وُلْدِی علیهم السلام (2).
أقول
سیأتی الخبر بتمامه بروایة الصدوق رحمه الله فی باب ثواب زیارة الرضا علیه السلام و فیه ثم یمد المطمار.
«30»
کا، [الکافی] أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَا عَلِیُّ مَنْ زَارَنِی فِی حَیَاتِی أَوْ بَعْدَ مَوْتِی أَوْ زَارَکَ فِی حَیَاتِکَ أَوْ بَعْدَ مَوْتِکَ أَوْ زَارَ ابْنَیْکَ فِی حَیَاتِهِمَا أَوْ بَعْدَ مَوْتِهِمَا ضَمِنْتُ لَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَنْ أُخَلِّصَهُ مِنْ أَهْوَالِهَا وَ شَدَائِدِهَا حَتَّی أُصَیِّرَهُ مَعِی فِی دَرَجَتِی (3).
«31»
مل، [کامل الزیارات] الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا مِنْهُمْ أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ وَ مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ یَحْیَی وَ کَانَ خَادِماً لِأَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی علیه السلام عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ إِلَی مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ زَارَنِی أَوْ زَارَ أَحَداً مِنْ ذُرِّیَّتِی زُرْتُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَأَنْقَذْتُهُ مِنْ أَهْوَالِهَا(4).
در دوران زندگی و پس از مرگ در قبر حضرت با او بوده اند و بر حضرت زهرا و بر پدر و همسر گرامی و فرزندانش علیهم السلام درود فراوان می فرستند، پس کسی که پس از وفاتم مرا زیارت کند گوئی فاطمه را زیارت کرده و هر کس فاطمه را زیارت کند گوئی مرا زیارت کرده و هر کس علی بن ابی طالب را زیارت کند گوئی فاطمه را زیارت کرده و هر کس حسن و حسین را زیارت کند گوئی علی را زیارت کرده و هر کس ذریه آن دو را زیارت کند گوئی آن دو بزرگوار را زیارت نموده است.(5)
روایت 29
الکافی: از امام موسی کاظم علیه السلام روایت شده که فرمود: وقتی روز قیامت رسد بر روی عرش رحمان چهار تن از پیشینیان و چهار تن از پسینیان می ایستند. اما چهار نفری که از پیشینیانند نوح و ابراهیم و موسی و عیسی علیهم السلام هستند و اما چهار نفری که از پسینیانند محمد و علی و حسن و حسین علیهم السلام هستند، سپس خوانی گسترده می شود و هر کس قبور ائمه را زیارت کند با ما بر سر آن خوان می نشیند. آگاه باشید که زائران قبر فرزندان من در درجه و منزلت برترین و مقرب ترین هستند.(6)
می گویم
شرح کامل حدیث با روایت صدوق رحمه الله در باب ثواب زیارت امام رضا علیه السلام ذکر خواهد شد و در آن آمده: سپس مطمار [=ریسمان] کشیده می شود.
روایت 30
الکافی: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ای علی! هر کس مرا در زمان حیات یا پس از مرگم یا تو را در حیات یا پس از مرگت یا پسرانت را در زمان حیات یا پس از مرگشان زیارت کند در روز قیامت من ضمانت می کنم که او را از بیم و سختی های آن نجات دهم تا اینکه او را با خودم در درجه خویش جای دهم.(7)
روایت 31
کامل الزیارات: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس مرا یا یکی از فرزندانم را زیارت کند، من نیز در روز قیامت به دیدار او می روم و او را از هول و هراس آن نجات می دهم.(8)
«32»
لد، [بلد الأمین] رُوِیَ: أَنَّ مَنْ زَارَ إِمَاماً مُفْتَرَضَ الطَّاعَةِ بَعْدَ وَفَاتِهِ وَ صَلَّی عِنْدَهُ أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ کُتِبَتْ لَهُ حَجَّةٌ وَ عُمْرَةٌ.
«33»
مُؤَلِّفُ الْمَزَارِ الْکَبِیرِ، عَنْ شَیْخَیْهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الدُّورْیَسْتِیِّ رحمه الله وَ شَاذَانَ بْنِ جَبْرَئِیلَ بِإِسْنَادِهِمَا إِلَی الصَّدُوقِ مُحَمَّدِ بْنِ بَابَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ الْوَشَّاءِ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا علیه السلام مَا لِمَنْ زَارَ قَبْرَ أَحَدٍ مِنَ الْأَئِمَّةِ قَالَ لَهُ مِثْلُ مَنْ أَتَی قَبْرَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قُلْتُ لَهُ وَ مَا لِمَنْ زَارَ قَبْرَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ الْجَنَّةُ وَ اللَّهِ (1).
«34»
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَنْ زَارَنَا فِی مَمَاتِنَا فَکَأَنَّمَا زَارَنَا فِی حَیَاتِنَا وَ مَنْ جَاهَدَ عَدُوَّنَا فَکَأَنَّمَا جَاهَدَ مَعَنَا وَ مَنْ تَوَلَّی مُحِبَّنَا فَقَدْ أَحَبَّنَا وَ مَنْ سَرَّ مُؤْمِناً فَقَدْ سَرَّنَا وَ مَنْ أَعَانَ فَقِیرَنَا کَانَ مُکَافَأَتُهُ عَلَی جَدِّنَا مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله (2).
أَقُولُ
وَجَدْتُ فِی بَعْضِ مُؤَلَّفَاتِ مُتَأَخِّرِی أَصْحَابِنَا قَالَ فِی کِتَابِ تَحْرِیرِ الْعِبَادَةِ رُوِیَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَنْ نَوَی مِنْ بَیْتِهِ زِیَارَةَ قَبْرِ إِمَامٍ مُفْتَرَضٍ طَاعَتُهُ وَ أَخْرَجَ لِنَفَقَتِهِ دِرْهَماً وَاحِداً کَتَبَ اللَّهُ جَلَّ ذِکْرُهُ لَهُ سَبْعِینَ أَلْفَ حَسَنَةٍ وَ مَحَا عَنْهُ سَبْعِینَ أَلْفَ سَیِّئَةٍ وَ کَتَبَ اسْمَهُ فِی دِیوَانِ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَدَاءِ أَسْرَفَ فِی تِلْکَ النَّفَقَةِ أَوْ لَمْ یُسْرِفْ.
باب 3 آداب الزیارة و أحکام الروضات و بعض النوادر
الآیات
اشارة
طه: فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُویً (3)
الحجرات: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَرْفَعُوا أَصْواتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِ
روایت 32
بلد الأمین: روایت شده که هر کس پس از وفات امامی واجب الطاعة به زیارتش رود و در آنجا چهار رکعت نماز بگذارد یک حج و عمره برای او نوشته می شود.
روایت 33
مؤلف المزار الکبیر از وشاء روایت کرده است: محضر مبارک امام رضا علیه السلام عرض کردم: پاداش کسی که به زیارت قبر یکی از امامان برود چیست؟ فرمود: پاداش زیارت قبر آنان همچون پاداش کسی است که به زیارت قبر امام حسین علیه السلام برود. گوید: عرض کردم: و پاداش کسی که قبر امام حسین علیه السلام را زیارت کند چیست؟ فرمود: به خدا سوگند بهشت است.(4)
روایت 34
از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرموده اند: هر کس ما را پس از مرگمان زیارت کند گوئی ما را در زمان حیاتمان زیارت کرده و هر کس با دشمن ما جهاد کند گوئی با ما جهاد کرده و هر کس با دوستدار ما دوستی کند ما را دوست داشته و هر کس مؤمنی را شاد کند ما را شاد کرده و هر کس به فقیر ما یاری رساند پاداشش بر عهده جدمان محمد صلی الله علیه و آله است.(5)
می گویم:
در یکی از کتاب های اصحاب معاصرمان دیدم نوشته بود: در کتاب تحریر العبادة از امام باقر علیه السلام روایت شده که فرموده اند: هر کس از خانه خود قصد زیارت قبر امام واجب الطاعه ای را کند و یک درهم برای مخارج خود کنار بگذارد، چه در آن مخارج زیاده روی کند یا نکند، خداوند جل ذکره برای او هفتاد هزار حسنه می نویسد و هفتاد هزار گناه را از او پاک می کند و نام او را در دیوان راستگویان و شهدا می نویسد .
باب سوم : آداب زیارت و احکام روضه ها و برخی موارد نادر
آیات
فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُویً.(6)
{پای پوش خویش بیرون آور که تو در وادی مقدس «طُوی» هستی.}
یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَرْفَعُوا أَصْواتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِ
وَ لا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمالُکُمْ وَ أَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ إِنَّ الَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْواتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ أُولئِکَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوی لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ (1)
تفسیر
أقول:الآیة الأولی تومئ إلی إکرام الروضات المقدسة و خلع النعلین فیها بل عند القرب منها لا سیما فی الطف و الغری لما روی أن الشجرة کانت فی کربلاء و أن الغری قطعة من الطور و الثانیة تدل علی لزوم خفض الصوت عند قبر النبی صلی الله علیه و آله و عدم جهر الصوت لا بالزیارة و لا بغیرها.
لما روی أن حرمتهم بعد موتهم کحرمتهم فی حیاتهم و کذا عند قبور سائر الأئمة علیهم السلام لما ورد أن حرمتهم کحرمة النبی صلی الله علیه و آله.
الأخبار
«1»
وَ یُؤَیِّدُ مَا ذَکَرْنَا مَا رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ رحمه الله بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی خَبَرٍ طَوِیلٍ یَذْکُرُ فِیهِ وَفَاةَ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا قَالَ فَلَمَّا أَنْ صُلِّیَ عَلَیْهِ حُمِلَ فَأُدْخِلَ الْمَسْجِدَ فَلَمَّا أُوقِفَ عَلَی قَبْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بَلَغَ عَائِشَةَ الْخَبَرُ وَ قِیلَ لَهَا إِنَّهُمْ قَدْ أَقْبَلُوا بِالْحَسَنِ لِیُدْفَنَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَخَرَجَتْ مُبَادِرَةً عَلَی بَغْلٍ بِسَرْجٍ فَکَانَتْ أَوَّلَ امْرَأَةٍ رَکِبَتْ فِی الْإِسْلَامِ سَرْجاً فَوَقَفَتْ فَقَالَتْ نَحُّوا ابْنَکُمْ عَنْ بَیْتِی فَإِنَّهُ لَا یُدْفَنُ فِیهِ شَیْ ءٌ وَ لَا یُهْتَکُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ حِجَابُهُ فَقَالَ لَهَا الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا قَدِیماً هَتَکْتِ أَنْتِ وَ أَبُوکِ حِجَابَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَدْخَلْتِ بَیْتَهُ مَنْ لَا یُحِبُّ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قُرْبَهُ وَ إِنَّ اللَّهَ سَائِلُکِ عَنْ ذَلِکِ یَا عَائِشَةُ إِنَّ أَخِی أَمَرَنِی أَنْ أُقَرِّبَهُ مِنْ أَبِیهِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِیُحْدِثَ بِهِ عَهْداً وَ اعْلَمِی أَنَّ أَخِی أَعْلَمُ النَّاسِ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ أَعْلَمُ بِتَأْوِیلِ کِتَابِهِ مِنْ أَنْ یَهْتِکَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله سِتْرَهُ لِأَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی یَقُولُ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلَّا أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ وَ قَدْ أَدْخَلْتِ أَنْتِ بَیْتَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الرِّجَالَ بِغَیْرِ إِذْنِهِ وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَرْفَعُوا أَصْواتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِ وَ لَعَمْرِی لَقَدْ ضَرَبْتِ أَنْتِ لِأَبِیکِ وَ فَارُوقِهِ عِنْدَ أُذُنِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الْمَعَاوِلَ وَ قَالَ اللَّهُ
وَ لا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمالُکُمْ وَ أَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ. * إِنَّ الَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْواتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ أُولئِکَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوی لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ.(2)
{ای کسانی که ایمان آورده اید، صدایتان را بلندتر از صدای پیامبر مکنید، و همچنانکه بعضی از شما با بعضی دیگر بلند سخن می گویید با او به صدای بلند سخن مگویید، مبادا بی آنکه بدانید کرده هایتان تباه شود. کسانی که پیش پیامبر خدا صدایشان را فرو می کشند همان کسانند که خدا دلهایشان را برای پرهیزگاری امتحان کرده است؛ آنان را آمرزش و پاداشی بزرگ است.}
تفسیر
می گویم: آیه اول اشاره دارد به گرامی داشت روضات مقدسه و در آوردن کفش در آنجا و بلکه به هنگام نزدیکی به آنجا به ویژه در طف[=کربلا] و غری[=نجف]، به خاطر آنچه روایت شده که آن درخت در کربلا بوده و غری قطعه ای از طور است و آیه دوم اشاره دارد بر لزوم فرو آوردن صدا در کنار آرامگاه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و بلند نکردن صدا نه به زیارت نه به غیر آن.
به خاطر آنچه روایت شده در مورد اینکه حرمت آن بزرگواران پس از مرگ همچون حرمتشان در زمان زندگانی آنها است، در کنار قبور سایر ائمه علیهم السلام نیز همین طور است به خاطر آنچه روایت شده مبنی بر اینکه حرمت آنان همچون حرمت پیامبر صلی الله علیه و آله است.
روایات
روایت 1
آنچه کلینی رحمه الله با اسناد خود از امام محمد باقر علیه السلام در حدیثی طولانی روایت کرده که در آن خبر وفات امام حسن مجتبی صلوات الله علیه را ذکر می کند، مؤید این مطلب است، گفته است: چون نماز بر حضرت تمام شد داخل مسجدش بردند، چون بر سر قبر رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله نگاهش داشتند، به عایشه خبر بردند و به او گفتند، بنی هاشم جنازه حسن بن علی علیهما السلام را آورده اند تا در کنار رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله دفن کنند، عایشه بر استری زین کرده نشست و شتافت - او نخستین زنی بود که از دوران اسلام بر زین نشست - آمد و ایستاد و گفت: فرزند خود را از خانه من بیرون برید، که نباید در اینجا چیزی دفن شود و حجاب پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله دریده شود.
حسین بن علی صلوات اللَّه علیهما فرمود: تو و پدرت از پیش حجاب پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله را دریدید و تو در خانه پیغمبر کسی را در آوردی که دوست نداشت نزدیک او باشد [مقصود ابو بکر و عمر است] و خداوند برای این کار، از تو باز خواست می کند. ای عایشه برادرم به من امر کرد که جنازه اش را نزدیک پدرش رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله برم تا با او تجدید عهد کند و بدان که برادر من از همه مردم به خدا و رسولش و معنی قرآن داناتر بود و نیز او داناتر از این بود که پرده رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله را هتک کند؛ زیرا خدای تبارک و تعالی می فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلَّا أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ»(3)
{ای کسانی که ایمان آورده اید، داخل اتاقهای پیامبر مشوید، مگر آنکه به شما اجازه داده شود.} و تو بدون اجازه پیغمبر، مردانی را به خانه او راه دادی. خدای عز و جل فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَرْفَعُوا أَصْواتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِ»(4){ای
کسانی که ایمان آورده اید، صدایتان را بلندتر از صدای پیامبر مکنید} در صورتی که به جان خودم سوگند که تو به خاطر پدرت و فاروقش [عمر] کنار گوش پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله کلنگ ها زدی با آنکه
عَزَّ وَ جَلَ إِنَّ الَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْواتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ أُولئِکَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوی وَ لَعَمْرِی لَقَدْ أَدْخَلَ أَبُوکِ وَ فَارُوقُهُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِقُرْبِهِمَا مِنْهُ الْأَذَی وَ مَا رَعَیَا مِنْ حَقِّهِ مَا أَمَرَهُمَا اللَّهُ بِهِ عَلَی لِسَانِ رَسُولِهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَمْوَاتاً مَا حَرَّمَ مِنْهُمْ أَحْیَاءً وَ تَاللَّهِ یَا عَائِشَةُ لَوْ کَانَ هَذَا الَّذِی کَرِهْتِیهِ مِنْ دَفْنِ الْحَسَنِ عِنْدَ أَبِیهِ علیهما السلام جَائِزاً فِیمَا بَیْنَنَا وَ بَیْنَ اللَّهِ لَعَلِمْتِ أَنَّهُ سَیُدْفَنُ وَ إِنْ رَغِمَ مَعْطِسُکِ (1).
أقول
هذا الخبر یدل علی أنه ینبغی أن یراعی فی روضاتهم ما کان ینبغی أن یراعی فی حیاتهم من الآداب و التعظیم و الإکرام.
«2»
ب، [قرب الإسناد] ابْنُ سَعْدٍ عَنِ الْأَزْدِیِّ قَالَ: خَرَجْنَا مِنَ الْمَدِینَةِ نُرِیدُ مَنْزِلَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَلَحِقَنَا أَبُو بَصِیرٍ خَارِجاً مِنْ زُقَاقٍ مِنْ أَزِقَّةِ الْمَدِینَةِ وَ هُوَ جُنُبٌ وَ نَحْنُ لَا عِلْمَ لَنَا حَتَّی دَخَلْنَا عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَسَلَّمْنَا عَلَیْهِ فَرَفَعَ رَأْسَهُ إِلَی أَبِی بَصِیرٍ فَقَالَ لَهُ یَا أَبَا بَصِیرٍ أَ مَا تَعْلَمُ أَنَّهُ لَا یَنْبَغِی لِلْجُنُبِ أَنْ یَدْخُلَ بُیُوتَ الْأَنْبِیَاءِ فَرَجَعَ أَبُو بَصِیرٍ وَ دَخَلْنَا(2).
«3»
ع، [علل الشرائع] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَا تَشْرَبْ وَ أَنْتَ قَائِمٌ وَ لَا تَطُفْ بِقَبْرٍ وَ لَا تَبُلْ فِی مَاءٍ نَقِیعٍ فَإِنَّهُ مَنْ فَعَلَ ذَلِکَ فَأَصَابَهُ شَیْ ءٌ فَلَا یَلُومَنَّ إِلَّا نَفْسَهُ وَ مَنْ فَعَلَ شَیْئاً مِنْ ذَلِکَ لَمْ یَکُنْ یُفَارِقُهُ إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ (3).
بیان
یحتمل أن یکون النهی عن الطواف بالعدد المخصوص الذی یطاف بالبیت.
و سیأتی فی بعض الزیارات إلا أن نطوف حول مشاهدکم و فی بعض الروایات قبل جوانب القبر.
«4»
وَ رَوَی الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی وَ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ
خدای عز و جل فرماید: «إِنَّ الَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْواتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ أُولئِکَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوی»(4)
{کسانی که پیش پیامبر خدا صدایشان را فرو می کشند همان کسانند که خدا دل هایشان را برای پرهیزگاری امتحان کرده است؛ آنان را آمرزش و پاداشی بزرگ است.} به جان خودم که پدرت و فاروقش به سبب نزدیک کردن خودشان به پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله او را آزار دادند و آن حقی را که خدا با زبان پیغمبرش به آنها امر کرده بود، رعایت نکردند، زیرا خدا مقرر فرموده که آنچه نسبت به مؤمنین در حال زنده بودنشان حرام است در حال مرده بودن آنها هم حرام است، به خدا ای عایشه! اگر دفن کردن حسن از نظر ما نزد پدرش رسول خدا صلی الله علیه و آله که تو آن را نمی خواهی، خدا آن را جایز کرده بود، می فهمیدی که او علی رغم میل تو در آنجا دفن می شد [ولی افسوس که کلنگ زدن نزد گوش پیغمبر از نظر ما جایز نیست].(5)
می گویم
این حدیث اشاره دارد به اینکه آن آداب و گرامی داشت و احترامی که در زمان زندگی آن جنابان شایسته بود رعایت شود، در روضات آنان نیز باید مراعات شود.
روایت 2
قرب الإسناد: از ازدی روایت شده که گفته است: از مدینه آهنگ منزل ابا عبدالله الحسین علیه السلام را کردیم و ابو بصیر بیرون از یکی از کوچه های مدینه به ما پیوست در حالی که جنب بود و ما نمی دانستیم تا اینکه به محضر حضرت ابا عبدالله علیه السلام وارد شدیم و به حضرت سلام کردیم. آنگاه حضرت سرش را بالا گرفت و رو به ابو بصیر فرمود: ای ابو بصیر! آیا نمی دانی که نباید جنب بر خانه های پیغمبران راخل شود؟ پس ابو بصیر بازگشت و ما داخل شدیم.(6)
روایت 3
علل الشرائع: از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: در حال ایستاده آب نیاشام و قبر را طواف مکن و در آب ایستاده و راکد ادرار مکن؛ چه آن که هر کس یکی از این افعال را مرتکب شود و به امری گرفتار شود، فقط باید خودش را ملامت کند و آن کس که یکی از این افعال را به جا بیاورد از آن جدا نخواهد شد مگر خدا بخواهد.(7)
توضیح
احتمال دارد نهی از طواف به تعداد مخصوصی باشد که دور خانه کعبه می گردند.
در یکی از زیارات خواهد آمد: مگر اینکه دور شهادت گاه هایتان طواف کنیم و در یکی از روایات آمده: بر گوشه های قبر بوسه زن.
روایت 4
و کلینی
الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ طَیِّبٍ عَنْ عَبْدِ الْوَهَّابِ بْنِ مَنْصُورٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ قَالَ: سَمِعْتُ یَحْیَی بْنَ أَکْثَمَ قَاضِیَ سَامَرَّاءَ بَعْدَ مَا جَهَدْتُ بِهِ وَ نَاظَرْتُهُ وَ حَاوَرْتُهُ وَ وَاصَلْتُهُ وَ سَأَلْتُهُ عَنْ عُلُومِ آلِ مُحَمَّدٍ قَالَ بَیْنَا أَنَا ذَاتَ یَوْمٍ دَخَلْتُ أَطُوفُ بِقَبْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَرَأَیْتُ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ الرِّضَا علیه السلام یَطُوفُ بِهِ فَنَاظَرْتُهُ فِی مَسَائِلَ عِنْدِی فَأَخْرَجَهَا إِلَیَّ الْخَبَرَ(1).
و الأحوط أن لا یطوف إلا للإتیان بالأدعیة و الأعمال المأثورة و إن أمکن تخصیص النهی بقبر غیر المعصوم إن کان معارض صریح و یحتمل أن یکون المراد بالطواف المنفی هنا التغوط.
