مشخصات کتاب

نام کتاب: علم مفاهیم شناسی در قرآن سری جدید جلد 99

تحقیق و تالیف : رسول ملکیان اصفهانی - 1400 ش

ناشر دیجیتالی: مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

1- مفسد فی الارض

1- مفسد فی الارض

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - ص - 38 - 28 - 9

9 - کافران ، مفسدان و تبه کاران روی زمین هستند .

کالمفسدین فی الأرض . .. کالفجّار

برداشت یاد شده به خاطر این نکته است که آیه شریفه، در مقام توصیف کسانی است که در آیه قبل از آنان به «الذین کفروا» (کسانی که کفر ورزیدند) یاد شده است.

2- مفسد فی الارض

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 33 - 5

5 - تبهکاران و فسادانگیزان جامعه ایمانی ، محکوم به یکی از حدود چهارگانه ( قتل ، به دار آویختن ، قطع دست و پا و تبعید ) *

انما جزؤا الذین یحاربون اللّه و رسوله و یسعون فی . .. او ینفوا من الارض

کلمه «فی الارض» بیانگر این است که مراد از «فساد»، فساد در جامعه است، نه فسادهای فردی. گفتنی است که در برداشت فوق «فسادگری» عنوانی مستقل از محارب گرفته شده است.

مفسدان

3- {مفسدان}

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 12 - 1

1 - منافقان ، مردمی فسادپیشه و تبهکارند .

ألا إنهم هم المفسدون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 205 - 18

18 - نابودی دین و مردم ، روش منافقان

و اذا تولی . .. و یهلک الحرث و النسل

امام صادق (ع): ان «الحرث» فی هذا الموضع، الدین و «النسل» الناس.

---

مجمع البیان، ج 2، ص 534 ; نورالثقلین، ج 1، ص 204، ح 754 و 755.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 206 - 2،3،8،9،11،12،14

2 - تکبّر ، غرور و سرسختی ، در قبال دعوت به تقوا ، از نشانه های حاکمان ناصالح و مفسد

و اذا تولّی سعی . .. و اذا قیل له اتق اللّه اخذته العزة بالاثم

در صورتی که «تولی»، به معنای پذیرش حکومت باشد.

3 - سرسختی ، غرور و تکبّر برخاسته از گناه ، مانع نصیحت پذیری حاکمان مفسد

و اذا قیل له اتق اللّه اخذته العزة بالاثم

بنابراینکه «بالاثم»، متعلق به «العزّة» باشد.

8 - حاکمان مُفسد ، در حِصار سرسختی ، تکبّر و غرور برخاسته از گناه خویش هستند .

و اذا تولّی . .. اخذته العزة بالاثم

بنابراینکه «تولی»، به معنای پذیرش حکومت باشد و «باء» در «بالاثم»، سببیّه و متعلّق به «العزّة» باشد.

9 - حاکمان مفسد در برابر دعوت به تقوا ، به خاطر سرسختی ، تکبر و غرور ، آلوده به گناه می شوند .

اخذته العزة بالاثم

بنابراینکه «باء» سببیه در «بالإثم»، متعلق به «اخذته» باشد.

11 - هیچ کیفری جز عذاب جهنّم ، نمی تواند حاکمان مفسد ، سرسخت ، متکبّر و مغرور را رام کند .

و اذا تولی سعی . .. فحسبه جهنم

12 - جهنّم ، کیفر حاکمان مفسد ، سرسخت و حق ناپذیر

و اذا تولی سعی . .. فحسبه جهنّم

14 - جهنّم ، اقامتگاه شومی برای متکبّران و مفسدان

اخذته العزّة بالاثم فحسبه جهنّم و لبئس المهاد

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 220 - 12

12 - خداوند ، مفسدان و مصلحان را از یکدیگر بازمی شناسد .

و اللّه یعلم المفسد من المصلح

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 63 - 5،6،8

5 - مفسدان ، در احاطه علمی خداوند

فانّ اللّه علیم بالمفسدین

6 - افساد مستمر نصارا

فانّ اللّه علیم بالمفسدین

مصداق مفسدان در اینجا نصارایند و واژه «مفسدین» با یک مرتبه افساد سازگار نیست بلکه ظهور در استمرار دارد.

8 - علمای نصارای نجران ، مفسد ، مشرک ، مجادله گر ، حق ناپذیر و مورد تهدید خداوند

فمن حاجّک . .. فان تولّوا فانّ اللّه علیم بالمفسدین

در شأن نزول آمده که این آیات درباره علمای نجران نازل شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 64 - 35،36،38

35 - تلاش مستمر یهود برای ایجاد فساد و تباهی در زمین

و یسعون فی الارض فساداً

فعل مضارع «یسعون» حاکی از تلاش پیگیر و مستمر است.

36 - مفسده جویی یهود ، برخاسته از طغیان گری و کفرورزی آنان *

طغیناً و کفراً . .. و یسعون فی الارض فساداً

38 - مفسده جویی یهود ، عامل محرومیت آنان از محبت خداوند

و یسعون فی الارض فساداً و اللّه لایحب المفسدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 86 - 14

14 - سد کنندگان راه خدا و ترسیم کنندگان چهره ای ناپسند از دین ، مردمی فسادگر و در خطر گرفتاری به سرنوشتی شوم هستند .

تصدون عن سبیل اللّه من ءامن به و تبغونها عوجاً . .. و أنظروا کیف کان عقبة المفسد

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 103 - 11،14

11 - فرعون و بزرگان دربارش ، مردمی فسادانگیز بودند .

إلی فرعون و ملإیه . .. فانظر کیف کان عقبة المفسدین

14 - تکذیب کنندگان آیات الهی و منکران رسالت انبیا ، از مفسدان و در معرض فرجامی شوم هستند .

فظلموا بها فانظر کیف کان عقبة المفسدین

به کارگیری عنوان «مفسدین» برای فرعون و اشرافیان دربارش می تواند به این سبب باشد که آنان آیات الهی را تکذیب کردند و رسالت موسی(ع) را نپذیرفتند. همچنین می تواند برای تبیین ریشه تکذیب آیات الهی و انکار رسالت از سوی آنان باشد. برداشت فوق بر اساس احتمال اول است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 40 - 6،8

6 - کسانی که به آسمانی بودن قرآن باور دارند و در عین حال آن را تکذیب می کنند ، مفسد هستند .

و منهم من یؤمن به . .. و ربک أعلم بالمفسدین

برداشت بالا مبتنی بر این است که ضمیر «هم» به تکذیب کنندگان برگردد و مراد از «المفسدین» دسته اول (من یؤمن به) باشد.

8 - کسانی که قرآن را تکذیب می کنند ، مردمی مفسد هستند .

و منهم من یؤمن به و منهم من لا یؤمن به و ربک أعلم بالمفسدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 81 - 6،7،8،11

6 - موسی ( ع ) ، با خطاب به ساحران ، آنان را گروهی مفسد و مقابله آنان با خود را عملی فسادانگیز خواند .

قال موسی ما جئتم به السحر . .. إن اللّه لایصلح عمل المفسدین

7 - موسی ( ع ) ، فرعون و اطرافیانش را گروهی مفسد و توطئه های آنان را محکوم به شکست دانست .

إن اللّه لایصلح عمل المفسدین

8 - مقابله با پیامبران ، عملی فسادانگیز است و مقابله کنندگان مردمی مفسدند .

قال موسی ما جئتم به السحر . .. إن اللّه لایصلح عمل المفسدین

11 - سحر ، عامل فساد است و ساحران اهل فسادند .

ما جئتم به السحر . .. إن اللّه لایصلح عمل المفسدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 82 - 5،7،8

5 - حق ستیزان ، مردمی تبهکار و مجرمند .

و یحق اللّه الحق بکلمته و لو کره المجرمون

7 - فرعون و اطرافیان وی ، مردمانی تبهکار و مجرم بودند .

فرعون و ملإیه . .. و کانوا قوماً مجرمین ... و یحق اللّه الحق بکلمته و لو کره الم

8 - مخالفان راه انبیا ، مردمانی مجرم و تبهکارند .

و یحق اللّه الحق بکلمته و لو کره المجرمون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 91 - 5،8

5 - فرعون ، مفسدی بود که تا لحظه مرگ ، دست از فسادانگیزی برنداشت .

ءالئن . .. و کنت من المفسدین

8 - از امام صادق ( ع ) روایت شده است که فرمود : « . . . قال [ جبرئیل ] یا محمد لما أغرق اللّه فرعون « قال آمنت أنه لا اله إلا الذی آمنت به بنواسرائیل و أنا من المسلمین » فأخذت حمأة فوضعت ها فی فیه ثم قلت له : « آلئن و قد عصیت قبل و کنت من المفسدین » و عملت ذلک من غیر أمر اللّه خفت أن تلحقه الرحمة من اللّه عز و جل و یعذبنی اللّه علی ما فعلت فلما کان الآن و أمرنی اللّه عزّ و جل أن اؤدی إلیک ما قلته أنا لفرعون امنت و علمت أن ذلک کان للّه تعالی رضاً . . . ;

. .. جبرئیل گفت: ای محمد! هنگامی که خدا فرعون را غرق کرد، فرعون گفت: ایمان آوردم که خدایی نیست به جز خدایی که بنی اسرائیل به او ایمان دارند و من از تسلیم شدگانم. پس من قطعه ای از لجن برداشتم و در دهان او گذاشتم و گفتم اکنون؟! در حالی که قبلا عصیان کردی و از مفسدان بودی. و این کار را بدون فرمان خدا انجام دادم ; ترسیدم رحمت خدا به او برسد و خدا مرا برای این کار عذاب کند. پس چون این لحظه فرارسید و خداوند فرمان داد آنچه را من به فرعون گفتم به شما برسانم، ایمن شدم و دانستم که آن کار مورد رضای خدا بوده است».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 46 - 1

1- فرزند ناخلف حضرت نوح ، انسانی ناصالح و فسادپیشه بود .

إنه عمل غیر صلح

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 12 - 5

5- کافران مکه ، مردمانی مجرم و تبهکار بودند .

ربما یودّ الذین کفروا . .. کذلک نسلکه فی قلوب المجرمین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 88 - 3

3- جلوگیری از رواج دین الهی ، فسادانگیزی است و سد کنندگان راه خدا مفسدند .

الذین کفروا و صدّوا عن سبیل الله . .. بما کانوا یفسدون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 78 - 14

14 - زراندوزان قارون صفت ، عناصری مجرم و تبه کاراند .

قال إنّما أُوتیته علی علم عندی. .. و لایسئل عن ذنوبهم المجرمون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 30 - 7

7 - قوم لوط ، مردمی مفسد بودند .

علی القوم المفسدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 36 - 12

12 - مردم مدین ، رویکردی تبهکارانه و فسادبرانگیز داشته اند .

و لاتعثوا فی الأرض مفسدین

ذکر نهی «لاتعثوا» در نخستین دعوت شعیب(ع) و به همراه دعوت به توحید و آخرت، احتمال دارد به خاطر این بوده است که آنان، مفسد بوده اند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 10 - 3

3 - خداوند ، به راه خیر و شرّ و رهروان هر یک ، آگاه است .

و هدینه النجدین

اسناد هدایت به خداوند در «هدینا» - با توجّه به «أیحسب أن لم یره أحد» در آیات پیشین - بیانگر آن است که چون خداوند راه خیر و شرّ را به دیگران شناسانده است; پس خود به آن آگاه است و رهروان آنان بر او مشتبه نمی شوند تا مدعیان حقیقیِ انفاق را، از غیر آنهاتشخیص ندهد.

4- آثار اطاعت از مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 142 - 23

23 - پیروی از راه و رسم مفسدان و اندیشه های آنان ، مانع اصلاح جامعه است .

و أصلح و لا تتبع سبیل المفسدین

5- آثار قیاس صالحان با مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - ص - 38 - 28 - 2

2 - برابر دانستن صالحان با مفسدان و تقواپیشگان با تبه کاران ، به معنای باطل و بی هدف شمردن جهان آفرینش است .

و ما خلقنا السماء . .. بطلاً... أم نجعل الذین ءامنوا و عملوا الصلحت کالمفسدین

6- آثار هلاکت مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 59 - 2

2 - هلاک شرک پیشگان مفسد و نجات مؤمنان به اراده الهی و در سایه تلاش های پیامبران ، شایان سپاس گزاری به درگاه خدا و فرستادن درود و سلام بر فرستادگان او

قل الحمد للّه و سلم علی عباده الذین اصطفی

رهنمود الهی به حمد و ستایش برای او و فرستادن درود و سلام بر بندگان برگزیده اش (پیامبران)، در پی یادآوری مکرر نجات مؤمنان و هلاکت کافران، مطلب یاد شده را افاده می کند.

7- اجتناب از اطاعت مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 152 - 3

3 - لازمه تقوای الهی و پیروی از انبیا ، پرهیز از اطاعت مفسدان است .

فاتّقوا اللّه و أطیعون . و لاتطیعوا أمر المسرفین . الذین یفسدون فی الأرض

8- احکام مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 33 - 5

5 - تبهکاران و فسادانگیزان جامعه ایمانی ، محکوم به یکی از حدود چهارگانه ( قتل ، به دار آویختن ، قطع دست و پا و تبعید ) *

انما جزؤا الذین یحاربون اللّه و رسوله و یسعون فی . .. او ینفوا من الارض

کلمه «فی الارض» بیانگر این است که مراد از «فساد»، فساد در جامعه است، نه فسادهای فردی. گفتنی است که در برداشت فوق «فسادگری» عنوانی مستقل از محارب گرفته شده است.

9- ارزش جان مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 32 - 10

10 - خون و جان قاتلان نابحق و مفسدان در زمین ، فاقد ارزش و احترام

من قتل نفساً بغیر نفس او فساد فی الارض

«باء» در «بغیر نفس» برای مقابله است. بنابراین مفهوم جمله شرطیه «من قتل نفساً ...» این است که قتل نفس آنگاه که در

مقابل کشتن کسی (قصاص) و یا در مقابل فسادانگیزی باشد، کیفر ندارد.

10- اسارت مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 61 - 10

10 - ادامه دهندگان به فساد در جامعه را می توان بازداشت کرده و به اسارت در آورد .

لئن لم ینته المنفقون . .. أینما ثقفوا أُخذوا

11- اعدام مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 32 - 11،12

11 - حکم قصاص نفس و قانون اعدام مفسدان ، از احکام الهی در آیین بنی اسرائیل

انه من قتل نفساً بغیر نفس او فساد فی الارض

12 - فسادانگیزی در زمین ، موجب مجازات اعدام

من قتل نفساً بغیر نفس او فساد فی الارض

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 33 - 5،22،23

5 - تبهکاران و فسادانگیزان جامعه ایمانی ، محکوم به یکی از حدود چهارگانه ( قتل ، به دار آویختن ، قطع دست و پا و تبعید ) *

انما جزؤا الذین یحاربون اللّه و رسوله و یسعون فی . .. او ینفوا من الارض

کلمه «فی الارض» بیانگر این است که مراد از «فساد»، فساد در جامعه است، نه فسادهای فردی. گفتنی است که در برداشت فوق «فسادگری» عنوانی مستقل از محارب گرفته شده است.

22 - اعدام ، مجازات محارب فسادگر در زمین در صورت ارتکاب قتل

انما جزؤا الذین یحاربون اللّه . .. ان یقتلوا

از امام رضا(ع) درباره آیه فوق روایت شده: اذا حارب اللّه و رسوله و سعی فی الارض فساداً فقتل قتل به . .. .

---

کافی، ج 7، ص 247، ح 8; نورالثقلین، ج 1، ص 623، ح 165.

23 - اعدام و بدار آویختن ، مجازات محارب فسادگر در زمین در صورت ارتکاب قتل و غارت

انما جزؤا الذین یحاربون اللّه . .. او یصلبوا

از امام رضا(ع) درباره آیه فوق روایت شده: اذا حارب اللّه و رسوله و سعی فی الارض فساداً . .. و ان قتل و اخذ المال قتل و صلب ... .

---

کافی، ج 7، ص 247، ح 8; نورالثقلین، ج 1، ص 623، ح 165.

12- اعراض از مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 142 - 17،20

17 - پرهیز از پیروی از نظریات و روش های مفسدان ، وظیفه ای تعیین شده از سوی موسی برای خلیفه اش هارون

و لا تتبع سبیل المفسدین

20 - اصلاح امور اجتماعی مردم و پرهیز از پیروی از افکار مفسدان ، از وظایف مهم انبیا و رهبران الهی است .

و أصلح و لا تتبع سبیل المفسدین

13- افزون طلبی مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - قمر - 54 - 37 - 2

2 - روح آلوده و فسادگر ، افزون طلب و اشباع ناپذیر است . *

و لقد رودوه عن ضیفه

با این که تمامی قوم لوط، مبتلا به فساد اخلاق بودند و برای انجام اعمال زشت و انحراف جنسی خویش، محدودیتی نداشتند; با این حال چشم از میهمانی تازه وارد بر پیامبری که همواره در ستیز با ایشان بود، برنداشتند.

14- افشای مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 33 - 13

13 - ضرورت رسوا ساختن محاربان و فسادگران در جامعه

ذلک لهم خزی فی الدنیا

جمله «ذلک لهم خزی» می رساند که ضرورت رسوا ساختن محاربان و مفسدان، مفروض گرفته شده و اجرای حد، وسیله ای برای رسوا کردن آنان است.

15- اهمیت سرکوبی مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 5 - 10

10- سرکوبی برتری طلبان و فسادانگیزان ، حتی با توسل به زور و سلب امنیت از آنان ، امری لازم و بایسته است .

بعثنا علیکم عبادًا لنا أُولی بأس شدید فجاسوا خلل الدیار

از اینکه خداوند فرموده است: «برای سرکوبی فسادگران بنی اسرائیل نیروهای قدرتمندی گسیل می کنیم» استفاده می شود که افساد، امری منفور و سرکوبی آن، کاری پسندیده و مطلوب است.

16- اهمیت شناسایی مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 73 - 5

5- رهبران جامعه باید احراز کنند که بیگانگان وارد شده به قلمرو حکومتی آنان ، خرابکار و فسادگر نیستند .

تالله لقد علمتم ما جئنا لنفسد فی الأرض و ما کنا سرقین

17- اهمیت مبارزه با مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 80 - 5

5- لزوم مبارزه با مفسدان و تبه کاران

لو أن لی بکم قوّة

18- برخورد با مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 60 - 14

14 - تنها در صورت اقدام عملی افسادگران ، باید با آنها برخورد عملی کرد .

لئن لم ینته المنفقون و الذین فی قلوبهم مرض و المرجفون فی المدینة لنغرینّک بهم

19- بی لیاقتی مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 142 - 22

22 - مفسدان شایسته حکومت بر مردم نیستند .

و لا تتبع سبیل المفسدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 152 - 2

2 - اسراف گران و فسادانگیزان ، فاقد صلاحیت رهبری و فرماندهی

و لاتطیعوا أمر المسرفین . الذین یفسدون فی الأرض

20- بینش مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 153 - 4

4 - پایبندی عمیق به ارزش ها ، ساده لوحی و حماقت در نظر جامعه فاسد و منحرف

إذ قال لهم أخوهم صلح ألاتتّقون . .. قالواإنّما أنت من المسحّرین

نسبت دادن جنون به صالح پیامبر می تواند صرفًا به دلیل ادعای رسالت از سوی وی نباشد بلکه بخاطر نصایح و اصرار وی بر رعایت تقوا و پایبندی به ارزش های الهی باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 185 - 5

5 - پایبندی عمیق به ارزش ها ، در نظر جامعه فاسد و منحرف ، ساده لوحی و حماقت است .

إذ قال لهم شعیب ألاتتّقون . .. قالواإنّما أنت من المسحّرین

نسبت دادن جنون به شعیب(ع) می تواند صرفًا به دلیل ادعای رسالت نباشد; بلکه به خاطر اندرزها و اصرار وی بر رعایت تقوا و پایبندی به ارزش های الهی باشد.

21- تبعید مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 33 - 5

5 - تبهکاران و فسادانگیزان جامعه ایمانی ، محکوم به یکی از حدود چهارگانه ( قتل ، به دار آویختن ، قطع دست و پا و تبعید ) *

انما جزؤا الذین یحاربون اللّه و رسوله و یسعون فی . .. او ینفوا من الارض

کلمه «فی الارض» بیانگر این است که مراد از «فساد»، فساد در جامعه است، نه فسادهای فردی. گفتنی است که در برداشت فوق «فسادگری» عنوانی مستقل از محارب گرفته شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 34 - 5

5 - محاربان و فسادگران در صورتی که به تبعید محکوم شوند ، همواره باید در تبعید بسر برند .

او ینفوا من الارض . .. الا الذین تابوا من قبل ان تقدروا علیهم

ظاهر استثناء (الا الذین . ..) این است که به تمامی فرازهای آیه پیش مربوط می باشد. بنابراین حکم تبعیدی که پس از دستگیری صادر شود، هرگز الغا نخواهد شد، گر چه شخص تبعیدی توبه کند.

22- تحقیق تاریخ مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 84 - 4

4 - ضرورت بررسی تحلیلی سرنوشت شوم مجرمان و تبهکاران تاریخ

فانظر کیف کان عقبة المجرمین

فعل «انظر» که به معنای «دقت کن» است، دلالت بر بررسی دقیق و تحلیلی دارد.

23- تشکل مفسدان قوم ثمود

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 48 - 3

3 - فسادگران مخالف صالح ، سازمان یافته در نُه گروه

و کان فی المدینة تسعة رهط یفسدون فی الأرض

24- تعقل در فرجام مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 51 - 1

1 - خداوند ، خواهان اندیشیدن انسان در فرجام فسادگران گذشته تاریخ

فانظر کیف کان عقبة مکرهم

25- توبه مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 34 - 1،2،7

1 - سقوط حدود چهارگانه ( قتل ، به دار آویختن ، قطع دست و پا و تبعید ) از محاربان و فسادانگیزانی که پیش از دستگیری توبه

کنند .

انما جزؤا الذین یحاربون . .. الا الذین تابوا من قبل ان تقدروا علیهم

2 - محاربان مفسد در صورتی که پیش از دستگیری توبه کنند ، به عذاب آخرت گرفتار نخواهند شد .

و لهم فی الاخرة عذاب عظیم. الا الذین تابوا من قبل ان تقدروا علیهم

7 - راه توبه برای همه بندگان ، حتی محاربان و مفسدان ، باز است .

الا الذین تابوا من قبل ان تقدروا علیهم

26- توطئه مفسدان بنی اسرائیل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 142 - 19

19 - موسی ( ع ) نگران توطئه مفسدان بنی اسرائیل در غیاب خویش

و لا تتبع سبیل المفسدین

27- تهدید مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 220 - 13،15

13 - تهدید خداوند ، نسبت به فسادگران در امور ایتام

قل اصلاح لهم خیر . .. و اللّه یعلم المفسد من المصلح

15 - تهدید مصلح نما های مفسد و بشارت به مصلحان واقعی ، از جانب خدا

و اللّه یعلم المفسد من المصلح

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 63 - 3

3 - تهدید خداوند نسبت به مفسدان

فانّ اللّه علیم بالمفسدین

28- جداسازی مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 97 - 5

5- جوامع شرور و غیرقابل اصلاح را ، باید در پشت سد های دفاعی محصور ساخت .

فمااسطوا أن یظهروه و مااستطعوا له نقبًا

ذوالقرنین، با آن که از شرق و غرب کشور خویش بازدید کرد، ولی به دیار یأجوج و مأجوج سفر نکرد و در متحول ساختن آنان به جامعه ای سالم، گامی برنداشت. دلیل این رفتار، می تواند ناامیدی او از اصلاح آن قبایل باشد. به همین جهت، ارتباط آنان را با جوامع دیگر قطع کرد تا دیگران از فسادگری آنان در امان باشند.