قال فی النهایة(2)الطوف الحدث من الطعام و منه الحدیث نهی عن متحدثین علی طوفهما أی عند الغائط و یؤید هذا الوجه.
«5»
أَنَّهُ رَوَی الْکُلَیْنِیُّ بِسَنَدٍ صَحِیحٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَنْ تَخَلَّی عِنْدَ قَبْرٍ أَوْ بَالَ قَائِماً أَوْ بَالَ فِی مَاءٍ قَائِمٍ أَوْ مَشَی فِی حِذَاءٍ وَاحِدٍ أَوْ شَرِبَ قَائِماً أَوْ خَلَّی فِی بَیْتٍ وَحْدَهُ أَوْ بَاتَ عَلَی غَمَرٍ فَأَصَابَهُ شَیْ ءٌ مِنَ الشَّیْطَانِ لَمْ یَدَعْهُ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ وَ أَسْرَعُ مَا یَکُونُ الشَّیْطَانُ إِلَی الْإِنْسَانِ وَ هُوَ عَلَی بَعْضِ هَذِهِ الْحَالاتِ (3).
«6»
مَعَ أَنَّهُ رُوِیَ أَیْضاً بِسَنَدٍ آخَرَ فِیهِ ضَعْفٌ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ رَاوِی هَذَا الْحَدِیثِ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام أَنَّهُ قَالَ: لَا تَشْرَبْ وَ أَنْتَ قَائِمٌ وَ لَا تَبُلْ فِی مَاءٍ نَقِیعٍ وَ لَا تَطُفْ بِقَبْرٍ وَ لَا تَخْلُ فِی بَیْتٍ وَحْدَکَ وَ لَا تَمْشِ بِنَعْلٍ وَاحِدَةٍ فَإِنَّ الشَّیْطَانَ أَسْرَعُ مَا یَکُونُ إِلَی الْعَبْدِ إِذَا کَانَ عَلَی بَعْضِ هَذِهِ الْحَالاتِ وَ قَالَ إِنَّهُ مَا أَصَابَ أَحَداً شَیْ ءٌ عَلَی هَذِهِ الْحَالِ فَکَادَ أَنْ یُفَارِقَهُ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ (4).
فإن کون کل ما فی هذا الخبر موجودا فی الخبر السابق سوی قوله لا تطف
از محمد بن ابی العلاء روایت کرده که گفته است: بعد از آنکه یحیی بن اکثم قاضی سامرا را آزمایش کردم و با او مباحثه و گفتگو نمودم و رفت و آمد کردم و راجع به علوم آل محمد از او پرسیدم شنیدم که می گفت: روزی داخل [مسجد مدینه] شدم و قبر رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله را طواف می کردم، در آن میان محمد بن علی الرضا علیه السلام را دیدم که مشغول طواف بود، در باره مسائلی که در نظرم بود، با او مناظره کردم، همه را به من جواب داد ... ادامه روایت.(5)
احوط آن است که تنها برای خواندن دعاها و اعمال منقوله آن را طواف کند و اگرچه می توان نهی را به قبر غیر معصوم اختصاص داد اگر روایتی آشکار در مخالفت با طواف کردن وجود داشته باشد و احتمال دارد مراد از طواف نفی شده در اینجا تغوط باشد .
در النهایة(6)
گفته است: «الطوف» یعنی: غائط ناشی از غذا و این حدیث نیز از این ریشه است: نهی شده از عمل سخن گفتن دو نفر که مشغول تغوط یعنی به وقت غائط و روایاتی این وجه را تأیید می کند:
روایت 5
کلینی به سند صحیح از محمد بن مسلم از امام محمد باقر علیه السلام روایت کرده که فرمود: هر کس در کنار قبری تخلی یا ایستاده بول کند یا در آبی راکد بول نماید یا با یک کفش راه رود یا ایستاده آب بنوشد یا تنها در خانه ای بماند یا با وجود بوی چربی و گوشت در دستش بخوابد، و آسیبی از سوی شیطان به او برسد، این آسیب از جان او نرود مگر اینکه خدا بخواهد و سریع ترین تأثیری که شیطان بر انسان می گذارد در یکی از این حالات است.(7)
روایت 6
از محمد بن مسلم راوی این حدیث، از یکی از دو امام باقر یا صادق علیهما السلام روایت شده که فرمود: ایستاده آب ننوش و در آب گوارا بول مکن و دور قبر طواف مکن و در خانه به تنهایی خلوت مکن و با یک کفش راه مرو؛ چرا که سریع ترین زمان ممکن برای فریب بنده از سوی شیطان زمانی است که در یکی از این حالات باشد و فرمود: اگر در این حال به کسی چیزی رسد از او جدا نخواهد شد مگر اینکه خدای عزوجل بخواهد.(8)
تمام موارد موجود در این روایت در روایت پیشین نیز بود مگر این سخنش: دور
بقبر مع أن فیه مکانه من تخلی علی قبر لا سیما مع اتحاد الراوی و اشتراک المفسدة المترتبة فیهما ما یورث ظنا قویا بکون الطوف هنا بمعنی التخلی و کذا اشتراک المفسدة و سائر الخصال بین خبر الحلبی و الخبر الأول یدل علی أن الطوف فیه أیضا بهذا المعنی و لا أظنک ترتاب بعد التأمل الصادق فی الأخبار الثلاثة فی أن الأظهر ما ذکرنا.
«7»
ع، [علل الشرائع] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ الصَّلَاةُ بَیْنَ الْقُبُورِ قَالَ صَلِّ بَیْنَ خِلَالِهَا وَ لَا تَتَّخِذْ شَیْئاً مِنْهَا قِبْلَةً فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله نَهَی عَنْ ذَلِکَ وَ قَالَ لَا تَتَّخِذُوا قَبْرِی قِبْلَةً وَ لَا مَسْجِداً فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَعَنَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِیَائِهِمْ مَسَاجِدَ(1).
«8»
ج، [الإحتجاج]: کَتَبَ الْحِمْیَرِیُّ إِلَی النَّاحِیَةِ الْمُقَدَّسَةِ یَسْأَلُ عَنِ الرَّجُلِ یَزُورُ قُبُورَ الْأَئِمَّةِ علیهم السلام هَلْ یَجُوزُ أَنْ یَسْجُدَ عَلَی الْقَبْرِ أَمْ لَا وَ هَلْ یَجُوزُ لِمَنْ صَلَّی عِنْدَ بَعْضِ قُبُورِهِمْ علیهم السلام أَنْ یَقُومَ وَرَاءَ الْقَبْرِ وَ یَجْعَلَ الْقَبْرَ قِبْلَةً أَمْ یَقُومُ عِنْدَ رَأْسِهِ أَوْ رِجْلَیْهِ وَ هَلْ یَجُوزُ أَنْ یَتَقَدَّمَ الْقَبْرَ وَ یُصَلِّیَ وَ یَجْعَلَ الْقَبْرَ خَلْفَهُ أَمْ لَا فَأَجَابَ علیه السلام أَمَّا السُّجُودُ عَلَی الْقَبْرِ فَلَا یَجُوزُ فِی نَافِلَةٍ وَ لَا فَرِیضَةٍ وَ لَا زِیَارَةٍ وَ الَّذِی عَلَیْهِ الْعَمَلُ أَنْ یَضَعَ خَدَّهُ الْأَیْمَنَ عَلَی الْقَبْرِ وَ أَمَّا الصَّلَاةُ فَإِنَّهَا خَلْفَهُ وَ یَجْعَلُ الْقَبْرَ أَمَامَهُ وَ لَا یَجُوزُ أَنْ یُصَلِّیَ بَیْنَ یَدَیْهِ وَ لَا عَنْ یَمِینِهِ وَ لَا عَنْ یَسَارِهِ لِأَنَّ الْإِمَامَ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ لَا یُتَقَدَّمُ عَلَیْهِ وَ لَا یُسَاوَی (2).
بیان
یمکن حمل الخبر السابق علی التقیة أو علی أنه لا یجوز أن یجعل قبورهم بمنزلة الکعبة قبلة یتوجه إلیها من کل جانب و من الأصحاب من حمل الخبر الأول علی الصلاة جماعة و الخبر الثانی علی الصلاة فرادی و سیأتی الأخبار المؤیدة للخبر الثانی فی أبواب الزیارات.
«9»
کف، [المصباح للکفعمی]: یَقُولُ فِی أَثْنَاءِ غُسْلِ الزِّیَارَةِ مَا ذَکَرَهُ ابْنُ عَیَّاشٍ فِی کِتَابِ الْأَغْسَالِ:
قبری طواف نکن و به جای آن در روایت اول تخلی بر روی قبر وجود دارد به ویژه با وجود اتحاد راوی و مشترک بودن مفسده ای که بر هر دو مترتب است، این گمان قوی را در ذهن ایجاد می کند که «طوف» در اینجا به معنی تخلی است. مشترک بودن مفسده نیز همین طور است و سایر خصوصیات بین روایت حلبی و روایت اول اشاره دارد به اینکه «طوف» در آن نیز به همین معناست و گمان نمی کنم پس از تأمل درست در این سه روایت تردیدی داشته باشی که واضح ترین برداشت، برداشتی است که ما ذکر کردیم .
روایت 7
علل الشرائع: از امام محمد باقر علیه السلام روایت شده که فرمود: محضر مبارک امام علیه السّلام عرض کردم: آیا بین قبور می توان نماز خواند؟ حضرت فرمود: قبور را در دو طرف خود قرار بده و هیچ قبری را در نماز قبله خود مکن؛ زیرا رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله از آن نهی نموده و فرمود: قبر مرا قبله و مسجد خود قرار ندهید؛ زیرا حق تبارک و تعالی کسانی را که قبور انبیائشان را مساجد خود نموده اند لعن فرموده است.(3)
روایت 8
الإحتجاج: حمیری به ناحیه مقدسه نامه نوشت و در مورد کسی که قبور ائمه علیهم السلام را زیارت می کند سؤال کرد که آیا جایز است بر روی قبر سجده کند یا نه و آیا جایز است که کسی که کنار برخی از قبور آن بزرگواران علیهم السلام نماز می گذارد پشت قبر بایستد و قبر را قبله قرار دهد یا کنار رأس قبر یا پای آن بایستد و آیا جایز است پیش از قبر بایستد و نماز بگزارد و قبر را پشت سر خود قرار دهد یا نه؟ حضرت پاسخ داد: پاسخ فرمود: امّا سجده بر قبر در هیچ نافله و فریضه و زیارتی جایز نیست و آن چیزی که باید بدان عمل شود گذاردن گونه راست بر قبر می باشد. و امّا نمازی که پشت قبر بوده و آن را روبروی خود قرار دهد نماز در روبرو و سمت راست و سمت چپ قبر جایز نیست، زیرا بر امام علیه السّلام نه می توان مقدّم شد و نه مساوی.(4)
توضیح
ممکن است روایت سابق را حمل بر تقیه کرد یا حمل بر اینکه جایز نیست قبور آن بزرگواران را به مثابه کعبه به عنوان قبله خویش برگرفت که از هر طرف به آن رو می کنند و برخی اصحاب روایت اول را حمل بر نماز جماعت و روایت دوم را حمل بر نماز فرادی کرده اند و روایات مؤید روایت دوم در باب های زیارات خواهد آمد.
روایت 9
المصباح کفعمی: در اثنای غسل زیارت، ذکری را که ابن عیاش در کتاب الأغسال عنوان کرده، می گوید:
اللَّهُمَّ طَهِّرْنِی مِنْ کُلِّ ذَنْبٍ وَ نَجِّنِی مِنْ کُلِّ کَرْبٍ وَ ذَلِّلْ لِی کُلَّ صَعْبٍ إِنَّکَ نِعْمَ الْمَوْلَی وَ نِعْمَ الرَّبُّ رَبُّ کُلِّ یَابِسٍ وَ رَطْبٍ- وَ تَقُولُ أَیْضاً مَا رُوِیَ فِی غُسْلِ الزِّیَارَةِ بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ لِی نُوراً وَ طَهُوراً وَ حِرْزاً وَ شِفَاءً مِنْ کُلِّ دَاءٍ وَ آفَةٍ وَ عَاهَةٍ اللَّهُمَّ طَهِّرْ بِهِ قَلْبِی وَ اشْرَحْ بِهِ صَدْرِی وَ سَهِّلْ بِهِ أَمْرِی (1).
«10»
مل، [کامل الزیارات] أَبِی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ بَزِیعٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ نَکُونُ بِمَکَّةَ أَوْ بِالْمَدِینَةِ أَوِ الْحَیْرِ أَوِ الْمَوَاضِعِ الَّتِی یُرْجَی فِیهَا الْفَضْلُ فَرُبَّمَا یَخْرُجُ الرَّجُلُ یَتَوَضَّأُ فَیَجِی ءُ آخَرُ فَیَصِیرُ مَکَانَهُ قَالَ مَنْ سَبَقَ إِلَی مَوْضِعٍ فَهُوَ أَحَقُّ بِهِ یَوْمَهُ وَ لَیْلَتَهُ (2).
«11»
مل، [کامل الزیارات] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی: مِثْلَهُ (3).
«12»
یب، [تهذیب الأحکام] ابن عیسی: مثله (4).
بیان
ظاهر الخبر بقاء حقه و إن لم یبق فیه رحله و حمله بعض الأصحاب علی ما إذا بقی رحله فیه فالتقیید بالیوم و اللیلة إما مبنی علی الغالب من عدم بقاء الرجل فی مثل ذلک المکان أزید من هذا الزمان أو یقال بأن مع بقاء الرجل أیضا لا یبقی حقه أکثر من ذلک.
قال الشهید الثانی رحمة الله علیه لا خلاف فی زوال ولایته مع انتقاله عنه بنیة المفارقة أما مع خروجه عنه بنیة العود إلیه فإن کان رحله باقیا و هو شی ء من أمتعته و إن قل فهو أحق به للنص علی ذلک هنا.
و قیده فی الذکری بأن لا یطول زمان المفارقة و إلا بطل حقه أیضا و إن لم یکن رحله باقیا فإن کان قیامه لغیر ضرورة سقط حقه مطلقا فی المشهور و إن کان قیامه لضرورة کتجدید طهارة و إزالة نجاسة و قضاء حاجة ففی بطلان حقه وجهان انتهی.
«13»
مل، [کامل الزیارات] أَبِی وَ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی وَ غَیْرِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ
اللَّهُمَّ طَهِّرْنِی مِنْ کُلِّ ذَنْبٍ وَ نَجِّنِی مِنْ کُلِّ کَرْبٍ وَ ذَلِّلْ لِی کُلَّ صَعْبٍ إِنَّکَ نِعْمَ الْمَوْلَی وَ نِعْمَ الرَّبُّ رَبُّ ...
خداوندا مرا از هر گناه پاک فرما و مرا از هر گرفتاری نجات بخش و هر سختی را برایم کوچک گردان که به راستی تو چه خوب مولا و چه خوب پروردگاری هستی. پروردگار هر خشک و تر.
نیز ذکری را که در غسل زیارت روایت شده می گوئی:
بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ لِی نُوراً وَ طَهُوراً وَ حِرْزاً وَ شِفَاءً مِنْ کُلِّ دَاءٍ وَ آفَةٍ وَ عَاهَةٍ اللَّهُمَّ طَهِّرْ بِهِ ...
به نام خدا و به قدرت خدا. خداوندا آن را مایه روشنایی و پاکیزگی و محافظ و شفایی از هر درد و آفت و بیماری برای من قرار ده. خدایا به وسیله این غسل قلبم را پاک فرما و سینه ام را بگشای و کارم را آسان گردان.(5)
روایت 10
کامل الزیارات: از محمّد بن اسماعیل بن بزیع، از برخی اصحابش به طور مرفوعه از ابی عبد اللَّه امام صادق علیه السّلام نقل کرده، وی گفت: محضر مبارک حضرت عرض کردم: ما در مکّه یا در مدینه یا در حائر و یا در جاهایی که امید فضل در آن می رود می باشیم، بسا یکی از ما برای وضو از مکانش خارج شده دیگری جایش را اتخاذ می کند حکم آن چیست؟ حضرت فرمود: کسی که جایی را زودتر بگیرد، در آن روز و شب وی به آن مکان سزاوارتر می باشد.(6)
روایت 11
کامل الزیارات: از ابن عیسی مثل آن را روایت کرده است.(7)
روایت 12
تهذیب الأحکام: ابن عیسی نظیر حدیث را روایت کره است.(8)
توضیح
ظاهر روایت بقای حق اوست هر چند که بار و بنه اش در آنجا نمانده باشد. برخی اصحاب آن را حمل بر زمانی کرده اند که بار سفرش در آنجا باقی بماند. قید زدن روز و شب یا بر این اساس است که غالبا انسان در چنین مکانی بیشتر از این زمان نمی ماند یا گفته می شود: به دلیل اینکه با ماندن انسان در آن مکان نیز حق او بیشتر از آن زمان باقی نمی ماند.
شهید ثانی رحمه الله گفته است: اختلافی در این مورد وجود ندارد که با انتقال از آنجا به نیت ترک گفتن ولایت و سرپرستی او بر آن مکان تمام می شود اما با خروج او از آن مکان با نیت بازگشت به آنجا، اگر رحلش در آنجا باقی مانده بود و آن بخشی از کالاهای اوست هر چند اندک باشد، در این صورت او به آن مکان سزاوارتر است به سبب وجود نصّ بر آن در اینجا.
در الذکری آن را مقید کرده به اینکه زمان رفتن او به طول نیانجامد، در غیر این صورت حقش نیز از بین می رود و اگر رحلش باقی نمانده باشد، اگر رفتن او به غیر ضرورت باشد فی المشهور حق او مطلقا از بین می رود و اگر رفتن او برای ضرورتی باشد مثل تجدید طهارت و از بین بردن نجاست و قضای حاجت، در بطلان حق او دو وجه وجود دارد. پایان.
روایت 13
کامل الزیارات: کلینی
عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ زِیَادِ بْنِ أَبِی الْحَلَّالِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا مِنْ نَبِیٍّ وَ لَا وَصِیِّ نَبِیٍّ یَبْقَی فِی الْأَرْضِ أَکْثَرَ مِنْ ثَلَاثَةِ أَیَّامٍ حَتَّی یُرْفَعَ رُوحُهُ وَ عَظْمُهُ وَ لَحْمُهُ إِلَی السَّمَاءِ فَإِنَّمَا تُؤْتَی مَوَاضِعُ آثَارِهِمْ لِأَنَّهُمْ یُبَلِّغُونَ مِنْ بَعِیدٍ السَّلَامَ وَ یُسْمِعُونَهُمْ فِی مَوَاضِعِ آثَارِهِمْ مِنْ قَرِیبٍ (1).
«14»
یب، [تهذیب الأحکام] مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ دَاوُدَ الْقُمِّیُّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ: مِثْلَهُ (2).
«15»
صبا، [مصباح الزائر] عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: مَنْ زَارَ إِمَاماً مُفْتَرَضَ الطَّاعَةِ بَعْدَ وَفَاتِهِ وَ صَلَّی عِنْدَهُ أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ کُتِبَتْ لَهُ حَجَّةٌ وَ عُمْرَةٌ.
«16»
کش، [رجال الکشی] حَمْدَوَیْهِ عَنِ الْیَقْطِینِیِّ عَنْ یُونُسَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْمَکْفُوفِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ بُکَیْرٍ قَالَ: لَقِیتُ أَبَا بَصِیرٍ الْمُرَادِیَّ فَقُلْتُ أَیْنَ تُرِیدُ قَالَ أُرِیدُ مَوْلَاکَ قُلْتُ أَنَا أَتْبَعُکَ فَمَضَی مَعِی فَدَخَلْنَا عَلَیْهِ وَ أَحَدَّ النَّظَرَ فَقَالَ هَکَذَا تَدْخُلُ بُیُوتَ الْأَنْبِیَاءِ وَ أَنْتَ جُنُبٌ قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ وَ غَضَبِکَ فَقَالَ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ وَ لَا أَعُودُ رَوَی ذَلِکَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیُّ عَنْ بُکَیْرٍ(3).
بیان
یفهم من هذا الخبر المنع من دخول الجنب فی مشاهدهم لما دلت علیه الأخبار من أن حرمتهم بعد موتهم کحرمتهم فی حیاتهم و یؤیده العمومات الدالة علی تکریمهم و تعظیمهم بل الأحوط عدم دخول الحائض و النفساء أیضا فیها.
«17»
یب، [تهذیب الأحکام] الْمُفِیدُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ طَاهِرٍ الْمُوسَوِیِّ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَخِیهِ أَحْمَدَ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ یَحْیَی أَخِی مُغَلِّسٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَطِیَّةَ الْأَبْزَارِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: لَا تَمْکُثُ جُثَّةُ نَبِیٍّ وَ لَا وَصِیُّ نَبِیٍّ فِی الْأَرْضِ أَکْثَرَ مِنْ أَرْبَعِینَ یَوْماً(4).
بیان
یمکن الجمع بین هذا الخبر و ما سبق بأن یکون رفع الأکثر بعد
از زیاد بن ابی الحلال از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرمود: هیچ پیغمبر و هیچ جانشین پیغمبری بیش از سه روز روی زمین باقی نمی ماند سپس روح و استخوان و گوشت او را به آسمان می برند، و مردم به اماکن و مواضعی که آثار ایشان هست [یعنی قبورشان] رفته و از دور به ایشان ابلاغ سلام می شود و از نزدیک در مواضع آثارشان سلامشان را به ایشان می شنوانند.(5)
روایت 14
تهذیب الأحکام: از احمد بن محمّد مثل همین حدیث را نقل کرده است.(6)
روایت 15
مصباح الزائر: از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: هر کس امام واجب الطاعه ای را پس از وفات زیارت کند و کنار قبرش چهار رکعت نماز بگزارد برای او یک حج و یک عمره نوشته می شود.
روایت 16
رجال کشی: از بکیر روایت شده که گفت: ابا بصیر مرادی را دیدم و گفتم: قصد رفتن به کجا را داری؟ گفت: می خواهم به زیارت مولایت بروم. گفتم: من در پی ات می آیم، پس با من به راه افتاد و بر محضر حضرت وارد شدیم و حضرت چشم تیز کرد و فرمود: اینگونه به خانه های پیامبران وارد می شوی در حالی که جنب هستی؟ گفت: به خدا پناه می برم از خشم خدا و خشم تو. فرمود: از خدا طلب آمرزش می کنم و باز نمی گردم. ابو عبدالله برقی آن را از بکیر نقل کرده است.(7)
توضیح
از این خبر امتناع دخول جُنب به مشاهد آن جنابان فهمیده می شود به خاطر آنچه روایات بدان اشاره دارند مبنی بر اینکه حرمت آنان پس از مرگ همچون حرمت آنان در زمان زندگی آن بزرگواران است و عمومات دال بر گرامی داشت و بزرگداشت آنان مؤید این مطلب است، بلکه احوط عدم دخول حائض و نفساء بر آنجا نیز هست.
روایت 17
تهذیب الأحکام: از عطیه ابزاری روایت شده که شنیدم امام صادق علیه السلام می فرمود: پیکر هیچ پیامبر یا جانشین پیامبری بیش از چهل روز در زمین باقی نمی ماند.(8)
توضیح
می توان این روایت را با روایت پیشین جمع کرد به این صورت که اکثر ابدان مطهر را بعد از
الثلاثة و یمکث بعضهم إلی أربعین ثم یرفع أو بأنه یرفع کل منهم بعد الثلاثة ثم یرجع إلی قبره ثم یرفع بعد الأربعین.
ثم إن فی هذین الخبرین إشکالا من جهة منافاتهما لکثیر من الأخبار الدالة علی بقاء أبدانهم فی الأرض کأخبار نقل عظام آدم علیه السلام و نقل عظام یوسف علیه السلام و بعض الآثار الواردة بأنهم نبشوا قبر الحسین علیه السلام فوجدوه فی قبره و أنهم حفروا فی الرصافة بئرا فوجدوا فیها شعیب بن صالح و أمثال تلک الأخبار کثیرة.
فمنهم من حمل أخبار الرفع علی أنهم یرفعون بعد الثلاثة ثم یرجعون إلی قبورهم کما ورد فی بعض الأخبار أن کل وصی یموت یلحق بنبیه ثم یرجع إلی مکانه.
و منهم من حملها علی أنها صدرت لنوع من المصلحة توریة لقطع أطماع الخوارج و النواصب الذین کانوا یریدون نبش قبورهم و إخراجهم منها و قد عزموا علی ذلک مرارا فلم یتیسر لهم.
و یمکن حمل أخبار نقل العظام علی أن المراد نقل الصندوق المتشرف بعظامهم و جسدهم فی ثلاثة أیام أو أربعین یوما أو أن الله تعالی ردهم إلیها لتلک المصلحة و علی هذا الأخیر یحمل الأخبار الأخر و الله یعلم.
و قال الشیخ أبو الفتح الکراجکی فی کنز الفوائد إنا لا نشک فی موت الأنبیاء علیهم السلام غیر أن الخبر قد ورد بأن الله تعالی یرفعهم بعد مماتهم إلی سمائه و أنهم یکونون فیها أحیاء منعمین إلی یوم القیامة و لیس ذلک بمستحیل فی قدرة الله تعالی وَ قَدْ وَرَدَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: أَنَا أَکْرَمُ عَلَی اللَّهِ مِنْ أَنْ یَدَعَنِی فِی الْأَرْضِ أَکْثَرَ مِنْ ثَلَاثٍ و هکذا عندنا حکم الأئمة علیهم السلام قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: لَوْ مَاتَ نَبِیٌّ بِالْمَشْرِقِ وَ مَاتَ وَصِیُّهُ بِالْمَغْرِبِ لَجَمَعَ اللَّهُ بَیْنَهُمَا و لیست زیارتنا لمشاهدهم علی أنهم بها و لکن لشرف الموضع فکانت غیبة الأجسام فیها و لعبادة أیضا ندبنا إلیها إلی آخر ما قال رحمه الله و الله یعلم (1).
سه روز بلند می کنند و برخی تا چهلم درنگ می کنند سپس آن را برمی دارند یا به این صورت که هر یک از آنان را بعد از سه روز بردارند سپس به قبرش باز گردانند سپس بعد از چهل روز بردارند.
سپس در این دو حدیث از یک جهت اشکال وجود دارد به خاطر منافات آن دو با بسیاری از روایات دال بر بقای پیکر آن بزرگواران در زمین همچون اخبار انتقال استخوآنهای حضرت آدم علیه السلام و استخوآنهای حضرت یوسف علیه السلام و برخی از آثار وارده دال بر اینکه آنها قبر امام حسین علیه السلام را نبش کردند و آن حضرت را در قبرش یافتند و اینکه در رصافه چاهی حفر نمودند و شعیب بن صالح را در آنجا یافتند و امثال آن روایات بسیار است.
برخی از آنان روایات بالا بردن ابدان مطهر را حمل بر آن کرده اند که پس از سه روز آن را بر می دارند سپس به قبورشان باز می گردانند؛ چنانچه در برخی روایات وارد شده که هر وصی ای که بمیرد به پیامبر خویش ملحق می شود سپس به جای خویش باز می گردد.
برخی اخبار به عالم بالا رفتن ابدان مطهر را حمل کرده اند بر اینکه این دستور به صورت ایهام برای نوعی مصلحت صادر شده، برای از بین بردن حرص و طمع خوارج و ناصبی هایی که می خواستند قبور آن بزرگواران را نبش و از آنجا بیرون آورند، چنانچه بارها عزم این کار را کردند ولی برایشان میسر نشد.
ممکن است احادیث انتقال استخوآنها حمل بر این باشد که مراد انتقال تابوت متشرف به استخوآنها و پیکر آن بزرگواران در سه روز یا چهل روز است یا اینکه خداوند تعالی به خاطر آن مصلحت آنان را به آنجا باز گردانده و دیگر روایات بر برداشت اخیر حمل می شوند و خدا می داند.
شیخ ابو الفتح کراجکی در کنز الفوائد گفته است: ما در مرگ انبیا علیهم السلام شکی نداریم، منتها این روایت با این مضمون وارد شده که خداوند تعالی آنان را پس از مرگشان به آسمان خویش بالا می برد و اینکه آن بزرگواران در آنجا زنده هستند و تا روز قیامت از نعمت برخوردارند و این امر در ید قدرت خداوند متعال غیر ممکن نیست.
از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده که فرمود: من در پیشگاه خداوند تعالی گرامی تر از آن هستم که مرا بیش از سه روز در زمین رها کند.
و در نزد ما شیعیان حکم ائمه علیهم السلام نیز اینچنین است.
پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: اگر پیامبری در مشرق بمیرد و جانشین او در مغرب از دنیا رود قطعاً خداوند آن دو را با یکدیگر جمع می کند.
زیارت مشاهد آنان هم به این دلیل نیست که آنان در آنجا هستند، بلکه به خاطر شرف و ارزش آن مکان است که پیکر آن جنابان در آنجا پنهان شده و نیز به سبب عبادتی که ما را به سوی آنجا فرا خوانده ... تا آخر آنچه شیخ رحمه الله ذکر کرده و خدا داند.(2)
«18»
کا، [الکافی] عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا قَالَ: لَمَّا قُبِضَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام أَمَرَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام بِالسِّرَاجِ فِی الْبَیْتِ الَّذِی کَانَ یَسْکُنُهُ حَتَّی قُبِضَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ثُمَّ أَمَرَ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام بِمِثْلِ ذَلِکَ فِی بَیْتِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام حَتَّی خَرَجَ بِهِ إِلَی الْعِرَاقِ ثُمَّ لَا أَدْرِی مَا کَانَ (1).
«19»
یب، [تهذیب الأحکام] مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ قَالَ: مَنْ خَرَجَ مِنْ مَکَّةَ أَوِ الْمَدِینَةِ أَوْ مَسْجِدِ الْکُوفَةِ أَوْ حَائِرِ الْحُسَیْنِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ قَبْلَ أَنْ یَنْتَظِرَ الْجُمُعَةَ نَادَتْهُ الْمَلَائِکَةُ أَیْنَ تَذْهَبُ لَا رَدَّکَ اللَّهُ (2).
«20»
یب، [تهذیب الأحکام] مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ دَاوُدَ الْقُمِّیُّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الدَّقَّاقِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ الزَّیَّاتِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ زُرْقَانَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام قَالَ قَالَ لِی: یَا زُرْقَانُ إِنَّ تُرْبَتَنَا کَانَتْ وَاحِدَةً فَلَمَّا کَانَ أَیَّامُ الطُّوفَانِ افْتَرَقَتِ التُّرْبَةُ فَصَارَتْ قُبُورُنَا شَتَّی وَ التُّرْبَةُ وَاحِدَةٌ(3).
«21»
یب، [تهذیب الأحکام] مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ دَاوُدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ رَجُلٍ عَنِ الزُّبَیْرِ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ فَضَّالِ بْنِ مُوسَی النَّهْدِیِّ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ سَیَابَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ قَالَ الْغُسْلُ عِنْدَ لِقَاءِ کُلِّ إِمَامٍ (4).
«22»
یب، [تهذیب الأحکام] مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ دَاوُدَ عَنْ أَبِی بِشْرِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْقُمِّیِّ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الزَّعْفَرَانِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ قَالَ: کَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ فِی غُسْلِ الزِّیَارَةِ إِذَا فَرَغَ مِنَ الْغُسْلِ اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ لِی نُوراً وَ طَهُوراً وَ حِرْزاً وَ کَافِیاً مِنْ کُلِّ دَاءٍ وَ سُقْمٍ وَ مِنْ کُلِّ آفَةٍ وَ عَاهَةٍ وَ طَهِّرْ بِهِ قَلْبِی وَ جَوَارِحِی وَ عِظَامِی وَ لَحْمِی وَ دَمِی وَ شَعْرِی وَ بَشَرِی وَ مُخِّی وَ عَصَبِی وَ مَا أَقَلَّتِ الْأَرْضُ
روایت 18
الکافی: از عثمان بن عیسی از عده ای از یاران ما روایت شده که گوید: چون امام محمد باقر علیه السلام به رحمت ایزدی پیوست حضرت امام جعفر صادق صلوات اللَّه علیه امر می فرمود که در آن منزلی که حضرت سکنی داشتند همیشه چراغ بسوزد تا وقتی که امام جعفر صادق صلوات اللَّه علیه از دنیا رفت، بعد از آن حضرت امام موسی کاظم امر فرمود که همیشه در منزل آن حضرت صلوات اللَّه علیه چراغ سوزد تا وقتی که آن حضرت به عراق برده شد، دیگر ندانستم که چه شد؟(5)
روایت 19
تهذیب الأحکام: از حفص بن بحتری روایت شده که گوید: کسی که از مکه یا مدینه یا مسجد کوفه یا حائر امام حسین صلوات الله علیه خارج شود پیش از آنکه منتظر جمعه شود فرشتگان او را ندا دهند که کجا می روی؟ خدا تو را باز نگرداند.(6)
روایت 20
تهذیب الأحکام: از محمد بن سلیمان زرقان روایت شده که علی بن محمد عسکری علیه السلام به من فرمود: ای زرقان! تربت ما یکی بود، ولی از وقتی طوفان به پا شد و تربت پراکنده گشت و قبور ما متفرق شد ولی تربتمان یکی است.(7)
روایت 21
تهذیب الأحکام: از امام صادق علیه السلام روایت شده که درباره قول خدای تعالی: «خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ»(8){جامه خود را در هر نمازی برگیرید.} فرمود: منظور غسل به هنگام ملاقات هر امام است.(9)
روایت 22
تهذیب الأحکام: ابراهیم بن محمد ثقفی گوید: وقتی امام صادق علیه السلام از غسل زیارت فارغ می شد عرض می کرد:
اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ لِی نُوراً وَ طَهُوراً وَ حِرْزاً وَ کَافِیاً مِنْ کُلِّ دَاءٍ وَ سُقْمٍ وَ مِنْ کُلِّ آفَةٍ وَ عَاهَةٍ وَ طَهِّرْ بِهِ قَلْبِی وَ .. .
بار خدایا، این غسل را مایه ی روشنی و پاکیزگی و ایمنی و شفای هر درد و بیماری و آفت و آسیب قرار ده و دل و اعضا و جوارح و استخوان ها و گوشت و خون و موی و پوست و مغز و عصب هایم و آن چه را که زمین
مِنِّی وَ اجْعَلْهُ لِی شَاهِداً یَوْمَ الْقِیَامَةِ یَوْمَ حَاجَتِی وَ فَقْرِی وَ فَاقَتِی (1).
بیان
الزیارة فی هذا الخبر یحتمل أن یکون المراد بها طواف الزیارة بل هو الأکثر فی إطلاق الأخبار لکن الشیخ رحمه الله أورده فی باب غسل زیارة الأئمة علیهم السلام فلعله اطلع علی ما یؤید هذا المعنی و قد وردت أخبار کثیرة بهذه اللفظة فی تعداد الأغسال قد مر بعضها فی کتاب الطهارة و استدل بعض الأصحاب بإطلاقها و عمومها علی استحباب الغسل لزیارتهم علیهم السلام للقریب و البعید و ما ذکرنا من الاحتمال جار فیها و قد مر الکلام فیها فی أبواب الأغسال فتذکر.
«23»
یب، [تهذیب الأحکام] مُوسَی بْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنِ اغْتَسَلَ بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ کَفَاهُ غُسْلُهُ إِلَی اللَّیْلِ فِی کُلِّ مَوْضِعٍ یَجِبُ فِیهِ الْغُسْلُ وَ مَنِ اغْتَسَلَ لَیْلًا کَفَاهُ غُسْلُهُ إِلَی طُلُوعِ الْفَجْرِ(2).
بیان
هذا الخبر الصحیح یدل بعمومه علی أن غسل الزیارة إذ أتی به فی الیوم یکتفی به إلی اللیل و کذا إن فعل فی اللیل کفی إلی الفجر إذ الظاهر أن المراد بالوجوب هنا اللزوم و الاستحباب المؤکد إذ الأغسال التی هذا حکمها مستحبة علی الأشهر و الأظهر فلا یبطل الغسل الحدث الأصغر من النوم و غیره و الأخبار الواردة فی إعادة الغسل إنما هی فی غسل الإحرام و لیس فیها عموم و یؤیده أن بعض الأخبار التی استدل القوم بها لاستحباب غسل الزیارة ورد بهذا اللفظ و یوم الزیارة کما مر و قد سبق الکلام فیه.
«24»
سر، [السرائر] جَمِیلٌ عَنْ حُسَیْنٍ الْخُرَاسَانِیِّ عَنْ أَحَدِهِمَا علیه السلام أَنَّهُ سَمِعَهُ یَقُولُ: غُسْلُ یَوْمِکَ یُجْزِیکَ لِلَیْلَتِکَ وَ غُسْلُ لَیْلَتِکَ یُجْزِیکَ لِیَوْمِکَ (3).
بیان
هذا الخبر الذی أخرجه ابن إدریس من کتاب جمیل الذی أجمعت العصابة علی تصحیح ما یصح عنه یدل علی ما هو أوسع من الخبر المتقدم و أنه إذا اغتسل فی أول الیوم یجزیه إلی آخر اللیل أو بالعکس.
برایم فرو گذاشته است، پاک گردان و آن را در روز قیامت به وقت احتیاج و فقر و نیازمندی ام به آستانت، شاهد من قرار ده.(4)
توضیح
احتمال دارد مراد از زیارت در این روایت طواف زیارت باشد، بلکه مراد از زیارت در بیشتر روایات همین است، ولی شیخ رحمه الله آن را در باب غسل زیارت ائمه اطهار علیه السلام آورده و شاید او از آنچه این مطلب را تأیید می کند آگاه بوده و روایات بسیاری با این لفظ در شمارش غسل ها وارد شده که برخی از آنها در کتاب طهارت گذشت و برخی اصحاب به اطلاق و عمومیت آن بر استحباب غسل برای زیارت آن بزرگواران علیهم السلام برای دور و نزدیک استدلال کرده اند و احتمالاتی که ما ذکر کردیم در مورد آن جاری است و در باب های غسل ها در مورد آن صحبت شد، پس متذکر باش.
روایت 23
تهذیب الأحکام: از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: هر کس پس از دمیدن سپیده غسل کند این غسل تا شب برای هر موضعی که غسل برای آن واجب است، برای او کفایت می کند و هر کس شب غسل کند این غسل تا دمیدن سپیده برای او کفایت می کند.(5)
توضیح
عمومیت این روایت صحیحه اشاره دارد به این که وقتی انسان در روز، غسل زیارت کند تا شب برای او کفایت می کند و همین طور اگر در شب غسل کند تا فجر کفایت می کند، بنابراین ظاهر این است که مراد از وجوب در اینجا لزوم و استحباب مؤکد است؛ زیرا غسل هایی که حکمشان چنین است به صورت اشهر و اظهر مستحب هستند، پس حدث اصغر مثل خواب و غیره غسل را باطل نمی کند و روایات وارده در اعاده غسل فقط در غسل احرام است و این اعاده، عمومیت ندارد و این مسئله هم آن را تأیید می کند که برخی از روایاتی که اصحاب برای استحباب غسل زیارت بدان استدلال کرده اند با این لفظ و تعبیر روز زیارت وارد شده است همان طور که گذشت و پیشتر در مورد آن صحبت شده است.
روایت 24
السرائر: حسین خراسانی از یکی از آن دو بزرگوار (امام محمد باقر یا جعفر صادق علیهما السلام) روایت کرده که شنیدم آن حضرت می فرمود: غسل روزت برای شبت و غسل شبت برای روزت کفایت می کند.(6)
توضیح
این روایت که ابن ادریس از کتاب جمیل خارج کرده و همه به تصحیح روایات صحیحه جمیل اجماع دارند، اشاره دارد به چیزی که گسترده تر از خبر پیشین است و اینکه اگر در اول روز غسل کند تا آخر شب برای او کفایت می کند یا بالعکس.
ثُمَّ أَقُولُ سَیَأْتِی فِی الزِّیَارَةِ الْکَبِیرَةِ لِلْحُسَیْنِ علیه السلام بِرِوَایَةِ الثُّمَالِیِّ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: فِی سِیَاقِ کَیْفِیَّةِ زِیَارَاتِهِ علیه السلام: وَ صَلِّ عِنْدَ رَأْسِهِ رَکْعَتَیْنِ تَقْرَأُ فِی الْأُولَی الْحَمْدَ وَ یس وَ فِی الثَّانِیَةِ الْحَمْدَ وَ الرَّحْمَنَ وَ إِنْ شِئْتَ صَلَّیْتَ خَلْفَ الْقَبْرِ وَ عِنْدَ رَأْسِهِ أَفْضَلُ فَإِذَا فَرَغْتَ فَصَلِّ مَا أَحْبَبْتَ إِلَّا أَنَّ رَکْعَتَیِ الزِّیَارَةِ لَا بُدَّ مِنْهُمَا عِنْدَ کُلِّ قَبْرٍ انتهی.
أقول
لعل هذا الخبر مستند القوم فی ذکر هاتین الصورتین فی کیفیة کل من زیارات الأئمة علیهم السلام و سیأتی أیضا فی تلک الزیارة کیفیة الاستئذان و أن الرقة علامة الإذن فلا تغفل.
قال الشهید رحمة الله علیه فی الدروس للزیارة آداب :
أحدها الغسل قبل دخول المشهد و الکون علی طهارة فلو أحدث أعاد الغسل قاله المفید رحمه الله و إتیانه بخضوع و خشوع فی ثیاب طاهرة نظیفة جدد.
و ثانیها الوقوف علی بابه و الدعاء و الاستئذان بالمأثور فإن وجد خشوعا و رقة دخل و إلا فالأفضل له تحری زمان الرقة لأن الغرض الأهم حضور القلب لیلقی الرحمة النازلة من الرب فإذا دخل قدم رجله الیمنی و إذا خرج فبالیسری.
و ثالثها الوقوف علی الضریح ملاصقا له أو غیر ملاصق و توهم أن البعد أدب وهم فقد نص علی الاتکاء علی الضریح و تقبیله.
و رابعها استقبال وجه المزور و استدبار القبلة حال الزیارة ثم یضع علیه خده الأیمن عند الفراغ من الزیارة و یدعو متضرعا ثم یضع خده الأیسر و یدعو سائلا من الله تعالی بحقه و حق صاحب القبر أن یجعله من أهل شفاعته و یبالغ فی الدعاء و الإلحاح ثم ینصرف إلی ما یلی الرأس ثم یستقبل القبلة و یدعو.
و خامسها الزیارة بالمأثور و یکفی السلام و الحضور.
و سادسها صلاة رکعتین للزیارة عند الفراغ فإن کان زائرا للنبی صلی الله علیه و آله
می گویم:
در زیارت کبیره امام حسین علیه السلام به روایت ثمالی از امام صادق علیه السلام ذکر خواهد شد که حضرت در سیاق کیفیت زیارات امام حسین علیه السلام فرمود: کنار رأس حضرت دو رکعت نماز بگزار که در رکعت اول آن حمد و یس و در رکعت دوم حمد و الرحمن می خوانی و اگر خواستی پشت قبر نماز می خوانی و کنار سر بهتر است. وقتی از این نماز فارغ شدی هر چه دوست داشتی نماز بخوان مگر دو رکعت زیارت را که باید آن را کنار قبر هر معصومی بخوانی. پایان.
می گویم
شاید این روایت مستند اصحاب در ذکر این دو سوره یعنی یس و الرحمن در کیفیت هر یک از زیارات امامان علیهم السلام است و در آن زیارت نیز کیفیت اذن گرفتن ذکر خواهد شد و اینکه نرم شدن قلب نشانه اذن دخول آنان است پس غافل نشو.
شهید رحمه الله در «الدروس» گفته: زیارت آدابی دارد:
اول: غسل قبل از ورود به مشهد و پاک بودن است، پس اگر حدثی از او صادر شود باید غسل را تجدید کند. که شیخ مفید رحمه الله این مطلب را گفته و اینکه با خضوع و خشوع در جامه هایی پاکیزه و تمیز و نو به زیارت بیایند .
دوم: ایستادن بر درِ آن و دعا کردن و گرفتن اذن دخول با دعای منقول است، پس اگر احساس فروتنی و رقت قلب پیدا کند یعنی اذن دخول یافته در غیر این صورت برای او بهتر این است که منتظر رسیدن زمان رقت بماند؛ زیرا غرض مهم تر حضور قلب است تا مورد رحمت نازله پروردگار قرار گیرد، وقتی داخل شد ابتدا پای راست خود را بگذارد و وقتی خارج شد با پای چپ خارج شود.