29- جهاد با مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 40 - 1

1 - اهل ایمان باید با باور به یاری خداوند و سرپرستی او ، به جهاد با کافران فتنه انگیز بپردازند .

و إن تولوا فاعلموا أن اللّه مولیکم نعم المولی و نعم النصیر

متعلق «تولوا» دست برداشتن از فتنه انگیزی است ; یعنی «إن تولوا عن الانتهاء فلم یترکوا الفتنة». و جواب شرط، به قرینه آیه قبل، جمله ای همانند «فقاتلوهم» است.

30- حتمیت شکست مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 81 - 12

12 - شکست نهایی در جنگ بین حق و باطل ، سرنوشت محتوم حق ستیزان و باطل مداران مفسد است .

إن اللّه سیبطله إن اللّه لایصلح عمل المفسدین

31- حد مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 33 - 5

5 - تبهکاران و فسادانگیزان جامعه ایمانی ، محکوم به یکی از حدود چهارگانه ( قتل ، به دار آویختن ، قطع دست و پا و تبعید ) *

انما جزؤا الذین یحاربون اللّه و رسوله و یسعون فی . .. او ینفوا من الارض

کلمه «فی الارض» بیانگر این است که مراد از «فساد»، فساد در جامعه است، نه فسادهای فردی. گفتنی است که در برداشت فوق «فسادگری» عنوانی مستقل از محارب گرفته شده است.

32- حق ناپذیری مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 23 - 6

6- بیماردلان گریزان از جهاد و فسادانگیز و قطع کننده رحم ، مردمی کر و کور در برابر حق

أولئک الذین . .. فأصمّهم و أعمی أبصرهم

33- خباثت مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 58 - 9

9 - متجاوزان و فسادگران ، مانند سرزمین خبیث کم بهره از فیض الهی و انسانهایی بی ثمرند .

إنه لایحب المعتدین. و لاتفسدوا ... و الذی خبث

34- ذلت مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 8 - 11

11- ذلّت و شکست ، مجازات دنیوی فسادانگیزان و عذاب حهنّم ، کیفر اخروی آنان است .

لتفسدنّ فی الأرض . .. و إن عدتم عدنا و جعلنا جهنّم للکفرین حصیرًا

35- روحیه مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 103 - 16

16 - فسادگران دارای زمینه هایی برای تکذیب آیات الهی و انکار رسالت پیامبران

فظلموا بها فانظر کیف کان عقبة المفسدین

36- زمینه عذاب مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 14 - 5

5 - طغیان کنندگان فسادگر ، در معرض افتادن به کمین خداوند و گرفتاری ناگهانی به عذاب های الهی

الذین طغوا . .. الفساد ... إنّ ربّک لبالمرصاد

37- زوال قدرت مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 14 - 6

6 - اضمحلال شکوه و شوکتِ مفسدان جاه طلب تاریخ ، شایان عبرت و درس آموزی

کیف کان عقبة المفسدین

38- سلب مصونیت از مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 60 - 8

8 - ادامه اعمال خلاف ، از سوی مفسدان در جامعه دینی ، باعث سلب مصونیت از آنان می شود .

لئن لم ینته المنفقون والذین فی قلوبهم مرض و المرجفون فی المدینة لنغرینّک بهم

39- شکست مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 8 - 11

11- ذلّت و شکست ، مجازات دنیوی فسادانگیزان و عذاب حهنّم ، کیفر اخروی آنان است .

لتفسدنّ فی الأرض . .. و إن عدتم عدنا و جعلنا جهنّم للکفرین حصیرًا

40- صفات مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - قمر - 54 - 37 - 2

2 - روح آلوده و فسادگر ، افزون طلب و اشباع ناپذیر است . *

و لقد رودوه عن ضیفه

با این که تمامی قوم لوط، مبتلا به فساد اخلاق بودند و برای انجام اعمال زشت و انحراف جنسی خویش، محدودیتی نداشتند; با این حال چشم از میهمانی تازه وارد بر پیامبری که همواره در ستیز با ایشان بود، برنداشتند.

41- ظلم مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 193 - 7

7 - کافران محارب ، فتنه انگیزان و بازدارندگان از گسترش و حاکمیت دین الهی ، ظالم هستند .

فلا عدون إلا علی الظلمین

42- عبرت از فرجام مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 86 - 12،13،15،16

12 - شعیب ، مردم خویش را به مطالعه و بررسی فرجام شوم فسادگران تاریخ فراخواند .

و أنظروا کیف کان عقبة المفسدین

13 - شعیب ، کافران قوم خویش را به گرفتار آمدن به فرجامی همانند سرنوشت فسادگران پیشین تهدید کرد .

و أنظروا کیف کان عقبة المفسدین

15 - لزوم بررسی و تحلیل فرجام شوم و عبرت آموز فسادگران تاریخ

و أنظروا کیف کان عقبة المفسدین

16 - ترغیب مردم به عبرت گرفتن از فرجام شوم فسادگران تاریخ ، از وظایف مبلغان دین

قال . .. و أنظروا کیف کان عقبة المفسدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 14 - 6

6 - اضمحلال شکوه و شوکتِ مفسدان جاه طلب تاریخ ، شایان عبرت و درس آموزی

کیف کان عقبة المفسدین

43- عذاب دنیوی مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 84 - 6

6 - مجرمان و تبهکاران در خطر گرفتاری به عذاب های دنیوی و سرنوشتی شوم

فانظر کیف کان عقبة المجرمین

44- عذاب مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 59 - 8

8- عذاب استیصال هر قومی تنها شامل مجرمان و تبهکاران آن قوم می شود و نه پاکان و بی گناهانشان .

إنا أُرسلنا إلی قوم مجرمین . إلاّ ءال لوط إنا لمنجّوهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 13 - 3

3 - عذاب طغیان گرانِ مفسد ، جلوه ربوبیت خداوند و در راستای پیشبرد راه پیامبران است .

ربّک

45- علم خدا به مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 40 - 9

9 - خداوند ، بهتر و بیشتر از هر کس ، به حال مفسدان روی زمین آگاه است .

و ربک أعلم بالمفسدین

46- فرجام امداد به مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 103 - 9

9- تأیید ، همراهی و تقویت عناصر فاسد و حاکمیت های ظالم ، دارای فرجامی هلاکت بار و مشترک با آنها

فأغرقنه و من معه جمیعًا

47- فرجام شوم مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 25 - 12

12- آنان که در زمین فساد می کنند ، به سرایی شوم ( دوزخ ) گرفتار خواهند شد .

و الذین . .. یفسدون فی الأرض ... لهم سوء الدار

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 14 - 10

10 - مفسدان ، دارای فرجامی شوم

فانظر کیف کان عقبة المفسدین

48- فرجام مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 84 - 6

6 - مجرمان و تبهکاران در خطر گرفتاری به عذاب های دنیوی و سرنوشتی شوم

فانظر کیف کان عقبة المجرمین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 86 - 14

14 - سد کنندگان راه خدا و ترسیم کنندگان چهره ای ناپسند از دین ، مردمی فسادگر و در خطر گرفتاری به سرنوشتی شوم هستند .

تصدون عن سبیل اللّه من ءامن به و تبغونها عوجاً . .. و أنظروا کیف کان عقبة المفسد

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 103 - 12،13

12 - فسادگران در معرض گرفتار آمدن به سرنوشتی شوم

فانظر کیف کان عقبة المفسدین

13 - ضرورت بررسی و دقت در فرجام شوم فسادگران و تکذیب کنندگان آیات الهی و رسالت پیامبران

فظلموا بها فانظر کیف کان عقبة المفسدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 81 - 9

9 - خداوند ، اجازه نمی دهد دستاورد اهل فساد ، فرجامی شایسته بگیرد .

إن اللّه لایصلح عمل المفسدین

49- فرجام مفسدان قوم لوط

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 84 - 3

3 - سرنوشت شوم قوم تبهکار لوط ، سرنوشتی عبرت آموز و شایان بررسی دقیق

فانظر کیف کان عقبة المجرمین

50- فسق مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 27 - 8

8 - آنان که در زمین فسادانگیز هستند ، فاسقند .

إلا الفسقین. الذین ... یفسدون فی الأرض

51- قبول توبه مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 34 - 13،15

13 - خداوند پذیرای توبه بندگان ، حتی محاربان و فسادگران

الا الذین تابوا . .. فاعلموا إنّ اللّه غفور رحیم

15 - سقوط حد از محاربان مفسد در صورت توبه ، پرتویی از رحمت و مغفرت الهی است .

الا الذین تابوا . .. فاعلموا إنّ اللّه غفور رحیم

52- قتل مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 61 - 7،9

7 - ادامه دهندگان به فساد در جامعه ، با آزار و اذیت زنان مؤمن ، هیچ محل امنی ندارند و باید به قتل برسند .

لئن لم ینته المنفقون و . .. لنغرینّک بهم ... ملعونین أینما ثقفوا أُخذوا و قتّلو

«أیْنَ» مفید عموم است و شامل همه جا می شود و از آن، جایی استثنا نشده است.

9 - بر آحاد جامعه اسلامی ، روا و جایز است که ادامه دهندگان به فساد را پس از فرمان حاکم اسلامی ، با رعایت مراحل و شرایط ، به قتل برسانند .

لئن لم ینته المنفقون . .. أینما ثقفوا أُخذوا و قتّلوا تقتیلاً

در آیه پیش وقتی سخن از تهدید منافقان و بیماردلان و. .. به میان آمد، خداوند فرمود: «اگر آنان، ادامه بدهند پیامبر(صلی الله علیه و آله) را بر آنها چنان مسلط خواهد کرد که ادامه زندگی برای شان ممکن نباشد» و در این آیه، فعل های «أُخذوا» و «قتّلوا» را مجهول آورده و برای انجام دادن وظیفه یاد شده، کسی را معرفی نکرده است. به نظر می رسد، با توجه به مهدورالدم اعلام شدن گروه های یاد شده، در آیه، به مسلمانان اجازه می دهد که آن افراد را به قتل برسانند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 62 - 1

1 - کشتن فسادگران در جامعه ، سنّت جاری خداوندی در میان امت های پیشین بود .

و قتّلوا تقتیلاً . سنّة اللّه فی الذین خلوا من قبل

53- قرآن و مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 27 - 9

9 - قرآن کسانی را به گمراهی می کشاند که : عهد های الهی را نقض کنند ، پیوندهایی که خداوند به برقراری آنها فرمان داده بگسلند و در زمین به فسادگری بپردازند .

و ما یضل به إلا الفسقین. الذین ... یفسدون فی الأرض

54- قصاص مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 32 - 11

11 - حکم قصاص نفس و قانون اعدام مفسدان ، از احکام الهی در آیین بنی اسرائیل

انه من قتل نفساً بغیر نفس او فساد فی الارض

55- قیاس صالحان با مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - ص - 38 - 28 - 4،5

4 - مؤمنان نیکوکار در نگاه نظام ارزشی خدا با مفسدان برابر نیستند ، بلکه آنان برترند .

أم نجعل الذین ءامنوا و عملوا الصلحت کالمفسدین فی الأرض

5 - یکسان نبودن صالحان با مفسدان و تقواپیشگان با تبه کاران ، امری بدیهی در نگاه عقل و منطق

أم نجعل الذین ءامنوا و عملوا الصلحت . .. کالفجّار

برداشت یاد شده از استفهام انکاری مستفاد از جمله «أم نجعل. ..» به دست می آید.

56- قیاس مؤمنان با مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - ص - 38 - 28 - 4

4 - مؤمنان نیکوکار در نگاه نظام ارزشی خدا با مفسدان برابر نیستند ، بلکه آنان برترند .

أم نجعل الذین ءامنوا و عملوا الصلحت کالمفسدین فی الأرض

57- کری مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 23 - 6

6- بیماردلان گریزان از جهاد و فسادانگیز و قطع کننده رحم ، مردمی کر و کور در برابر حق

أولئک الذین . .. فأصمّهم و أعمی أبصرهم

58- کفر مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 8 - 12

12- فسادانگیزان سرکش ، کافرند .

لتفسدنّ فی الأرض . .. و إن عدتم عدنا و جعلنا جهنّم للکفرین حصیرًا

59- کوری مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 23 - 6

6- بیماردلان گریزان از جهاد و فسادانگیز و قطع کننده رحم ، مردمی کر و کور در برابر حق

أولئک الذین . .. فأصمّهم و أعمی أبصرهم

60- کیفر اخروی مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 33 - 16

16 - مجازات دنیوی محاربان و فسادانگیزان در مقایسه با مجازات اخروی آنان ، بسی اندک و ناچیز است .

ذلک لهم خزی فی الدنیا و لهم فی الاخرة عذاب عظیم

تصریح به بزرگی عذاب محاربان در آخرت در مقابل کیفر دنیوی آنان، گویای برداشت فوق است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 8 - 11

11- ذلّت و شکست ، مجازات دنیوی فسادانگیزان و عذاب حهنّم ، کیفر اخروی آنان است .

لتفسدنّ فی الأرض . .. و إن عدتم عدنا و جعلنا جهنّم للکفرین حصیرًا

61- کیفر دنیوی مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 33 - 16

16 - مجازات دنیوی محاربان و فسادانگیزان در مقایسه با مجازات اخروی آنان ، بسی اندک و ناچیز است .

ذلک لهم خزی فی الدنیا و لهم فی الاخرة عذاب عظیم

تصریح به بزرگی عذاب محاربان در آخرت در مقابل کیفر دنیوی آنان، گویای برداشت فوق است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 8 - 11

11- ذلّت و شکست ، مجازات دنیوی فسادانگیزان و عذاب حهنّم ، کیفر اخروی آنان است .

لتفسدنّ فی الأرض . .. و إن عدتم عدنا و جعلنا جهنّم للکفرین حصیرًا

62- کیفر مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 33 - 5،7،12،14،23،24

5 - تبهکاران و فسادانگیزان جامعه ایمانی ، محکوم به یکی از حدود چهارگانه ( قتل ، به دار آویختن ، قطع دست و پا و تبعید ) *

انما جزؤا الذین یحاربون اللّه و رسوله و یسعون فی . .. او ینفوا من الارض

کلمه «فی الارض» بیانگر این است که مراد از «فساد»، فساد در جامعه است، نه فسادهای فردی. گفتنی است که در برداشت فوق «فسادگری» عنوانی مستقل از محارب گرفته شده است.

7 - ضرورت اعمال حتمی کیفر محاربان و مفسدان و پرهیز از کوتاهی در اجرای حدود الهی بر ایشان

انما جزؤا الذین . .. ان یقتلوا او یصلبوا او تقطع ایدیهم و ارجلهم

فعل «یقتلوا» و «یصلبوا» و «تقطع» از باب تفعیل است و دلالت بر تأکید اجرای حدود یاد شده دارد.

12 - کیفر های ویژه محاربان مفسد ، کیفرهایی خوار کننده و ذلت آور

ذلک لهم خزی فی الدنیا

14 - ضرورت برگزیدن شیوه ای ذلت آفرین و اهانت آمیز در اجرای حد بر محارب مفسد

ذلک لهم خزی فی الدنیا

«لهم خزی» می تواند ارشاد به چگونگی اجرای حد محاربان باشد. یعنی به گونه ای حدود الهی را بر آنان جاری کنید که به خواری آنان منجر گردد.

23 - اعدام و بدار آویختن ، مجازات محارب فسادگر در زمین در صورت ارتکاب قتل و غارت

انما جزؤا الذین یحاربون اللّه . .. او یصلبوا

از امام رضا(ع) درباره آیه فوق روایت شده: اذا حارب اللّه و رسوله و سعی فی الارض فساداً . .. و ان قتل و اخذ المال قتل و صلب ... .

---

کافی، ج 7، ص 247، ح 8; نورالثقلین، ج 1، ص 623، ح 165.

24 - قطع یک دست و یک پا از جهت مخالف ، مجازات محارب فسادگر در زمین ، در صورت غارت نمودن اموال بدون ارتکاب قتل

انما جزؤا الذین یحاربون اللّه . .. او تقطع ایدیهم و ارجلهم من خلف

از امام رضا(ع) درباره آیه فوق روایت شده: اذا حارب اللّه و رسوله و سعی فی الارض فساداً . .. و ان اخذ المال و لم یقتل قطعت یده و رجله من خلاف ... .

---

کافی، ج 7، ص 247، ح 8; نورالثقلین، ج 1، ص 623، ح 165.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 34 - 4

4 - مردم ، فاقد هرگونه حقی در ثبوت و یا سقوط حد محاربان و مفسدان

الا الذین تابوا

خداوند حد محارب مفسد را در صورت توبه او ساقط کرده است و سقوط آن را مشروط به چیزی، مانند اعلام رضایت صاحبان حق، قرار نداده است. بنابراین در اثبات و نفی این حد، برای مردم حقی وجود ندارد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 8 - 9

9- مجازات و کیفر فسادانگیزان ، از سنت های تخلف ناپذیر الهی است .

و إن عدتم عدنا و جعلنا جهنّم للکفرین حصیرًا

63- کیفر همکاری با مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 103 - 9

9- تأیید ، همراهی و تقویت عناصر فاسد و حاکمیت های ظالم ، دارای فرجامی هلاکت بار و مشترک با آنها

فأغرقنه و من معه جمیعًا

64- لعن بر مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 23 - 3

3- جواز لعن و نفرین حق گریزانِ فسادانگیز و فاقد عواطف انسانی

أولئک الذین لعنهم اللّه

اعلام خداوند به ملعون بودن حق گریزان، نشانگر آن است که لعن آن گروه، مورد رضای الهی و هماهنگ با اراده او است.

65- لعن برمفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 25 - 9

9- فسادگران در زمین به لعنت خداوند و دوری از رحمت او گرفتار خواهند شد .

و الذین . .. یفسدون فی الأرض أُولئک لهم اللعنة

66- مبارزه با مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 193 - 2،8

2 - لزوم مبارزه با فتنه و فتنه انگیزان

و قتلوهم حتی لاتکون فتنة

8 - تنها باید با ظالمان ( کافران محارب و فتنه انگیزان و مانعان از گسترش و حاکمیت دین ) مبارزه کرد .

فلا عدون إلا علی الظلمین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 33 - 11

11 - ضرورت پاسداری از امنیت و سلامت جامعه ایمانی با سرکوب آشوبگران و فسادانگیزان

انما جزؤا الذین یحاربون اللّه و رسوله و یسعون فی الارض فساداً ان یقتلوا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 142 - 21

21 - مبارزه با فساد و به انزوا کشاندن مفسدان ، از برنامه های اساسی پیامبران بود .

و لا تتبع سبیل المفسدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 39 - 2

2 - لزوم مبارزه با فتنه و فتنه انگیزان

و قتلوهم حتی لاتکون فتنة

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 80 - 2،6

2- آرزوی لوط ( ع ) به داشتن نیرویی برای مقابله با تبه کاران و دفاع از مهمانان خویش در برابر آنان

قال لو أن لی بکم قوّة

«لو» در جمله فوق ، حرف تمنّا و به معنای لیت (ای کاش) است.

6- آرزوی برخوردار بودن از نیرو و امکانات برای مبارزه با تباهی ها و تبه کاران ، آرزویی روا و پسندیده است .

لو أن لی بکم قوّة أو ءاوی إلی رکن شدید

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 30 - 6

6 - شایسته است برای مبارزه با مفاسد اجتماعی و مفسدان ، از خداوند استمداد شود .

قال ربّ انصرنی علی القوم المفسدین

67- مبارزه با هجوم مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 94 - 11

11- تهیه و تدارک استحکامات دفاعی ، جهت جلوگیری از رخنه مفسدان و دشمنان ویرانگر ، امری لازم است .

إنّ یأجوج و مأجوج مفسدون فی الأرض فهل نجعل لک خرجًا

68- مبغوضیت مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 205 - 10

10 - مُفسد ، مبغوض خداوند است .

و اللّه لا یحب الفساد

69- محاصره مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 97 - 5

5- جوامع شرور و غیرقابل اصلاح را ، باید در پشت سد های دفاعی محصور ساخت .

فمااسطوا أن یظهروه و مااستطعوا له نقبًا

ذوالقرنین، با آن که از شرق و غرب کشور خویش بازدید کرد، ولی به دیار یأجوج و مأجوج سفر نکرد و در متحول ساختن آنان به جامعه ای سالم، گامی برنداشت. دلیل این رفتار، می تواند ناامیدی او از اصلاح آن قبایل باشد. به همین جهت، ارتباط آنان را با جوامع دیگر قطع کرد تا دیگران از فسادگری آنان در امان باشند.

70- محرومیت مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 64 - 37

37 - مفسده جویان ، محروم از جلب محبت الهی

و اللّه لایحب المفسدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 58 - 9

9 - متجاوزان و فسادگران ، مانند سرزمین خبیث کم بهره از فیض الهی و انسانهایی بی ثمرند .

إنه لایحب المعتدین. و لاتفسدوا ... و الذی خبث

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 77 - 27

27 - فسادگران ، از لطف و محبت خداوند محروم اند .

و لاتبغ الفساد فی الأرض

71- مسؤولیت مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 34 - 6

6 - خداوند فراخوان محاربان و مفسدان به دست شستن از فسادگری و ستیزه جویی با خدا و رسول (صلی الله علیه و آله)

الا الذین تابوا من قبل ان تقدروا علیهم

72- مفسد فی الارض

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 33 - 5

5 - تبهکاران و فسادانگیزان جامعه ایمانی ، محکوم به یکی از حدود چهارگانه ( قتل ، به دار آویختن ، قطع دست و پا و تبعید ) *

انما جزؤا الذین یحاربون اللّه و رسوله و یسعون فی . .. او ینفوا من الارض

کلمه «فی الارض» بیانگر این است که مراد از «فساد»، فساد در جامعه است، نه فسادهای فردی. گفتنی است که در برداشت فوق «فسادگری» عنوانی مستقل از محارب گرفته شده است.

73- مفسدان در جهنم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 25 - 12

12- آنان که در زمین فساد می کنند ، به سرایی شوم ( دوزخ ) گرفتار خواهند شد .

و الذین . .. یفسدون فی الأرض ... لهم سوء الدار

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 206 - 14

14 - جهنّم ، اقامتگاه شومی برای متکبّران و مفسدان

اخذته العزّة بالاثم فحسبه جهنّم و لبئس المهاد

74- مفسدان در حهنم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 8 - 11

11- ذلّت و شکست ، مجازات دنیوی فسادانگیزان و عذاب حهنّم ، کیفر اخروی آنان است .

لتفسدنّ فی الأرض . .. و إن عدتم عدنا و جعلنا جهنّم للکفرین حصیرًا

75- مفسدان در قیامت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 13 - 10

10 - قیامت ، روز باخواست از تبهکاران است .

و لیسئلنّ یوم القیمة

76- مفسدان دوران موسی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 142 - 18

18 - جامعه بنی اسرائیل در عصر موسی حاوی گروهی مفسد و با اندیشه ها و روشهایی نابهنجار

و لا تتبع سبیل المفسدین

77- مفسدان فی الارض

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 77 - 20

20 - قارون ، عنصری فسادگر و تباهی آفرین بود .

و لاتبغ الفساد فی الأرض

78- مفسدان قوم ثمود

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 152 - 4

4 - وجود افراد صد در صد فسادگر در جامعه ثمودیان ، در عصر بعثت صالح ( ع )

الذین یفسدون فی الأرض و لایصلحون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 53 - 4

4 - وجود مؤمنانی با تقوا در میان ثمودیان ، علی رغم وجود فساد و کفر فراگیر در جامعه

یقوم لم تستعجلون بالسیّئة . .. دمّرنهم و قومهم أجمعین ... و أنجینا الذین ءامنوا

79- مفسدان مصرباستان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 4 - 14

14 - فرعون ، از زمره مفسدان تاریخ مصر و از تبار آنان

إنّه کان من المفسدین

برداشت یاد شده بدان احتمال است که «من» در «من المفسدین»، نشویه و بیانگر خاستگاه خانوادگی فرعون باشد.