سوم: ایستادن کنار ضریح و چسبیدن به آن یا با فاصله ایستادن است و تصور اینکه فاصله داشتن نشانه ادب است وهم و خیال است؛ چرا که به تکیه زدن به ضریح و بوسه بر آن تأکید شده است.
چهارم: رو کردن به سوی امامی که زیارت می شود و پشت کردن به قبله در حال زیارت، سپس به هنگام فراغ از زیارت گونه راست خویش را بر آن نهد و با تضرع و زاری دعا کند سپس گونه چپ خود را بر آن نهد و به درگاه خداوند متعال دعا کند و از او بخواهد که به حق خود و حق صاحب این قبر او را شایسته شفاعت خویش قرار دهد و بیش از حد دعا کند و بر خواسته خویش اصرار ورزد سپس به پیش رأس مرقد برود و پس از آن رو به قبله بایستد و دعا کند.
پنجم: زیارت با دعاهای منقول است و سلام و حضور کفایت می کند.
ششم: دو رکعت نماز زیارت به هنگام فراغت از آن، اگر زائر پیامبر صلی الله علیه و آله باشد
ففی الروضة و إن کان لأحد الأئمة صلی الله علیهم فعند رأسه و لو صلاهما بمسجد المکان جاز و رویت رخصة فی صلاتهما إلی القبر و لو استدبر القبر و صلی جاز و إن کان غیر مستحسن إلا مع البعد.
و سابعها الدعاء بعد الرکعتین بما نقل و إلا فبما سنح له فی أمور دینه و دنیاه و لیعمم الدعاء فإنه أقرب إلی الإجابة.
و ثامنها تلاوة شی ء من القرآن عند الضریح و إهداؤه إلی المزور و المنتفع بذلک الزائر و فیه تعظیم للمزور.
و تاسعها إحضار القلب فی جمیع أحواله مهما استطاع و التوبة من الذنب و الاستغفار و الإقلاع.
و عاشرها التصدق علی السدنة و الحفظة للمشهد بإکرامهم و إعظامهم فإن فیه إکرام صاحب المشهد علیه الصلاة و السلام و ینبغی لهؤلاء أن یکونوا من أهل الخیر و الصلاح و الدین و المروة و الاحتمال و الصبر و کظم الغیظ خالین من الغلظة علی الزائرین قائمین بحوائج المحتاجین مرشدین ضال الغرباء و الواردین و لیتعهد أحوالهم الناظر فیه فإن وجد من أحد منهم تقصیرا نبهه علیه فإن أصر زجره فإن کان من المحرم جاز ردعه بالضرب إن لم یجد التعنیف من باب النهی عن المنکر.
و حادی عشرها أنه إذا انصرف من الزیارة إلی منزله استحب له العود إلیها ما دام مقیما فإذا حان الخروج ودع وداعا بالمأثور و سأل الله تعالی العود إلیه.
و ثانی عشرها أن یکون الزائر بعد الزیارة خیرا منه قبلها فإنها تحط الأوزار إذا صادفت القبول.
و ثالث عشرها تعجیل الخروج عند قضاء الوطر من الزیارة لتعظم الحرمة و یشتد الشوق و روی أن الخارج یمشی القهقری حتی یتواری.
و رابع عشرها الصدقة علی المحاویج بتلک البقعة فإن الصدقة مضاعفة
در روضه و اگر زائر یکی از امامان صلی الله علیهم باشد در کنار رأس آن بایستد و جایز است آن دو رکعت را در مسجد آن مکان بخواند و جواز نماز آن دو به سمت قبر روایت شده و اگر پشت به قبله باشد و نماز بخواند جایز است، هر چند که این عمل غیر مستحسن است مگر با وجود دوری از قبر.
هفتم: دعا بعد از دو رکعت است به صورتی که نقل شده، در غیر این صورت هر دعایی که به ذهن او می رسد، در امور دین و دنیایش دعا کند و این دعا باید عمومی و شامل همه باشد که در این صورت به اجابت نزدیک تر است.
هشتم: تلاوت مقداری از قرآن در کنار ضریح و هدیه کردن آن به مزور و کسی که از آن سود میبرد زائر است و این عمل احترامی است برای مزور .
نهم: حضور قلب یافتن در تمام حالات خود هر اندازه که بتواند و توبه از گناه و استغفار و کناره گیری از گناه.
دهم: تصدق به خادمان و نگهبانان مشهد با احترام و گرامیداشت آنان که این کار به مثابه احترام به صاحب مشهد علیه الصلاة و السلام است و بهتر است این افراد از اهل خیر و صلاح و دین و جوانمردی و بردباری و شکیبایی و فرو بردن خشم، و تهی از خشونت و تندی نسبت به زائرین باشند و به نیازهای محتاجان بپردازند و غریبان و واردان گمشده را هدایت کنند و ناظر آنجا باید مسئولیت احوال آنان را بر عهده بگیرد. اگر از یکی از آنان خطایی یافت به او گوشزد کند و اگر بر خطایش اصرار ورزید او را از آن باز دارد. اگر کار حرام کند و ناظر از طریق نهی از منکر نتواند او را عتاب کند، جایز است او را با زدن از این کار باز دارد.
یازدهم: وقتی از زیارت فارغ و روانه منزل خویش شد مستحب است تا زمانی که در آنجا اقامت دارد مجددا به آنجا باز گردد. وقتی زمان خروج فرا رسید با دعای منقول وداع کند و از خدای تعالی بخواهد او را به آنجا باز گرداند.
دوازدهم: زائر پس از زیارت بهتر از زمان قبلش گردد؛ چرا که اگر زیارت مقبول واقع شود بار سنگین گناهان را فرو می ریزد.
سیزدهم: عجله برای خروج به هنگام قضای حاجت به علت بزرگ دانستن حرمت زیارت و شدت اشتیاق و روایت شده که آنکه از مرقد خارج می شود باید به عقب راه رود تا زمانی که از آنجا دور شود.
چهاردهم: صدقه بر موارد مورد نیاز در آن بقعه؛ چرا که صدقه
هنالک و خصوصا علی الذریة الطاهرة کما تقدم بالمدینة.
و یستحب الزیارة فی المواسم المشهورة قصدا و قصد الإمام الرضا فی رجب فإنه من أفضل الأعمال.
و لا کراهة فی تقبیل الضرائح بل هو سنة عندنا و لو کان هناک تقیة فترکه أولی.
و أما تقبیل الأعتاب فلم نقف فیه علی نص نعتد به و لکن علیه الإمامیة و لو سجد الزائر و نوی بالسجدة الشکر لله تعالی علی بلوغه تلک البقعة کان أولی و إذا أدرک الجمعة فلا یخرج قبل الصلاة.
و من دخل المشهد و الإمام یصلی بدأ بالصلاة قبل الزیارة و کذلک لو کان قد حضر وقتها و إلا فالبدأة بالزیارة أولی لأنها غایة مقصده و لو أقیمت الصلاة استحب للزائرین قطع الزیارة و الإقبال علی الصلاة و یکره ترکه و علی الناظر أمرهم بذلک و إذا إزار النساء فلیکن منفردات عن الرجال و لو کان لیلا فهو أولی و لیکن متنکرات مستترات و لو زرن بین الرجال جاز و إن کره و ینبغی مع کثرة الزائرین أن یخفف السابقون إلی الضریح الزیارة و ینصرفوا لیحضر من بعدهم فیفوزوا من القرب إلی الضریح بما فاز أولئک (1).
و قال رحمه الله و یستحب لمن حضر مزارا أن یزور عن والدیه و أحبائه و عن جمیع المؤمنین فیقول السلام علیک یا مولای من فلان بن فلان أتیتک زائرا عنه فاشفع له عند ربک و تدعو له و لو قال السلام علیک یا نبی الله من أبی و أمی و زوجتی و ولدی و حامتی و جمیع إخوانی من المؤمنین أجزأ و جاز له أن یقول لکل واحد قد أقرأت رسول الله عنک السلام و کذا باقی الأنبیاء و الأئمة علیهم السلام(2).
و قال رحمه الله قد بینا فی کتاب الذکری (3)استحباب بناء قبور الأئمة
در آنجا چند برابر است و به خصوص صدقه بر ذریه پاک، چنانچه در مورد مدینه گذشت.
زیارت در زمان های مشهور هم به قصد قربت مستحب است و قصد زیارت امام رضا علیه السلام در رجب از برترین اعمال است.
کراهتی در بوسیدن ضریح وجود ندارد، بلکه در نزد ما سنت است؛ و اگر تقیه ای وجود داشته باشد ترک آن اولی است.
اما بوسیدن اعتاب، در این مورد به متنی بر نخورده ایم که بتوانیم آن را بر شماریم، ولی امامیه به آن معتقدند و اگر زائر به سجده رود و در سجده نیت شکر به خدای تعالی را به خاطر رسیدن به آن بقعه داشته باشد شایسته تر است و اگر به جمعه رسد نباید قبل از نماز خارج شود.
هر کس به مشهد وارد شود و ببیند امام جماعت نماز می گزارد پیش از زیارت نماز را شروع کند و همین طور است اگر به وقت نماز حاضر شود، در غیر این صورت شروع کردن به زیارت اولی است؛ چرا که زیارت مقصود او بوده و اگر نماز بر پا شده باشد برای زائران مستحب است زیارت را قطع کرده و به نماز روی کنند و ترک آن مکروه است و متولی باید آنان را به این کار دستور دهد و اگر زنان زیارت کنند قسمت زنان باید از مردان جدا باشد و اگر شب باشد این کار بهتر است و زنان باید با پوشیه و نقاب باشند و اگر بین مردان زیارت کنند جایز است هر چند که این کار مکروه است و در صورت زیاد بودن زائران بهتر است سابقان زیارت ضریح را اندک کنند و از زیارت دست بکشند تا باقی زائران پس از آنها زیارت کنند و سعادت نزدیکی به ضریح را بیابند آنچنان که افراد پیشین دست یافته اند.(4)
و خدایش رحمت کناد گفته است: کسی که در مزاری حاضر می شود مستحب است به جای پدر و مادر و دوست دارانش و تمام مؤمنین زیارت نامه بخواند و بگوید:
السلام علیک یا مولای من فلان بن فلان أتیتک زائرا عنه فاشفع له عند ربک.
سلام بر تو ای مولای من از طرف فلانی پسر فلانی از جانب او به زیارتت آمده ام پس نزد پروردگارت برای او شفاعت کن.
و برای او دعا کن. و اگر بگوید:
السلام علیک یا نبی الله من أبی و أمی و زوجتی و ولدی و حامتی و جمیع إخوانی من المؤمنین.
سلام بر تو ای پیامبر خدا از جانب پدرم و مادرم و همسرم و فرزندانم و نزدیکانم و تمام برادران ایمانیم .
کفایت می کند. نیز جایز است به هر یک از آن اقارب خود بگوید: سلام تو را به رسول خدا صلی الله علیه و آله و نیز باقی پیامبران و ائمه علیهم الصلاة و السلام رساندم.(5)
و شهید، خدایش رحمت کند گفته است: در کتاب الذکری(6)استحباب ساخت قبور ائمه
علیهم السلام و تعاهدها.
و لنذکر هنا نبذا من أحکام المشاهد المقدسة لم یذکرها الأصحاب قد جمع المشهد بین المسجدیة و الرباط فله حکمهما فمن سبق إلی منزل منه فهو أولی ما دام رحله باقیا و لو استبق اثنان و لم یمکن الجمع أقرع و لا فرق بین من یعتاد منزلا منه و بین غیره و الوقف علی المشاهد یتبع شرط الواقف و لو فضل شی ء من المصالح ادخر له إما عینا أو مشغولا فی عقار یرجع نفعه علیه و لو فضل عن ذلک کله فالأقرب جواز صرفه فی مشهد آخر أو مسجد و أمر مصالحة العامة إلی الحاکم الشرعی و یجوز انتفاع الزائر بالآلات المعدة فإذا انصرف سلمها إلی الناظر فیه و لو نقلت فرشه إلی مکان آخر للزائر جاز و إن خرج عن خطه المشهد و فی جواز صرف أوقافه و نذوره إلی مصالح الزائرین مع استغنائهم عنها نظر أما مع الحاجة فیجوز کالمنقطع به عن أهله (1).
و قال رحمه الله فی الذکری من الصلوات المستحبة صلاة الزیارة للنبی صلی الله علیه و آله و أحد الأئمة علیهم السلام و هی رکعتان بعد الفراغ من الزیارة یصلی عند الرأس و إذا زار أمیر المؤمنین علیه السلام صلی ست رکعات لأن معه آدم و نوح علی ما ورد فی الأخبار(2).
و قال ابن زهرة رحمه الله من زار و هو مقیم فی بلده قدم الصلاة ثم زار عقیبها(3).
«25»
أَقُولُ وَجَدْتُ بِخَطِّ الشَّیْخِ حُسَیْنِ بْنِ عَبْدِ الصَّمَدِ رحمه الله مَا هَذَا لَفْظُهُ ذَکَرَ الشَّیْخُ أَبُو الطَّیِّبِ الْحُسَیْنُ بْنُ أَحْمَدَ الْفَقِیهُ: مَنْ زَارَ الرِّضَا علیه السلام أَوْ وَاحِداً مِنَ الْأَئِمَّةِ علیهم السلام فَصَلَّی عِنْدَهُ صَلَاةَ جَعْفَرٍ فَإِنَّهُ یُکْتَبُ لَهُ بِکُلِّ رَکْعَةٍ ثَوَابُ مَنْ حَجَّ أَلْفَ حَجَّةٍ وَ اعْتَمَرَ أَلْفَ عُمْرَةٍ وَ أَعْتَقَ أَلْفَ رَقَبَةٍ وَ وَقَفَ أَلْفَ وَقْفَةٍ فِی سَبِیلِ اللَّهِ مَعَ نَبِیٍ
علیهم السلام و مراقبت بر آنها را بیان کردیم.
در اینجا اندکی از احکام مشاهد مقدسه را ذکر می کنیم که اصحاب از اهل مذهب ما آن را نقل نکرده اند. مشهد ترکیبی از مسجد و کاروانسراست در نتیجه حکم هر دو را دارد. هر کس پیشتر به منزلی از آن برود او به آن مکان سزاوارتر است تا زمانی که رحلش در آنجا باقی مانده باشد و اگر دو نفر به سوی آن پیشی بگیرند و جمع هر دو ممکن نباشد باید قرعه اندازند و فرقی نیست بین کسی که معمولا به منزلی از آن می رود و دیگری و توقف در مشاهد تابع شرط واقف است و اگر ذره ای از مصالح باقی ماند برای او ذخیره می شود خواه چشمه باشد یا املاک مورد استفاده ای که سود آن به واقفش می رسد و اگر تمام این منافع از آن باقی بماند اقرب جواز صرف آن در مشهد یا مسجدی دیگر است و منافع عمومی به دست حاکم شرعی می رسد و استفاده زائر از وسایل آماده شده جایز است، وقتی خواست برود باید آنها را به متولی آن تحویل دهد و اگر فرش آن به جای دیگری برای زائر برده شود جایز است اگر چه از محدوده مشهد بیرون رود. اما در جواز صرف اوقاف و نذورات آن برای زائران با وجود بی نیازیشان از آن، جای بحث و نظر وجود دارد اما در صورت احتیاج زائر این کار جایز است و به عنوان مثال برای کسی که از اهل خویش به سوی آن مشهد دل بریده جایز است.(4)
شهید رحمه الله در الذکری گفته است: از جمله نمازهای مستحبی، نماز زیارت پیامبر صلی الله علیه و آله و هر یک از امامان علیهم السلام است و آن دو رکعت پس از فراغت از زیارت است که کنار رأس خوانده می شود و چون امیر المؤمنین علیه السلام را زیارت کرد شش رکعت نماز بگزارد؛ چرا که طبق روایات وارده آدم و نوح نیز با آن حضرت هستند.(5)
ابن زهره رحمه الله گفته است: هر کس به زیارت برود و در همان شهر اقامت داشته باشد باید ابتدا نماز بگزارد و سپس زیارت کند.(6)
روایت 25
می گویم: با خط شیخ حسین بن عبد الصمد رحمه الله روایتی یافتم که به این صورت است: شیخ ابو الطیب حسین بن احمد فقیه نقل کرده است: هر کس امام رضا علیه السلام یا یکی از امامان علیهم السلام را زیارت کند و در بارگاه آن جناب نماز جعفر طیار را بخواند به ازای هر رکعت ثواب کسی برای او نوشته می شود که به همراه پیامبری مرسل هزار حج و هزار عمره به جای آورده و هزار برده آزاد کرده و هزار وقف در راه خدا انجام داده همراه پیامبری
مُرْسَلٍ وَ لَهُ بِکُلِّ خُطْوَةٍ ثَوَابُ مِائَةِ حَجَّةٍ وَ مِائَةِ عُمْرَةٍ وَ عِتْقِ مِائَةِ رَقَبَةٍ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ کُتِبَ لَهُ مِائَةُ حَسَنَةٍ وَ حُطَّ مِنْهُ مِائَةُ سَیِّئَةٍ.
وَ سَیَأْتِی فِی بَابِ زِیَارَةِ النَّبِیِّ مِنَ الْبَعِیدِ بِرِوَایَةِ أَبِی الدُّنْیَا عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: لَا تَتَّخِذُوا قَبْرِی مَسْجِداً.
«26»
کِتَابُ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُثَنَّی عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ شُرَیْحٍ عَنْ ذَرِیحٍ الْمُحَارِبِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الرَّجُلُ یَزُورُ الْقَبْرَ کَیْفَ الصَّلَاةُ عَلَی صَاحِبِ الْقَبْرِ قَالَ یُصَلِّی عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ عَلَی صَاحِبِ الْقَبْرِ وَ لَیْسَ فِیهِ شَیْ ءٌ مُوَقَّتٌ (1).
مرسل و به ازای هر قدم ثواب صد حج و صد عمره و آزاد کردن صد برده در راه خدا نصیب او می گردد و صد حسنه برای او نوشته می شود و صد سیئه از او فرو می ریزد.
در باب زیارت پیامبر از دور به روایت ابی الدنیا از پیامبر صلی الله علیه و آله خواهد آمد که فرمود: قبر من را به عنوان مسجد بر نگیرید.
روایت 26
کتاب محمد بن مثنی: از ذریح محاربی روایت شده که گفته: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: کسی که قبری را زیارت می کند کیفیت نماز برای صاحب قبر چگونه است؟ فرمود: بر پیامبر صلی الله علیه و آله و صاحب قبر نماز می گزارد و در مورد آن چیز تعیین شده ای وجود ندارد.(2)
أبواب زیارة النبی صلی الله علیه و آله و سائر المشاهد فی المدینة
باب 1 فضل زیارة النبی صلی الله علیه و آله و فاطمة صلوات الله علیها و الأئمة بالبقیع صلوات الله علیهم أجمعین
الأخبار
«1»
ع، [علل الشرائع] ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] السِّنَانِیُّ عَنِ ابْنِ زَکَرِیَّا الْقَطَّانِ عَنِ ابْنِ حَبِیبٍ عَنِ ابْنِ بُهْلُولٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: إِذَا حَجَّ أَحَدُکُمْ فَلْیَخْتِمْ حَجَّهُ بِزِیَارَتِنَا لِأَنَّ ذَلِکَ مِنْ تَمَامِ الْحَجِ (1).
«2»
ب، [قرب الإسناد] هَارُونُ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ زَارَنِی حَیّاً وَ مَیِّتاً کُنْتُ لَهُ شَفِیعاً یَوْمَ الْقِیَامَةِ(2).
«3»
ل، [الخصال] الْأَرْبَعُمِائَةِ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ: أَتِمُّوا بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حَجَّکُمْ إِذَا خَرَجْتُمْ إِلَی بَیْتِ اللَّهِ فَإِنَّ تَرْکَهُ جَفَاءٌ وَ بِذَلِکَ أُمِرْتُمْ وَ أَتِمُّوا بِالْقُبُورِ الَّتِی أَلْزَمَکُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ زِیَارَتَهَا وَ حَقَّهَا وَ اطْلُبُوا الرِّزْقَ عِنْدَهَا(3).
«4»
ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] الْهَمَذَانِیُّ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْهَرَوِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا علیه السلام یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ مَا تَقُولُ فِی الْحَدِیثِ الَّذِی یَرْوِیهِ أَهْلُ الْحَدِیثِ أَنَّ الْمُؤْمِنِینَ یَزُورُونَ
باب های زیارت پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و سایر مشاهد شریفه در مدینه
باب اول : فضیلت زیارت پیامبر صلی الله علیه و آله و فاطمه صلوات الله علیها و امامان بقیع صلوات الله علیهم اجمعین
روایات
روایت 1
علل الشرایع، عیون أخبار الرضا علیه السلام: از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: وقتی یکی از شما به حج رود باید حج خود را به زیارت ما ختم کند؛ چرا که این جزئی از مرحله اتمام حج است.(4)
روایت 2
قرب الإسناد: ابن صدقه از امام صادق از پدر بزرگوارش علیهما السلام روایت کرده که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس مرا در زمان حیات یا پس از مرگ زیارت کند من در روز قیامت شفیع او خواهم بود.(5)
روایت 3
الخصال: امیر المؤمنین صلوات الله علیه فرمود: آنگاه که به سوی خانه خدا بیرون شدید حجّتان را با زیارت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله که ترک آن جفا و ناسپاسی است و بدین عمل مأمورید به پایان ببرید و همچنین با زیارت قبرهای دیگری که خداوند حقّ آنها و زیارتشان را برای شما لازم نموده به پایان ببرید و در کنار آن قبور روزی بخواهید.(6)
روایت 4
عیون أخبار الرضا علیه السلام: از هروی مروی است که گفت: محضر مبارک حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام عرض کردم یا ابن رسول اللَّه! چه می فرمائید درباره این حدیث که اهل حدیث روایت کرده اند که مؤمنان در بهشت از منزل های خود
رَبَّهُمْ مِنْ مَنَازِلِهِمْ فِی الْجَنَّةِ فَقَالَ علیه السلام یَا أَبَا الصَّلْتِ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَضَّلَ نَبِیَّهُ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله عَلَی جَمِیعِ خَلْقِهِ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الْمَلَائِکَةِ وَ جَعَلَ طَاعَتَهُ طَاعَتَهُ وَ مُبَایَعَتَهُ مُبَایَعَتَهُ وَ زِیَارَتَهُ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ زِیَارَتَهُ فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ-(1)وَ قَالَ إِنَّ الَّذِینَ یُبایِعُونَکَ إِنَّما یُبایِعُونَ اللَّهَ یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ (2)وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله مَنْ زَارَنِی فِی حَیَاتِی أَوْ بَعْدَ مَوْتِی فَقَدْ زَارَ اللَّهَ تَعَالَی وَ دَرَجَةُ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فِی الْجَنَّةِ أَرْفَعُ الدَّرَجَاتِ فَمَنْ زَارَهُ فِی دَرَجَتِهِ فِی الْجَنَّةِ مِنْ مَنْزِلِهِ فَقَدْ زَارَ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی (3).