80- مفسدان و حکومت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 142 - 22

22 - مفسدان شایسته حکومت بر مردم نیستند .

و لا تتبع سبیل المفسدین

81- ممانعت از مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - ص - 38 - 38 - 4

4 - جلوگیری از فعالیت نیرو های مخرب و اخلال گر ، از مقتضیات حکومت مقتدر و آرمانی *

هب لی ملکًا . .. و ءاخرین مقرّنین فی الأصفاد

برداشت یاد شده از آن جا است که سلیمان(ع) از خداوند خواستار حکومت مقتدر و بی نظیر شد و خداوند به این منظور، شیاطین اخلال گر و مخرب را در بند قرار داد. این نکته می رساند که برای اقتدار و موفقیت حکومت خوب و آرمانی، مبارزه با فعالیت نیروهای مخرب و اخلال گر و سد راه آنان شدن، امری لازم و ضروری است.

82- ممانعت از هجوم مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 97 - 4

4- پیش گیری از هجوم مفسدان به جامعه ، وظیفه حاکمان الهی است .

فما اسطعوا أن یظهروه و مااستطعوا له نقبًا

83- منشأ عذاب مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 76 - 8

8- نزول عذاب بر اقوام تبه کار ، برخاسته از ربوبیت خداوند است .

إنه قد جاء أمر ربک

84- مؤاخده اخروی مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 13 - 10

10 - قیامت ، روز باخواست از تبهکاران است .

و لیسئلنّ یوم القیمة

85- ناخشنودی مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 82 - 1

1 - سنت الهی حاکم بر جوامع انسانی ، علی رغم ناخوشایندی تبه کاران و مجرمان ، پایدار کردن و بر کرسی نشاندن حق است .

و یحق اللّه الحق بکلمته و لو کره المجرمون

86- ناکامی مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 81 - 9

9 - خداوند ، اجازه نمی دهد دستاورد اهل فساد ، فرجامی شایسته بگیرد .

إن اللّه لایصلح عمل المفسدین

87- نجات از مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 105 - 13

13 - رهاسازی انسان ها از اسارت نظام های فسادگر و غیر توحیدی ، ارزشی الهی

فأرسل معی بنی إسراءیل

88- نفرین بر مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 23 - 3

3- جواز لعن و نفرین حق گریزانِ فسادانگیز و فاقد عواطف انسانی

أولئک الذین لعنهم اللّه

اعلام خداوند به ملعون بودن حق گریزان، نشانگر آن است که لعن آن گروه، مورد رضای الهی و هماهنگ با اراده او است.

89- هشدار به مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 103 - 12

12 - فسادگران در معرض گرفتار آمدن به سرنوشتی شوم

فانظر کیف کان عقبة المفسدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 60 - 7

7 - لزوم هشدار به افراد فسادگر ، برای پایان دادن به کار خود ، پیش از اقدام عملی علیه آنان

لئن لم ینته المنفقون و الذین فی قلوبهم مرض و المرجفون فی المدینة لنغرینّک بهم

90- هلاکت مفسدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 85 - 17،18

17 - هلاکت اقوام مشرک و فسادگر پیشین و رهایی موحدان آن اقوام از عذاب های دنیوی ، دلیلی روشنگر فراسوی قوم شعیب

قد جاءتکم بینة من ربکم

برخی به قرینه آیات گذشته، برآنند که مراد از «بینة» در آیه مورد بحث سرگذشت اقوامی است که مشرکانشان بر اثر شرکورزی، تکذیب انبیا و ابتلا به فسادهای اجتماعی، به عذاب گرفتار آمدند و موحدان صلاح پیشه از آن عذابها رهایی یافتند.

18 - نابودی اقوام مشرک و فسادگر پیشین ، روشنگر حقانیت توحید و رسالت پیامبران الهی است .

قد جاءتکم بینة من ربکم

2- مفلس

1- احکام مفلس

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 280 - 1،4،5،6

1 - لزوم مهلت دادن به بدهکارِ تنگدست ، تا هنگام پرداخت بدهی خویش به سهولت

و ان کان ذو عسرة فنظرة الی میسرة

4 - لزوم مهلت دادن رباخوار تائب به بدهکار تنگدست ، به هنگام باز پس گیری اصل سرمایه اش

و ان تبتم . .. فنظرة الی میسرة

5 - توقیف بدهکار تنگدست و دارایی های وی - که بیش از گذران زندگی متعارفش نباشد - جایز نیست .

و ان کان ذو عسرة فنظرة الی میسرة

6 - جواز اجبار بدهکار متمکن از سوی طلبکار ، برای پرداخت بدهی

و ان کان ذو عسرة فنظرة الی میسرة

برداشت فوق از مفهوم جمله شرطیه «و ان کان . ..» به دست آمده، چون لازمه مهلت ندادن، اجبار به پرداخت است.

2- عفو مفلس

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 280 - 7،8،10،12،14

7 - ارجمندی والاتر گذشت طلبکار از بدهی وامداران تنگدست ، نسبت به مهلت دادن آنان

و ان تصدقوا خیر لکم

بنابراین احتمال که بهتر بودن گذشت، نسبت به مهلت دادن باشد; یعنی ثواب گذشت بیشتر از ثواب مهلت دادن است.

8 - ارزش والای گذشت طلبکار از بدهی وامدار تنگدست ، به جای بازپس گیری وام از وی

و ان تصدّقوا خیر لکم

بنابراینکه بهتر بودن گذشت، در مقایسه با بازپس گیری وام باشد; یعنی گذشت از آن مال بهتر است از به دست آوردن آن ; چون

ثواب صدقه خواهد ماند، ولی مال به دست آمده بقایی ندارد.

10 - گذشت از بدهی وامداران تنگدست ، نمونه ای از صدقه

و ان تصدقوا خیر لکم ان کنتم تعلمون

گذشتِ از بدهی وامداران به صدقه تعبیر شده است.

12 - آگاهی به فرجام اعمال نیک ( صدقه ، گذشت از وامداران تنگدست و . . . ) برانگیزنده آدمی برای انجام آن اعمال

و ان تصدّقوا خیر لکم ان کنتم تعلمون

مفعول «تعلمون» در برداشت فوق خیر بودن صدقه گرفته شده است; و جواب شرط (ان کنتم تعلمون) محذوف می باشد یعنی: اگر به نیکی صدقه آگاه باشید صدقه خواهید داد.

14 - ارزش والاتر گذشت از بدهی وامداران تنگدست ، در صورت توجه و آگاهی به تنگدستی آنان

خیرٌ لکم ان کنتم تعلمون

امام صادق (ع): «و ان کان ذو عسرة . .. »، ان کنتم تعلمون انه معسر فتصدقوا علیه بما لکم علیه فهو خیرٌ لکم

---

کافی، ج 4، ص 35، ح 4 ; نورالثقلین، ج 1، ص 295، ح 1182.

3- مهلت به مفلس

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 280 - 1،4،7

1 - لزوم مهلت دادن به بدهکارِ تنگدست ، تا هنگام پرداخت بدهی خویش به سهولت

و ان کان ذو عسرة فنظرة الی میسرة

4 - لزوم مهلت دادن رباخوار تائب به بدهکار تنگدست ، به هنگام باز پس گیری اصل سرمایه اش

و ان تبتم . .. فنظرة الی میسرة

7 - ارجمندی والاتر گذشت طلبکار از بدهی وامداران تنگدست ، نسبت به مهلت دادن آنان

و ان تصدقوا خیر لکم

بنابراین احتمال که بهتر بودن گذشت، نسبت به مهلت دادن باشد; یعنی ثواب گذشت بیشتر از ثواب مهلت دادن است.

3- مقابله به مثل

1- مقابله به مثل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 142 - 8

8 - جواز خدعه و نیرنگ ، در مقابل مکر و حیله دشمنان ( مقابله به مثل ) *

إنّ المنفقین یخدعون اللّه و هو خدعهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 40 - 5

5 - قصاص و مجازات بدی و خطا ، باید مطابق و مماثل با خطا باشد ; نه متفاوت با آن

و جزؤا سیّئة سیّئة مثلها

2- اجتناب از مقابله به مثل با جاهلان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 55 - 2

2 - پرهیز ایمان آوردگان از اهل کتاب ، از مقابله به مثل کردن در برابر سخنان یاوه و بی ادبانه افراد نادان

و إذا سمعوا اللّغو أعرضوا عنه

3- اجتناب از مقابله به مثل با یاوه گویان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 55 - 2

2 - پرهیز ایمان آوردگان از اهل کتاب ، از مقابله به مثل کردن در برابر سخنان یاوه و بی ادبانه افراد نادان

و إذا سمعوا اللّغو أعرضوا عنه

4- ارزش مقابله به مثل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 126 - 5

5- صبر و شکیبایی ، مفیدتر و ارزشمندتر از قصاص و مقابله به مثل است .

و إن عاقتبم فعاقبوا . .. و لئن صبرتم لهو خیر للصبرین

5- بی عدالتی در مقابله به مثل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 194 - 12،16

12 - بی عدالتی در مقابله به مثل ، خلاف تقواپیشگی است .

فاعتدوا علیه بمثل ما اعتدی علیکم و اتقوا اللّه

16 - خطر خروج از مرز عدالت و تقوا در جنگ و پاسخ به تعدیات دشمن ( مقابله به مثل )

فاعتدوا علیه . .. و اتقوا اللّه

تأکید به رعایت تقوا با جمله «واتقوا اللّه» و نیز «و اعلموا . ..» پس از تجویز مقابله به مثل، می رساند که: اجرای این قانون خطر عدم رعایت حد و مرز مقابله به مثل و خروج از عدالت را در پی دارد; لذا برای جلوگیری از ابتلا به این امر ناروا، بر رعایت تقوا تأکید شده است.

6- ترک مقابله به مثل با دشمنان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - مزمل - 73 - 10 - 5،6

5 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) در مرحله نخست بعثت ( در مکه ) ، از هرگونه تعرّض به دشمنان بدگو ( پاسخ گفتن به بدگویی های آنان و مقابله به مثل ) منع شد .

و اهجرهم هجرًا جمیلاً

آیه بعد (ذرنی و المکذّبین. ..) شاهد این است که این «هجر»، به معنای عدم تعرض و مقابله به مثل نکردن است.

6 - خودداری از تعرّض به مخالفان بدگو ( مقابله به مثل و پاسخ گویی به آنان ) در مرحله آغازین کار هدایت و تبلیغ دین ، امری سزاوار و بایسته

و اهجرهم هجرًا جمیلاً

7- تقوا در مقابله به مثل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 194 - 11

11 - اهل ایمان ، موظف به رعایت تقوا حتی در پاسخگویی به تجاوزات دشمن

فاعتدوا علیه بمثل ما اعتدی علیکم و اتقوا اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 36 - 13

13 - نگهداری حرمت ماه های حرام و رعایت تقوا در مقابله به مثل با دشمنان جنگ طلب در آن ماه ها ، مورد تأکید و عنایت خداوند

فلا تظلموا فیهن أنفسکم . .. و اعلموا أن اللّه مع المتقین

8- جواز مقابله به مثل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 194 - 6

6 - جواز مقابله به مثل در پاسخ به تجاوزگری های دشمن

فمن اعتدی علیکم فاعتدوا علیه بمثل ما اعتدی علیکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 40 - 1

1 - جزای بدی و کیفر خطا ها در حد مقابله به مثل ، مجاز و مشروع است .

و الذین إذا أصابهم البغی . .. و جزؤا سیّئة سیّئة مثلها

9- زمینه مقابله به مثل به محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - طارق - 86 - 17 - 7

7 - وجود شرایط مساعد برای اقدام سریع پیامبر (صلی الله علیه و آله) به رویارویی با توطئه های کافران ، در عصر بعثت

فمهّل الکفرین

فرمان مهلت دادن، در صورتی به پیامبر(صلی الله علیه و آله) داده می شود که شرایط برای انجام عملی شتابزده علیه کافران فراهم باشد.

10- سرزنش مقابله به مثل با یاوه گویان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 55 - 6

6 - مقابله به مثل کردن در برابر یاوه گویی جاهلان ، امری نکوهیده در بینش الهی و به دور از شأن مؤمنان

و إذا سمعوا اللّغو أعرضوا عنه

11- شرایط مقابله به مثل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 126 - 1،2

1- لزوم رعایت عدالت و انصاف ، در مقابله به مثل با دشمنان

و إن عاقبتم فعاقبوا بمثل ما عوقبتم به

2- لزوم رعایت تساوی همه جانبه در قصاص و مقابله به مثل

و إن عاقبتم فعاقبوا بمثل ما عوقبتم به

12- صبر در مقابله به مثل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 126 - 7

7- منفعت برتر و خیر مؤمنان به هنگام دعوت به اسلام ، در صبر و عدم تعجیل در انتقام از دشمنان و مقابله به مثل با آنان است .

ادع إلی سبیل ربّک . .. و إن عاقبتم فعاقبوا ... و لئن صبرتم لهو خیر للصبرین

13- عدالت در مقابله به مثل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 194 - 14

14 - رعایت تقوا در جنگ و حفظ عدالت در مقابله به مثل ، موجب جلب حمایت و امداد های الهی است .

و اتقوا اللّه و اعلموا أن اللّه مع المتقین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 126 - 1،2

1- لزوم رعایت عدالت و انصاف ، در مقابله به مثل با دشمنان

و إن عاقبتم فعاقبوا بمثل ما عوقبتم به

2- لزوم رعایت تساوی همه جانبه در قصاص و مقابله به مثل

و إن عاقبتم فعاقبوا بمثل ما عوقبتم به

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 128 - 3

3- رعایت عدالت در مقابله به مثل و یا گذشت از آن ، نشانه تقواپیشگی و احسان و موجب جلب حمایت خداوند است .

و إن عاقبتم فعاقبوا بمثل ما عوقبتم به و لئن صبرتم . .. إن الله مع الذین اتّقوا و

14- عفو از مقابله به مثل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 128 - 3،8

3- رعایت عدالت در مقابله به مثل و یا گذشت از آن ، نشانه تقواپیشگی و احسان و موجب جلب حمایت خداوند است .

و إن عاقبتم فعاقبوا بمثل ما عوقبتم به و لئن صبرتم . .. إن الله مع الذین اتّقوا و

8- گذشت از دشمن و چشم پوشی از انتقام و مقابله به مثل در راه تبلیغ دین ، از مصادیق احسان است .

و إن عاقبتم فعاقبوا . .. و لئن صبرتم لهو خیر للصبرین ... إن الله مع ... و الذین

15- لزوم مقابله به مثل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 58 - 6

6 - لزوم برخورد با دشمن ، همانند خود او

و إما تخافن من قوم خیانة فانبذ إلیهم علی سواء

برخی مراد از «سواء» را تساوی با دشمن در برخوردها و عملکردها دانسته اند. برداشت فوق بر اساس این معناست.

16- محدوده مقابله به مثل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 194 - 8

8 - پاسخ به تجاوز دشمن در نقض مقررات پذیرفته شده ، نباید بیش از آنچه دشمن مرتکب شده ، تحقق یابد .

فمن اعتدی علیکم فاعتدوا علیه بمثل ما اعتدی علیکم

کلمه «مثل» گویای برداشت فوق است.

17- مشروعیت مقابله به مثل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 126 - 4

4- قصاص و مقابله به مثل ، امری پذیرفته شده در اسلام

و إن عاقبتم فعاقبوا بمثل ما عوقبتم به

18- مقابله به مثل با دشمنان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 38 - 11

11- جواز مقابله به مثل در پاسخ گویی به دشمنان دین

إن تسخروا منا فإنا نسخر منکم کما تسخرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 126 - 1،7

1- لزوم رعایت عدالت و انصاف ، در مقابله به مثل با دشمنان

و إن عاقبتم فعاقبوا بمثل ما عوقبتم به

7- منفعت برتر و خیر مؤمنان به هنگام دعوت به اسلام ، در صبر و عدم تعجیل در انتقام از دشمنان و مقابله به مثل با آنان است .

ادع إلی سبیل ربّک . .. و إن عاقبتم فعاقبوا ... و لئن صبرتم لهو خیر للصبرین

19- مقابله به مثل با کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 227 - 12

12 - تشویق شاعران مسلمان از سوی خداوند به مقابله به مثل کردن با شاعران کفرپیشه هجوگو

و انتصروا من بعد ما ظلموا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - ممتحنه - 60 - 9 - 2

2 - ممنوعیت رفتار دوستانه و مسالمت جویانه ، با کافران معاند ، صرفاً مقابله به مثل است ; نه [ جهاد ] ابتدایی .

لاینهیکم . .. إنّما ینهیکم اللّه

تأکید خداوند در نهی از رابطه دوستی با کافران، بر اقدامات عملی آنان علیه مسلمانان، بیانگر مطلب بالا است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - مطففین - 83 - 34 - 2

2 - مؤمنان در قیامت ، همسان برخوردی که در دنیا از کافران دیده اند ، با آنان رفتار خواهند کرد .

إنّ الذین أجرموا کانوا من الذین ءامنوا یضحکون . .. فالیوم الذین ءامنوا من الکفّا

20- مقابله به مثل با مشرکان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 36 - 15

15 - تقویت روحیه متقین از جانب خدا ، برای جنگ و مقابله به مثل با مشرکان

و اعلموا أن اللّه مع المتقین

21- مقابله به مثل با هجوسرایان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 227 - 12

12 - تشویق شاعران مسلمان از سوی خداوند به مقابله به مثل کردن با شاعران کفرپیشه هجوگو

و انتصروا من بعد ما ظلموا

22- مقابله به مثل با استهزاگران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 38 - 10

10- جواز استهزا و مسخره کردن استهزاگران ، در حد استهزای آنان

إن تسخروا منا فإنا نسخر منکم کما تسخرون

23- مقابله به مثل جایز

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 38 - 11

11- جواز مقابله به مثل در پاسخ گویی به دشمنان دین

إن تسخروا منا فإنا نسخر منکم کما تسخرون

24- مقابله به مثل در عمل ناپسند

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - فصلت - 41 - 34 - 4

4 - جواز مقابله به مثل ، در برابر برخورد های ناپسند *

ادفع بالتی هی أحسن

از واژه «أحسن» - که صفت تفضیلی است - می توان استفاده کرد که برخورد نیک در برابر اعمال نادرست، بهترین روش و شیوه احسن است و این بدان معنا نیست که مقابله به مثل، در برابر بدی فاقد حسن باشد.

25- مقابله به مثل در ماههای حرام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 36 - 10

10 - حرمت آغاز جنگ در ماه های حرام و جواز جنگ های دفاعی و مقابله به مثل در برابر هجوم مشرکان

منها أربعة حرم . .. فلا تظلموا فیهن أنفسکم و قتلوا المشرکین کافة کما یقتلونکم

حرمت ماههای حرام، مقتضی ترک جنگ در آن ماههاست ; ولی چون ممکن است دشمن این حرمت را رعایت نکند، خداوند در این صورت تکلیف حرمت را از مسلمانان برداشته و فرموده که همانند آنان، شما نیز بجنگید.

26- مقابله به مثل مسلمانان مهاجر صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 60 - 3

3 - تجاوز دو باره مشرکان به مسلمانانی که با آنان ، مقابله به مثل کرده بودند ( یعنی نظیر عقوبتی که بر آنها رفته بود ، به آنان عقوبت رسانده بودند ) .

و من عاقب بمثل ما عوقب به ثمّ بغی علیه

27- مقابله به مثل موسی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 102 - 10

10- مقابله به مثل و حقیقت گویی ، از ویژگی های برخورد موسی ( ع ) با فرعون

إنی لأظنّک یموسی مسحورًا . .. و إنی لأظنّک یفرعون مثبورًا

28- مقابله به مثل مؤمنان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - مطففین - 83 - 34 - 2

2 - مؤمنان در قیامت ، همسان برخوردی که در دنیا از کافران دیده اند ، با آنان رفتار خواهند کرد .

إنّ الذین أجرموا کانوا من الذین ءامنوا یضحکون . .. فالیوم الذین ءامنوا من الکفّا

29- مقابله به مثل مهاجران صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 60 - 2

2 - مقابله به مثل یکی از مؤمنان صدراسلام ، در پی عقوبتی که از سوی مشرکان بر او رفته بود .

و من عاقب بمثل ما عوقب به

از ظاهر آیه، چنین استفاده می شود که یکی از مؤمنان، در پی عقوبتی که از سوی مشرکان بر او رفته بود، دست به انتقام زد و مقابله به مثل کرد. سپس دوباره از سوی آنها مورد تجاوز و ستم قرار گرفت. خداوند در پی این تجاوز، به او وعده أکید داد که او را یاری خواهد کرد تا انتقام خود را بگیرد. اما در عین حال، با تذکر به این حقیقت که خداوند بخشنده و غفور است، توصیه نمود که اگر که از آن تجاوز درگذرد و متجاوز را مورد عفو و آمرزش قرار دهد، مناسب تر و پسندیده تر خواهد بود.

30- وعده مقابله به مثل به کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - طارق - 86 - 17 - 3

3 - وعده خداوند بر مقابله به مثل با مکر کافران ، کافی برای شتاب نورزیدن پیامبر (صلی الله علیه و آله) در مورد درخواست کیفر برای آنان

و أکید کیدًا . فمهّل

برداشت یاد شده، از حرف «فاء» در «فمهّل» استفاده شده است; یعنی، حال که از مکر خداوند درباره کافران آگاه شدی، با خاطری آسوده به کافران فرصت ده; زیرا آنان هر چند در هر فرصت به مکر خود ادامه دهند، ولی مکر آنان مقهور مکر خداوند است.

4- مقارن بعثت

1- آگاهی مردم مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 45 - 16

16- مردم عصر بعثت از کیفر هلاکت بار الهی نسبت به اقوام ستمگر پیشین آگاه بودند .

الذین ظلموا أنفسهم و تبیّن لکم کیف فعلنا بهم و ضربنا لکم الأمثال

2- اصرار بر کفر کافران مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - طارق - 86 - 15 - 2

2 - خداوند ، با بیان پافشاری کافران عصر بعثت بر کفر و انکار معاد ، انتظار ایمان آوردن آنان را بی فایده خواند و توطئه گری آنها را به پیامبر (صلی الله علیه و آله) گوشزد کرد .

إنّهم یکیدون کیدًا

3- افتراهای مردم مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 88 - 12

12- اعتقاد برخی از مردم عصر پیامبر (صلی الله علیه و آله) به عدم وحیانیت قرآن و ساختگی بودن آن

قل لئن اجتمعت الإنس و الجنّ . .. لایأتون بمثله

از اینکه قرآن با قاطعیت تمام اعلام تحدی می کند، می توان آن را پاسخ این شبهه که «قرآن وحی نیست» تلقی کرد.

4- افراط مردم مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 5 - 1

1 - افراط و زیاده روی مردم عصر بعثت در مخالفت با پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، مانع لطف خدا در فرستادن وحی نبود .

أفنضرب عنکم الذکر صفحًا أن کنتم قومًا مسرفین

با توجه به مقام آیه - که مسأله وحی را مطرح می کند - مراد از «اسراف»، افراط و زیاده روی در مخالفت با وحی خواهد بود.

5- افسانه های مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - فرقان - 25 - 5 - 3

3 - در عصر نزول قرآن ، داستان ها و افسانه های گوناگون مکتوب وجود داشت .

و قالوا أسطیرالأوّلین اکتتبها

6- اهل کتاب مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 45 - 4

4 - موقعیت ممتاز و برجسته اهل کتاب در جامعه عرب عصر بعثت

و سئل من أرسلنا من قبلک من رسلنا

حَکَم قرار دادن اهل کتاب درباره شرک و توحید، نشانی از موقعیت برجسته آنان دارد.