«5»
ع، [علل الشرائع] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنْ عَبَّادِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ الدَّیْلَمِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی حُجْرٍ الْأَسْلَمِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: مَنْ أَتَی مَکَّةَ حَاجّاً وَ لَمْ یَزُرْنِی إِلَی الْمَدِینَةِ جَفَوْتُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ مَنْ جَاءَنِی زَائِراً وَجَبَتْ لَهُ شَفَاعَتِی وَ مَنْ وَجَبَتْ لَهُ شَفَاعَتِی وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ(4).
«6»
مل، [کامل الزیارات] ابْنُ الْوَلِیدِ وَ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ بُنْدَارَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ أَبِی حُجْرٍ الْأَسْلَمِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ وَ زَادَ فِی آخِرِهِ وَ مَنْ مَاتَ فِی أَحَدِ الْحَرَمَیْنِ- مَکَّةَ أَوِ الْمَدِینَةِ لَمْ یُعْرَضْ إِلَی الْحِسَابِ وَ مَاتَ مُهَاجِراً إِلَی اللَّهِ وَ حُشِرَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَعَ أَصْحَابِ بَدْرٍ(5).
«7»
ع، [علل الشرائع] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنِ الْمُعَلَّی بْنِ شِهَابٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَا أَبَتَاهْ مَا جَزَاءُ مَنْ زَارَکَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَا بُنَیَّ مَنْ زَارَنِی حَیّاً أَوْ مَیِّتاً أَوْ زَارَ أَبَاکَ أَوْ أَخَاکَ أَوْ زَارَکَ کَانَ حَقّاً عَلَیَّ أَنْ أَزُورَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَأُخَلِّصَهُ مِنْ ذُنُوبِهِ (6).
خداوند را می بینند؟ فرمود: ای ابا صلت خدای تبارک و تعالی پیغمبر گرامی خود محمد صلی الله علیه و آله را بر جمیع خلق از پیغمبران و ملائکه برتری داد و طاعت او را اطاعت خود و پیروی او را پیروی خود و زیارت او را در دنیا و آخرت زیارت خود قرار داد و فرمود: «مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ»(7){هر کس از پیامبر فرمان بَرَد، در حقیقت، خدا را فرمان برده.} و فرمود: «إِنَّ الَّذِینَ یُبایِعُونَکَ إِنَّما یُبایِعُونَ اللَّهَ یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ»(8){در حقیقت، کسانی که با تو بیعت می کنند، جز این نیست که با خدا بیعت می کنند؛ دست خدا بالای دست های آنان است.} و پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس در حیات و زندگی من یا بعد از مرگ من، مرا زیارت کند خداوند را زیارت کرده است و درجه پیامبر صلی الله علیه و آله در بهشت بلندترین درجات است و کسی که از منزل خود در بهشت آن جناب را در درجه او زیارت کند خداوند تبارک و تعالی را زیارت کرده است.(9)
روایت 5
علل الشرائع: از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که به منظور انجام حجّ به مکّه آید و مرا در مدینه زیارت نکند [جفا کرده و کسی که به من جفا کند] من نیز در روز قیامت به او جفا می کنم و کسی که مرا زیارت کند شفاعت من برای او حتمی است و کسی که شفاعت من شاملش شد بهشت بر او واجب است.(10)
روایت 6
کامل الزیارات: از ابن حجر اسلمی روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: و مانند حدیث قبل را ذکر کرده و در آخرش افزوده است: و کسی که در یکی از دو حرم «مکّه و مدینه» از دنیا برود او را در موقف حساب نیاورند و مهاجر الی الله محسوب شده و روز قیامت با اصحاب بدر محشور می گردد.(11)
روایت 7
علل الشرائع: از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: حسن بن علی علیه السلام به رسول الله صلی الله علیه و آله عرض کرد: ای پدر! پاداش کسی که به زیارت تو بیاید چیست؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ای پسرکم! هر کس مرا در دوران زندگی یا پس از مرگم یا پدرت یا برادرت یا تو را زیارت کند بر گردن من است که در روز قیامت او را دیدار کنم و از گناهانش رهائیش بخشم.(12)
1) سورة النساء الآیة: 80.
2) سورة الفتح الآیة: 10.
3) عیون أخبار الرضا علیه السلام ج 1 ص 115.
4) علل الشرائع ص 460.
5) کامل الزیارات ص 460.
6) علل الشرائع ص 460.
7) . نساء / 80
8) . فتح / 10
9) . عیون أخبار الرضا علیه السلام 1 : 115
10) . علل الشرائع: 460
11) . کامل الزیارات: 460
12) . علل الشرایع: 460
«8»
مل، [کامل الزیارات] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ مُعَلَّی بْنِ أَبِی شِهَابٍ: مِثْلَهُ (1).
«9»
مل، [کامل الزیارات] مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیٍّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ مُعَلًّی: مِثْلَهُ (2).
«10»
مل، [کامل الزیارات] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی: مِثْلَهُ (3).
«11»
مل، [کامل الزیارات] أَبِی عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنْ حُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ: مِثْلَهُ (4).
«12»
لی، [الأمالی للصدوق] ابْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ الْمُسَیَّبِ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: قَالَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَا أَبَهْ مَا جَزَاءُ مَنْ زَارَکَ فَقَالَ مَنْ زَارَنِی أَوْ زَارَ أَبَاکَ أَوْ زَارَکَ أَوْ زَارَ أَخَاکَ کَانَ حَقّاً عَلَیَّ أَنْ أَزُورَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ- حَتَّی أُخَلِّصَهُ مِنْ ذُنُوبِهِ (5).
«13»
ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ: مِثْلَهُ (6).
«14»
لی، [الأمالی للصدوق] ابْنُ مُوسَی الْأَسَدِیُّ عَنِ النَّخَعِیِّ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ جُبَیْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ زَارَ الْحَسَنَ فِی بَقِیعِهِ ثَبَتَ قَدَمُهُ عَلَی الصِّرَاطِ یَوْمَ تَزِلُّ فِیهِ الْأَقْدَامُ (7).
«15»
ثو، [ثواب الأعمال] حَمْزَةُ الْعَلَوِیُّ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حُمْدُونٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ الْقَوَارِیرِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ أَمِینٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ الْمُسَیَّبِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ علیهم السلام قَالَ: قَالَ الْحُسَیْنُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ یَا أَبَتَاهْ مَا لِمَنْ زَارَنَا قَالَ یَا بُنَیَّ مَنْ زَارَنِی حَیّاً وَ مَیِّتاً وَ مَنْ زَارَ أَبَاکَ
روایت 8
کامل الزیارات: از معلی بن ابی شهاب مثل آن را روایت کرده است.(8)
روایت 9
کامل الزیارات: از معلی مثل این حدیث را روایت کرده است.(9)
روایت 10
کامل الزیارات: از عثمان بن عیسی نظیر این حدیث را نقل کرده است.(10)
روایت 11
کامل الزیارات: از حسیین بن سعید مثل آن را نقل کرده است.(11)
روایت 12
الأمالی صدوق: از امام صادق از پدران بزرگوارشان علیهم السلام روایت کرده که فرمود: امام حسن علیه السلام به رسول خدا صلی الله علیه و آله عرض کرد: ای پدر! ثواب کسی که تو را زیارت کند چیست؟ فرمود: هر کس مرا یا پدرت یا تو یا برادرت را زیارت کند بر گردن من حق دارد که او را در روز قیامت دیدار کنم تا اینکه او را از گناهانش برهانم.(12)
روایت 13
ثواب الأعمال: از ابن ابی الخطاب مثل همین حدیث را روایت کرده است.(13)
روایت 14
الأمالی صدوق: از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله روایت کرده که فرمود: هر کس امام حسن علیه السلام را در بقیع ملاقات کند در روزی که قدم ها بر روی صراط می لغزند، قدمش بر صراط ثابت و استوار گردد.(14)
روایت 15
ثواب الأعمال: امام صادق از پدرش از جدش علیهم السلام روایت کرده که فرمود: امام حسین صلوات الله علیه عرض کرد: ای پدر! آن کس را که ما را زیارت کند چه پاداشی دارد؟ پیامبر صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: ای پسر عزیزم! هر که مرا در حال زندگی و یا پس از مرگ زیارت کند و هر که پدرت را
1) کامل الزیارات ص 11 و فیهما قال الحسین علیه السلام بدل الحسن علیه السلام .
2) کامل الزیارات ص 11 و فیهما قال الحسین علیه السلام بدل الحسن علیه السلام .
3) نفس المصدر ص 14 و فیهما قال الحسین علیه السلام بدل الحسن علیه السلام .
4) نفس المصدر ص 14 و فیهما قال الحسین علیه السلام بدل الحسن علیه السلام .
5) أمالی الصدوق ص 59.
6) ثواب الأعمال ص 75.
7) أمالی الصدوق ص 112 ضمن حدیث.
8) . کامل الزیارات: 11
9) . کامل الزیارات: 11
10) . کامل الزیارات: 14
11) . کامل الزیارات: 14
12) . أمالی الصدوق: 59
13) . ثواب الأعمال: 75
14) . أمالی الصدوق: 112
حَیّاً وَ مَیِّتاً وَ مَنْ زَارَ أَخَاکَ حَیّاً وَ مَیِّتاً وَ مَنْ زَارَکَ حَیّاً وَ مَیِّتاً کَانَ حَقِیقاً عَلَیَّ أَنْ أَزُورَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ أُخَلِّصَهُ مِنْ ذُنُوبِهِ وَ أُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ(1).
«16»
مل، [کامل الزیارات] أَبِی رحمه الله عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: بَیْنَا الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام فِی حَجْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذْ رَفَعَ رَأْسَهُ فَقَالَ یَا أَبَهْ مَا لِمَنْ زَارَکَ بَعْدَ مَوْتِکَ فَقَالَ یَا بُنَیَّ مَنْ أَتَانِی زَائِراً بَعْدَ مَوْتِی فَلَهُ الْجَنَّةُ وَ مَنْ أَتَی أَبَاکَ زَائِراً بَعْدَ مَوْتِهِ فَلَهُ الْجَنَّةُ وَ مَنْ أَتَی أَخَاکَ زَائِراً بَعْدَ مَوْتِهِ فَلَهُ الْجَنَّةُ وَ مَنْ أَتَاکَ زَائِراً بَعْدَ مَوْتِکَ فَلَهُ الْجَنَّةُ(2).
«17»
مل، [کامل الزیارات] أَبِی وَ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَا عَلِیُّ مَنْ زَارَنِی فِی حَیَاتِی أَوْ بَعْدَ مَوْتِی أَوْ زَارَکَ فِی حَیَاتِکَ أَوْ بَعْدَ مَوْتِکَ أَوْ زَارَ ابْنَیْکَ فِی حَیَاتِهِمَا أَوْ بَعْدَ مَوْتِهِمَا ضَمِنْتُ لَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَنْ أُخَلِّصَهُ مِنْ أَهْوَالِهَا وَ شَدَائِدِهَا حَتَّی أُصَیِّرَهُ مَعِی فِی دَرَجَتِی (3).
«18»
مل، [کامل الزیارات] أَبِی رحمه الله عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبَانٍ عَنِ السَّدُوسِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَتَانِی زَائِراً کُنْتُ شَفِیعَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ(4).
«19»
مل، [کامل الزیارات] الْحَسَنُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ: مِثْلَهُ (5).
«20»
مل، [کامل الزیارات] حَکِیمُ بْنُ دَاوُدَ بْنِ حَکِیمٍ عَنْ سَلَمَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ أَبَانٍ: مِثْلَهُ (6).
«21»
مل، [کامل الزیارات] أَبِی وَ جَمَاعَةُ مَشَایِخِی رحمه الله عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبَانٍ: مِثْلَهُ (7).
«22»
مل، [کامل الزیارات] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ
در حال زندگی و یا پس از مرگ زیارت کند و هر که برادرت را در حال زندگی و یا پس از مرگ زیارت کند و یا تو را در حال زندگی و یا پس از مرگ زیارت کند، بر من باشد که او را در روز رستاخیز دیدار کنم و از گناهانش برهانم و به بهشت در آورم.(8)
روایت 16
کامل الزیارات: از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: حضرت حسین بن علی علیهما السّلام در دامن پیامبر صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم بودند، سپس سر مبارک بالا نموده و عرضه داشت: ای پدر ثواب کسی که پس از رحلتتان شما را زیارت کند چیست؟ پیامبر صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم فرمود: پسرم، کسی که من را پس از رحلت زیارت کند مستحق بهشت بوده و کسی که بعد از ارتحال پدرت او را زیارت نماید به بهشت داخل می گردد و اگر برادرت را پس از مرگ زیارت نماید بهشت حق او بوده و آن کس که بعد از شهادتت تو را زیارت کند بهشت از آن او می باشد.(9)
روایت 17
کامل الزیارات: پدرم و کلینی از محمد بن علی مرفوعا روایت می کنند که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ای علی! هر کس مرا در زمان زندگانی یا پس از مرگم زیارت کند یا تو را در زمان زندگی یا پس از مرگت زیارت کند یا دو پسرت را در زمان زندگی یا پس از مرگشان زیارت کند، من ضمانتش می کنم در روز قیامت او را از هول و هراس و سختی های آن نجات دهم تا او را هم رتبه و درجه خویش گردانم.(10)
روایت 18
کامل الزیارات: از امام صادق علیه السلام روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس به زیارت من بیاید در روز قیامت من شفیع او خواهم بود.(11)
روایت 19
کامل الزیارات: از ابن محبوب نظیر همین حدیث روایت شده است.(12)
روایت 20
کامل الزیارات: از جعفر بن بشیر ابان مثل همین حدیث نقل شده است.(13)
روایت 21
کامل الزیارات: از ابن محبوب از ابان مثل همین حدیث را نقل کرده است.(14)
روایت 22
کامل الزیارات: از ابن ابی نجران روایت شده که
1) ثواب الأعمال ص 75.
2) کامل الزیارات ص 10.
3) نفس المصدر ص 11.
4) المصدر السابق ص 12.
5) المصدر السابق ص 13.
6) المصدر السابق ص 13.
7) المصدر السابق ص 14.
8) . ثواب الأعمال: 75
9) . کامل الزیارات: 10
10) . کامل الزیارات: 11
11) . کامل الزیارات: 12
12) . کامل الزیارات: 13
13) . کامل الزیارات: 13
14) . کامل الزیارات: 14
قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی علیه السلام جُعِلْتُ فِدَاکَ مَا لِمَنْ زَارَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مُتَعَمِّداً قَالَ لَهُ الْجَنَّةُ(1).
«23»
مل، [کامل الزیارات] الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ رِجَالِهِ عَنِ ابْنِ عِیسَی: مِثْلَهُ (2).
«24»
مل، [کامل الزیارات] جَمَاعَةٌ عَنْ مَشَایِخِنَا رَحِمَهُمُ اللَّهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ حُکَیْمٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَمَّنْ زَارَ قَبْرَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله مُتَعَمِّداً قَاصِداً قَالَ لَهُ الْجَنَّةُ(3).
«25»
مل، [کامل الزیارات] بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی علیه السلام قَالَ: قُلْتُ مَا لِمَنْ زَارَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مُتَعَمِّداً قَالَ یُدْخِلُهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (4).
«26»
مل، [کامل الزیارات] حَکِیمُ بْنُ دَاوُدَ عَنْ سَلَمَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَیْفٍ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ مَالِکٍ النَّخَعِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی یَحْیَی الْمَدَنِیِّ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَیْمٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ زَارَنِی فِی حَیَاتِی وَ بَعْدَ مَوْتِی کَانَ فِی جِوَارِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ(5).
«27»
مل، [کامل الزیارات] بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ سَیْفٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ عَمْرٍو النَّخَعِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ زَارَنِی بَعْدَ وَفَاتِی کَانَ کَمَنْ زَارَنِی فِی حَیَاتِی وَ کُنْتُ لَهُ شَهِیداً وَ شَافِعاً یَوْمَ الْقِیَامَةِ(6).
«28»
مل، [کامل الزیارات] جَمَاعَةُ مَشَایِخِی رَحِمَهُمُ اللَّهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ جَمِیعاً عَنْ سَلَمَةَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ قَالَ: قُلْتُ لَهُ مَا لِمَنْ زَارَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مُتَعَمِّداً قَالَ یُدْخِلُهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ(7).
بیان
قوله علیه السلام متعمدا أی یکون مجیئه لمحض الزیارة لا لشی ء آخر تکون الزیارة مقصودة بالتبع.
«29»
مل، [کامل الزیارات] مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ مُوسَی بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ
گفت: خدمت امام جواد علیه السلام عرض کردم: فدایت گردم، ثواب کسی که رسول خدا صلی الله علیه و آله را با قصد زیارت کند چیست؟ فرمود: بهشت برای اوست.(8)
روایت 23
کامل الزیارات: از ابن عیسی مثل آن را روایت کرده است.(9)
روایت 24
کامل الزیارات: از ابن ابی نجران روایت شده که گفت: از امام جواد علیه السلام درباره کسی که قبر پیامبر صلی الله علیه و آله را با قصد زیارت کند پرسیدم، حضرت فرمود: بهشت برای اوست.(10)
روایت 25
کامل الزیارات: ابن ابی نجران از امام جواد علیه السلام روایت کرده که عرض کردم: پاداش کسی که رسول خدا صلی الله علیه و آله را با قصد زیارت کند چیست؟ فرمود: اگر خدا بخواهد او را به بهشت وارد می نماید.(11)
روایت 26
کامل الزیارات: از صفوان بن سلیم از پدرش از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کرده که فرمود: هر کس مرا در زمان زندگی و پس از مرگم زیارت کند در روز قیامت در جوار و همسایگی من خواهد بود.(12)
روایت 27
کامل الزیارات: از امام علی علیه السلام روایت شده که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس پس از وفاتم مرا زیارت کند همچون کسی است که مرا در زمان حیاتم زیارت کرده و من در روز قیامت شاهد و شفاعت گر او خواهم بود.(13)
روایت 28
کامل الزیارات: از ابن ابی نجران روایت شده که عرض کردم: پاداش کسی که به زیارت رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم رفته و قصدش صرفا زیارت بوده چیست؟ فرمود: خداوند او را در بهشت داخل می کند.(14)
توضیح
این سخن حضرت «با قصد» یعنی اینکه آمدن او صرفاً برای زیارت باشد نه چیز دیگر که زیارت را پس از آن مد نظر داشته باشد.
روایت 29
کامل الزیارات:
1) کامل الزیارات ص 12.
2) المصدر السابق ص 13.
3) المصدر السابق ص 12.
4) المصدر السابق ص 12.
5) المصدر السابق ص 13.
6) المصدر السابق ص 13.
7) المصدر السابق ص 14.
8) . کامل الزیارات: 12
9) . کامل الزیارات: 13
10) . کامل الزیارات: 12
11) . کامل الزیارات : 12
12) . کامل الزیارات: 13
13) . کامل الزیارات: 13
14) . کامل الزیارات: 14
مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ زَارَ قَبْرِی بَعْدَ مَوْتِی کَانَ کَمَنْ هَاجَرَ إِلَیَّ فِی حَیَاتِی فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِیعُوا فَابْعَثُوا إِلَیَّ بِالسَّلَامِ فَإِنَّهُ یَبْلُغُنِی (1).
«30»
مل، [کامل الزیارات] مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ الرَّزَّازُ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ زِیَارَةَ قَبْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله تَعْدِلُ حَجَّةً مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَبْرُورَةً(2).
«31»
مل، [کامل الزیارات] عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ زَیْدٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا لِمَنْ زَارَ قَبْرَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ کَمَنْ زَارَ اللَّهَ فِی عَرْشِهِ (3).
«32»
یب، [تهذیب الأحکام] الْکُلَیْنِیُّ عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ سَهْلٍ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ: وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ (4).
ثم قال قال الشیخ رحمه الله معنی قول الصادق علیه السلام من زار رسول الله صلی الله علیه و آله کان کمن زار الله فوق عرشه هو أن لزائره علیه السلام من المثوبة و الأجر العظیم و التبجیل فی یوم القیامة کمن رفعه الله إلی سمائه و أدناه من عرشه الذی تحمله الملائکة و أراه من خاصة ملائکته ما یکون به توکید کرامته و لیس علی ما تظنه العامة من مقتضی التشبیه.
«33»
مل، [کامل الزیارات] ابْنُ عَامِرٍ عَنِ الْمُعَلَّی عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْجَهْمِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام أَیُّهُمَا أَفْضَلُ رَجُلٌ یَأْتِی مَکَّةَ وَ لَا یَأْتِی الْمَدِینَةَ أَوْ رَجُلٌ یَأْتِی النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله وَ لَا یَبْلُغُ مَکَّةَ قَالَ فَقَالَ لِی أَیَّ شَیْ ءٍ تَقُولُونَ أَنْتُمْ فَقُلْتُ نَحْنُ نَقُولُ فِی الْحُسَیْنِ علیه السلام فَکَیْفَ فِی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ أَمَا لَئِنْ قُلْتَ ذَلِکَ لَقَدْ شَهِدَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عِیداً بِالْمَدِینَةِ فَانْصَرَفَ فَدَخَلَ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَسَلَّمَ عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ لِمَنْ حَضَرَهُ أَمَا لَقَدْ فُضِّلْنَا أَهْلَ الْبُلْدَانِ کُلَّهُمْ مَکَّةَ فَمَنْ دُونَهَا لِسَلَامِنَا
ابو الحسن موسی بن اسماعیل بن موسی بن جعفر علیهما السّلام از پدرش از جدش حضرت جعفر بن محمّد، از پدرش، از حضرت علی بن الحسین علیهم السّلام نقل می کند که فرمود: رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم فرمود: کسی که بعد از وفاتم قبر من را زیارت کند مانند کسی است که در زمان حیاتم به طرف من هجرت کرده [و به زیارتم آمده باشد]، بنا بر این اگر نتوانستید به زیارتم آئید از همان مکان دور سلام فرستید که به من خواهد رسید.(5)
روایت 30
کامل الزیارات: از امام محمد باقر علیه السلام روایت کرده که فرمود: زیارت قبر رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم معادل و مساوی حجّ مقبولی است که با آن حضرت به جا آورده شود.(6)
روایت 31
کامل الزیارات: از زید شحام نقل نموده که می گوید: به محضر ابی عبد الله علیه السّلام عرضه داشتم: ثواب و پاداش کسی که قبر رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم را زیارت کند چیست؟ حضرت فرمود: وی مانند کسی است که خدا را در عرش او زیارت نموده باشد.(7)
روایت 32
تهذیب الأحکام: کلینی از ابن ابی الخطاب مثل همین حدیث را روایت کرده است.(8)
سپس گفته است: شیخ رحمه الله گفته است: معنای فرمایش امام صادق علیه السلام: «هر کسی که رسول خدا صلی الله علیه و آله را زیارت کند همچون کسی است که خداوند را در بالای عرشش ملاقات کرده باشد.» این است که ثواب و اجر عظیم و بزرگداشت زائر آن حضرت علیه السلام در روز قیامت، همچون ثواب کسی است که خداوند او را به آسمانش عروج داده و به عرش خویش که فرشتگان حاملان آن هستند نزدیکش کرده و فرشتگان خاصه خود را به او نشان داده که این تأکیدی بر کرامت اوست و نه آنچنان که عامه گمان می کنند که مقتضی تشبیه است.