7- بت پرستی در دوران مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 71 - 9

9 - رواج شرک و بت پرستی در بین مردم جزیرة العرب مقارن ظهور اسلام

قل أندعوا من دون الله ما لا ینفعنا و لا یضرنا

8- بت پرستی مردم مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - فرقان - 25 - 42 - 4

4 - مشرکان ، به هنگام طلوع خورشید اسلام ، به معبود های متعددی اعتقاد داشتند .

لیضلّنا عن ءالهتنا

«إله» مفرد «آلهة» به معنای معبود است و جمع آمدن آن حاکی است که مشرکان به چند معبود اعتقاد داشتند.

9- بی احترامی مردم مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 17 - 3

3 - محروم ساختن یتیمان از اکرام و احترام و بها ندادن به شخصیت آنان ، فرهنگی حاکم بر مردم عصر بعثت

لاتکرمون الیتیم

10- بی سوادی مردم مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - جمعه - 62 - 2 - 2

2 - مردم عصر پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، بی بهره از سواد خواندن و نوشتن

هو الذی بعث فی الأُمّیّن رسولاً منهم

«اُمّی» (مفرد «اُمّیین»); یعنی، بی سواد، کسی که خواندن و نوشتن نمی داند.

11- بینش علمای دینی مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 7 - 9

9- بشر بودن پیامبران ، امری مسلّم نزد عالمان دینی و آگاهان تاریخ انبیا در عصر بعثت

و ما أرسلنا . .. فسلوا أهل الذکر إن کنتم لاتعلمون

مقصود از «أهل الذکر» عالمان دینی است; زیرا اولاً عموم مردم از تاریخ پیامبران بی خبر بودند و این نوع اطلاعات در اختیار عالمان دینی بود و ثانیاً واژه «ذکر» در قرآن، بر کتاب های آسمانی و از جمله خودِ قرآن اطلاق گردیده است.

12- بینش مردم مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 85 - 5

5- مردم عصر بعثت ، معتقد به توانایی علمی پیامبر (صلی الله علیه و آله) در پاسخ گویی به مسائل اسرارآمیز و ناشناخته ای چون روح

یسئلونک عن الروح

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 22 - 2،3،4

2- نزول داستان اصحاب کهف در قرآن ، زمینه ساز اظهار نظرهایی گوناگون در میان مردم عصربعثت ، در باره تعداد آنان شد .

سیقولون . .. و یقولون ... و یقولون

حرف «سین» در «سیقولون» نشانه صدور آن گفته و گفته های بعدی در زمان آینده است و به قرینه «فلا تمار فیهم» این اقوال، در زمان حیات رسول اللّه(صلی الله علیه و آله) پیدا شده بود.

3- مردم عصربعثت ، با اظهار سه نظریه متفاوت ، اصحاب کهف را سه ، یا پنج و یا هفت نفر می پنداشتند .

سیقولون ثلثة رابعهم کلبهم و یقولون خمسة . .. و یقولون سبعة

4- سگ اصحاب کهف ، چهارم یا ششم و یا هشتمین عضوگروه اصحاب کهف در نظر مردم بود .

سیقولون ثلثة رابعهم کلبهم و یقولون خمسة سادسهم کلبهم . .. و یقولون سبعة و ثامنه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 5 - 4

4 - لزوم حفظ درختان بارور ، در باور مردمان عصر بعثت

ما قطعتم من لینة . .. فبإذن اللّه

از توضیح خداوند نسبت به مشروعیت عمل مسلمانان در قطع درختان بنی نضیر، چنین استفاده می شود که عمل آنان، برای مردم مدینه چه بسا سؤال برانگیز بوده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تکویر - 81 - 25 - 1

1 - برخی از مردم عصر بعثت ، قرآن را کلامی القا شده از سوی شیطان می پنداشتند .

و ما هو بقول شیطن

13- بینش مشرکان مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 41 - 3

3 - پندار مشرکان عصر بعثت ، خاموش شدن فروغ دین و آیین نبوی ، با رحلت پیامبر (صلی الله علیه و آله)

فإمّا نذهبنّ بک فإنّا منهم منتقمون

آیه شریفه، گویا در پاسخ توهم مشرکان است که می پنداشتند با رحلت پیامبر(صلی الله علیه و آله)، تمامی مسائل خاتمه خواهد یافت.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - احقاف - 46 - 12 - 12

12- ارج و منزلت تورات نزد مشرکان عصر بعثت ، به رغم عدم پیروی از آن

و من قبله کتب موسی إمامًا و رحمة و هذا کتب مصدّق

این احتمال وجود دارد که تذکّر به وجود مشابهت قرآن و تورات، از آن جهت باشد که مشرکان مکه - با این که عملاً پیرو تورات نبودند - نوعی احترام و قداست برای آن قائل بوده و به تکذیب آن اقدام نمی کردند. بر این اساس خداوند فرموده است: شما چگونه قرآن را دروغ می پندارید، با این که شبیه تورات است که نزد شما قرب و منزلت دارد.

14- بینش مورخان مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 7 - 9

9- بشر بودن پیامبران ، امری مسلّم نزد عالمان دینی و آگاهان تاریخ انبیا در عصر بعثت

و ما أرسلنا . .. فسلوا أهل الذکر إن کنتم لاتعلمون

مقصود از «أهل الذکر» عالمان دینی است; زیرا اولاً عموم مردم از تاریخ پیامبران بی خبر بودند و این نوع اطلاعات در اختیار عالمان دینی بود و ثانیاً واژه «ذکر» در قرآن، بر کتاب های آسمانی و از جمله خودِ قرآن اطلاق گردیده است.

15- پرسش مردم مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 85 - 2

2- حقیقت روح ، امری مبهم و سؤال برانگیز برای مردم عصر پیامبر (صلی الله علیه و آله)

و یسئلونک عن الروح

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 83 - 1،4

1- مردم زمان پیامبر (صلی الله علیه و آله) از آن حضرت ، درباره ذوالقرنین ، پرسش هایی را مطرح ساخته بودند .

و یسئلونک عن ذی القرنین

«قرن» به معنای «شاخ» است. گفته اند وجه تسمیه «ذوالقرنین» آن بوده که وی، دو رشته گیسوان بافته، همانند دو شاخ داشته و یا این که بر کلاه او دو شاخ قرار داشته است. البته «قرن» به معنای مدّت زمانی متمادی که مردم در آن زیست می کنند

نیز آمده و لذا برخی نیز وجه تسمیه را دوران طولانی حاکمیت ذوالقرنین دانسته اند.

4- پرسشش های مردم از پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، زمینه نزول برخی آیات و تبیین مطالبی برای مردم بود .

و یسئلونک عن ذی القرنین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - نازعات - 79 - 42 - 1

1 - پرسش از زمان فرا رسیدن قیامت ، سؤال مکرر مردم از پیامبر (صلی الله علیه و آله)

یسئلونک عن الساعة أیّان مرسیها

کلمه «مرسی»، به صورت های مصدر میمی، اسم زمان، اسم مکان و اسم مفعول کاربرد دارد(مفردات راغب). این کلمه در آیه شریفه - به قرینه «أیّان» که سؤال از زمان است - مصدر میمی می باشد. در این صورت «مرسی» به معنای وقوع و استقرار خواهد بود. مکرر بودن سؤال، از فعل مضارع «یسئلونک» استفاده شده است.

16- تأثیر قرآن در مردم مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 30 - 3

3 - قرآن ، دارای تأثیری شگرف در میان مردم عصر نزول

قالوا هذا سحر

این که مشرکان قرآن را سحر می خواندند، نشانگر تأثیر عمیق آن است.

17- تاریخ مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 81 - 1

1- مشرکان عصر بعثت ، معبودهایی متعدد را به عنوان « الهه » می پرستیدند .

واتّخذوا من دون اللّه ءالهة

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 35 - 12

12 - صنعت شیشه و استفاده از آن برای روشنایی ، در عصر بعثت وجود داشت .

فی زجاجة الزجاجة کأنّها کوکب دریّ

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - فرقان - 25 - 77 - 7

7 - دعوت خدا و رسول او ، مورد تکذیب مردم در نیمه نخست بعثت پیامبراسلام (صلی الله علیه و آله) قرار گرفت .

قل مایعبؤا بکم ربّی لولا دعاؤکم فقد کذّبتم

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که آیه شریفه، در مکه نازل گردیده است که نیمه نخست رسالت پیامبراسلام(صلی الله علیه و آله) در آن قرار داشت. بنابراین خطاب «کذّبتم» به مردم همین دوره از رسالت خواهد بود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - یس - 36 - 6 - 4،6

4 - بعثت پیامبراسلام (صلی الله علیه و آله) ، در عصری بود که مردمِ آن و پدرانشان هیچ پیامبری را درک نکرده و از وجود رسولان الهی محروم بودند .

لتنذر قومًا ما أُنذر ءاباؤهم

گفتنی است طبق آیات گوناگون از جمله آیه 24 سوره فاطر (و إن من أُمّة إلاّ خلا فیها نذیر) تمامی امت ها از انذارگران الهی برخوردار بودند. بنابراین مقصود از آیه شریفه، این نیست که مردم عصر رسالت، در تمامی اعصار گذشته از وجود پیامبران الهی محروم بودند; بلکه مقصود پدران نزدیک آنان است و یا مراد این است که هیچ پیامبری به صورت مباشر و از نزدیک به هدایت آنان نپرداخته است.

6 - مردم در آغاز بعثت و اجداد آنان در عصر جاهلیت ، در غفلت و بی خبری بسر می بردند .

ما أُنذر ءاباؤهم فهم غفلون

برداشت یاد شده مبتنی بر این نکته است که ضمیر «هم» به مجموع «قوم» و «آباء» بازگردد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - صف - 61 - 9 - 11

11 - وجود مذاهب و ادیان گوناگون در جزیرة العرب به هنگام بعثت پیامبر (صلی الله علیه و آله)

لیظهره علی الدین کلّه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - جمعه - 62 - 2 - 2،9

2 - مردم عصر پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، بی بهره از سواد خواندن و نوشتن

هو الذی بعث فی الأُمّیّن رسولاً منهم

«اُمّی» (مفرد «اُمّیین»); یعنی، بی سواد، کسی که خواندن و نوشتن نمی داند.

9 - مردم جزیرة العرب پیش از بعثت پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله) ، در گمراهی آشکاری به سر می بردند .

و إن کانوا من قبل لفی ضلل مبین

«إن» در «و إن کانوا» مخفف از مثقله است; یعنی، «و إنّهم کانوا من قبل لفی ضلال مبین»

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - حاقه - 69 - 41 - 5

5 - ایمان به قرآن در میان مردم ، در نیمه نخست رسالت ( مکّه ) بسیار اندک بود .

قلیلاً ما تؤمنون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - حاقه - 69 - 42 - 5

5 - پندگیری و درس آموزی مردم از تعالیم قرآن ، در نیمه نخست رسالت بسیار ناچیز و اندک بود .

قلیلاً ما تذکّرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - نازعات - 79 - 26 - 9

9 - منکران معاد و فرعون صفتان عصر بعثت ، محروم از خشیت الهی و بی تفاوت در برابر عبرت های تاریخ

یقولون أءنّا . .. هل أتیک ... إنّ فی ذلک لعبرة لمن یخشی

تصریح به «من یخشی» برای اشاره به نبود خشیت در وجود منکران معاد است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - نازعات - 79 - 33 - 4

4 - کشاورزی و دامداری ، از منابع درآمد مردم در عصر بعثت

ماءها و مرعیها . .. متعًا لکم و لأنعمکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تکویر - 81 - 22 - 3

3 - آشنایی مردم عصر بعثت با سوابق پیامبر (صلی الله علیه و آله) و معاشرت آن حضرت با آنان

و ما صاحبکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 17 - 3

3 - محروم ساختن یتیمان از اکرام و احترام و بها ندادن به شخصیت آنان ، فرهنگی حاکم بر مردم عصر بعثت

لاتکرمون الیتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 18 - 1

1 - بی توجهی به مستمندان و ترغیب نکردن یکدیگر به تأمین غذای آنان ، فرهنگی حاکم بر عصر بعثت

و لاتحضّون علی طعام المسکین

«تحاضّ» (مصدر «تحاضّون»)، به معنای ترغیب کردن یکدیگر است (قاموس). گفتنی است که از عبارت «طعام المسکین»، «بذل طعام المسکین» اراده شده است. البته «طعام» می تواند به معنای «اطعام» باشد - مانند «عطاء» به معنای «اعطاء» ولی

تقدیر بهتر است. (البحرالمحیط)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - شرح - 94 - 4 - 1

1 - خداوند ، پیامبر (صلی الله علیه و آله) را در عصر بعثت ، نامدار و بلندآوازه ساخت و آن حضرت را در اوج شهرت قرار داد .

و رفعنا لک ذکرک

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - علق - 96 - 17 - 4

4 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) در آغاز بعثت ، مخالفانی متشکل و متحد با یکدیگر داشت .

فلیدع نادیه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 198 - 16

16 - گمراهی مردم ، پیش از اسلام

و ان کنتم من قبله لمن الضالین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 228 - 22

22 - جامعه جاهلی عصر بعثت ، هیچ حقی را برای زنان معتبر نمی شمرد .

و لهنّ مثل الذی علیهنّ بالمعروف

با توجّه به اینکه حقوق مردان بر زنان (علیهنّ) را مُسلّم گرفته و در صدد اثبات حقوق زنان بر مردان (لهنّ) است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 103 - 13،15،22

13 - مسلمانان قبل از پذیرش اسلام ، گرفتار پراکندگی ، تفرقه ، جنگ و خصومت

اذ کنتم اعداءً فالّف بین قلوبکم

15 - اخوت و برادری مسلمانان در سایه اسلام ، پس از تاریخی آکنده از دشمنی و کینه ، برهان خداوند برای فرمان به اعتصام به ریسمان الهی

و اعتصموا بحبل اللّه . .. واذکروا نعمت اللّه علیکم اذ کنتم اعداءً فالّف بین قلوب

22 - جامعه جزیرة العرب در عصر بعثت پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، به خاطر تفرقه و نزاع ، در معرض نابودی و هلاکت

و کنتم علی شفا حفرة من النار

بنابراینکه «النار»، استعاره از هلاکت و نابودی باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 164 - 12،13

12 - گمراهی آشکار مردم ، پیش از بعثت پیامبر (صلی الله علیه و آله)

و ان کانوا من قبل لفی ضلال مبین

13 - هواپرستی و رواج ضدارزش ها ، جهل و محرومیّت از تعالیم دین ، از جلوه های گمراهی مردم ، پیش از ظهور پیامبر (صلی الله علیه و آله)

یزکّیهم و یعلّمهم الکتب و الحکمة و ان کانوا من قبل لفی ضلال مبین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - فصلت - 41 - 6 - 8

8 - مردم عصر بعثت ، مردمانی شرک پیشه بودند .

یوحی إلیّ أنّما إلهکم إله وحد . .. و ویل للمشرکین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 23 - 4

4 - وجود نظام طبقاتی ، در جوامع عصر بعثت و پیش از آن

و کذلک ما أرسلنا من قبلک . .. إلاّ قال مترفوها

18- تقویت روحیه مسلمانان مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فیل - 105 - 1 - 10

10 - توجّه به ماجرای اصحاب فیل ، دلگرم کننده و اطمینان بخش برای پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان عصر بعثت

ألم تر کیف فعل ربّک بأصحب الفیل

19- تکذیبگری کافران مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - طارق - 86 - 15 - 2

2 - خداوند ، با بیان پافشاری کافران عصر بعثت بر کفر و انکار معاد ، انتظار ایمان آوردن آنان را بی فایده خواند و توطئه گری آنها را به پیامبر (صلی الله علیه و آله) گوشزد کرد .

إنّهم یکیدون کیدًا

20- تکذیبگری مردم مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - حاقه - 69 - 49 - 3

3 - تکذیب قرآن ، از سوی گروهی از مردم در عصر نزول وحی

و إنّا لنعلم أنّ منکم مکذّبین

21- توطئه کافران مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - طارق - 86 - 15 - 2

2 - خداوند ، با بیان پافشاری کافران عصر بعثت بر کفر و انکار معاد ، انتظار ایمان آوردن آنان را بی فایده خواند و توطئه گری آنها را به پیامبر (صلی الله علیه و آله) گوشزد کرد .

إنّهم یکیدون کیدًا

22- توطئه های کافران مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - طارق - 86 - 17 - 7

7 - وجود شرایط مساعد برای اقدام سریع پیامبر (صلی الله علیه و آله) به رویارویی با توطئه های کافران ، در عصر بعثت

فمهّل الکفرین

فرمان مهلت دادن، در صورتی به پیامبر(صلی الله علیه و آله) داده می شود که شرایط برای انجام عملی شتابزده علیه کافران فراهم باشد.

23- تهدید اهل تکاثر مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تکاثر - 102 - 3 - 4

4 - خداوند ، تهدیدکننده افزون نمایان عصر بعثت به کیفری گریزناپذیر

ألهیکم التکاثر . .. کلاّ سوف تعلمون

24- تهدید کافران مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - طارق - 86 - 17 - 6

6 - خداوند ، کافران عصر بعثت را به عذابی نزدیک تهدید کرد .

فمهّل . .. رویدًا

دادن مهلت کوتاه به منزله تهدید به عذاب، پس از انقضای مهلت است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 6 - 7

7 - خداوند ، تهدیدکننده کافران عصر بعثت به سرنوشتی نظیر فرجام قوم عاد

ألم تر کیف فعل ربّک بعاد

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 9 - 6

6 - خداوند ، تهدیدکننده کافران عصر بعثت ، به فرجامی نظیر هلاکت قوم ثمود

ألم تر کیف فعل ربّک . .. و ثمود الذین جابوا الصخر بالواد

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 10 - 4

4 - خداوند ، تهدیدکننده کافران عصر بعثت ، به گرفتار ساختن آنان در عقوبتی نظیر فرجام قوم فرعون

ألم تر . .. و فرعون ذی الأوتاد

25- تهمتهای مردم مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تکویر - 81 - 22 - 1

1 - برخی از مردم عصر بعثت ، پیامبر (صلی الله علیه و آله) را دیوانه شمرده و او را به تدوین قرآن براساس اختلالات عقلی ، متهم می کردند .

و ما صاحبکم بمجنون

26- جادو در دوران مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - احقاف - 46 - 7 - 10

10- وجود پدیده سحر و جادو ، در جامعه عصر بعثت

هذا سحر مبین

27- جنیان در دوران مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - جن - 72 - 2 - 4

4 - ایمان گروهی از جن به قرآن ، در مرحله آغازین نزول

إنّا سمعنا قرءانًا عجبًا . یهدی إلی الرشد فامنّا به

28- حجاب زنان مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 31 - 16

16 - استفاده از روسری ، بدون پوشاندن گلو و سینه ، از پوشش های زنان جزیرة العرب پیش از تشریع حکم حجاب از جانب اسلام

و لیضربن بخمرهنّ علی جیوبهنّ

29- خداشناسی مردم مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 88 - 2

2- شناخت مردم عصر بعثت از خداوند ، شناختی ضعیف و ناقص بود .

و قالوا اتّخذ الرحمن ولدًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 91 - 3

3- « رحمان » از اسامی و اوصاف خداوند ، و شناخته شده برای مردم عصر بعثت

أن دعوا للرحمن ولدًا

30- خداشناسی مشرکان مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 81 - 3،7

3 - باور مشرکان عصر بعثت به رحمانیت خدای هستی

قل إن کان للرحمن ولد

7 - شناخت مشرکان عصر پیامبر نسبت به خداوند با نام « رحمان »

قل إن کان للرحمن

31- دامداری مردم مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - نازعات - 79 - 33 - 4

4 - کشاورزی و دامداری ، از منابع درآمد مردم در عصر بعثت

ماءها و مرعیها . .. متعًا لکم و لأنعمکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 32 - 4

4 - کشاورزی و دامداری ، از منابع درآمد مردم در عصر بعثت

متعًا لکم و لأنعمکم

32- سرزمین ارم در دوران مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 8 - 1

1 - ساختمان های مرتفع سرزمین ارم ، بی نظیر در تمام سرزمین ها تا عصر بعثت

الّتی لم یخلق مثلها فی البلد

33- شرک در دوران مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 71 - 9

9 - رواج شرک و بت پرستی در بین مردم جزیرة العرب مقارن ظهور اسلام

قل أندعوا من دون الله ما لا ینفعنا و لا یضرنا

34- شرک عبادی مردم مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - فصلت - 41 - 7 - 5

5 - شرک در عبادت و الوهیت ، بنیاد و اساس انحراف مردم عصر بعثت

أنّما إلهکم إله وحد . .. و ویل للمشرکین . الذین لایؤتون الزکوة

35- شرک مردم مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - فصلت - 41 - 6 - 8

8 - مردم عصر بعثت ، مردمانی شرک پیشه بودند .

یوحی إلیّ أنّما إلهکم إله وحد . .. و ویل للمشرکین

36- عبرت مردم مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - فاطر - 35 - 44 - 6

6 - آثار بر جا مانده از تمدن ها و دستاورد های اقوام و ملت های نیرومند پیشین ، قابل بازدید و مطالعه و درس آموز برای مردم عصر بعثت

أوَلم یسیروا فی الأرض فینظروا . .. و کانوا أشدّ منهم قوّة

37- عصیان مشرکان مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بینه - 98 - 1 - 6

6 - اهل کتاب و مشرکانی که اسلام را نپذیرفتند ، کسانی بودند که از پذیرش هر برهان روشنی سرباز می زدند .

لم یکن . .. منفکّین حتّی تأتیهم البیّنة

در برداشت یاد شده، «منفکّین» به معنای «منفکّین عن الکفر» دانسته شده است. «تأتیهم البیّنة» - به تقدیر «أن» مصدریه - با «اتیان البیّنة» مرادف است و عبارت «حتّی اتیان البیّنة» را می توان به معنای «حتّی وقت اتیان البیّنة» یا «حتّی باتیان

البیّنة» دانست. در این صورت، تقدیر کلام چنین می شود: «لم یکن ... منفکّین فی وقت من الأوقات حتّی وقت اتیان البیّنة» یا «لم یکن ... منفکّین بأیّ طریق حتّی باتیان البیّنة».

38- عقیده باطل مشرکان مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 81 - 2

2 - مشرکان عصر بعثت ، معتقد به وجود فرزند ، برای خدای رحمان

قل إن کان للرحمن ولد فأنا أوّل العبدین

39- عقیده مردم مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 88 - 12

12- اعتقاد برخی از مردم عصر پیامبر (صلی الله علیه و آله) به عدم وحیانیت قرآن و ساختگی بودن آن

قل لئن اجتمعت الإنس و الجنّ . .. لایأتون بمثله

از اینکه قرآن با قاطعیت تمام اعلام تحدی می کند، می توان آن را پاسخ این شبهه که «قرآن وحی نیست» تلقی کرد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - فرقان - 25 - 42 - 4

4 - مشرکان ، به هنگام طلوع خورشید اسلام ، به معبود های متعددی اعتقاد داشتند .

لیضلّنا عن ءالهتنا

«إله» مفرد «آلهة» به معنای معبود است و جمع آمدن آن حاکی است که مشرکان به چند معبود اعتقاد داشتند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 58 - 3

3 - وجود اعتقاد و باور به الوهیت عیسی ( ع ) در جامعه عصر بعثت

و قالوا ءألهتنا خیر أم هو

40- عقیده مشرکان مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 81 - 3،7

3 - باور مشرکان عصر بعثت به رحمانیت خدای هستی

قل إن کان للرحمن ولد

7 - شناخت مشرکان عصر پیامبر نسبت به خداوند با نام « رحمان »

قل إن کان للرحمن

41- علم مردم مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - تغابن - 64 - 5 - 1

1 - آگاهی مردم کافر عصر بعثت ، از سرنوشت شوم اقوام کافر پیش از خود

ألم یأتکم نبؤا الذین کفروا من قبل

استفهام در «ألم یأتکم»، تقریری است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - ملک - 67 - 18 - 4

4 - آشنایی مردم عصر نزول قرآن ، به سرنوشت هلاکت بار اقوام و ملّت های تکذیب گر پیش از خود

فکیف کان نکیر

تعبیر «فکیف کان نکیر»(پس از انکار و کیفر من چگونه بود؟) می رساند که مخاطبان آیات قرآن، از چگونگی کیفر و عذاب اقوام پیش از خود، کم و بیش آشنا بودند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تکویر - 81 - 22 - 3

3 - آشنایی مردم عصر بعثت با سوابق پیامبر (صلی الله علیه و آله) و معاشرت آن حضرت با آنان

و ما صاحبکم

42- علمای مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 7 - 10

10- وجود افرادی مطلع و آگاه به تاریخ انبیا در محیط جاهلی مشرکان عصر بعثت

فسلوا أهل الذکر

43- غفلت مردم مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - یس - 36 - 6 - 6،7

6 - مردم در آغاز بعثت و اجداد آنان در عصر جاهلیت ، در غفلت و بی خبری بسر می بردند .