روایت 33
کامل الزیارات: از حسن بن جهم روایت شده که گفت: محضر ابی الحسن الرّضا علیه السّلام عرض کردم: کدام یک از این دو عمل افضل است: اینکه شخصی به مکّه رفته و به مدینه نرود یا به زیارت نبی اکرم صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم در مدینه رفته و به مکّه نرود؟ راوی گفت: حضرت به من فرمود: شما کدام را افضل می دانید؟ عرض کردم: ما درباره زیارت امام حسین علیه السّلام زیارت آن جناب را از مکّه رفتن افضل می دانیم چه رسد به زیارت نبی اکرم صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم. حضرت فرمود: آگاه باش اگر این کلام را بگوئی صحیح و درست است؛ چه آنکه حضرت صادق علیه السّلام در یکی از اعیاد در مدینه حضور بهم رساندند و سپس مراجعت نموده و داخل بر نبی اکرم صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم شدند و بر آن حضرت سلام کرده و سپس به کسانی که برای زیارت نبی اکرم صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم حاضر شده بودند، فرمود: بدانید ما بر تمام اهل شهرها، مکه و غیر آن برتری داده شده ایم؛
عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله (1).
«34»
یب، [تهذیب الأحکام] رُوِیَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَنْ زَارَنِی غُفِرَتْ لَهُ ذُنُوبُهُ وَ لَمْ یَمُتْ فَقِیراً(2).
«35»
یب، [تهذیب الأحکام] رُوِیَ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَنْ زَارَ جَعْفَراً وَ أَبَاهُ لَمْ یَشْکُ عَیْنَهُ وَ لَمْ یُصِبْهُ سُقْمٌ وَ لَمْ یَمُتْ مُبْتَلًی (3).
«36»
مل، [کامل الزیارات] مُحَمَّدٌ الْحِمْیَرِیُّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ الْبَصْرِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْأَصَمِّ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ فِی حَدِیثٍ لَهُ طَوِیلٍ: أَنَّهُ أَتَاهُ رَجُلٌ فَقَالَ هَلْ یُزَارُ وَالِدُکَ فَقَالَ نَعَمْ قَالَ فَمَا لِمَنْ زَارَهُ قَالَ الْجَنَّةُ إِنْ کَانَ یَأْتَمُّ بِهِ قَالَ فَمَا لِمَنْ تَرَکَهُ رَغْبَةً عَنْهُ قَالَ الْحَسْرَةُ یَوْمَ الْحَسْرَةِ وَ ذَکَرَ الْحَدِیثَ بِطُولِهِ (4).
بیان
ظاهر ما أورده من الخبر أنه سأله عن زیارة الباقر علیه السلام لکن ابن قولویه رحمه الله أورده فی باب من ترک زیارة الحسین علیه السلام فلذا أوردناه فی البابین.
«37»
کِتَابُ الْفُصُولِ، لِلسَّیِّدِ الْمُرْتَضَی نَقْلًا عَنْ شَیْخِهِ الْمُفِیدِ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِلْحَسَنِ مَنْ زَارَکَ بَعْدَ مَوْتِکَ أَوْ زَارَ أَبَاکَ أَوْ زَارَ أَخَاکَ فَلَهُ الْجَنَّةُ وَ قَالَ لَهُ علیهما السلام فِی حَدِیثٍ لَهُ أَوَّلٍ مَشْرُوحٍ فِی غَیْرِ هَذَا الْکِتَابِ تَزُورُکَ طَائِفَةٌ یُرِیدُونَ بِهِ بِرِّی وَ صِلَتِی فَإِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ زُرْتُهَا فِی الْمَوْقِفِ فَأَخَذْتُ بِأَعْضَادِهَا فَأَنْجَیْتُهَا مِنْ أَهْوَالِهِ وَ شَدَائِدِهِ (5).
زیرا بر رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم سلام کرده ایم.(6)
روایت 34
تهذیب الأحکام: از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: هر کس مرا زیارت کند گناهان او آمرزیده می شود و فقیر نمیرد.(7)
روایت 35
تهذیب الأحکام: از امام حسن عسکری علیه السلام روایت شده که فرمود: هر کس امام جعفر صادق و پدرش علیهما السلام را زیارت کند از چشمش شکایت نکند و بیمار نگردد و مبتلی و گرفتار نمیرد.(8)
روایت 36
کامل الزیارات: از هشام بن سالم از امام صادق علیه السلام روایت شده که آن حضرت در حدیثی طولانی فرمود: شخصی نزد امام صادق علیه السّلام مشرّف شد و به آن جناب عرض کرد: آیا پدر شما را می توان زیارت کرد؟ حضرت فرمود: بلی. آن شخص عرض کرد: کسی که آن حضرت را زیارت کند چه ثواب و اجری دارد؟ حضرت فرمود: اجر او بهشت است مشروط به اینکه به آن حضرت اقتداء کرده و از او تبعیّت کند. عرض کرد: اگر کسی زیارت آن حضرت را از روی بی رغبتی و بی میلی ترک کند چه خواهد دید؟ حضرت فرمود: روز حسرت حسرت خواهد خورد. و حدیث را به تفصیل ذکر کرد.(9)
توضیح
از ظاهر روایتی که نقل کرده چنین بر می آید که او درباره زیارت امام محمد باقر علیه السلام از حضرت سؤال کرده، ولی ابن قولویه رحمه الله آن را در باب کسی که زیارت امام حسین علیه السلام را ترک کند آورده، از این رو ما آن را در هر دو باب آوردیم.
روایت 37
کتاب الفصول سید مرتضی به نقل از شیخ مفید رضی الله عنهما گفته است: رسول خدا صلی الله علیه و آله به امام حسن علیه السلام فرمود: کسی که پس از رحلتت تو را زیارت کند یا پدرت یا برادرت را [پس از وفاتشان] زیارت کند پاداش او بهشت است. نیز در حدیثی که مقدمه ای مشروح در غیر از این کتاب دارد، به حضرت علیه السلام فرمود: جماعتی تو را زیارت می کنند که به وسیله زیارت تو می خواهند به من ابراز محبت و نیکی کنند و با من ارتباط برقرار کنند، وقتی روز قیامت رسید من آنان را در موقف دیدار می کنم و بازویشان را می گیرم و آنان را از هول و هراس و سختی های قیامت می رهانم.(10)
باب 2 زیارته علیه السلام من قریب و ما یستحب أن یعمل فی المسجد و فضل مواضعه
الأخبار
«1»
کا، [الکافی] مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ جَمِیلٍ عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَا بَیْنَ بَیْتِی وَ مِنْبَرِی رَوْضَةٌ مِنْ رِیَاضِ الْجَنَّةِ وَ مِنْبَرِی عَلَی تُرْعَةٍ مِنْ تُرَعِ الْجَنَّةِ وَ قَوَائِمُ مِنْبَرِی رُتَبٌ فِی الْجَنَّةِ قَالَ قُلْتُ هِیَ رَوْضَةٌ الْیَوْمَ قَالَ نَعَمْ إِنَّهُ لَوْ کُشِفَ الْغِطَاءُ لَرَأَیْتُمْ (1).
«2»
کا، [الکافی] أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ عَنْ مُرَازِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَمَّا یَقُولُ النَّاسُ فِی الرَّوْضَةِ فَقَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَا بَیْنَ بَیْتِی وَ مِنْبَرِی رَوْضَةٌ مِنْ رِیَاضِ الْجَنَّةِ وَ مِنْبَرِی عَلَی تُرْعَةٍ مِنْ تُرَعِ الْجَنَّةِ فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَمَا حَدُّ الرَّوْضَةِ فَقَالَ بُعْدُ أَرْبَعِ أَسَاطِینَ مِنَ الْمِنْبَرِ إِلَی الظِّلَالِ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ مِنَ الصَّحْنِ فِیهَا شَیْ ءٌ قَالَ لَا(2).
«3»
کا، [الکافی] الْعِدَّةُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: حَدُّ الرَّوْضَةِ فِی مَسْجِدِ الرَّسُولِ صلی الله علیه و آله إِلَی طَرَفِ الظِّلَالِ وَ حَدُّ الْمَسْجِدِ إِلَی الْأُسْطُوَانَتَیْنِ عَنْ یَمِینِ الْمِنْبَرِ إِلَی الطَّرِیقِ مِمَّا یَلِی سُوقَ اللَّیْلِ (3).
«4»
کا، [الکافی] الْعِدَّةُ عَنْ سَهْلٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَا بَیْنَ مِنْبَرِی وَ بُیُوتِی رَوْضَةٌ مِنْ رِیَاضِ الْجَنَّةِ وَ مِنْبَرِی عَلَی تُرْعَةٍ مِنْ تُرَعِ الْجَنَّةِ وَ صَلَاةٌ فِی مَسْجِدِی تَعْدِلُ أَلْفَ صَلَاةٍ فِیمَا سِوَاهُ مِنَ الْمَسَاجِدِ إِلَّا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ قَالَ جَمِیلٌ:
باب دوم : زیارت پیامبر صلی الله علیه و آله از نزدیک و اعمالی که انجامش در مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله مستحب است و فضیلت مواضع مسجد
روایات
روایت 1
الکافی: رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: ما بین منزل و منبر من باغی از باغ های بهشت است و منبر من بر روی در کوچکی از درهای بهشت، و ستون های منبرم طبقاتی در بهشت است راوی می گوید به او عرض کردم: آیا آن امروز نیز باغ است؟ فرمود: بله اگر پرده ها می افتاد شما آن را می دیدید.(4)
روایت 2
الکافی: مرازم گوید: ازامام صادق علیه السلام درباره آنچه که مردم در خصوص روضه نبوی می گویند سؤال کردم، فرمود: رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: ما بین منزل و منبر من باغی از باغ های بهشت و منبر من برروی در کوچکی از درهای بهشت است. به او عرض کردم، فدایت گردم حد روضه نبوی چیست؟ فرمود: فاصله چهار ستون از منبر تا سایه ها، به او عرض کردم فدایت گردم از صحن چیزی درآن است. فرمود: خیر.(5)
روایت 3
الکافی: امام صادق علیه السلام فرمود: حد روضه در مسجد پیامبر صلّی الله علیه و آله به سمت سایه است و حد مسجد به سوی دو ستون از سمت راست منبر تا راهی است که بعد از سوق اللیل است.(6)
روایت 4
الکافی: رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: ما بین منبر من و منازل من باغی ازباغ های بهشت و منبرمن بر روی در کوچکی از در های بهشت است و یک نماز در مسجد من با هزار نماز در سایر مساجد جز مسجد الحرام برابراست. جمیل گوید:
قُلْتُ لَهُ بُیُوتُ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ بَیْتُ عَلِیٍّ مِنْهَا قَالَ نَعَمْ وَ أَفْضَلُ (1).
«5»
کا، [الکافی] الْعِدَّةُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی سَلَمَةَ عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ قَالَ: الصَّلَاةُ فِی مَسْجِدِ الرَّسُولِ صلی الله علیه و آله تَعْدِلُ عَشَرَةَ آلَافِ صَلَاةٍ(2).
«6»
کا، [الکافی] عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا دَخَلْتَ الْمَسْجِدَ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تُقِیمَ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ الْأَرْبِعَاءَ وَ الْخَمِیسَ وَ الْجُمُعَةَ فَصَلِّ مَا بَیْنَ الْقَبْرِ وَ الْمِنْبَرِ یَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ عِنْدَ الْأُسْطُوَانَةِ الَّتِی تَلِی الْقَبْرَ فَتَدْعُو اللَّهَ عِنْدَهَا وَ تَسْأَلُهُ کُلَّ حَاجَةٍ تُرِیدُهَا فِی آخِرَةٍ أَوْ دُنْیَا وَ الْیَوْمَ الثَّانِیَ عِنْدَ أُسْطُوَانَةِ التَّوْبَةِ وَ یَوْمَ الْجُمُعَةِ عِنْدَ مَقَامِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله مُقَابِلَ الْأُسْطُوَانَةِ الْکَثِیرَةِ الْخَلُوقِ فَتَدْعُو اللَّهَ عِنْدَهُنَّ لِکُلِّ حَاجَةٍ وَ تَصُومُ تِلْکَ الثَّلَاثَةَ الْأَیَّامِ (3).
«7»
کا، [الکافی] ابْنُ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: صُمِ الْأَرْبِعَاءَ وَ الْخَمِیسَ وَ الْجُمُعَةَ وَ صَلِّ لَیْلَةَ الْأَرْبِعَاءِ وَ یَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ عِنْدَ الْأُسْطُوَانَةِ الَّتِی تَلِی رَأْسَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ لَیْلَةَ الْخَمِیسِ وَ یَوْمَ الْخَمِیسِ عِنْدَ أُسْطُوَانَةِ أَبِی لُبَابَةَ وَ لَیْلَةَ الْجُمُعَةِ وَ یَوْمَ الْجُمُعَةِ عِنْدَ الْأُسْطُوَانَةِ الَّتِی تَلِی مَقَامَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ ادْعُ بِهَذَا الدُّعَاءِ لِحَاجَتِکَ وَ هُوَ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِعِزَّتِکَ وَ قُوَّتِکَ وَ قُدْرَتِکَ وَ جَمِیعِ مَا أَحَاطَ بِهِ عِلْمُکَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ عَلَی آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَفْعَلَ بِی کَذَا وَ کَذَا(4).
«8»
کا، [الکافی] عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: ایتِ مَقَامَ جَبْرَئِیلَ وَ هُوَ تَحْتَ الْمِیزَابِ فَإِنَّهُ کَانَ مَقَامَهُ إِذَا اسْتَأْذَنَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ قُلْ أَیْ جَوَادُ أَیْ کَرِیمُ أَیْ قَرِیبُ أَیْ بَعِیدُ أَسْأَلُکَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ أَسْأَلُکَ أَنْ تَرُدَّ عَلَیَّ نِعْمَتَکَ- قَالَ وَ ذَلِکَ مَقَامٌ لَا تَدْعُو فِیهِ حَائِضٌ تَسْتَقْبِلُ الْقِبْلَةَ ثُمَّ تَدْعُو بِدُعَاءِ الدَّمِ إِلَّا رَأَتِ الطُّهْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (5).
«9»
یه، [من لا یحضره الفقیه]: ثُمَّ ائْتِ مَقَامَ جَبْرَئِیلَ إِلَی قَوْلِهِ وَ ذَلِکَ مَقَامٌ لَا تَدْعُو فِیهِ حَائِضٌ مُسْتَقْبِلَ
به او عرض کردم و منزل علی علیه السلام جزء منازل نبی صلّی الله علیه و آله است. فرمود بله و برتر از بیوت است.(6)
روایت 5
الکافی: هارون بن خارجه گوید: نماز در مسجد الرسول صلّی الله علیه و آله معادل ده هزار نماز است.(7)
روایت 6
الکافی: امام صادق علیه السلام فرمود: زمانی که وارد مسجد شدی اگر توانستی که سه روز چهارشنبه، پنج شنبه و جمعه را اقامت کنی در فاصله میان قبر و منبر در روز چهارشنبه کنار ستونی که بعد از قبر است نماز بگزار و کنار آن خدا را بخوان و هرحاجت اخروی یا دنیوی که می خواهی از او مسألت کن. و در روز دوم کنار ستون توبه و در روز جمعه کنار مقام نبی صلّی الله علیه و آله در مقابل ستون بسیار معطر نماز بگزار و کنار آنها خدا را برای هر حاجتی بخوان و آن سه روز را روزه بگیر.(8)
روایت 7
الکافی: امام صادق علیه السلام فرمود: روزهای چهارشنبه، پنج شنبه و جمعه را روزه بگیر و در شب و روز چهارشنبه کنار ستونی که مقابل سر پیامبر صلّی الله علیه و آله است و در شب و روز پنج شنبه کنار ستون ابو لبابه و در شب و روز جمعه کنار ستونی که بعد از مقام پیامبر صلّی الله علیه و آله است نماز بگزار و با این دعا برای حاجتت دعا کن: بارخدایا به عزتت، قوتت و قدرتت و جمیع آنچه که علمت بر آن احاطه کرده است از تو می خواهم که بر محمد و خاندان محمد درود بفرستی و درحق من چنین و چنان کنی.(9)
روایت 8
الکافی: امام صادق علیه السلام فرمود: به مقام جبرئیل بیا که در زیر میزاب است، که آن محل ایستادن اوست زمانی که از رسول الله اذن ورود می خواست و بگو: ای بخشنده، ای کریم، ای نزدیک، ای دور از تو می خواهم که بر محمد و اهل بیت او درود بفرستی و از تو می خواهم که نعمتت را بر من بازگردانی. فرمود: و آن مقامی است که در آن حائضی رو به قبله دعا نمی کند و سپس دعای خون را نمی خواند، مگر اینکه طهارت ببیند ان شاءالله.(10)
روایت 9
من لا یحضره الفقیه: سپس به مقام جبرئیل بیا تا این سخن او که فرمود: «و آن مقامی است که حائض رو به
الْقِبْلَةِ إِلَّا رَأَتِ الطُّهْرَ ثُمَّ تَدْعُو بِدُعَاءِ الدَّمِ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِکُلِّ اسْمٍ هُوَ لَکَ أَوْ تَسَمَّیْتَ بِهِ لِأَحَدٍ مِنْ خَلْقِکَ أَوْ هُوَ مَأْثُورٌ فِی عِلْمِ الْغَیْبِ عِنْدَکَ وَ أَسْأَلُکَ بِاسْمِکَ الْأَعْظَمِ الْأَعْظَمِ الْأَعْظَمِ وَ بِکُلِّ حَرْفٍ أَنْزَلْتَهُ عَلَی مُوسَی وَ بِکُلِّ حَرْفٍ أَنْزَلْتَهُ عَلَی عِیسَی وَ بِکُلِّ حَرْفٍ أَنْزَلْتَهُ عَلَی مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُکَ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ عَلَی أَنْبِیَاءِ اللَّهِ إِلَّا فَعَلْتَ بِی کَذَا وَ کَذَا وَ الْحَائِضُ تَقُولُ إِلَّا أَذْهَبْتَ عَنِّی هَذَا الدَّمَ (1).
بیان
المراد بالحائض المستحاضة التی لا ینقطع عنها الدم.
«10»
یب، [تهذیب الأحکام] الْحُسَیْنُ بْنُ سَعِیدٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلَهُ ابْنُ أَبِی یَعْفُورٍ کَمْ أُصَلِّی فَقَالَ صَلِّ ثَمَانَ رَکَعَاتٍ عِنْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ الصَّلَاةُ فِی مَسْجِدِی کَأَلْفِ صَلَاةٍ فِی غَیْرِهِ إِلَّا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ فَإِنَّ الصَّلَاةَ فِی الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ تَعْدِلُ أَلْفَ صَلَاةٍ فِی مَسْجِدِی (2).
بیان
المراد بالثمان إما نافلة الزوال أو نافلة أخری لسقوط نافلة الزوال عنه لکونه مسافرا إلا أن یقال لکونه من مواضع التخییر لا یسقط فیه النافلة و یحتمل أن یکون المراد أنه یصلی الظهرین تماما لا یقصر فیهما لأن الأفضل فی ذلک الموضع التمام و إنما یصلیهما فی أول الزوال لسقوط النافلة فی السفر إن قلنا بسقوطها فی هذا الموضع و قد مر الکلام فیه و سیأتی أیضا.
«11»
یب، [تهذیب الأحکام] الْحُسَیْنُ بْنُ سَعِیدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ عَنْ مُرَازِمٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: الصَّلَاةُ بِالْمَدِینَةِ وَ الْقِیَامُ عِنْدَ الْأَسَاطِینِ لَیْسَ بِمَفْرُوضٍ وَ لَکِنْ مَنْ شَاءَ فَلْیَصُمْ فَإِنَّهُ خَیْرٌ لَهُ إِنَّمَا الْمَفْرُوضُ صَلَاةُ الْخَمْسِ وَ صِیَامُ شَهْرِ رَمَضَانَ فَأَکْثِرُوا الصَّلَاةَ فِی هَذَا الْمَسْجِدِ مَا اسْتَطَعْتُمْ فَإِنَّهُ خَیْرٌ لَکُمْ وَ اعْلَمُوا أَنَّ الرَّجُلَ قَدْ یَکُونُ کَیِّساً فِی أَمْرِ الدُّنْیَا فَیُقَالُ مَا أَکْیَسَ فُلَاناً فَکَیْفَ مَنْ کَاسَ فِی أَمْرِ آخِرَتِهِ (3).
«12»
کف، [المصباح] للکفعمی: زِیَارَةٌ لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله السَّلَامُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ وَ أَمِینِ اللَّهِ عَلَی وَحْیِهِ وَ عَزَائِمِ أَمْرِهِ الْخَاتِمِ لِمَا سَبَقَ وَ الْفَاتِحِ لِمَا اسْتَقْبَلَ وَ الْمُهَیْمِنِ عَلَی ذَلِکَ کُلِّهِ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ
قبله در آن دعا نمی کند، مگر اینکه پاک می شود سپس با دعای خون دعا می کند: بارخدایا من به تمامی نام هایت یا هر نامی که با آن یکی از خلقت را نامیدی یا در علم غیب در نزد تو ارجح است از تو می خواهم و با نام اعظم اعظم اعظمت و با هرحرفی که برموسی نازل فرمودی و با هر حرفی که بر عیسی نازل کردی و با هرحرفی که بر محمد نازل فرمودی که درودت براو، خاندان او و بر انبیاء خدا باد از تو می خواهم که درحق من چنین و چنان کنی و حائض می گوید: که این خون را از من بزدایی.(4)
توضیح
منظور از حائض، زن مستحاضه ایست که خون بعد از روزهای معمول حیض از او قطع نمی شود.
روایت 10
تهذیب الأحکام: معاویة بن عمار می گوید: ابن ابی یعفور از امام صادق علیه السلام سؤال کرد: چند رکعت بخوانم؟ فرمود: هشت رکعت به هنگام زوال آفتاب بخوان که رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: یک نماز در مسجد من مانند هزار نماز در غیرآن جز مسجدالحرام است که یک نماز در مسجد الحرام با هزار نماز در مسجد من برابراست.(5)
توضیح
منظور از هشت رکعت یا نافله زوال یا نافله دیگری برای ساقط شدن نافله زوال از او به جهت مسافر بودن وی است. مگر اینکه گفته شود به جهت اینکه از مواضع تخییر است نافله درآن ساقط نمی شود و محتمل است که منظور این باشد که او ظهر و عصر را به صورت کامل می خواند و درآن دو قصد نمی کند زیرا بهتر در آن موضع ادای نماز کامل است و او آن دو نماز را فقط به جهت ساقط شدن نافله در سفر در اول زوال اقامه می کند اگر به ساقط شدن آن در این موضع معتقد باشیم و سخن درباره آن بیان شد و مجدداً نیز خواهد آمد.
روایت 11
تهذیب الأحکام: مرازم گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: نماز در مدینه و قیام کنار ستون ها فرض نیست اما هرکسی خواست که روزه بگیرد برای او بهتر است، فرض فقط نماز پنج گانه و روزه ماه رمضان است، پس هرچه توانستید در این مسجد زیاد نماز بخوانید که این برای شما بهتر است و بدانید که مرد گاه در امور دنیا زیرک است و گفته می شود فلانی چه زیرک است پس چگونه است کسی که در امر آخرتش زیرکی به کار ببرد.(6)
روایت 12
مصباح کفعمی: زیارت پیامبر صلّی الله علیه و آله: سلام بر رسول الله، امین خدا بر وحی و امور مهمش، خاتم هر آنچه که سپری شد و آغازگر هرآنچه که روی کرد و چیره بر همه آنها. و رحمت
وَ بَرَکَاتُهُ السَّلَامُ عَلَی صَاحِبِ السَّکِینَةِ السَّلَامُ عَلَی الْمَدْفُونِ بِالْمَدِینَةِ السَّلَامُ عَلَی الْمَنْصُورِ الْمُؤَیَّدِ السَّلَامُ عَلَی أَبِی الْقَاسِمِ مُحَمَّدٍ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ.
قال الکفعمی السکینة فعیلة من السکون یعنی السکون الذی هو وقار لا السکون الذی هو ضد الحرکة قاله العزیزی و قال الهروی فی قوله تعالی سَکِینَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ أی سکون لقلوبکم و طمأنینة(1)و قال الطبرسی فی قوله تعالی ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَکِینَتَهُ أی رحمته التی تسکن إلیها النفس و یزول معه الخوف (2).
«13»
ب، [قرب الإسناد] مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا علیه السلام رَأَیْتُکَ تُسَلِّمُ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فِی غَیْرِ الْمَوْضِعِ الَّذِی نُسَلِّمُ نَحْنُ فِیهِ عَلَیْهِ مِنِ اسْتِقْبَالِ الْقَبْرِ قَالَ فَقَالَ تُسَلِّمُ أَنْتَ مِنْ حَیْثُ یُسَلِّمُونَ (3).
«14»
ب، [قرب الإسناد] قَالَ ابْنُ الْجَهْمِ: سَمِعْتُ الرِّضَا علیه السلام یَقُولُ مَوْضِعُ الْأُسْطُوَانَةِ مِمَّا یَلِی صَحْنَ الْمَسْجِدِ مَسْجِدِ فَاطِمَةَ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهَا(4).
«15»
ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام وَ هُوَ یُرِیدُ أَنْ یُوَدِّعَ لِلْخُرُوجِ إِلَی الْعُمْرَةِ فَأَتَی الْقَبْرَ مِنْ مَوْضِعِ رَأْسِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله بَعْدَ الْمَغْرِبِ فَسَلَّمَ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ لَزِقَ بِالْقَبْرِ ثُمَّ انْصَرَفَ حَتَّی أَتَی الْقَبْرَ فَقَامَ إِلَی جَانِبِهِ یُصَلِّی فَأَلْزَقَ مَنْکِبَهُ الْأَیْسَرَ بِالْقَبْرِ قَرِیباً مِنَ الْأُسْطُوَانَةِ الَّتِی دُونَ الْأُسْطُوَانَةِ الْمُخَلَّقَةِ عِنْدَ رَأْسِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَصَلَّی سِتَّ رَکَعَاتٍ أَوْ ثَمَانَ رَکَعَاتٍ فِی نَعْلَیْهِ قَالَ وَ کَانَ مِقْدَارُ رُکُوعِهِ وَ سُجُودِهِ ثَلَاثَ تَسْبِیحَاتٍ أَوْ أَکْثَرَ فَلَمَّا فَرَغَ سَجَدَ سَجْدَةً أَطَالَ فِیهَا حَتَّی بَلَّ عَرَقُهُ الْحَصَی قَالَ وَ ذَکَرَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا أَنَّهُ أَلْصَقَ خَدَّیْهِ بِأَرْضِ الْمَسْجِدِ(5).
و برکات خدا بر او باد، سلام برصاحب آرامش، سلام بر مدفون در مدینه، سلام بر یاری شده تأیید شده، سلام، رحمت و برکات خداوند بر ابوالقاسم محمد باد.
کفعمی گوید: سکینه بر وزن فعلیه از سکون است یعنی سکونی که به معنی وقار است نه سکونی که متضاد حرکت است عزیزی این را گوید و هروی درباره این سخن خداوند متعال «سکینة من ربکم» گوید یعنی سکون و آرامشی برای دلهایتان.(6)و طبرسی درباره این سخن خداوند متعال «ثم أنزل الله سکینة» یعنی رحمتش را که نفس بر آن آرامش می گیرد و همراه آن ترس از بین می رود.(7)
روایت 13
قرب الإسناد: ابن فضال گوید: به حضرت رضا علیه السلام عرض کردم: دیدم که در غیر از محلی که ما به هنگام استقبال از قبر هستیم بر پیامبر صلّی الله علیه و آله سلام می کنی. فرمود: تو از جایی که مردم سلام می دهند سلام ده.(8)
روایت 14
قرب الإسناد: ابن جهم گوید: از حضرت رضا علیه السلام شنیدم که فرمود: محل ستون از آنجا که به دنبال صحن مسجد است محل سجده فاطمه صلوات الله علیها است.(9)
روایت 15
عیون اخبار الرضا: ابن فضال گوید: امام رضا علیه السلام را دیدم درحالی که برای خروج به قصد عمره وداع می کرد. پس بعد از مغرب از محل سر پیامبر صلّی الله علیه و آله کنار قبر آمد و بر پیامبر صلّی الله علیه و آله سلام کرد و به قبر چسبید سپس بازگشت تا اینکه کنار قبر آمد و درحالی که نماز می خواند بر کناره آن ایستاد و شانه چپش را در نزدیکی ستونی که قبل از ستون مخلقه (معطر) است کنار سر پیامبر صلّی الله علیه و آله به قبر چسباند، سپس شش یا هشت رکعت در کفشش نماز خواند و مقدار رکوع و سجودش سه تسبیح یا بیشتر بود و چون فارغ شد سجده ای به جای آورد که آن را طولانی کرد به طوری که عرقش شن را خیس کرد. راوی گوید و یکی از اصحابمان ذکر کرد که وی گونه اش را به زمین مسجد چسباند.(10)
«16»
جا، [المجالس للمفید] أَحْمَدُ بْنُ الْوَلِیدِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ وَ هُوَ قَائِمٌ عِنْدَ قَبْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَسْأَلُ اللَّهَ الَّذِی انْتَجَبَکَ وَ اصْطَفَاکَ وَ أَصْفَاکَ وَ هَدَاکَ وَ هَدَی بِکَ أَنْ یُصَلِّیَ عَلَیْکَ إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً(1).
«17»
مل، [کامل الزیارات] أَبِی وَ ابْنُ الْوَلِیدِ مَعاً عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ وَ الْحَسَنِ عَنْ صَفْوَانَ وَ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ مَعاً عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا دَخَلْتَ الْمَدِینَةَ فَاغْتَسِلْ قَبْلَ أَنْ تَدْخُلَهَا أَوْ حِینَ تُرِیدُ أَنْ تَدْخُلَهَا ثُمَّ تَأْتِی قَبْرَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَتُسَلِّمُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ثُمَّ تَقُومُ عِنْدَ الْأُسْطُوَانَةِ الْمُقَدَّمَةِ مِنْ جَانِبِ الْقَبْرِ الْأَیْمَنِ عِنْدَ رَأْسِ الْقَبْرِ وَ أَنْتَ مُسْتَقْبِلُ الْقِبْلَةِ وَ مَنْکِبُکَ الْأَیْسَرُ إِلَی جَانِبِ الْقَبْرِ وَ مَنْکِبُکَ الْأَیْمَنُ مِمَّا یَلِی الْمِنْبَرَ فَإِنَّهُ مَوْضِعُ رَأْسِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ تَقُولُ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّکَ رَسُولُ اللَّهِ وَ أَنَّکَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ- وَ أَشْهَدُ أَنَّکَ قَدْ بَلَّغْتَ رِسَالاتِ رَبِّکَ وَ نَصَحْتَ لِأُمَّتِکَ وَ جَاهَدْتَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ عَبَدْتَ اللَّهَ حَتَّی أَتَاکَ الْیَقِینُ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ أَدَّیْتَ الَّذِی عَلَیْکَ مِنَ الْحَقِّ وَ أَنَّکَ قَدْ رَؤُفْتَ بِالْمُؤْمِنِینَ وَ غَلُظْتَ عَلَی الْکَافِرِینَ فَبَلَغَ اللَّهُ بِکَ أَفْضَلَ شَرَفِ مَحَلِّ الْمُکْرَمِینَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی اسْتَنْقَذَنَا بِکَ مِنَ الشِّرْکِ وَ الضَّلَالَةِ اللَّهُمَّ اجْعَلْ صَلَوَاتِکَ وَ صَلَوَاتِ مَلَائِکَتِکَ الْمُقَرَّبِینَ وَ عِبَادِکَ الصَّالِحِینَ وَ أَنْبِیَائِکَ الْمُرْسَلِینَ وَ أَهْلِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِینَ وَ مَنْ سَبَّحَ لَکَ یَا رَبَّ الْعَالَمِینَ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ عَلَی مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ وَ نَبِیِّکَ وَ أَمِینِکَ وَ نَجِیبِکَ وَ حَبِیبِکَ وَ صَفِیِّکَ وَ خَاصَّتِکَ وَ صَفْوَتِکَ وَ خِیَرَتِکَ مِنْ خَلْقِکَ اللَّهُمَّ وَ أَعْطِهِ الدَّرَجَةَ وَ الْوَسِیلَةَ مِنَ الْجَنَّةِ وَ ابْعَثْهُ مَقَاماً مَحْمُوداً یَغْبِطُهُ بِهِ الْأَوَّلُونَ وَ الْآخِرُونَ اللَّهُمَّ إِنَّکَ قُلْتَ وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِیماً وَ إِنِّی أَتَیْتُ نَبِیَّکَ مُسْتَغْفِراً تَائِباً مِنْ ذُنُوبِی وَ إِنِّی أَتَوَجَّهُ
روایت 16
مجالس مفید: اسحاق بن عمار گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که درحالی که کنار قبر رسول الله صلّی الله علیه و آله ایستاده بود عرضه می داشت: از خدایی که تو را انتخاب کرد و برگزید و تو را خالص کرد و هدایت نمود و به وسیله تو هدایت کرد می خواهم که بر تو درود بفرستد که خداوند و ملائکه او بر نبی درود می فرستند، ای کسانی که ایمان آورده اید بر او درود بفرستید و به فرمانش به خوبی گردن نهید.(2)
روایت 17
کامل الزیارات: امام صادق علیه السلام فرمود: زمانی که وارد مدینه شدی قبل از اینکه وارد آن شوی یا زمانی که قصد ورود به آن را داری غسل کن سپس بر سر مزار پیامبر صلّی الله علیه و آله می آیی و بر رسول الله صلّی الله علیه و آله سلام می کنی سپس کنار ستون نخست از سمت راست قبر کنار سر قبر می ایستی درحالی که رو به قبله هستی و شانه چپت به سوی کناره قبر و شانه راستت به سمت منبر است که این محل سر رسول الله صلّی الله علیه و آله است و می گویی: گواهی می دهم که هیچ خدایی جز خدای واحد نیست و شریکی ندارد و گواهی می دهم که محمد بنده و فرستاده اوست و گواهی می دهم که تو رسول خدا هستی و تو محمد پسر عبدالله هستی و گواهی می دهم که تو رسالت های پروردگارت را ابلاغ کردی و برای امتت خلوص ورزیدی و در راه خدا جهاد کردی و خدا را پرستیدی تا اینکه مرگ با حکمت و موعظه حسنه به سویت آمد و حقی که برتو بود را ادا نمودی و گواهی می دهم که تو بر مؤمنان رأفت داشتی و بر کافران خشمگین بودی پس خداوند تو را به برترین شرف جایگاه مکرّمان رسانید. سپاس برای خدایی است که ما را به وسیله تو از شرک و ضلالت نجات داد. بار خدایای درودت، و درود ملائکه مقربت و بندگان صالحت، انبیاء مرسلت و اهالی آسمان ها و زمین ها و هر که تو را تسبیح گفت، ای پروردگار جهانیان از اولین ها و آخرین ها را بر محمد، بنده، رسول، نبی، امین، برگزیده، حبیب، اختیارشده، خاص، خالص و بهترین خلقت قرار بده. بارخدایا درجه و وسیله از بهشت را به او عطا کن و او را در مقامی ستوده که اولین ها و آخرین ها با آن بر او غبطه می خورند محشور کن. بارخدایا تو فرمودی: و اگر آنها زمانی که برخود ظلم کرده اند نزد تو آیند و از خدا طلب آمرزش کنند و رسول برای آنان طلب آمرزش کند خداوند را توبه پذیرمهربان می یابند و من با طلب آمرزش و توبه کنان ازگناهانم
إِلَیْکَ بِنَبِیِّکَ نَبِیِّ الرَّحْمَةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله یَا مُحَمَّدُ إِنِّی أَتَوَجَّهُ إِلَی اللَّهِ رَبِّی وَ رَبِّکَ لِیَغْفِرَ لِی ذُنُوبِی- وَ إِنْ کَانَتْ لَکَ حَاجَةٌ فَاجْعَلْ قَبْرَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله خَلْفَ کَتِفَیْکَ وَ اسْتَقْبِلِ الْقِبْلَةَ وَ ارْفَعْ یَدَیْکَ وَ سَلْ حَاجَتَکَ فَإِنَّهُ أَحْرَی أَنْ تُقْضَی إِنْ شَاءَ اللَّهُ (1).
«18»
یه، [من لا یحضره الفقیه]: فَإِذَا دَخَلْتَ الْمَدِینَةَ فَاغْتَسِلْ قَبْلَ أَنْ تَدْخُلَهَا أَوْ حِینَ تَدْخُلُهَا ثُمَّ ائْتِ قَبْرَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ ادْخُلِ الْمَسْجِدَ مِنْ بَابِ جَبْرَئِیلَ ثُمَّ ذَکَرَ نَحْوَهُ (2).
توضیح
قوله علیه السلام أو حین ترید أن تدخلها التردید من الراوی و المعنی قبل أن تدخلها بزمان أو حین ترید أن تدخلها بلا فصل و فی الکافی (3)و التهذیب (4)أو حین تدخلها فالمراد بعد الدخول.
قوله حتی أتاک الیقین أی الموت إشارة إلی قوله تعالی وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتَّی یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ و قوله علیه السلام بالحکمة حال عن فاعل عبدت أی حال کونک متلبسا بالحکمة هادیا للخلق بها فإن من أعظم عبادته صلی الله علیه و آله کان هدایته للخلق و کونه حالا عن فاعل جاهدت بعید لفظا و إن کان أظهر معنی و الغبطة تمنی النعمة علی أن لا یتحول عن صاحبها.
ثم اعلم أن استدبار النبی صلی الله علیه و آله و إن کان ظاهرا مخالفا للآداب لکن لا بأس به إذا کان التوجه إلی الله تعالی و کان الغرض الاستظهار به صلی الله علیه و آله و لکن فی هذا الزمان الأولی ترکه للتقیة.
«19»
مل، [کامل الزیارات] جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْمُوسَوِیُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نَهِیکٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِذَا فَرَغْتَ مِنَ الدُّعَاءِ عِنْدَ الْقَبْرِ فَأْتِ الْمِنْبَرَ وَ امْسَحْهُ بِیَدِکَ وَ خُذْ بِرُمَّانَتَیْهِ وَ هُمَا السُّفْلَاوَانِ وَ امْسَحْ عَیْنَیْکَ وَ وَجْهَکَ بِهِ فَإِنَّهُ یُقَالُ إِنَّهُ شِفَاءٌ لِلْعَیْنِ وَ قُمْ عِنْدَهُ فَاحْمَدِ اللَّهَ وَ أَثْنِ عَلَیْهِ وَ سَلْ حَاجَتَکَ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ مَا بَیْنَ مِنْبَرِی وَ بَیْتِی رَوْضَةٌ مِنْ رِیَاضِ الْجَنَّةِ وَ إِنَّ مِنْبَرِی عَلَی تُرْعَةٍ مِنْ تُرَعِ الْجَنَّةِ وَ قَوَائِمُ الْمِنْبَرِ رُتَبٌ فِی الْجَنَّةِ وَ التُّرْعَةُ هِیَ الْبَابُ الصَّغِیرُ ثُمَ
نزد پیامبرت آمدم و با پیامبرت پیامبر رحمت، محمد صلّی الله علیه و آله به تو روی می کنم. ای محمد من به سوی خدا، پروردگار من و پروردگار تو روی می کنم تا گناهانم را بر من ببخشد. و اگر حاجتی داری قبر پیامبر صلّی الله علیه و آله را پشت شانه هایت قرار بده و به قبله رو کن و دستانت را بالا ببر و حاجتت را بخواه که سزاوار است برآورده شود ان شاءالله.(5)
روایت 18
من لا یحضره الفقیه: چون وارد مدینه شدی قبل از اینکه وارد آن شوی یا زمانی که وارد آن می شوی غسل کن سپس نزد قبر پیامبر صلّی الله علیه و آله بیا و از باب جبرئیل وارد مسجد شو سپس مانند آن را ذکر کرده است.(6)
توضیح
این عبارت «یا زمانی که قصد ورود به آن را داری»، تردید از جانب راوی است و معنی این است: زمانی قبل از اینکه وارد آن شوی یا زمانی که بدون فاصله قصد ورود به آن را داری. و در الکافی(7)
و التهذیب(8)
عبارت «یا زمانی که وارد آن می شوی» آمده است پس مقصود بعد از ورود است. این سخن او «تا اینکه یقین به سویت آمد» یعنی مرگ اشاره ای است به این کلام خداوند: «وَاعْبُدْ رَبَّکَ حَتَّی یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ» {و پروردگارت را پرستش کن تا اینکه مرگ تو فرا رسد} و این سخن امام «بالحکمة» حال از فاعل عبدت است یعنی درحالی که لباس حکمت بر تن کرده ای و با آن هدایتگرخلق هستی، زیرا از بزرگترین عبادت پیامبر صلّی الله علیه و آله هدایت خلق بود و حال بودنش برای فاعل «جاهدت» از نظر لفظی بعید است گرچه از نظر معنایی بهتر است و غبطه، آرزو کردن نعمت به همراه عدم زوال آن از صاحبش است. سپس بدان که پشت کردن به پیامبر صلّی الله علیه و آله گرچه ظاهراً بر خلاف آداب است اما ایرادی بر آن نیست اگر توجه به خداوند متعال و غرض تکیه بر پیامبر صلّی الله علیه و آله باشد اما در این زمان مناسبتر ترک آن عمل برای تقیه است.
روایت 19
کامل الزیارات: امام صادق علیه السلام فرمود: زمانی که از کنار قبر از دعا فارغ شدی کنار منبر بیا و با دستت آن را لمس کن و دو قبه پایین آن را بگیر و چشم و صورتت را با آن مسح کن که گفته می شود آن شفایی برای چشم است و کنار آن قیام کن و خدا را حمد و ثنا بگو و حاجتت را بخواه که رسول الله صلی الله علیه و آله فرمود: بین منبر و منزل من باغی ازباغ های بهشت است و منبر من برروی ترعه ای از ترعه های بهشت است و ستون های منبر من طبقاتی در بهشت است و ترعه به معنای در کوچک است. سپس
تَأْتِی مَقَامَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَصَلِّ مَا بَدَا لَکَ فَإِذَا دَخَلْتَ الْمَسْجِدَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ إِذَا خَرَجْتَ فَاصْنَعْ مِثْلَ ذَلِکَ وَ أَکْثِرْ مِنَ الصَّلَاةِ فِی مَسْجِدِ الرَّسُولِ صلی الله علیه و آله (1).
بیان
قال الجزری (2)فیه منبری علی ترعة من ترع الجنة الترعة فی الأصل الروضة علی المکان المرتفع خاصة فإذا کانت فی المطمئن فهی روضة.
قال القتیبی معناه أن الصلاة و الذکر فی هذا الموضع تؤدیان إلی الجنة فکأنه قطعة منها و قیل الترعة الدرجة و قیل الباب انتهی.
أقول
الظاهر أن التفسیر من الرواة و یحتمل أن یکون من الإمام علیه السلام.