ما أُنذر ءاباؤهم فهم غفلون

برداشت یاد شده مبتنی بر این نکته است که ضمیر «هم» به مجموع «قوم» و «آباء» بازگردد.

7 - غفلت و بی خبری مردم در آغاز بعثت و اجداد آنان در جاهلیت ، ناشی از نبودن پیامبر و منذر الهی در میان آنها بوده است .

ما أُنذر ءاباؤهم فهم غفلون

برداشت یاد شده بر این اساس مبتنی است که «ما» در «ما اُنذر» نافیه و جمله «فهم غافلون» متفرع بر نفی انذار باشد; یعنی، انذار نشدنشان موجب غفلت آنان گردید.

44- کشاورزی مردم مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - نازعات - 79 - 33 - 4

4 - کشاورزی و دامداری ، از منابع درآمد مردم در عصر بعثت

ماءها و مرعیها . .. متعًا لکم و لأنعمکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 32 - 4

4 - کشاورزی و دامداری ، از منابع درآمد مردم در عصر بعثت

متعًا لکم و لأنعمکم

45- کشتیرانی در دوران مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - جاثیه - 45 - 12 - 5

5 - اهمیت کشتی رانی ، در زندگی اقتصادی جامعه عصر بعثت *

اللّه الذی سخّر لکم البحر لتجری الفلک فیه بأمره

46- کفران مردم مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - فرقان - 25 - 50 - 9

9 - اکثر مردم در نیمه نخست بعثت ، نعمت قرآن را قدر نشناخته و بدان بی اعتنایی کردند .

و لقد صرّفنه بینهم لیذّکّروا فأبی أکثر الناس إلاّ کفورًا

برداشت فوق، با توجه به نزول آیه شریفه در مکه است که نیمه نخست دوران بعثت در همین شهر سپری شد.

47- گمراهی مردم مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - جمعه - 62 - 2 - 9

9 - مردم جزیرة العرب پیش از بعثت پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله) ، در گمراهی آشکاری به سر می بردند .

و إن کانوا من قبل لفی ضلل مبین

«إن» در «و إن کانوا» مخفف از مثقله است; یعنی، «و إنّهم کانوا من قبل لفی ضلال مبین»

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - طلاق - 65 - 11 - 10

10 - مردم ، پیش از بعثت پیامبراسلام (صلی الله علیه و آله) ، در انواع ظلمت ها به سر می برند .

لیخرج الذین ءامنوا و عملوا الصلحت من الظلمت إلی النور

48- محدوده علم مردم مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 85 - 15،16

15- اطلاعات علمی مردم در عصر بعثت پیامبر (صلی الله علیه و آله) درباره حقیقت روح ، بسیار کم و ناچیز بود .

قل الروح من أمر ربّی و ما أُوتیتم من العلم إلاّ قلیلاً

بنابر اینکه مخاطبان آیه، مردم عصر بعثت باشند - نه همه انسانها در تمامی عصرها - برداشت فوق به دست می آید.

16- اطلاعات علمی مردم در عصر بعثت پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، بسیار کم و ناچیز بود .

و ما أُوتیتم من العلم إلاّ قلیلاً

برداشت فوق، مبتنی بر این احتمال است که مخاطبان «و ما أُوتیتم من العلم» مردم عصر پیامبر(صلی الله علیه و آله) باشند. و مراد از «العلم» مطلق دانش باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 3 - 4

4 - مردم عصر بعثت ، اطلاعاتی مخدوش و نادرست از داستان موسی و فرعون داشتند .

نتلوا علیک من نبإِ موسی و فرعون بالحقّ

قید «بالحقّ» نشان می دهد که آنچه در میان مردم عصر پیامبر(صلی الله علیه و آله) از ماجرای موسی(ع) و فرعون مطرح بود، با واقعیت انطباق نداشت.

49- محمد(صلی الله علیه و آله) و کافران مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - طارق - 86 - 17 - 7

7 - وجود شرایط مساعد برای اقدام سریع پیامبر (صلی الله علیه و آله) به رویارویی با توطئه های کافران ، در عصر بعثت

فمهّل الکفرین

فرمان مهلت دادن، در صورتی به پیامبر(صلی الله علیه و آله) داده می شود که شرایط برای انجام عملی شتابزده علیه کافران فراهم باشد.

50- محمد(صلی الله علیه و آله) و لعن کافران مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - طارق - 86 - 17 - 1

1 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور فرصت دادن به کافران عصر بعثت و پرهیز از نفرین و درخواست عذاب سریع برای آنان

فمهّل الکفرین أمهلهم رویدًا

«مَهِّل» و «أمهِل» به یک معنا است; گرچه برخی گفته اند: «مَهِّل» فرمان به مهلت لحظه به لحظه و تدریجی است و «أمهل» فرمان به یک مهلت. تکرار فرمان با دو لفظ متفاوت - به گونه ای که دو فرمان مستقل به نظر آید - تأکید بیشتری به همراه دارد. کلمه «رویداً» ممکن است، تصغیر «رَوْد» (مهلت دادن) باشد; یعنی، مهلت کوتاه و نیز می تواند اسم فعل و به معنای «أمهل» باشد که برای سومین بار فرمان مهلت را تکرار کرده است.

51- مخالفت مردم مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 5 - 1

1 - افراط و زیاده روی مردم عصر بعثت در مخالفت با پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، مانع لطف خدا در فرستادن وحی نبود .

أفنضرب عنکم الذکر صفحًا أن کنتم قومًا مسرفین

با توجه به مقام آیه - که مسأله وحی را مطرح می کند - مراد از «اسراف»، افراط و زیاده روی در مخالفت با وحی خواهد بود.

52- مردم مقارن بعثت و اصحاب کهف

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 22 - 2،16

2- نزول داستان اصحاب کهف در قرآن ، زمینه ساز اظهار نظرهایی گوناگون در میان مردم عصربعثت ، در باره تعداد آنان شد .

سیقولون . .. و یقولون ... و یقولون

حرف «سین» در «سیقولون» نشانه صدور آن گفته و گفته های بعدی در زمان آینده است و به قرینه «فلا تمار فیهم» این اقوال، در زمان حیات رسول اللّه(صلی الله علیه و آله) پیدا شده بود.

16- تنها ، گروهی اندک از مردم عصر بعثت ، به شمارِ اصحاب کهف و زوایای سرگذشت آنان ، آگاهی داشتند .

مایعلمهم إلاّ قلیل

با آن که سخن در باره تعداد اصحاب کهف بود، در جمله «مایعلمهم. ..» آگاهی بر خود اصحاب کهف، از اکثریت مردم نفی شده است. این مطلب، می رساند که دیگر زوایای ماجرای اصحاب کهف نیز مانند تعداد آنان، برای بیشتر مردم نامعلوم است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 26 - 1

1- مدّت درنگ اصحاب کهف در غار ، میان مردم عصر پیامبر (صلی الله علیه و آله) مورد اختلاف بود .

قل اللّه أعلم

جمله «قل اللّه. ..» نشانه آن است که برخی از مردم، در باره مدّت بیان شده در آیه قبل، تشکیک کرده و نظری غیر آن را مطرح ساخته بودند. پیامبر(صلی الله علیه و آله) در پاسخ آنان، با بیان علم برتر الهی به زمان بندی یاد شده، تأکید کرده و تردید در آن را مردود دانسته است.

53- مردم مقارن بعثت و اطعام مساکین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 18 - 1

1 - بی توجهی به مستمندان و ترغیب نکردن یکدیگر به تأمین غذای آنان ، فرهنگی حاکم بر عصر بعثت

و لاتحضّون علی طعام المسکین

«تحاضّ» (مصدر «تحاضّون»)، به معنای ترغیب کردن یکدیگر است (قاموس). گفتنی است که از عبارت «طعام المسکین»، «بذل طعام المسکین» اراده شده است. البته «طعام» می تواند به معنای «اطعام» باشد - مانند «عطاء» به معنای «اعطاء» ولی تقدیر بهتر است. (البحرالمحیط)

54- مردم مقارن بعثت و ذوالقرنین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 83 - 2

2- « ذوالقرنین » ، شخصیتی تاریخی و شناخته شده در عصر پیامبر (صلی الله علیه و آله) بوده است .

و یسئلونک عن ذی القرنین

55- مردم مقارن بعثت و روح

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 85 - 15

15- اطلاعات علمی مردم در عصر بعثت پیامبر (صلی الله علیه و آله) درباره حقیقت روح ، بسیار کم و ناچیز بود .

قل الروح من أمر ربّی و ما أُوتیتم من العلم إلاّ قلیلاً

بنابر اینکه مخاطبان آیه، مردم عصر بعثت باشند - نه همه انسانها در تمامی عصرها - برداشت فوق به دست می آید.

56- مردم مقارن بعثت و قصه اصحاب کهف

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 13 - 4

4- اطلاعات مردم عصر بعثت از اصحاب کهف و سرگذشت آنان ، اطلاعات غیر واقعی و آمیخته با خرافات بود .

نحن نقصّ علیک نبأهم بالحقّ

قید «بالحقّ» تعریضی است که به ناقلان سرگذشت اصحاب کهف و بیان کننده این که نقل آنان، آمیخته به اموری غیر واقعی و خرافی است.

57- مردم مقارن بعثت و محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تکویر - 81 - 22 - 3

3 - آشنایی مردم عصر بعثت با سوابق پیامبر (صلی الله علیه و آله) و معاشرت آن حضرت با آنان

و ما صاحبکم

58- مردم مقارن بعثت و مساکین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 18 - 1

1 - بی توجهی به مستمندان و ترغیب نکردن یکدیگر به تأمین غذای آنان ، فرهنگی حاکم بر عصر بعثت

و لاتحضّون علی طعام المسکین

«تحاضّ» (مصدر «تحاضّون»)، به معنای ترغیب کردن یکدیگر است (قاموس). گفتنی است که از عبارت «طعام المسکین»، «بذل طعام المسکین» اراده شده است. البته «طعام» می تواند به معنای «اطعام» باشد - مانند «عطاء» به معنای «اعطاء» ولی تقدیر بهتر است. (البحرالمحیط)

59- مردم مقارن بعثت و یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 17 - 3

3 - محروم ساختن یتیمان از اکرام و احترام و بها ندادن به شخصیت آنان ، فرهنگی حاکم بر مردم عصر بعثت

لاتکرمون الیتیم

60- منابع کسب مردم مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 32 - 4

4 - کشاورزی و دامداری ، از منابع درآمد مردم در عصر بعثت

متعًا لکم و لأنعمکم

61- منشأ گمراهی مردم مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - فصلت - 41 - 7 - 5

5 - شرک در عبادت و الوهیت ، بنیاد و اساس انحراف مردم عصر بعثت

أنّما إلهکم إله وحد . .. و ویل للمشرکین . الذین لایؤتون الزکوة

62- مورخان مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 7 - 10

10- وجود افرادی مطلع و آگاه به تاریخ انبیا در محیط جاهلی مشرکان عصر بعثت

فسلوا أهل الذکر

63- موقعیت فرهنگی مردم مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - یس - 36 - 13 - 3

3 - وضعیت فرهنگی و دینی مردم عصر پیامبراسلام ، شبیه و مانند وضعیت مردم انطاکیه هنگام آمدن رسولان به سوی آنان

و اضرب لهم مثلاً أصحب القریة إذ جاءها المرسلون

بیشتر مفسران برآنند که مقصود از «أصحاب القریة» مردم شهر «انطاکیه» است (که هم اکنون جزء خاک ترکیه و از شهرهای تجاری آن می باشد). گفتنی است «إذ» ظرف زمان و بدل اشتمال، برای «أصحاب القریة» است; یعنی، مثل بزن از مردم انطاکیه، آن گاه که رسولان الهی به سوی شان آمدند.

64- مهلت به کافران مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - طارق - 86 - 17 - 1

1 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور فرصت دادن به کافران عصر بعثت و پرهیز از نفرین و درخواست عذاب سریع برای آنان

فمهّل الکفرین أمهلهم رویدًا

«مَهِّل» و «أمهِل» به یک معنا است; گرچه برخی گفته اند: «مَهِّل» فرمان به مهلت لحظه به لحظه و تدریجی است و «أمهل» فرمان به یک مهلت. تکرار فرمان با دو لفظ متفاوت - به گونه ای که دو فرمان مستقل به نظر آید - تأکید بیشتری به همراه دارد. کلمه «رویداً» ممکن است، تصغیر «رَوْد» (مهلت دادن) باشد; یعنی، مهلت کوتاه و نیز می تواند اسم فعل و به معنای «أمهل» باشد که برای سومین بار فرمان مهلت را تکرار کرده است.

65- نظام طبقاتی مردم مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 23 - 4

4 - وجود نظام طبقاتی ، در جوامع عصر بعثت و پیش از آن

و کذلک ما أرسلنا من قبلک . .. إلاّ قال مترفوها

66- ویژگیهای علم مردم مقارن بعثت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - تغابن - 64 - 5 - 2

2 - آگاهی مردم عصر بعثت ، از سرنوشت اقوام کافر پیش از خود ، از راه اخبار و اطلاعات واصله بود .

ألم یأتکم نبؤا الذین کفروا من قبل

مطلب یاد شده، از آمدن تعبیر «نبأ» (خبر) به دست می آید.

5- مقام

1- آثار تفاخر به مقام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تکاثر - 102 - 3 - 3

3 - تلاش برای افزون تر قلمداد کردن ثروت و منزلت خویش از دیگران ، درپی دارنده کیفر الهی است .

سوف تعلمون

جمله «سوف تعلمون» تهدید است و از آن جا که صرف آگاهی به پوچی افتخارات، تهدید به شمار نمی آید; مراد هشدار به فرجامی است که اهل «تکاثر»، با آن مواجه خواهند شد.

2- ارزش مقام آدم(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - اعراف - 7 - 19 - 7

7 - حضرت آدم دارای مقامی برتر در پیشگاه خداوند، نسبت به همسرش حوا

و یأدم أسکن أنت و زوجک الجنة

محور قرار گرفتن آدم در خطاب الهی، می تواند نشان برتری وی نسبت به همسرش باشد.

3- ارزش مقام امامت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 73 - 4

4- امامت ، مقام و منصبی برتر و سنگین تر از نبوت و پیامبری است .

و کلاًّ جعلنا صلحین . و جعلنهم أئمة یهدون بأمرنا

صالح قرار دادن و اعطای منصب امامت به ابراهیم(ع) از جانب خداوند، پس از نبوت و پیامبری ایشان بود. این می تواند بیانگر برتری و سنگینی مقام امامت در مقایسه با منصب نبوت باشد.

4- ارزش مقام تسلیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 84 - 9

9 - مقام تسلیم ، مقامی برتر از ایمان است .

إن کنتم ءامنتم باللّه فعلیه توکلوا إن کنتم مسلمین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 81 - 18

18- تسلیم بودن در برابر خداوند ، مقامی بس بلند و ارزشمند

و الله جعل لکم . .. لعلّکم تسلمون

برداشت فوق، با توجه به این است که هدف و فلسفه آفرینش انسان و اعطای نعمتهای گوناگون به او، «تسلیم بودن» دانسته شده است.

5- ارزش مقام تقرب

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 175 - 9

9 - هدایت و رسیدن به خداوند ، پاداشی برتر از بهشت و نعمت های آن

فاما الذین ءامنوا باللّه . .. و یهدیهم إلیه صرطاً مستقیماً

غالباً در مقام بیان پاداش، اول ادنی و آنگاه اعلی را ذکر می کنند ; بنابراین رسیدن به خدا و قرب به او «یهدیهم الیه» می تواند بهترین پاداش مؤمنان باشد.

6- ارزش مقام حوا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - اعراف - 7 - 19 - 7

7 - حضرت آدم دارای مقامی برتر در پیشگاه خداوند، نسبت به همسرش حوا

و یأدم أسکن أنت و زوجک الجنة

محور قرار گرفتن آدم در خطاب الهی، می تواند نشان برتری وی نسبت به همسرش باشد.

7- ارزش مقام رضا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 130 - 21

21 - مقام رضا ، موقعیتی رفیع و ارزش مند و وصول به آن دشوار است .

فاصبر . .. و سبّح بحمد ربّک ... لعلّک ترضی

مسبوق شدن «ترضی» به حرف ترجی «لعلّ» و نیز برنامه ذکر شده در آیه برای هر شبانه روز، از موقعیت والای مقام رضا و دشواریِ رسیدن به آن حکایت دارد.

8- ارزش مقام رضوان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 21 - 6

6 - برخورداری مؤمنان مهاجر ومجاهد از رحمت ویژه خدا و مقام رضوان ، نعمتی است بسیار ارجمندتر از دستیابی آنان به باغ ها و بوستان های بهشت .

هاجروا و جهدوا فی سبیل اللّه . .. یبشرهم ربهم برحمة منه و رضون و جنت

تقدیم «رحمة» و «رضوان» بر «جنات» رساننده برداشت فوق است.

9- ارزش مقام عبودیت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 1 - 8

8- عبودیت و بندگی انسان ، مقام و منزلتی والاست .

أسری بعبده لیلاً

آوردن صفت «عبد» از میان سایر صفات پیامبر(صلی الله علیه و آله) می تواند بدان جهت باشد که این صفت بسیار ارزشمند و والاست.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 65 - 4

4- عبودیت و بندگی خدا ، مقامی بس والا و جایگاهی مستحکم

إن عبادی لیس لک علیهم سلطن

به کار رفتن واژه «عبادی» به جای هر وصف دیگری و نیز تذکر سلطه نیافتن شیطان بر انسانهای واجد این صفت، بیانگر برداشت فوق است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 26 - 10

10- عبودیت ، مقامی ارجمند و جایگاهی رفیع

بل عباد مکرمون

خداوند متعال در توصیف، تمجید و تکریم فرشتگان، عبودیت آنان را یادآور شده است و این مطلب می رساند که عبودیت، مقامی رفیع و ارجمند است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - فرقان - 25 - 1 - 10

10 - عبودیت و بندگی ، مقامی بس ستوده و ارزشمند و زمینه ساز برخورداری از فیوضات الهی

علی عبده

اختصاص به ذکر یافتن صفت «عبد» برای پیامبر(صلی الله علیه و آله)، می تواند گویای دو نکته باشد: 1- صفت «عبودیت» از جایگاه و ارزش ویژه ای برخوردار است. 2- همین صفت، موجب شایستگی پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) برای دریافت وحی گردیده است.

10- ارزش مقام محمود

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 79 - 16

16- « مقام محمود » جایگاهی بس ارجمند و والا در میان مقامات معنوی

عسی أن یبعثک ربّک مقامًا محمودًا

با اینکه پیامبر(صلی الله علیه و آله) از مقام و منزلت بس رفیع برخوردار بود، خداوند به او می فرماید: «نماز شب بخوان تا به مقام محمود برسی» و این حکایت از مطلب فوق دارد.

11- ارزش مقام نبوت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 94 - 7

7- مشرکان معتقد به برتر بودن مقام رسالت از شأن بشر

قالوا أبعث الله بشرًا رسولاً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 73 - 4

4- امامت ، مقام و منصبی برتر و سنگین تر از نبوت و پیامبری است .

و کلاًّ جعلنا صلحین . و جعلنهم أئمة یهدون بأمرنا

صالح قرار دادن و اعطای منصب امامت به ابراهیم(ع) از جانب خداوند، پس از نبوت و پیامبری ایشان بود. این می تواند بیانگر برتری و سنگینی مقام امامت در مقایسه با منصب نبوت باشد.

12- استخفاف مقام الوهیت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 43 - 4

4- هرگونه شرک ، مستلزم تنقیص و کوچک شمردن مقام رفیع خداوندی است .

قل لو کان معه ءالهة . .. سبحنه و تعلی عمّا یقولون علوًّا کبیرًا

13- اهمیت دستیابی به مقام اولیاء الله

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 64 - 8

8 - دستیابی به مقام « ولیّ اللّهی » و دریافت بشارت های ویژه در دنیا و آخرت ، برای اولیای خداوند کامیابی بسیار بزرگی است .

ألا إن أولیاء اللّه . .. لهم البشری فی الحیوة الدنیا و فی الأخرة ... ذلک هو الفو

14- اهمیت مقام ابراهیم(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 125 - 8،9

8 - مقام ابراهیم ، باید به جایگاهی برای نماز اختصاص یابد .

و اتخذوا من مقام إبرهیم مصلًّی

«مصلًّی» اسم مکان از «صلاة» و به معنای جایگاه نماز است.

9 - مقام ابراهیم ، جایگاهی ارجمند و با عظمت

و اتخذوا من مقام إبرهیم مصلًّی

تعیین «مقام ابراهیم» به عنوان جایگاه نماز و ضرورت برپایی نماز در آن مکان، بیانگر شرافت آن است.

15- اهمیت مقام امامت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 124 - 12،17،18،24

12 - دستیابی به مقام امامت ، منوط به داشتن شایستگیهایی ویژه است .

و إذ ابتلی إبرهیم ربه بکلمت فاتمهن قال إنی جاعلک للناس إماماً

هدف از آزمونهای الهی - چنانچه از انتخاب اسم «رب» استفاده می شود - رشد دادن و تربیت کردن است; به عبارت دیگر به فعلیت رساندن استعدادهاست و از آن جا که منصب امامت پس از موفقیت ابراهیم(ع) در آزمونها; یعنی، پس از رشد یافتن و به فعلیت رسیدن استعدادهایش به او عطا شد، می توان به برداشت فوق دست یافت.

17 - پیراسته بودن از ظلم و ستمکاری ، از شرایط دستیابی به مقام امامت و پیشوایی مردم

قال لاینال عهدی الظلمین

18 - ستمکاران ، شایسته و سزاوار امامت و رهبری نیستند .

لاینال عهدی الظلمین

24 - عصمت از گناه شرط امامت است .

قال لاینال عهدی الظلمین

16- اهمیت مقام اولیاء الله

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 64 - 2

2 - بشارت ها در دنیا و آخرت ، ویژه مؤمنانی است که با رعایت تقوای مستمر الهی ، به مقام « ولیّ اللّهی » رسیدند .

ألا إن أولیاء اللّه . .. الذین ءامنوا و کانوا یتقون. لهم البشری فی الحیوة الدنیا

برداشت فوق مبتنی بر این است که «ال» در «البشری» برای استغراق باشد.

17- اهمیت مقام تسلیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - اعراف - 7 - 13 - 7

7 - منزلت فرشتگان، منزلت انقیاد و تسلیم در برابر خدا، به دور از هرگونه تکبّر و عصیان در برابر او

فما یکون لک أن تتکبّر فیها

18- اهمیت مقام عبودیت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 26 - 10

10- عبودیت ، مقامی ارجمند و جایگاهی رفیع

بل عباد مکرمون

خداوند متعال در توصیف، تمجید و تکریم فرشتگان، عبودیت آنان را یادآور شده است و این مطلب می رساند که عبودیت، مقامی رفیع و ارجمند است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - ص - 38 - 44 - 15

15 - بندگی شایسته خدا ، مقامی بس والا برای بشر

نعم العبد إنّه أوّاب

19- تفاخر به مقام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تکاثر - 102 - 2 - 1

1 - عموم مردم تا لحظه مرگ ، گرفتار رقابت با یکدیگر و تفاخر به مال و مقام اند .

حتّی زرتم المقابر

20- زمینه دستیابی به مقام ابرار

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - انسان - 76 - 12 - 5

5 - نقش اساسی و محوری صبر در راه خدا ، در رسیدن انسان به مقام ابرار

إنّ الأبرار . .. جزیهم بما صبروا جنّة و حریرًا

21- زمینه مقام اولیاء الله

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 63 - 3

3 - رعایت مستمر تقوای الهی ، زمینه ساز رسیدن به مقام ولی اللّهی است .

ألا إن أولیاء اللّه . .. الذین ءامنوا و کانوا یتقون

22- زمینه مقام رضا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 130 - 24

24 - رضایت خاطر و آرامش درون ، از ثمرات تسبیح و تحمید خداوند در فرصت های مختلف شبانه روز *

و سبّح بحمد ربّک . .. لعلّک ترضی

ممکن است رضایت مطرح شده در این آیه، مقابل دل گیری حضرت رسول(صلی الله علیه و آله) از سخنان کافران باشد که در صدر آیه مطرح بود. در این صورت مقصود، رضایت خاطر و آرام یافتن درون خواهد بود.

23- زمینه مقام عبودیت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 27 - 11

11- دستیابی به مقام عبودیت و کرامت ، در پرتو تسلیم محض در برابر خداوند است .

مکرمون . لایسبقونه بالقول و هم بأمره یعملون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - ص - 38 - 44 - 14

14 - رجوع بسیار و توجه همواره به خدا در زندگی ، موجب دستیابی انسان به مقام والای عبودیت الهی

نعم العبد إنّه أوّاب

24- سختی مقام رضا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 130 - 21

21 - مقام رضا ، موقعیتی رفیع و ارزش مند و وصول به آن دشوار است .

فاصبر . .. و سبّح بحمد ربّک ... لعلّک ترضی

مسبوق شدن «ترضی» به حرف ترجی «لعلّ» و نیز برنامه ذکر شده در آیه برای هر شبانه روز، از موقعیت والای مقام رضا و دشواریِ رسیدن به آن حکایت دارد.

25- فضیلت مقام ابراهیم(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 125 - 27،28

27 - از امام باقر ( ع ) روایت شده : « نزلت ثلاثة أحجار من الجنة . . . و مقام إبراهیم . . . ;

سه سنگ از بهشت فرود آمده . .. و از جمله آنها مقام ابراهیم است ... ».

28 - از امام باقر ( ع ) روایت شده است : « . . . لقد وضع عبد من عباد اللّه قدمه علی حجر فأمرنا اللّه تبارک و تعالی أن نتخذ ها مصلًّی . . . ;

. .. بنده ای از بندگان خدا (ابراهیم (ع)) پایش را بر سنگی نهاد، پس خداوند (برای تجدید خاطره) به ما دستور داد که آن سنگ را جایگاه نماز خویش کنیم ... ».

26- فضیلت مقام رسالت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 52 - 2

2 - فضیلت و برتری مقام رسالت بر نبوت

و ما أرسلنا من قبلک من رسول و لانبیّ

با توجه به تقدیم «رسول» بر «نبی»، مطلب فوق را به دست می آید.

27- فضیلت مقام نبوت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 52 - 2

2 - فضیلت و برتری مقام رسالت بر نبوت

و ما أرسلنا من قبلک من رسول و لانبیّ

با توجه به تقدیم «رسول» بر «نبی»، مطلب فوق را به دست می آید.

28- مقام آدم(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 33 - 2

2 - آدم ، نوح ، خاندان ابراهیم و خاندان عمران ، دارای شایستگی های ویژه

انَّ اللّه اصطفی ادم و نوحاً و ال ابراهیم و ال عمران علی العالمین

قطعاً گزینش خداوند، بر اساس شایستگی بوده است; زیرا ترجیح بلا مرجح در مورد خداوند حکیم، محال است.

29- مقام آل ابراهیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 33 - 2

2 - آدم ، نوح ، خاندان ابراهیم و خاندان عمران ، دارای شایستگی های ویژه

انَّ اللّه اصطفی ادم و نوحاً و ال ابراهیم و ال عمران علی العالمین

قطعاً گزینش خداوند، بر اساس شایستگی بوده است; زیرا ترجیح بلا مرجح در مورد خداوند حکیم، محال است.

30- مقام آل عمران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 33 - 2

2 - آدم ، نوح ، خاندان ابراهیم و خاندان عمران ، دارای شایستگی های ویژه

انَّ اللّه اصطفی ادم و نوحاً و ال ابراهیم و ال عمران علی العالمین

قطعاً گزینش خداوند، بر اساس شایستگی بوده است; زیرا ترجیح بلا مرجح در مورد خداوند حکیم، محال است.

31- مقام ابراهیم(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 65 - 1

1 - موقعیّت ممتاز حضرت ابراهیم ( ع ) ، حتی در میان اهل کتاب

یا اهل الکتاب لم تحاجّون فی ابرهیم

سعی هر یک از یهود و نصارا در انتساب ابراهیم به خویش، نشانه ارجمندی مقام آن حضرت نزد ایشان است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 67 - 5

5 - موقعیّت ممتاز حضرت ابراهیم ( ع ) ، حتی در میان اهل کتاب

ما کان ابراهیم یهودیّاً و لا نصرانیّاً

هر یک از یهود و نصارا سعی داشتند ابراهیم (ع) را به خود منتسب نمایند و این، حاکی از موقعیت ممتاز آن حضرت نزد ایشان

است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 97 - 6

6 - جایگاه والای حضرت ابراهیم ( ع ) در پیشگاه خداوند

فیه ایات بیّنات مقام ابرهیم

ظاهراً ارجمندی مقام ابراهیم (ع) در مسجد الحرام به جهت انتساب آن مقام به ابراهیم (ع) است.

32- مقام ابلیس

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - اعراف - 7 - 13 - 1،3

1 - ابلیس دارای مقامی رفیع، قبل از کبرورزی و نافرمانی خداوند

قال فاهبط منها

مراد از ضمیر در «منها» و «فیها» منزلتی است که ابلیس همراه فرشتگان در آن منزلت بوده است.

3 - ابلیس از فرومایگان در پیشگاه خداوند است.

إنک من الصغرین

33- مقام اخروی انسان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 123 - 4

4 - منزلت و جایگاه اخروی انسان ها ، در گرو اعمال ایشان است ، نه ادّعا ها و آرزو های خیالی آنان !

لیس بامانیکم و لا امانی أهل الکتب من یعمل سوءاً یجز به

34- مقام الوهیت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 116 - 6

6 - الوهیت مقامی ناسازگار با زاده شدن و زاییدن

اتخذونی و امی الهین

35- مقام امام علی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 61 - 14

14 - حضرت علی ( ع ) به منزله نفس پیامبر (صلی الله علیه و آله) و دارای مقامی والا و ارجمند

و انفسنا و انفسکم

با توجّه به تاریخ مسلم، از جمله شرکت کنندگان در مباهله، علی (ع) بوده که از او تعبیر به «انفسنا» شده است. و مؤید آن روایات فراوانی از جمله روایت امام کاظم (ع) است که فرمود: ... فکان تأویل قوله تعالی ... «و انفسنا» علی بن ابیطالب (ع) ... .

---

عیون اخبارالرضا (ع)، ج 1، ص 85، ح 9، ب 7 ; نورالثقلین، ج 1، ص 348، ح 162.

36- مقام امامت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 124 - 5،6،8،11

5 - خداوند ، ابراهیم ( ع ) را به مقام والای امامت رسانید .

قال إنی جاعلک للناس إماماً

6 - موفقیت ابراهیم ( ع ) در آزمون های الهی ، موجب شایستگی او برای مقام امامت شد .

فاتمهن قال إنی جاعلک للناس إماماً

8 - امامت ، مقامی برتر از نبوت *

و إذ ابتلی إبرهیم ربه بکلمت فاتمهن قال إنی جاعلک للناس إماماً

11 - امامت ، عهد و منصبی است والا و الهی و عطا کننده آن خداوند است .

إنی جاعلک للناس إماماً . .. لاینال عهدی الظلمین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 142 - 13

13 - امامت و پیشوایی بر امت ها ، منصبی غیر از نبوت و رسالت است .

و قال موسی لأخیه هرون اخلفنی فی قومی

جمله «اخلفنی فی قومی» می رساند که موسی(ع) رسماً هارون را به امامت و رهبری بنی اسرائیل منصوب کرد. اگر پیامبری با امامت و رهبری تفاوتی نداشت نیازی نبود که موسی(ع) هارون را - که از پیامبران بود - به امامت منصوب کند.

37- مقام انبیا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 33 - 5،6

5 - انبیا ، انسانهایی ممتاز و برتر از همگان حتی فرشتگان و . . . .

انّ اللّه اصطفی . .. علی العالمین

6 - یادآوری امتیاز و برتری انبیای گذشته ، عامل تسهیل پذیرش اطاعت از پیامبر (صلی الله علیه و آله) *

اطیعوا اللّه و الرسول . .. انّ اللّه اصطفی

پس از امر به اطاعت از پیامبر (صلی الله علیه و آله)، امتیاز انبیای گذشته را یادآور می شود تا بفهماند که امّتهای گذشته نیز مأمور به اطاعت بودند; باشد که از این طریق، اطاعت از پیامبر(صلی الله علیه و آله)، آسان گردد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 79 - 4

4 - پیامبران ، انسانهایی مافوق ، نه مافوق انسان

ما کان لبشر ان یؤتیه اللّه الکتاب و الحکم

38- مقام پاکان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 133 - 9

9 - بهشتِ تقواپیشگان ، منزلگاه پاکان

و سارعوا الی مغفرة من ربّکم و جنّة عرضها السّموات و الارض اعدّت للمتّقین

چون درآمدن به بهشتِ مهیّا شده برای تقواپیشگان در گرو آمرزش گناهان است، آن بهشت، جایگاه پاکان از گناه خواهد بود.

39- مقام تسلیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 128 - 2،6

2 - ابراهیم و اسماعیل ( ع ) از خداوند خواستند تا از میان نسلشان گروهی را به مقام تسلیم نایل سازد .

و من ذریتنا أمة مسلمة لک

در برداشت فوق «من» در «من ذریتنا» به معنای بعض گرفته شده است.

6 - تمامی ذریه ابراهیم و اسماعیل ( ع ) ، شایستگی نایل شدن به مراحل والای تسلیم را دارا نیستند .

و من ذریتنا أمة مسلمة لک

«من» در «من ذریتنا» برای تبعیض است و گویای برداشت فوق می باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 111 - 8

8 - حواریون پس از اظهار ایمان خالصانه ، از خداوند خواستند تا بر نیلشان به مقام تسلیم گواه باشد .

و اذ اوحیت . .. و اشهد باننا مسلمون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 163 - 5،6

5 - پیامبر(صلی الله علیه و آله) دارای مقام تسلیم و پذیرنده فرمانهای خدا

و بذلک أمرت و أنا أول المسلمین

«اسلام»، مصدر «المسلمین»، به معنای تسلیم شدن و متعلق «المسلمین» به دلیل جمله قبل فرمانهای خداوند است. بنابراین «انا أول المسلمین» یعنی من اول کسی هستم که تسلیم دستورهای خدا شده ام.

6 - جایگاه پیامبر(صلی الله علیه و آله) در مقام تسلیم، جایگاهی برتر از همه تسلیم شدگان در برابر خدا

و أنا أول المسلمین

اول بودن گاهی به اعتبار زمان است و گاهی به اعتبار رتبه و مقام. به نظر می رسد در جمله «أنا أول المسلمین» دومین معنا مراد باشد.

40- مقام تقرب

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 175 - 3،8

3 - نیل به مقام قرب الهی ، بهره مندی کامل از بهشت و نعمت های آن و برخورداری از فضل الهی ، پاداش مؤمنان متمسک به خداوند

فاما الذین ءامنوا . .. فسیدخلهم فی رحمة منه و فضل و یهدیهم إلیه

8 - ورود به بهشت و برخورداری از فضل خدا و رسیدن به مقام قرب الهی ، پاداش مؤمنان به خدا و پیروان پیامبر (صلی الله علیه و آله) و قرآن

فاما الذین ءامنوا باللّه و اعتصموا . .. یهدیهم إلیه صرطاً مستقیماً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 35 - 5،6

5 - لزوم سعی و تلاش برای یافتن راهی به مقام قرب الهی

یأیها الذین ءامنوا . .. و ابتغوا إلیه الوسیلة

کلمه «الیه» متعلق به «الوسیلة» است و وسیله به چیزی گفته می شود که باعث تقرب گردد، یعنی در پی یافتن چیزی باشید که شما را به خدا و قرب او برساند.

6 - نیل به مقام قرب الهی ، دارای روش ها و ابزار های مشخص

و ابتغوا إلیه الوسیلة

41- مقام رضای محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 130 - 22

22 - نیل پیامبر (صلی الله علیه و آله) به مقام رضا ، درگرو صبر ، تسبیح و حمد مداوم پروردگار

فاصبر . .. و سبّح ... لعلّک ترضی

42- مقام رضای موسی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 35 - 1

1 - موسی ( ع ) با بیان آگاهی دقیق خداوند به خصوصیات او و خاندانش ، خود راپذیرای خواسته های خداوند و راضی به انتخاب های او خواند .

إنّک کنت بنا بصیرًا

مراد از «نا» موسی(ع) و اهل او از جمله هارون(ع) است، موسی(ع) پس از پیشنهاد وزارت برای هارون بیان می دارد که خداوندا! تو مرا و اعضای خاندانم را خوب می شناسی و ویژگی های برادرم هارون(ع) را نیز می دانی، این پیشنهاد من است، اما تصمیم تو هر چه باشد، تصمیمی آگاهانه و با بصیرت کامل است .

43- مقام زکریا(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 39 - 8

8 - مزلت متعالی یحیی و زکریا ، در پیشگاه خداوند

فنادته الملئکة . .. یبشّرک بیحیی

نزول ملائکه بر زکریا (ع)، دلالت بر عظمت مقام او دارد. و بشارت خداوند به اعطای یحیی به وی حاکی از ارجمندی مقام یحیی است.

44- مقام زن

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 42 - 14

14 - طهارت و پاکدامنی ، ملاکی برای ارزیابی مقام زن

طهرک و اصطفیک

45- مقام شاکران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 123 - 19

19 - شاکران ، دارای مقامی والاتر از تقواپیشگان

فاتّقوا اللّه لعلّکم تشکرون

اگر «لعلّ»، بیان و غایت «فاتّقوا اللّه» باشد، شکر، هدف و غایت تقواپیشگی خواهد بود.

46- مقام شهیدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 140 - 15

15 - منزلت والای شهیدان

و یتّخذ منکم شهداء

برگزیدن شهیدان از سوی خداوند، حاکی از مقام والای آنان است ; چون تا از آنان راضی نباشد و دوستشان نداشته باشد، آنان را برنمی گزیند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 143 - 9

9 - اشتیاق مؤمنان به حضور در میدان جهاد و شهادت ، پس از آگاهی از درجات شهدای بدر

و لقد کنتم تمنّون الموت من قبل

امام باقر (ع) درباره آیه فوق فرمود: فانّ المؤمنین لمّا اخبرهم اللّه بالّذی فعل بشهدائهم یوم بدر و منازلهم من الجنّة رغبوا فی ذلک فقالوا اللهمّ ارنا القتال نستشهد فیه.

---

تفسیر قمی، ج 1، ص 119 ; تفسیر برهان، ج 1، ص 319، ح 1.

47- مقام صابران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 146 - 12

12 - خداوند دوستدار پایمردان در جنگ و شکیبایان در برابر هجوم حوادث آن

فما وهنوا لما اصابهم فی سبیل اللّه . .. و اللّه یحبّ الصّابرین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 148 - 11

11 - پیکارگران شکیبا و نیایشگران به درگاه خدا ، نیکوکار و محبوب خداوند هستند .

و کایّن من نبیّ قاتل . .. ربّنا ... و اللّه یحبّ المحسنین

48- مقام عبودیت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 1 - 8

8- بندگی برای خدا ، از شریف ترین و عزیزترین مرتبه ها ، برای انسان است .

أنزل علی عبده الکتب

استفاده از عنوان «عبد» برای معرفی پیامبر(صلی الله علیه و آله)، نشان دهنده جایگاه بلند این رتبه و منزلت، در قاموسِ کمالات و فضیلت های انسانی است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 61 - 8

8- بندگی خداوند ، مرتبتی والا و موجب ورود به بهشت

جنّت عدن التی وعد الرحمن عباده

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 19 - 19

19 - عبودیت و بندگی خدا ، شرف و مقامی والا در بینش سلیمان ( ع )

و أدخلنی برحمتک فی عبادک الصلحین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - ص - 38 - 30 - 8

8 - بندگی شایسته خدا ، مقامی بس والا برای بشر

نعم العبد إنّه أوّاب

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 36 - 5

5 - عبودیت خداوند ، مقامی است بس ارجمند .

ألیس اللّه بکاف عبده

49- مقام عدالتخواهان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 21 - 15،17

15 - عدالتخواهان جانباخته در طریق عدل ، رتبه ای پس از پیامبران را دارا هستند .

و یقتلون النّبیّن بغیر حق و یقتلون الذین یأمرون بالقسط من الناس فبشّرهم بعذاب ال

بیان یک گونه عذاب برای قاتلین انبیا و عدالتخواهان، دلالت بر نزدیکی رتبه عدالتخواهان با انبیا دارد. و تقدیم انبیا بر عدالتخواهان حاکی از فضیلت افزونتر آنان است.

17 - ارجمندی عدالتخواهی و عدالتخواهان ، نزد خداوند

و یقتلون النّبیّن . .. و یقتلون الذین یأمرون بالقسط

مستفاد از ذکر عدالتخواهان در پی ذکر انبیای الهی و تهدید قاتلان آنان به عذاب دردناک.

50- مقام عصمت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 89 - 9

9- پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، دارای مقام عصمت

و جئنابک شهیدًا علی هؤلاء

گواه بودن پیامبر(صلی الله علیه و آله) نسبت به امت خویش، مستلزم عصمت اوست و گرنه او خود نیازمند شاهد دیگر بود.

51- مقام علما

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 18 - 12

12 - ارجمندی فرشتگان و دانشمندان ، در پیشگاه خداوند

شهداللّه . .. و الملئکة و اولوا العلم

از ذکر نام آنان به عنوان شاهدان وحدانیّت خویش در کنار نام خود، استفاده شده است.

52- مقام عیسی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 39 - 11

11 - حضرت مسیح ( ع ) ، کلمه ای از جانب خداوند

بکلمة من اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 45 - 4،5،9،13،14

4 - عظمت و اهمیّت بشارت اعطای عیسی به مریم

اذ قالت الملئکة یا مریم انّ اللّه یبشرک

چون جمعی از فرشتگان این بشارت را آوردند و نه یک فرشته، عظمت و اهمیّت آن استفاده می شود.

5 - عیسی ( ع ) ، کلمه ای والا ، از جانب خداوند

انّ اللّه یبشرک بکلمة منه اسمه المسیح عیسی ابن مریم

«کلمة» به صورت نکره، دلالت بر عظمت آن دارد. گویا کلمه ای است که به جهت عظمت آن، ناشناخته است.

9 - وجاهت و آبرومندی حضرت مسیح در دنیا و آخرت

اسمه المسیح عیسی ابن مریم وجیهاً فی الدنیا و الاخرة

13 - عیسی ( ع ) ، از مقربان درگاه الهی

عیسی ابن مریم . .. و من المقربین

14 - عظمت عیسی ( ع ) ، نزد خداوند

یبشّرک بکلمة منه . .. وجیهاً ... و من المقربین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 46 - 4،5،6

4 - حضرت عیسی ( ع ) ، انسانی ممتاز و استثنایی

و یکلّم الناس فی المهد و کهلا

سخن گفتن عیسی (ع) در گهواره، نشانگر شخصیّت ممتاز و استثنایی اوست.

5 - عیسی ( ع ) ، صالحی از نسل صالحان

اسمه المسیح عیسی ابن مریم . .. و من الصالحین

6 - صلاح و شایستگی عیسی ( ع ) ، مژده خداوند به مریم

یبشرک بکلمة منه . .. و من الصالحین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 55 - 6

6 - مقام والای حضرت عیسی ( ع ) و تقرّب وی در پیشگاه خداوند

انّی متوفّیک و رافعک الیّ

«رافعک الیّ»، کنایه از قُرب آن حضرت نزد خداست; چون قُرب مکانی برای خداوند، تصوّر ندارد.

53- مقام قرب خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 22 - 16

16 - بهشت ، مقام قرب الهی است . *

فی روضات الجنّات . .. عند ربّهم

بنابراین احتمال که «عند ربّهم» خبر دیگری برای «الذین. ..» باشد، مطلب بالا قابل برداشت است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - تحریم - 66 - 11 - 5

5 - بهشت ، سر منزل قرب و جوار الهی

ابن لی عندک بیتًا فی الجنّة

54- مقام قضاوت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 89 - 5

5 - خداوند عطا کننده کتاب و منصب قضاوت و نبوت به پیامبران است.

أولئک الذین ءاتینهم الکتب و الحکم و النبوة

55- مقام قضاوت داود(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 79 - 4

4- داوود و سلیمان ( ع ) ، دارای مقام قضاوت و برخوردار از علم خدا دادی

و داود و سلیمن . .. و کلاًّ ءاتینا حکمًا و علمًا

56- مقام قضاوت سلیمان(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 79 - 4

4- داوود و سلیمان ( ع ) ، دارای مقام قضاوت و برخوردار از علم خدا دادی

و داود و سلیمن . .. و کلاًّ ءاتینا حکمًا و علمًا

57- مقام کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 178 - 16

16 - مهلت یافتن و عمر طولانی کافران ، گویای عزّت و قرب آنان در نزد خدا نیست .

انّما نملی لهم لیزدادوا اثماً و لهم عذاب مهین

58- مقام گواهان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 140 - 18

18 - منزلت والای گواهان بر حوادث تاریخی ( شکست ها و پیروزی های مسلمانان ) و بیانگران علل آن حوادث

و یتّخذ منکم شهداء

چون در آیه شریفه متعلق شهادت ذکر نشده، می توان به قرینه آیات قبل - که علل حوادث تاریخی را تحلیل کرده است - چنین احتمال داد که مراد از شهیدان، گواهان شکستها و پیروزیهای مسلمانان باشند تا گواهی دهند آنجا که از خدا و رسولش پیروی شد و تقوا رعایت گردید، مسلمانان پیروز شدند و آنجا که بر خود اعتماد کردند و از خداوند غافل شدند و بی تقوایی و بی صبری پیشه کردند، شکست خوردند.

59- مقام لقاءالله

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 29 - 11،19

11- مؤمنان قوم نوح ، مردمی مقرب درگاه خدا و برخوردار از مقام لقای او

إنهم ملقوا ربهم

جمله «إنهم ملاقوا ربهم» می تواند بیانگر حال فعلی پیروان نوح باشد; یعنی ، هم اکنون به مقام لقای پروردگار رسیدند و همچنین می تواند خبر از فرجام اخروی آنان دهد. برداشت فوق ناظر به احتمال اول است.

19- اشراف قوم نوح ، ناآگاه به مرتبه والای « لقاءالله » و تقرب به درگاه خدا

إنهم ملقوا ربهم و لکنی أریکم قومًا تجهلون

60- مقام متقین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 15 - 7

7 - تقواپیشگان ، مقرّب پروردگار خویش هستند .

للّذین اتقوا عند ربّهم

بهره مندی از بهشتی که در پیشگاه پروردگار است مستلزم تقرّب متّقین نزد اوست.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 76 - 6

6 - متّقین ، محبوب خدا هستند .

فانّ اللّه یحب المتّقین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 123 - 19

19 - شاکران ، دارای مقامی والاتر از تقواپیشگان

فاتّقوا اللّه لعلّکم تشکرون

اگر «لعلّ»، بیان و غایت «فاتّقوا اللّه» باشد، شکر، هدف و غایت تقواپیشگی خواهد بود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 133 - 18

18 - نیل به تقوا ، در گرو اطاعت از خدا و رسول (صلی الله علیه و آله) و فراهم آوردن زمینه آمرزش گناهان

و اطیعوا اللّه و الرّسول . .. و سارعوا الی مغفرة من ربّکم و جنّة ... اعدّت للمتّ

معنای اینکه به سوی بهشت متّقیان بشتابید، این است که از زمره متّقیان شوید و مخاطبین این دعوت کسانی هستند که به اطاعت از خدا و رسول (صلی الله علیه و آله) و فراهم ساختن موجبات آمرزش، فراخوانده شدند. بنابراین از زمره اهل تقوا شدن به این است که از خدا و رسول او پیروی کرده و کاری کنند که گناهشان آمرزیده شود.

61- مقام مجاهدان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 148 - 11

11 - پیکارگران شکیبا و نیایشگران به درگاه خدا ، نیکوکار و محبوب خداوند هستند .

و کایّن من نبیّ قاتل . .. ربّنا ... و اللّه یحبّ المحسنین

62- مقام محسنان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 148 - 10،11،12

10 - نیکوکاران ، محبوب خداوند هستند .

و اللّه یحبّ المحسنین

11 - پیکارگران شکیبا و نیایشگران به درگاه خدا ، نیکوکار و محبوب خداوند هستند .

و کایّن من نبیّ قاتل . .. ربّنا ... و اللّه یحبّ المحسنین

12 - معتقدین به خدایی بودن پیروزی ها و جویندگان بخشایش الهی ، از نیکوکاران و محبوبان خدا هستند .

ربّنا اغفر لنا . .. و ثبّت اقدامنا و انصرنا علی القوم الکافرین ... و اللّه یحبّ

کلمه «المحسنین» پس از آیات گذشته بیانگر این معناست که دارندگان ویژگیهای شمرده شده، مصداق محسنان هستند و از جمله آن ویژگیها، اعتقاد به ربوبیت خداوند و باور به خدایی بودن پیروزیهاست.

63- مقام محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 3 - 6،9

6 - نزول قرآن بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، تکریم الهی نسبت به وی

نزّل علیک الکتاب

از تقدّم ظرف «علیک» بر مفعول صریح، و همچنین خطاب به پیغمبر (صلی الله علیه و آله)، تکریم خداوند به آن حضرت استفاده شده است.

9 - نزول قرآن بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، بر اساس شایستگی آن حضرت *

بنابراینکه «بالحق» متعلق باشد به «نزّل» با قید «علیک».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 7 - 40

40 - پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) برترین راسخ در علم

و الراسخون فی العلم

امام باقر (ع) درباره آیه فوق فرمود: رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) افضل الراسخین.

---

بصائر الدرجات صفار، ص 203، ح 4 ب 10 ; تفسیر عیاشی، ج 1، ص 164، ح 6.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 68 - 8

8 - عظمت و جلالت مقام پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنانِ به او نزد خداوند

و هذا النّبی و الذین امنوا

از اختصاص به ذکر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان با آنکه «للذین اتبعوه» شامل آنان نیز می باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 74 - 3

3 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) ، مشمول رحمت خاص الهی

قل ان الفضل بید الله . .. یختص برحمته من یشاء

بنابراینکه مراد از فضل الهی، نبوت و برگزیدن پیامبر (صلی الله علیه و آله) باشد.

64- مقام مخلصان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 42 - 11

11 - خلوص و پاکی مریم و برگزیدگی او ، زمینه سرآمد شدن او بر زنان جهان

انّ اللّه اصطفیک و طهّرک و اصطفیک علی نساء العالمین

به نظر می رسد تقدیم جمله «اصطفیک و طهّرک» بر «اصطفیک علی نساء العالمین»، دلالت داشته باشد بر دخالت برگزیدگی و طهارت مریم برای سرآمد شدن او.

65- مقام مریم(س)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 36 - 4،7،8،22

4 - عظمت شخصیّت حضرت مریم ( س ) در پیشگاه خداوند

و اللّه اعلم بما وضعت و لیس الذکر کالاُنثی

بنابراینکه «ال» در «الاُنثی»، عهد حضوری باشد. یعنی پسری که تو می خواستی، مانند این دختر که به تو دادیم نیست. و این لحن، نشانگر عظمت شخصیّت حضرت مریم است.

7 - شرافت مریم ( س ) بر همه مردان عصر خویش

و لیس الذکر کالاُنثی

الف و لام در «الاُنثی»، عهد حضوری و اشاره به مریم است. الف و لام «الذکر»، برای جنس یا استغراق است. گفتنی است که در

برداشت فوق جمله «و لیس الذکر کالاُنثی» کلام خدا دانسته شده است.

8 - امیدبخشی خداوند به مادر مریم ( س ) ، نسبت به آینده درخشان فرزندش

و لیس الذکر کالاُنثی

بنابراینکه «و لیس الذکر کالاُنثی»، کلام خدا باشد.

22 - اجابت دعای همسر عمران ، در مورد حفظ مریم ( س ) و فرزندش از شرّ شیطان

و انّی اعیذها بک و ذریّتها من الشّیطان الرّجیم

رسول خدا (صلی الله علیه و آله): . .. و قال عیسی (ع) فیما یثنی علی ربه: و اعاذنی و امّی من الشّیطان الرجیم فلم یکن له علینا سبیل.

---

الدر المنثور، ج 2، ص 184.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 37 - 1،3،7،8،23

1 - مریم ( س ) ، در پی نذر مادرش ، از سوی خداوند به شایستگی پذیرفته شد .

فتقبّلها ربّها بقبول حسن

3 - عنایت ویژه خداوند به رشد و تربیت معنوی مریم ( س )

و انبتها نباتاً حسناً

7 - عظمت و تعالی معنوی و عصمت حضرت مریم ( س )

فتقبّلها ربّها . .. و انبتها

از اینکه خداوند، خودِ مریم را پذیرفته به دست می آید که او از تمام جهات مورد رضایت خداوند است و این معنا ملازم عصمت است.

8 - محفوظ ماندن از شر شیطان و نیز پرورش معنوی ، دو جنبه تربیت خداوند برای مریم

و انّی اعیذها بک و ذریّتها من الشیطان الرجیم فتقبّلها ربّها . .. و انبتها نباتاً

23 - برخورداری حضرت مریم ( س ) ، از رزق ویژه الهی

وجد عندها رزقاً . .. قالت هو من عنداللّه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 38 - 2،3،4

2 - اذعان زکریا به عظمت و مقام معنوی مریم ( س )

قالت هو من عند اللّه . .. هنا لک دعا زکریا

3 - دعای زکریا و تقاضای فرزند و نسل پاک ، تحت تأثیر حالات و مقامات مریم ( س )

هنا لک دعا زکریا ربّه

بنابراینکه مشارالیه «هنا لک»، مشاهده مقامات عالی مریم (س) باشد.

4 - زکریا با مشاهده رزقی که خارج از اسباب طبیعی به مریم اعطا شده بود ، علی رغم کهنسالی خود ، از خدا تمنای فرزند کرد .

هنا لک دعا زکریا ربّه

بنابراینکه مشارالیه «هنا لک»، اعطای رزق از راه غیر طبیعی به مریم باشد که خداوند، بدین گونه به آن اشاره کرده است: ان اللّه

یرزق من یشاء بغیر حساب.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 42 -

3،5،6،7،8،9،11،12،15،17،18

3 - عظمت مقام و منزلت مریم ، نزد پروردگار

و اذ قالت الملئکة یا مریم انّ اللّه اصطفیک

نزول ملائکه بر مریم و برگزیدن وی، دلالت بر ارجمندی مقام مریم نزد خداوند دارد.

5 - برگزیدگی و پاکیزه گشتن مریم ( س ) از سوی خدا

یا مریم انّ اللّه اصطفیک و طهّرک

6 - پاکی و برگزیده شدن مریم ، زمینه برگزیده شدن خاندان عمران نزد خداوند

یا مریم انّ اللّه اصطفیک

«و اذ قالت . .. » عطف است به «اذ قالت ... » در آیه سی و پنجم و ظرف است برای «اصطفی ... ال عمران» ; یعنی آنگاه آل عمران برگزیده شدند که مریم را خداوند برگزید و پاک گردانید.

7 - مریم ، دارای مقام عصمت از گناه

انّ اللّه اصطفیک و طهّرک

متعلق تطهیر حذف شده است و حذف متعلق، دلالت بر عموم دارد; یعنی تطهیر از هر پلیدی. و چون هر گناهی، پلیدی است، بنابراین مریم (س) از ارتکاب هر گناهی مبرّا و معصوم است.

8 - عنایت خاص خداوند به مریم ( س )

یا مریم انّ اللّه اصطفیک

9 - پاک گشتن مریم ، در پرتو خالص گردانیدن او

انّ اللّه اصطفیک و طهّرک و اصطفیک علی نساء العالمین

از اینکه جمله «و طهرک . .. » پس از «اصطفیک » آمده، به نظر می رسد خالص گرداندن مریم، دخیل در تطهیر وی بوده است. گفتنی است که معنای «اصطفاء» خالص گرداندن از پلیدیهایی است که دیگران به آن مبتلا هستند (مفردات راغب).

11 - خلوص و پاکی مریم و برگزیدگی او ، زمینه سرآمد شدن او بر زنان جهان

انّ اللّه اصطفیک و طهّرک و اصطفیک علی نساء العالمین

به نظر می رسد تقدیم جمله «اصطفیک و طهّرک» بر «اصطفیک علی نساء العالمین»، دلالت داشته باشد بر دخالت برگزیدگی و طهارت مریم برای سرآمد شدن او.

12 - مریم ، نمونه و الگویی برای تمامی زنان عالم

اصطفیک و طهّرک و اصطفیک علی نساء العالمین

15 - مریم ، برگزیده خداون از نسل انبیای الهی

یا مریم انّ اللّه اصطفیک

امام باقر (ع) در معنی آیه فوق فرمود: . .. اصطفیک من ذریّة الانبیاء.

---

مجمع البیان، ج 2، ص 746، نورالثقلین، ج 1، ص 336، ح 130.

17 - پاکدامنی پدران و مادران حضرت مریم ( ع ) از زنا

طهّرک و اصطفیک علی نساء العالمین

امام باقر (ع) در معنی آیه فوق فرمود: . .. و طهّرها من ان یکون فی ولادتها من آبائها و امّهاتها سفاح ... .

---

تفسیر عیاشی، ج 1، ص 173، ح 47 ; نورالثقلین، ج 1، ص 336، ح 127 ; بحار الانوار، ج 14، ص 192، ح 2.

18 - مریم برگزیده و سرآمد زنان عصر خویش

و اصطفیک علی نساء العالمین

امام صادق (ع) فرمود: فرشتگان به حضرت فاطمه زهرا (س) گفتند: . .. انّ مریم کانت سیّدة نساء عالمها ... .

---

علل الشرایع، ص 182، ح 1، باب 146. و ص 337، ح 131 ; نورالثقلین، ج 1، ص 336، ح 129.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 44 - 9،10

9 - شخصیّت والای معنوی مریم ، مایه رقابت سران کنیسه در سرپرستی او *

و ما کنت لدیهم اذ یلقون اقلامهم ایّهم یکفل مریم . .. اذ یختصمون

ظاهراً نزاع افراد برای به دست آوردن سرپرستی حضرت مریم بوده است و نه به عهده دیگری گذاشتن

10 - شناخته بودن شخصیّت معنوی مریم ( س ) ، در عصر خویش *

ایّهم یکفل مریم . .. اذ یختصمون

چون هر یک از سران کنیسه خواهان سرپرستی مریم بودند و در این باره با یکدیگر نزاع می کردند، معلوم می شود که عظمت شخصیّت آن حضرت برای همگان روشن و آشکار بوده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 45 - 7

7 - مریم ، مادری ارزشمند و افتخارآفرین برای عیسی ( ع ) *

عیسی ابن مریم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 47 - 5،7،8

5 - احساس حضور و قرب مریم ( س ) ، نسبت به خداوند

قالت الملئکة . .. قالت ربّ

از اینکه مریم در جواب بشارت ملائکه نفرمود که از جانب من به خداوند بگویید، بلکه مستقیماً با خداوند سخن گفت (رب انّی . .. )، معلوم می شود که خود را در حضور پروردگار می دانست.

7 - گفتگوی مریم و خداوند

قالت ربّ . .. قال

8 - ادب حضرت مریم ( ع ) ، در مقابل تکلّم با خداوند

قالت ربّ . .. و لم یمسسنی بشر

از آمیزش، تعبیر به ملاقات و مسّ شده است.

66- مقام مسلمانان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 110 - 1،2،10

1 - مسلمانانِ امرکننده به معروف ، نهی کننده از منکر و مؤمن به خدا ، بهترین امّت ها هستند .

کنتم خیر امة اخرجت للناس تأمرون بالمعروف و تنهون عن المنکر

2 - مسلمانان ، بهترین امّت برای خدمت به جوامع انسانی هستند ; مشروط به اینکه امر به معروف و نهی از منکر کنند و مؤمن به خدا باشند .

کنتم خیر أمّة أخرجت للناس

جمله «تأمرون بالمعروف . .. »، حال است برای «خیر امة»; یعنی شما زمانی بهترین امت خواهید بود که دارای چنین حالت و ویژگی باشید; و قید «برای خدمت»، از «لام» در «للناس» استفاده شده است.

10 - مسلمانان در آغاز بعثت پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، از بهترین امّت ها و مورد ستایش خداوند بودند .

کنتم خیر أمّة أخرجت للناس

به قرینه «کنتم»، آیه فوق بیانگر یک مسأله تاریخی است و آن عبارت است از رفتار و روش مسلمین در آغاز بعثت پیامبر(صلی الله علیه و آله).

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 139 - 7

7 - برتری مسلمانان بر دیگران ، در گرو ایمان آنان است .

و انتم الاعلون ان کنتم مؤمنین

در برداشت فوق، جمله «و انتم الاعلون»، به منزله جواب شرط «ان کنتم . .. » گرفته شده است.

67- مقام ملائکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 18 - 12

12 - ارجمندی فرشتگان و دانشمندان ، در پیشگاه خداوند

شهداللّه . .. و الملئکة و اولوا العلم

از ذکر نام آنان به عنوان شاهدان وحدانیّت خویش در کنار نام خود، استفاده شده است.

68- مقام مؤمنان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 28 - 4،11

4 - سرپرستی و مدیریّت در جامعه اسلامی ، مخصوص مؤمنان است .

لا یتّخذ المؤمنون الکافرین اولیاء من دون المؤمنین

11 - حاکمیّت و سرپرستی کافران بر امور مؤمنان ، زمینه انحطاط و بی ارزشی مؤمنان در پیشگاه خدا

لا یتّخذ المؤمنون الکافرین اولیا ء . .. و من یفعل ذلک فلیس من اللّه فی شیء

خروج از ولایت خدا، مستلزم انحطاط است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 68 - 6،7،8

6 - سزاوارترین مردم به انتساب و پیوند دینی به حضرت ابراهیم ( ع ) ، پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنانند ; نه یهود و نصارا .

ما کان ابرهیم یهودیاً و لا نصرانیاً . .. انّ اولی الناس بابرهیم لَلّذین اتّبعوه

7 - پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان به او ، همانند حضرت ابراهیم ، موحد و حنیف و تسلیم محض خداوند

و لکن کان حنیفاً مسلماً . .. انّ اولی الناس ... و هذا النّبی و الّذین امنوا

8 - عظمت و جلالت مقام پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنانِ به او نزد خداوند

و هذا النّبی و الذین امنوا

از اختصاص به ذکر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان با آنکه «للذین اتبعوه» شامل آنان نیز می باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 100 - 5

5 - توجه و لطف خاص خداوند به اهل ایمان

یا ایها الذین امنوا ان تطیعوا

با توجه به آیات قبل که خطابِ مستقیم به اهل کتاب ندارد، ولی نسبت به اهل ایمان، خطابِ مستقیم شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 114 - 12

12 - ستایش خداوند ، از مؤمنین اهل کتاب

من اهل الکتب امة . .. یؤمنون باللّه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 139 - 9،10،12

9 - اعلام برتری مؤمنان بر دیگران ، برانگیزنده آدمی به ایمان واقعی

و انتم الاعلون ان کنتم مؤمنین

خداوند برتری مسلمانان را در گرو ایمان واقعی آنان دانسته است. و چون انسانها ذاتاً خواهان برتری بر دشمنانشان هستند، برای

رسیدن به ایمان واقعی انگیزه پیدا می کنند.

10 - نقش توجّه دادن اهل ایمان به برتریشان بر دیگران ، در تقویت روحیه آنان

و لا تهنوا و لا تحزنوا و انتم الاعلون ان کنتم مؤمنین

12 - ضرورت توجّه دادن مؤمنان به برتری آنان بر دیگران

و لا تهنوا و لا تحزنوا و انتم الاعلون ان کنتم مؤمنین

69- مقام نبوت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 124 - 8

8 - امامت ، مقامی برتر از نبوت *

و إذ ابتلی إبرهیم ربه بکلمت فاتمهن قال إنی جاعلک للناس إماماً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 9 - 4،5،8

4 - کافران، مدعی عدم شایستگی بشر برای احراز مقام رسالت و اختصاص آن به فرشتگان

و لو جعلنه ملکا

5 - خداوند، جز از جنس بشر، پیامبری برای آدمیان قرار نخواهد داد.

و لو جعلنه ملکا لجعلنه رجلا

8 - خداوند، فرشتگان را برای آدمیان به پیامبری برنمی گزیند.

و لو جعلنه ملکا لجعلنه رجلا

حرف «لو» در مواردی به کار می رود که شرط، امری ممتنع و غیرعملی باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 89 - 5

5 - خداوند عطا کننده کتاب و منصب قضاوت و نبوت به پیامبران است.

أولئک الذین ءاتینهم الکتب و الحکم و النبوة

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 142 - 13

13 - امامت و پیشوایی بر امت ها ، منصبی غیر از نبوت و رسالت است .

و قال موسی لأخیه هرون اخلفنی فی قومی

جمله «اخلفنی فی قومی» می رساند که موسی(ع) رسماً هارون را به امامت و رهبری بنی اسرائیل منصوب کرد. اگر پیامبری با امامت و رهبری تفاوتی نداشت نیازی نبود که موسی(ع) هارون را - که از پیامبران بود - به امامت منصوب کند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 31 - 5

5- بشر ، شایسته دستیابی به مقام رسالت و پیامبری است .

و لاأقول إنی ملک

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 63 - 7

7- مقام نبوت ، رحمت خاص خداوند به پیامبران است .

و ءاتنی منه رحمة

نکره آوردن «رحمة» دلالت بر عظمت آن دارد که در برداشت از آن به رحمت خاص تعبیر شد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 11 - 5

5- انبیای الهی ، برگزیدگی خویش را از سوی خداوند به مقام پیامبری ، نعمتی بزرگ از سوی او بر خود می دانستند .

و لکنّ الله یمنّ علی من یشاء من عباده

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 49 - 7

7- نبوت ، مقامی انتصابی از ناحیه خداوند

و کلاًّ جعلنا نبیًّا

70- مقام نبوت و آیات خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 10 - 3

3- درخواست علامت از خدا برای اطمینان فزون تر ، با مقام پیامبری سازگار است .

قال ربّ اجعل لی ءایة قال ءایتک ألاّ تکلّم الناس

71- مقام نوح(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 33 - 2

2 - آدم ، نوح ، خاندان ابراهیم و خاندان عمران ، دارای شایستگی های ویژه

انَّ اللّه اصطفی ادم و نوحاً و ال ابراهیم و ال عمران علی العالمین

قطعاً گزینش خداوند، بر اساس شایستگی بوده است; زیرا ترجیح بلا مرجح در مورد خداوند حکیم، محال است.

72- مقام نیکی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 92 - 8،12

8 - مقام برّ ، از درجات عالی کمال انسان

لن تنالوا البرّ حتی تنفقوا ممّا تحبّون

12 - رسیدن به مقام برّ ، در گرو پرداخت مقداری از مال خویش به امام ( ع ) در هر سال

لن تنالوا البر حتی تنفقوا ممّا تحبون

امام صادق (ع): شنیدم از پدرم که می گفت: من مضت له سنة لم یصلنا من ماله قلّ او کثر، لم ینظر اللّه الیه یوم القیامة . .. اذ یقول: «لن تنالوا البرّ ... » فنحن البرّ و التقوی.

---

تفسیر عیاشی، ج 1، ص 184، ح 85 ; نورالثقلین، ج 1، ص 364، ح 238.

73- مقام همسر عمران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 36 - 14

14 - تعالی روحی و معنوی مادرِ حضرت مریم ( همسر عمران )

اذ قالت . .. ربّ ... انّی سمّیتها مریم و انّی اعیذها

از توجه به خدا، خلوصش در نذر و نامی که برای فرزند خویش انتخاب کرد (مریم به معنی عابده)، برداشت فوق استفاده شده است.

74- مقام یحیی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 39 - 8،12،13،14

8 - مزلت متعالی یحیی و زکریا ، در پیشگاه خداوند

فنادته الملئکة . .. یبشّرک بیحیی

نزول ملائکه بر زکریا (ع)، دلالت بر عظمت مقام او دارد. و بشارت خداوند به اعطای یحیی به وی حاکی از ارجمندی مقام یحیی است.

12 - حیات جاودانه حضرت یحیی ( ع ) *

یبشرک بیحیی

با توجّه به معنای لغوی کلمه «یحیی» (زنده می ماند)، با صیغه مضارع که حاکی از استمرار آن معناست.

13 - حضرت یحیی ، بزرگوار و شریف و دوری گزین از زنان ، به جهت پاکدامنی و عفت ، و پیامبری از تبار صالحان

انّ اللّه یبشرک بیحیی . .. و سیداً و حصورا و نبیاً من الصالحین

«حصور» به کسی گفته می شود که از زنان دوری گزیند، یا بجهت ناتوانی جنسی و یا بجهت عفت و کنترل تمایلات جنسی. (مفردات راغب) و چون آیه در مقام ستایش از یحیی (ع) است دوری وی از زنان بجهت پاکدامنی بوده و نه ناتوانی. برداشت فوق را روایت امام باقر (ع) تأیید می کند که فرمود: «وسیداً و حصوراً» و الحصور الذی یأبی النساء ... .

---

تفسیر عیاشی، ج 1، ص 172، ح 45 ; مجمع البیان، ج 2، ص 742.

14 - اعتقاد به نبوّت عیسی ( ع ) ، ارزشی برای یحیی

مصدقاً بکلمة من اللّه

75- مقام یقین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 75 - 5

5 - رسیدن به یقین، مرتبه ای بلند برای انسان و قله ای برای معرفت و شناخت

و کذلک نری . .. و لیکون من الموقنین

مطرح ساختن «یقین»، به عنوان اصلیترین هدف «ارائه ملکوت»، گویای عظمت یقین و اهل آن و همچنین نقطه نهایی در مقوله شناخت است.

76- موانع مقام رضا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 131 - 8

8 - خیره شدن و دل بستگی به دنیا و زندگی مرفه دیگران ، مانع از دسترسی به مقام رضا است .

لعلّک ترضی . و لاتمدّنّ عینیک إلی ما متّعنا

ممکن است این آیه در ارتباط با آخرین جمله آیه قبل باشد. مقتضای این ارتباط آن است که علاوه بر تسبیح و تنزیه پروردگار در شبانه روز - که موجب کسب رضایت خاطر است - چشم ندوختن به مال و منال دنیای دیگران نیز، دارای نقش مؤثر در وصول انسان به مقام رضا است.

77- مؤمنان و مقام تسلیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 84 - 10

10 - راه یافتگان از مرحله ایمان به مقام تسلیم ، بر توکل به خدا توانمندند .

إن کنتم ءامنتم باللّه فعلیه توکلوا إن کنتم مسلمین

78- نعمت مقام تقرب

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - واقعه - 56 - 11 - 3

3 - بهره مندی از مقام قرب الهی در آخرت ، برترین نعمت

أُولئک المقرّبون

ذکر مسأله تقرب به درگاه الهی قبل از «فی جنّات النعیم»، بیانگر برداشت یاد شده است.

79- نقش مقام قضاوت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - ص - 38 - 26 - 13

13 - حکومت و منصب قضاوت ، بستر بسیار لغزنده و رهبران و داوران در معرض مقهور شدن به دست هوای نفس

یداود إنّا جعلنک خلیفة فی الأرض فاحکم بین الناس بالحقّ و لاتتّبع الهوی

80- نماز در مقام ابراهیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 125 - 7،8،26،28،30

7 - زیارت کنندگان خانه خدا ، باید در مقام ابراهیم ، نماز بخوانند .

و اتخذوا من مقام إبرهیم مصلًّی

گویا مقصود از نمازی که باید در مقام ابراهیم خوانده شود، نماز طواف است، نه سایر نمازها.

8 - مقام ابراهیم ، باید به جایگاهی برای نماز اختصاص یابد .

و اتخذوا من مقام إبرهیم مصلًّی

«مصلًّی» اسم مکان از «صلاة» و به معنای جایگاه نماز است.

26 - از امام صادق ( ع ) روایت شده که فرمود : . . . « ان اللّه فضل مکة و جعل بعض ها أفضل من بعض . فقال تعالی « واتخذوا

من مقام إبراهیم مصلًّی » . . . ;

خداوند، مکه را فضیلت و برتری داده و بعضی از قسمتهای آن را بر قسمتهای دیگر برتری داده و فرموده است: از مقام ابراهیم جایگاهی برای نماز خود قرار دهید . .. ».

28 - از امام باقر ( ع ) روایت شده است : « . . . لقد وضع عبد من عباد اللّه قدمه علی حجر فأمرنا اللّه تبارک و تعالی أن نتخذ ها مصلًّی . . . ;

. .. بنده ای از بندگان خدا (ابراهیم (ع)) پایش را بر سنگی نهاد، پس خداوند (برای تجدید خاطره) به ما دستور داد که آن سنگ را جایگاه نماز خویش کنیم ... ».

30 - « عن ابی الصباح الکنانی ، قال سألت اباعبداللّه ( ع ) عن رجل نسی ان یصلی رکعتین عند مقام ابراهیم ( ع ) فی طواف الحج و العمرة ، فقال : ان کان فی البلد صلی رکعتین عند مقام ابراهیم ( ع ) فان اللّه عز و جل یقول : « و اتخذوا من مقام ابراهیم مصلًّی » و ان کان قد ارتحل فلا آمره ان یرجع ;

ابی الصباح کنانی از امام صادق(ع) سؤال کرد درباره کسی که دو رکعت نماز طواف حج و عمره را در مقام ابراهیم(ع) فراموش کرده است، حضرت فرمود: اگر هنوز در شهر مکه است، باید نماز را در مقام ابراهیم (ع) به جا آورد; زیرا خداوند عز و جل فرموده: مقام ابراهیم را برای نماز خود قرار دهید و اگر از شهر مکه کوچ کرده است من به او نمی گویم برگرد».

81- وصول به مقام تسلیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 129 - 8

8 - رسیدن امت ها به مقام تسلیم در گرو بعثت پیامبران ; آموزش کتاب آسمانی و معارف و احکام دینی و پاک شدن از آلودگیهاست .

من ذریتنا أمة مسلمة لک . .. ربنا وابعث فیهم رسولا منهم یتلوا ... یزکّیهم

به نظر می رسد درخواست ابراهیم (ع) و اسماعیل(ع) برای بعثت پیامبری از میان ذریه آنها درپی درخواست تشکیل «امت مسلمه» بدین جهت باشد که: بعثت و هدفهای آن، از ضروریات بنیادی برای تشکیل «امت مسلمه» است.

82- ویژگیهای مقام تقرب

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 10 - 9

9 - مقام قرب الهی ، مقام امن و سلامت

إنّی لایخاف لدیّ المرسلون

83- مقام ابراهیم(ع)

{مقام ابراهیم(ع)}

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 97 - 3،5،23

3 - مقام ابراهیم در کعبه ، از آیات روشن خداوند

فیه ایات بیّنات مقام ابرهیم

5 - اهمیّت و ارزشمندی مقام ابراهیم ( ع ) در کعبه

فیه ایات بیّنات مقام ابرهیم

23 - مقام ابراهیم ( ع ) که نقش دو پای وی بر آن است و حجرالاسود و خانه اسماعیل نشانه هایی روشن در مسجدالحرام

فیه ایات بیّنات مقام ابراهیم

امام صادق (ع) در پاسخ سؤال از «ایات بیّنات» در آیه فوق فرمود: مقام ابراهیم حیث قام علی الحجر فاثّرت فیه قدماه و الحجرالاسود و منزل اسماعیل.

---

کافی، ج 4، ص 223، ح 1 ; تفسیر عیاشی، ج 1، ص 187، ح 99.

84- اهمیت مقام ابراهیم(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 125 - 8،9

8 - مقام ابراهیم ، باید به جایگاهی برای نماز اختصاص یابد .

و اتخذوا من مقام إبرهیم مصلًّی

«مصلًّی» اسم مکان از «صلاة» و به معنای جایگاه نماز است.

9 - مقام ابراهیم ، جایگاهی ارجمند و با عظمت

و اتخذوا من مقام إبرهیم مصلًّی

تعیین «مقام ابراهیم» به عنوان جایگاه نماز و ضرورت برپایی نماز در آن مکان، بیانگر شرافت آن است.

85- فضیلت مقام ابراهیم(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 125 - 27،28

27 - از امام باقر ( ع ) روایت شده : « نزلت ثلاثة أحجار من الجنة . . . و مقام إبراهیم . . . ;

سه سنگ از بهشت فرود آمده . .. و از جمله آنها مقام ابراهیم است ... ».

28 - از امام باقر ( ع ) روایت شده است : « . . . لقد وضع عبد من عباد اللّه قدمه علی حجر فأمرنا اللّه تبارک و تعالی أن نتخذ ها

مصلًّی . . . ;

. .. بنده ای از بندگان خدا (ابراهیم (ع)) پایش را بر سنگی نهاد، پس خداوند (برای تجدید خاطره) به ما دستور داد که آن سنگ را جایگاه نماز خویش کنیم ... ».

86- مقام ابراهیم(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 65 - 1

1 - موقعیّت ممتاز حضرت ابراهیم ( ع ) ، حتی در میان اهل کتاب

یا اهل الکتاب لم تحاجّون فی ابرهیم

سعی هر یک از یهود و نصارا در انتساب ابراهیم به خویش، نشانه ارجمندی مقام آن حضرت نزد ایشان است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 67 - 5

5 - موقعیّت ممتاز حضرت ابراهیم ( ع ) ، حتی در میان اهل کتاب

ما کان ابراهیم یهودیّاً و لا نصرانیّاً

هر یک از یهود و نصارا سعی داشتند ابراهیم (ع) را به خود منتسب نمایند و این، حاکی از موقعیت ممتاز آن حضرت نزد ایشان است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 97 - 6

6 - جایگاه والای حضرت ابراهیم ( ع ) در پیشگاه خداوند

فیه ایات بیّنات مقام ابرهیم

ظاهراً ارجمندی مقام ابراهیم (ع) در مسجد الحرام به جهت انتساب آن مقام به ابراهیم (ع) است.

مقام اطمینان

87- {مقام اطمینان}

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 29 - 3

3 - رسیدن به مقام اطمینان ، رضایت از کار های خداوند و مورد پسند خدا بودن ، از نشانه های رسیدن به مقام عبودیت است .

یأیّتها النّفس المطمئنّة . .. راضیّة مرضیّة . فادخلی فی عبدی

حرف «فاء»، برای تفریع ما بعد بر قبل است.

مقام رضا

88- {مقام رضا}

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - مجادله - 58 - 22 - 24

24 - مؤمنان راستین ، در بهشت از خداوند راضی و خرسنداند .

و رضوا عنه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 29 - 3

3 - رسیدن به مقام اطمینان ، رضایت از کار های خداوند و مورد پسند خدا بودن ، از نشانه های رسیدن به مقام عبودیت است .

یأیّتها النّفس المطمئنّة . .. راضیّة مرضیّة . فادخلی فی عبدی

حرف «فاء»، برای تفریع ما بعد بر قبل است.

89- ارزش مقام رضا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 130 - 21

21 - مقام رضا ، موقعیتی رفیع و ارزش مند و وصول به آن دشوار است .

فاصبر . .. و سبّح بحمد ربّک ... لعلّک ترضی

مسبوق شدن «ترضی» به حرف ترجی «لعلّ» و نیز برنامه ذکر شده در آیه برای هر شبانه روز، از موقعیت والای مقام رضا و دشواریِ رسیدن به آن حکایت دارد.

90- زمینه مقام رضا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 130 - 24

24 - رضایت خاطر و آرامش درون ، از ثمرات تسبیح و تحمید خداوند در فرصت های مختلف شبانه روز *

و سبّح بحمد ربّک . .. لعلّک ترضی

ممکن است رضایت مطرح شده در این آیه، مقابل دل گیری حضرت رسول(صلی الله علیه و آله) از سخنان کافران باشد که در صدر آیه مطرح بود. در این صورت مقصود، رضایت خاطر و آرام یافتن درون خواهد بود.

91- سختی مقام رضا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 130 - 21

21 - مقام رضا ، موقعیتی رفیع و ارزش مند و وصول به آن دشوار است .

فاصبر . .. و سبّح بحمد ربّک ... لعلّک ترضی

مسبوق شدن «ترضی» به حرف ترجی «لعلّ» و نیز برنامه ذکر شده در آیه برای هر شبانه روز، از موقعیت والای مقام رضا و دشواریِ رسیدن به آن حکایت دارد.

92- موانع مقام رضا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 131 - 8

8 - خیره شدن و دل بستگی به دنیا و زندگی مرفه دیگران ، مانع از دسترسی به مقام رضا است .

لعلّک ترضی . و لاتمدّنّ عینیک إلی ما متّعنا

ممکن است این آیه در ارتباط با آخرین جمله آیه قبل باشد. مقتضای این ارتباط آن است که علاوه بر تسبیح و تنزیه پروردگار در شبانه روز - که موجب کسب رضایت خاطر است - چشم ندوختن به مال و منال دنیای دیگران نیز، دارای نقش مؤثر در وصول انسان به مقام رضا است.

مقام رضوان

93- {مقام رضوان}

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 21 - 3،4

3 - برخورداری از مقام رضوان ( رضایت کامل خدا از انسان ) از موهبت های خاص خداوند به مؤمنان مهاجر و مجاهد

هاجروا و جهدوا فی سبیل اللّه . .. یبشرهم ربهم ... و رضون

4 - بهره مندی از رضوان الهی ( رضایت مندی خدا ) ره آورد ایمان ، هجرت و جهاد

الذین ءامنوا و هاجروا و جهدوا . .. یبشرهم ربهم برحمة ... و رضون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 22 - 6

6 - مؤمنان مهاجر و مجاهد ، علاوه بر بهره مندی از رحمت و رضوان الهی و بهشت ، از پاداشی ویژه و بزرگ در پیشگاه خداوند برخوردارند .

الذین ءامنوا و هاجروا و جهدوا . .. و جنت ... إن اللّه عنده أجر عظیم

قرار گرفتن جمله «إن اللّه عنده أجر عظیم» - که دارای معنانی عام و کلی است - پس از ذکر پاداشهای گوناگون مؤمنانِ مهاجر و مجاهد، می تواند گویای برداشت فوق باشد.

94- ارزش مقام رضوان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 21 - 6

6 - برخورداری مؤمنان مهاجر ومجاهد از رحمت ویژه خدا و مقام رضوان ، نعمتی است بسیار ارجمندتر از دستیابی آنان به باغ ها و بوستان های بهشت .

هاجروا و جهدوا فی سبیل اللّه . .. یبشرهم ربهم برحمة منه و رضون و جنت

تقدیم «رحمة» و «رضوان» بر «جنات» رساننده برداشت فوق است.

مقام عبودیت

95- {مقام عبودیت}

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 68 - 3

3 - بندگی و عبودیت ، بالاترین مرتبه کمال وجودی انسان

إلاّ المتّقین . یعباد

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - تحریم - 66 - 10 - 6

6 - عبودیت و بنده صالح خدا بودن ، مقامی بس والا برای آدمیان

عبدین من عبادنا صلحین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 29 - 3

3 - رسیدن به مقام اطمینان ، رضایت از کار های خداوند و مورد پسند خدا بودن ، از نشانه های رسیدن به مقام عبودیت است .

یأیّتها النّفس المطمئنّة . .. راضیّة مرضیّة . فادخلی فی عبدی

حرف «فاء»، برای تفریع ما بعد بر قبل است.

96- ارزش مقام عبودیت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 1 - 8

8- عبودیت و بندگی انسان ، مقام و منزلتی والاست .

أسری بعبده لیلاً

آوردن صفت «عبد» از میان سایر صفات پیامبر(صلی الله علیه و آله) می تواند بدان جهت باشد که این صفت بسیار ارزشمند و والاست.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 65 - 4

4- عبودیت و بندگی خدا ، مقامی بس والا و جایگاهی مستحکم

إن عبادی لیس لک علیهم سلطن

به کار رفتن واژه «عبادی» به جای هر وصف دیگری و نیز تذکر سلطه نیافتن شیطان بر انسانهای واجد این صفت، بیانگر برداشت فوق است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 26 - 10

10- عبودیت ، مقامی ارجمند و جایگاهی رفیع

بل عباد مکرمون

خداوند متعال در توصیف، تمجید و تکریم فرشتگان، عبودیت آنان را یادآور شده است و این مطلب می رساند که عبودیت، مقامی رفیع و ارجمند است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - فرقان - 25 - 1 - 10

10 - عبودیت و بندگی ، مقامی بس ستوده و ارزشمند و زمینه ساز برخورداری از فیوضات الهی

علی عبده

اختصاص به ذکر یافتن صفت «عبد» برای پیامبر(صلی الله علیه و آله)، می تواند گویای دو نکته باشد: 1- صفت «عبودیت» از جایگاه و ارزش ویژه ای برخوردار است. 2- همین صفت، موجب شایستگی پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) برای دریافت وحی گردیده است.

97- اهمیت مقام عبودیت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 26 - 10

10- عبودیت ، مقامی ارجمند و جایگاهی رفیع

بل عباد مکرمون

خداوند متعال در توصیف، تمجید و تکریم فرشتگان، عبودیت آنان را یادآور شده است و این مطلب می رساند که عبودیت، مقامی رفیع و ارجمند است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - ص - 38 - 44 - 15

15 - بندگی شایسته خدا ، مقامی بس والا برای بشر

نعم العبد إنّه أوّاب

98- زمینه مقام عبودیت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 27 - 11

11- دستیابی به مقام عبودیت و کرامت ، در پرتو تسلیم محض در برابر خداوند است .

مکرمون . لایسبقونه بالقول و هم بأمره یعملون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - ص - 38 - 44 - 14

14 - رجوع بسیار و توجه همواره به خدا در زندگی ، موجب دستیابی انسان به مقام والای عبودیت الهی

نعم العبد إنّه أوّاب

99- مقام عبودیت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 1 - 8

8- بندگی برای خدا ، از شریف ترین و عزیزترین مرتبه ها ، برای انسان است .

أنزل علی عبده الکتب

استفاده از عنوان «عبد» برای معرفی پیامبر(صلی الله علیه و آله)، نشان دهنده جایگاه بلند این رتبه و منزلت، در قاموسِ کمالات و فضیلت های انسانی است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 61 - 8

8- بندگی خداوند ، مرتبتی والا و موجب ورود به بهشت

جنّت عدن التی وعد الرحمن عباده

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 19 - 19

19 - عبودیت و بندگی خدا ، شرف و مقامی والا در بینش سلیمان ( ع )

و أدخلنی برحمتک فی عبادک الصلحین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - ص - 38 - 30 - 8

8 - بندگی شایسته خدا ، مقامی بس والا برای بشر

نعم العبد إنّه أوّاب

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 36 - 5

5 - عبودیت خداوند ، مقامی است بس ارجمند .

ألیس اللّه بکاف عبده

مقامات

100- آثار مقامات دنیوی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 21 - 9

9- « عن النبی (صلی الله علیه و آله) قال : ما من عبد یرید أن یرتفع فی الدنیا درجة فارتفع إلاّ وضعه الله فی الأخرة درجة أکبر منها و أطول ثم قرء : « و للأخرة أکبر درجات و أکبر تفضیلاً » ;

از پیامبر(صلی الله علیه و آله) روایت شده است که فرمود: هیچ بنده ای نیست که بخواهد در دنیا درجه ای [از نظر مادی ]پیشرفت کند و به آن هم دست یابد، مگر آنکه خداوند او را در آخرت درجه ای که بزرگ تر و پایدارتر از درجه دنیاست، پایین آورد; سپس [این آیه را]تلاوت فرمود: و للأخرة أکبر درجات و أکبر تفضیلاً».

101- آثار مقامات معنوی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 93 - 6

6 - عظمت معنوی انسان ها ، مقتضی پرداختن به سپاس و ستایش خدا در همه حال

أُمرت أن أعبد . .. أن أکون من المسلمین . و أن أتلوا القرءان ... و قل الحمدللّه

آیه بالا نشان می دهد - که حتی فردی مثل پیامبر(صلی الله علیه و آله) که نزدیک ترین خلق به خدا است - هیچ گاه نباید از یاد خدا و سپاس و ستایش او غافل شود; یعنی، این گونه نیست که انسان ها با رسیدن به مقامات معنوی، از عبودیت، تسلیم و ستایش خدا معاف شوند.

102- آرزوی مقامات معنوی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - فرقان - 25 - 74 - 15

15 - آرزوی بلند در امور معنوی ( رسیدن به اوج مرتبه کمال و مقامات معنوی ) ، امری پسندیده و مورد تشویق خداوند

و اجعلنا للمتّقین إمامًا

103- ارزش مقامات اخروی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 21 - 4

4- مراتب و فضایل اخروی ، بسی برتر و بزرگتر از درجات دنیوی است .

و للأخرة أکبر درجت و أکبر تفضیلاً

104- ارزش مقامات دنیوی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 21 - 4

4- مراتب و فضایل اخروی ، بسی برتر و بزرگتر از درجات دنیوی است .

و للأخرة أکبر درجت و أکبر تفضیلاً

105- ارزش مقامات صالحان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 19 - 23

23 - شکوه و اقتدار مادی ، رنگ باخته و غیرقابل اتکا در مقایسه با مقام صالحان ، در نزد مردان الهی

و أدخلنی برحمتک فی عبادک الصلحین

برداشت یاد شده مبتنی بر این نکته است که سلیمان(ع) با داشتن همه امکانات، باز آرزوی مقام صالحان را داشت.

106- ارزش مقامات معنوی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 79 - 13،16

13- مقام ارجمند حاصل آمده از نماز شب ، جایگاهی مورد ستایش و تمجید همگان

عسی أن یبعثک ربّک مقامًا محمودًا

به صورت مطلق آورده شدن «مقاماً محموداً» می تواند مشعر به این باشد که: مقام محمود، جایگاهی است مورد تمجید همه خلایق.

16- « مقام محمود » جایگاهی بس ارجمند و والا در میان مقامات معنوی

عسی أن یبعثک ربّک مقامًا محمودًا

با اینکه پیامبر(صلی الله علیه و آله) از مقام و منزلت بس رفیع برخوردار بود، خداوند به او می فرماید: «نماز شب بخوان تا به مقام محمود برسی» و این حکایت از مطلب فوق دارد.

107- اهمیت مقامات صالحان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 83 - 3

3 - برخورداری از حکمت و معرفت و قرار گرفتن در زمره صالحان ، اوج کمال و سعادت انسان

ربّ هب لی حکمًا وألحقنی بالصلحین

با توجه به این که حضرت ابراهیم(ع)، به عنوان بزرگ ترین آرمان های ارزشی، این دو را از درگاه خدا تمنا کرده است، برداشت یاد شده استفاده می شود.

108- برتری مقامات مقربان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - مطففین - 83 - 21 - 2

2 - مقام قرب خداوند ، والاتر از مقام نیکوکاران ، و مایه شایستگی انسان برای آگاهی از کردار نیکوکاران و مشاهده نامه اعمال آنان است .

یشهده المقرّبون

109- تنوع مقامات اخروی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - نبأ - 78 - 19 - 2

2 - درجات بالا در قیامت ، انواع گوناگون دارد و برای صعود به آن راه های فراوانی به وجود خواهد آمد .

و فتحت السماء فکانت أبوبًا

در سوره اعراف، آیه 40 آمده است: درب های آسمان به روی تکذیب گران و مستکبران گشوده نمی شود و آنان وارد بهشت نخواهند شد. بنابراین باز شدن آسمان و تعدد درهای آن در این آیه، ممکن است ناظر به نقطه مقابل آن باشد; یعنی برای ورود بهشتیان به بهشت، درب های گوناگون باز شده و راه های فراوانی به وجود خواهد آمد.

110- جهل به مقامات موسی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 61 - 3

3 - عدم معرفت همراهان نزدیک موسی ( ع ) به مقام وی و شکست ناپذیری طرح و برنامه الهی او

و أوحینا إلی موسی أن أسر بعبادی. .. قال أصحب موسی إنّا لمدرکون

تعبیر «أصحاب موسی» به جای بنی اسرائیل، می تواند تعریضی باشد به این که نه تنها بنی اسرائیل بلکه حتی یاران نزدیک موسی(ع) نیز به موفقیت آمیز بودن طرح و برنامه وی اطمینان نداشتند; بلکه با مشاهده فرعون، شکست موسی(ع) و گرفتاری خود را قطعی می دانستند.

111- درخواست مقامات صالحان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 19 - 18

18 - دعای سلیمان به درگاه خدا ، برای قرار گرفتن در زمره بندگان صالح

و أدخلنی برحمتک فی عبادک الصلحین

112- درخواست مقامات معنوی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 124 - 16

16 - تمنای آدمی بر نایل شدن فرزندانش به مقامات معنوی ، تمنایی شایسته و نیکوست .

و من ذرّیتی

113- زمینه مقامات اخروی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 122 - 5

5- کسب فضایل معنوی و کوشش خود انسان ، مؤثر در برخورداری او از مواهب و نیکی ها در دنیا و مقامات عالی در آخرت

إن إبرهیم کان أُمّة قانتًا لله . .. و إنه فی الأخرة لمن الصلحین

114- زمینه مقامات صالحان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 19 - 20

20 - قرار گرفتن در زمره صالحان ، منوط به عمل نیک و رحمت ویژه الهی

و أن أعمل صلحًا ترضه وأدخلنی برحمتک فی عبادک الصلحین

115- زمینه مقامات مادر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 38 - 5

5 - عظمت فرزند ، مایه رفعت مقام مادر است .

إذ أوحینا إلی أُمّک

محتوای آنچه به مادر موسی(ع) گفته شد، نشان می دهد که هدف اصلی، حفاظت موسی(ع) بوده، گرچه اثر طبیعی آن، آرامش یافتن مادر موسی(ع) نیز بوده است. بنابراین دست یابیِ مادر موسی به وحی الهی، برخاسته از عظمت موسی(