و قال الکفعمی رحمه الله فی حواشی البلد الأمین ذکر السید الرضی رحمه الله فی مجازاته (3)فی تفسیر الترعة هنا ثلاثة أقوال :
الأول أن یکون اسما للدرجة.
الثانی أن یکون اسما للروضة علی المکان العالی خاصة.
الثالث أن یکون اسما للباب و هذه الأقوال تئول إلی معنی واحد فإن کانت الترعة بمعنی الدرجة فالمراد أن منبره صلی الله علیه و آله علی طریق الوصول إلی درج الجنة لأنه صلی الله علیه و آله یدعو علیه إلی الإیمان و یتلو علیه قوارع القرآن و یخوف و یبشر و إن کانت بمعنی الباب فالقول فیهما واحد و إن کانت بمعنی الروضة علی المکان العالی فالمراد بذلک أیضا کالمراد علی القولین الأولین لأن منبره صلی الله علیه و آله علی الطریق إلی ریاض الجنة لمن طلبها و سلک السبیل إلیها و فیها زیادة معنی و هو أنه إنما شبهه بالروضة لما یمر علیه من محاسن الکلم و بدائع الحکم التی تشبه أزاهیر الریاض و دبابیج الثیاب و یقولون فی الکلام الحسن کأنه قطع الروض و کأنه دیباج الرقیم فأضاف صلی الله علیه و آله الروضة إلی الجنة لأن کلامه صلی الله علیه و آله یهدی إلی الجنة و یقول بعضهم الترعة الکوة و هو غریب فإن کان المراد ذلک فکأنه صلی الله علیه و آله قال منبری هذا علی مطلع من مطالع الجنة و المعنی قریب من معنی الباب لأن السامع لما یتلی علیه کأنه
به مقام نبی صلّی الله علیه و آله می آیی و هر مقدار توانستی نماز بخوان و چون وارد مسجد شدی بر محمد و خاندان او درود بفرست و چون خارج شدی مانند آن انجام بده و در مسجد الرسول صلّی الله علیه و آله نماز زیاد بخوان.(4)
توضیح
جزری(5)
گوید در آن آمده است: منبر من بر روی ترعه ای از ترعه های بهشت است و ترعه در اصل باغی در مکانی مرتفع است و خصوصاً اگر در مکانی مطمئن باشد روضه است.
قتیبی گوید: معنایش این است که نماز و ذکر در این محل به بهشت ختم می شود گویی که آن قطعه ای از آن است و گفته شده ترعه به معنای درجه است و گفته شده یعنی دروازه.
می گویم
ظاهر این است که تفسیر از جانب راویان باشد و محتمل است که از جانب امام علیه السلام باشد.
کفعمی رحمه الله در حواشی البلد الأمین گوید: سید رضی در مجازاتش(6)در تفسیر ترعه گوید: سه قول وجود دارد: اول اینکه اسمی برای درجه باشد.
دوم اینکه اسمی برای باغی بر روی مکانی بلند باشد خاصه.
سوم اینکه اسمی برای در باشد و این اقوال همگی به معنایی واحد بازمی گردد، اگر ترعه به معنی درجه باشد مقصود این است که منبر او صلّی الله علیه و آله بر راه رسیدن به درجات بهشت است زیرا پیامبر صلّی الله علیه و آله بر روی آن به ایمان دعوت می کرد و آیات کوبنده قرآن را بر روی آن تلاوت می کرد و بیم و بشارت می داد. و اگر به معنی در باشد سخن در هر دو مورد واحد است. و اگر به معنی باغی بر روی مکانی مرتفع باشد منظور از آن نیز مانند مقصود بر اساس دو قول نخست است زیرا منبر وی صلّی الله علیه و آله بر روی راهی به سوی باغ های بهشت است برای کسی که آن را طلب کند و راه آن را بپیماید و در آن زیادت معنایی است و آن اینکه او فقط به جهت محاسن کلام و بدائع حکمت هایی که به گلهای باغ و دیباهای لباس شبیه است آن را به باغ تشبیه کرده است. و درباره کلام نیکو می گویند: گویی این کلام نیکو قطعه ای از باغ است و گویی دیبای مکتوب است و رسول الله صلی الله علیه و آله باغ را به بهشت اضافه کرده است زیرا کلام او به بهشت هدایت می کند. و برخی از لغویّون می گویند. الترعه به معنای روزنه است اما این بعید است زیرا اگر منظور آن باشد، گویی رسول الله فرموده است این منبر من بر مطلعی از مطالع بهشت است و این معنی به معنی در نزدیک است زیرا کسی که آیاتی را که بر او تلاوت می شود، می شنود، گویی
مطلع إلی الجنة ینظر إلی ما أعد الله تعالی للمؤمنین فیها انتهی.
«20»
مل، [کامل الزیارات] مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَیْنِ الْعَسْکَرِیُّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ (1)بْنِ عَلِیِّ بْنِ عُمَرَ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ علیهم السلام قَالَ: کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ یَقِفُ عَلَی قَبْرِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَیُسَلِّمُ وَ یَشْهَدُ لَهُ بِالْبَلَاغِ وَ یَدْعُو بِمَا حَضَرَهُ ثُمَّ یُسْنِدُ ظَهْرَهُ إِلَی قَبْرِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله إِلَی الْمَرْوَةِ الْخَضْرَاءِ الدَّقِیقَةِ الْعَرْضِ مِمَّا یَلِی الْقَبْرَ وَ یَلْتَزِقُ بِالْقَبْرِ وَ یُسْنِدُ ظَهْرَهُ إِلَی الْقَبْرِ وَ یَسْتَقْبِلُ الْقِبْلَةَ فَیَقُولُ اللَّهُمَّ إِلَیْکَ أَلْجَأْتُ أَمْرِی وَ إِلَی قَبْرِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ أَسْنَدْتُ ظَهْرِی وَ الْقِبْلَةَ الَّتِی رَضِیتَ لِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله اسْتَقْبَلْتُ اللَّهُمَّ إِنِّی أَصْبَحْتُ لَا أَمْلِکُ لِنَفْسِی خَیْرَ مَا أَرْجُو لَهَا وَ لَا أَدْفَعُ عَنْهَا شَرَّ مَا أَحْذَرُ عَلَیْهَا وَ أَصْبَحَتِ الْأُمُورُ بِیَدِکَ وَ لَا فَقِیرَ أَفْقَرُ مِنِّی إِنِّی لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ اللَّهُمَّ أَرِدْنِی مِنْکَ بِخَیْرٍ وَ لَا رَادَّ لِفَضْلِکَ اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنْ أَنْ تُبَدِّلَ اسْمِی أَوْ أَنْ تُغَیِّرَ جِسْمِی أَوْ تُزِیلَ نِعْمَتَکَ عَنِّی اللَّهُمَّ زَیِّنِّی بِالتَّقْوَی وَ جَمِّلْنِی بِالنِّعَمِ وَ اعْمُرْنِی بِالْعَافِیَةِ وَ ارْزُقْنِی شُکْرَ الْعَافِیَةِ(2).
«21»
مل، [کامل الزیارات] مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ: مِثْلَهُ (3).
«22»
کا، [الکافی] أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ
به سوی بهشت نظاره گر است که آنچه که خداوند درآن برای مؤمنان مهیا کرده است را می بیند. پایان.
روایت 20
کامل الزیارات: موسی علیه السلام از پدرش از جدش علیهما السلام گوید: علی بن حسین علیهما السلام بر مرقد پیامبر صلّی الله علیه و آله می ایستاد و سلام می کرد و بر ابلاغ او گواهی می داد و با ادعیه ای که در ذهن داشت دعا می کرد سپس پشتش را به مرقد پیامبر صلّی الله علیه و آله به سنگ سبز باریک که نزدیک (پایین) مرقد است تکیه می داد و به مرقد می چسبید و کمرش را به قبر تکیه می داد و به قبله روی می کرد و عرضه می داشت: بارخدایا امرم را به پناه تو آورده ام، کمرم را به مرقد بنده و رسولت محمد صلی الله علیه و آله تکیه داده ام و به قبله ای که برای محمد صلی الله علیه و آله پسندیدی روی کرده ام، بارخدایا من صبح کرده ام در حالی که نمی توانم خیر آنچه که برای خود امید دارم را به دست بیاورم و شرآنچه که از آن برحذرش می دارم را نمی توانم دفع کنم و امور در دست توست و هیچ فقیری ازمن محتاج تر نیست، من به خیری که به سویم فرو فرستادی محتاجم. بارخدایا از جانب خود برای من خیر اراده کن که هیچ مانعی برای فضل تو نیست. بارخدایا من به تو پناه می برم از اینکه اسمم را تبدیل کنی یا جسمم را تغییردهی یا نعمتت را از من زائل کنی. بارخدایا مرا با تقوا زینت ببخش و با نعمتها زیبا کن و با عافیت، آباد گردان و شکر عافیت را به من روزی کن.(4)
روایت 21
کامل الزیارات: محمد بن حسن بن مهزیار از پدرش از جدش مشابه آن را آورده است.(5)
روایت 22
الکافی: ابو علی اشعری ازحسن بن علی کوفی از علی بن
1) کان فی المتن و المصدر المنقول عنه( المطبوع) علی بن الحسین بن علیّ بن عمر ابن علیّ بن الحسین و هو خطأ و الصواب: علی بن الحسن إلخ و هذا هو أبو الحسن علی العسکریّ الشاعر ابن أبی محمّد الحسن الشجری ابن علی الأصغر ابن عمر الأشرف ابن الامام زین العابدین و لم یکن لعلی الأصغر ولد اسمه الحسین و انما أولاده: محمّد و عبد اللّه و موسی و عمر الشجری و القاسم و الحسن الشجری، فعقب الأشرف من هؤلاء الثلاثة المتأخرین و من الغریب غفلة الرجالیین عن ذلک فجروا فی کتبهم علی ما هو الموجود فی المتن و المصدر من ان اسم أبیه( الحسین).
2) کامل الزیارات ص 16.
3) کامل الزیارات ص 16.
4) . کامل الزیارات: 16
5) . کامل الزیارات: 16
مَهْزِیَارَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ عُثْمَانَ (1)بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ: مِثْلَهُ (2).
«23»
مل، [کامل الزیارات] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ وَ الْأَهْوَازِیِّ وَ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام انْتَهَی إِلَی قَبْرِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَوَضَعَ یَدَهُ عَلَیْهِ وَ قَالَ أَسْأَلُ اللَّهَ الَّذِی اجْتَبَاکَ وَ اخْتَارَکَ وَ هَدَاکَ وَ هَدَی بِکَ أَنْ یُصَلِّیَ عَلَیْکَ ثُمَّ قَالَ إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً(3).
«24»
مل، [کامل الزیارات] الْحَسَنُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِیهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی الْبِلَادِ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام کَیْفَ تَقُولُ فِی التَّسْلِیمِ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقُلْتُ الَّذِی نَعْرِفُهُ وَ رُوِّینَاهُ قَالَ أَ وَ لَا أُعَلِّمُکَ مَا هُوَ أَفْضَلُ مِنْ هَذَا فَقُلْتُ نَعَمْ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَکَتَبَ لِی وَ أَنَا قَاعِدٌ بِخَطِّهِ وَ قَرَأَهُ عَلَیَّ إِذَا وَقَفْتَ عَلَی قَبْرِهِ صلی الله علیه و آله فَقُلْ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّکَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ- وَ أَشْهَدُ أَنَّکَ رَسُولُ اللَّهِ وَ أَشْهَدُ أَنَّکَ خَاتَمُ النَّبِیِّینَ وَ أَشْهَدُ أَنَّکَ قَدْ بَلَّغْتَ رِسَالَةَ رَبِّکَ وَ نَصَحْتَ لِأُمَّتِکَ وَ جَاهَدْتَ فِی سَبِیلِ رَبِّکَ وَ عَبَدْتَهُ حَتَّی أَتَاکَ الْیَقِینُ وَ أَدَّیْتَ الَّذِی عَلَیْکَ مِنَ الْحَقِّ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ وَ نَجِیبِکَ وَ أَمِینِکَ وَ صَفِیِّکَ وَ خِیَرَتِکَ مِنْ خَلْقِکَ أَفْضَلَ مَا صَلَّیْتَ عَلَی أَحَدٍ مِنْ أَنْبِیَائِکَ وَ رُسُلِکَ اللَّهُمَّ سَلِّمْ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ کَمَا سَلَّمْتَ عَلَی نُوحٍ فِی الْعَالَمِینَ وَ امْنُنْ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ کَمَا مَنَنْتَ عَلَی مُوسَی وَ هَارُونَ وَ بَارِکْ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ کَمَا بَارَکْتَ عَلَی إِبْرَاهِیمَ وَ آلِ إِبْرَاهِیمَ إِنَّکَ حَمِیدٌ مَجِیدٌ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ تَرَحَّمْ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ اللَّهُمَّ رَبَّ الْبَیْتِ الْحَرَامِ
مهزیار، از حسن بن علی بن عثمان بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب، ازعلی بن جعفر مشابه آن را آورده است.(4)
روایت 23
کامل الزیارات: محمد بن مسعود گوید: صادق علیه السلام را دیدم که به مرقد نبی صلّی الله علیه و آله رسید و دستش را بر آن نهاد و فرمود: از خدایی که تو را برگزید و انتخاب کرد و هدایتت نمود و به وسیله تو هدایت نمود می خواهم که بر تو درود بفرستد. سپس فرمود: خداوند و ملائکه او بر نبی درود می فرستند ای کسانی که ایمان آورده اند بر او درود و سلام بسیار بفرستید.(5)
روایت 24
کامل الزیارات: ابراهیم بن ابی البلاد گوید: امام رضا علیه السلام به من فرمود: چگونه بر نبی سلام می فرستی؟ آنچه که می دانیم و روایت کردیم را گفتم. فرمود: آیا آنچه که از این بهتر است را به تو بیاموزم، عرض کردم بلی فدایت گردم. پس درحالی که نشسته بودم با خط خویش برایم نوشت و آن را بر من قرائت کرد: زمانی که بر مرقد او ایستادی بگو: گواهی می دهم که هیچ خدایی جز خدای یگانه نیست، شریکی برای او نیست و گواهی می دهم که تو محمد پسر عبدالله هستی و گواهی می دهم که تو رسول خدا هستی و گواهی می دهم که تو خاتم انبیاء هستی و گواهی می دهم که تو رسالت پروردگارت را ابلاغ نمودی و برای امتت خلوص ورزیدی و در راه پروردگارت جهاد کردی و او را پرستش نمودی تا اینکه مرگت فرا رسید و حقی که بر تو بود را ادا نمودی. بارخدایا بر محمد، بنده و رسولت، برگزیده و امینت، اختیارشده و بهترینت از خلقت، برترین درودی که بریکی از انبیا و رسولانت فرستادی را بفرست. بارخدایا بر محمد و خاندان محمد سلام بفرست چنانکه بر نوح در جهانیان سلام فرستادی، و برمحمد و خاندان محمد لطف کن چنانکه بر موسی و هارون لطف کردی و بر محمد و خاندان محمد برکت ببخش چنانکه بر ابراهیم و خاندان ابراهیم برکت بخشیدی که تو ستوده قابل ستایش هستی. بارخدایا بر محمد و خاندان محمد درود بفرست و بر محمد و خاندان محمد رحمت کن بارخدایا ای پروردگار بیت الحرام
1) لم تذکر کتب الأنساب فی أولاد علیّ بن الحسین السجّاد علیه السلام من اسمه عثمان، نعم یوجد فیهم من اسمه عمرو هو الأشرف، و هذا الحدیث مرویّ فی کامل الزیارات کما سبق و لیس فیه ذکر عثمان. فمن الغریب عدم انتباه محققی الکافی- الطبعة الجدیدة بطهران- لذلک.
2) الکافی ج 4 ص 551.
3) کامل الزیارات ص 17.
4) . الکافی 4 : 551
5) . کامل الزیارات: 17
وَ رَبَّ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ رَبَّ الرُّکْنِ وَ الْمَقَامِ وَ رَبَّ الْبَلَدِ الْحَرَامِ وَ رَبَّ الْحِلِّ وَ الْحَرَامِ وَ رَبَّ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ بَلِّغْ رُوحَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله مِنِّی السَّلَامَ (1).
«25»
مل، [کامل الزیارات] الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلٍ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ علیه السلام کَیْفَ السَّلَامُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عِنْدَ قَبْرِهِ فَقَالَ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا حَبِیبَ اللَّهِ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا صَفْوَةَ اللَّهِ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا أَمِینَ اللَّهِ أَشْهَدُ أَنَّکَ رَسُولُ اللَّهِ وَ أَشْهَدُ أَنَّکَ قَدْ نَصَحْتَ لِأُمَّتِکَ وَ جَاهَدْتَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ عَبَدْتَهُ حَتَّی أَتَاکَ الْیَقِینُ فَجَزَاکَ اللَّهُ أَفْضَلَ مَا جَزَی نَبِیّاً عَنْ أُمَّتِهِ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ أَفْضَلَ مَا صَلَّیْتَ عَلَی إِبْرَاهِیمَ وَ آلِ إِبْرَاهِیمَ إِنَّکَ حَمِیدٌ مَجِیدٌ(2).
«26»
کا، [الکافی] الْعِدَّةُ عَنْ سَهْلٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ: حَضَرْتُ أَبَا الْحَسَنِ الْأَوَّلَ علیه السلام وَ هَارُونُ الْخَلِیفَةُ وَ عِیسَی بْنُ جَعْفَرٍ وَ جَعْفَرُ بْنُ یَحْیَی بِالْمَدِینَةِ قَدْ جَاءُوا إِلَی قَبْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ هَارُونُ لِأَبِی الْحَسَنِ علیه السلام تَقَدَّمْ فَأَبَی فَتَقَدَّمَ هَارُونُ وَ سَلَّمَ وَ قَامَ نَاحِیَةً وَ قَالَ عِیسَی بْنُ جَعْفَرٍ لِأَبِی الْحَسَنِ علیه السلام تَقَدَّمْ فَأَبَی فَتَقَدَّمَ عِیسَی فَسَلَّمَ وَ وَقَفَ مَعَ هَارُونَ فَقَالَ جَعْفَرٌ لِأَبِی الْحَسَنِ علیه السلام تَقَدَّمْ فَأَبَی فَتَقَدَّمَ جَعْفَرٌ فَسَلَّمَ وَ وَقَفَ مَعَ هَارُونَ وَ تَقَدَّمَ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام فَقَالَ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا أَبَتِ أَسْأَلُ اللَّهَ الَّذِی اصْطَفَاکَ وَ اجْتَبَاکَ وَ هَدَاکَ وَ هَدَی بِکَ أَنْ یُصَلِّیَ عَلَیْکَ فَقَالَ هَارُونُ لِعِیسَی سَمِعْتَ مَا قَالَ قَالَ نَعَمْ فَقَالَ هَارُونُ أَشْهَدُ أَنَّهُ أَبُوهُ حَقّاً(3).
«27»
مل، [کامل الزیارات] عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ زَکَرِیَّا الْمُؤْمِنِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ نَاجِیَةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَلِّمْنِی تَسْلِیماً خَفِیفاً عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ قُلْ أَسْأَلُ اللَّهَ الَّذِی انْتَجَبَکَ وَ اصْطَفَاکَ وَ اخْتَارَکَ وَ هَدَاکَ وَ هَدَی بِکَ أَنْ یُصَلِّیَ عَلَیْکَ صَلَاةً کَثِیرَةً طَیِّبَةً(4).
«28»
مل، [کامل الزیارات] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی وَ ابْنِ یَزِیدَ وَ مُوسَی بْنِ عُمَرَ جَمِیعاً
و پروردگار مسجد الحرام و پروردگار رکن و مقام و پروردگار شهرحرام، پروردگار حل و حرام، پروردگار مشعرالحرام! از جانب من بر روح محمد صلّی الله علیه و آله سلام بفرست.(5)
روایت 25
کامل الزیارات: بزنطی گوید: به امام رضا علیه السلام عرض کردم بر رسول الله صلّی الله علیه و آله در کنار مرقدش چگونه سلام گفته می شود؟ فرمود: سلام بر تو ای رسول خدا، سلام بر تو ای حبیب خدا، سلام بر تو ای برگزیده خدا، سلام بر تو ای امین خدا! گواهی می دهم که تو رسول خدا هستی، گواهی می دهم که تو برای امتت خلوص ورزیدی و در راه خدا جهاد کردی و او را عبادت کردی تا اینکه مرگت فرا رسید پس خداوند تو را به بهترین جزائی که به نبی ای از امتش جزا بخشید جزا دهد. بارخدایا بر محمد و خاندان محمد بهتر از درودی که بر ابراهیم و خاندان ابراهیم فرستادی را بفرست که تو ستوده سزاوار ستایش هستی.(6)
روایت 26
الکافی: حسان از یکی از اصحابمان گوید: در محضر موسی بن جعفر علیه السلام بودم درحالی که هارون خلیفه، عیسی بن جعفر و جعفر بن یحیی در مدینه بودند، بر سر مرقد رسول الله صلّی الله علیه و آله آمدند و هارون به موسی بن جعفر گفت: پیش بیا اما امام امتناع کرد پس هارون پیش آمد و سلام کرد و درگوشه ای ایستاد و عیسی بن جعفر به موسی بن جعفر علیه السلام گفت: جلو بیا اما امام امتناع کرد پس عیسی جلو آمد و سلام کرد و همراه هارون ایستاد و جعفر به موسی بن جعفر علیه السلام گفت: جلو بیا، اما امام ابا ورزید پس جعفر جلو آمد و سلام کرد و همراه هارون ایستاد و موسی بن جعفر علیه السلام جلو آمد و فرمود: سلام برتو ای پدر از خدایی که تو را برگزید و انتخاب کرد و هدایتت نمود و به وسیله تو هدایت کرد می خواهم که برتو درود بفرستد، هارون به عیسی گفت: شنیدی چه گفت؟ عیسی گفت: آری، هارون گفت: گواهی می دهم که پیامبر صلی الله علیه و آله حقیقتاً پدر وی است.(7)
روایت 27
کامل الزیارات: اسحاق بن عمار گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: سلام کوتاهی بر پیامبر صلّی الله علیه و آله به من بیاموز، فرمود: بگو: از خدایی که تو را برگزید، انتخاب کرد و اختیار نمود و هدایتت کرد و به وسیله تو هدایت نمود می خواهم که درود فراوان پاک بر تو بفرستد.(8)
روایت 28
کامل الزیارات: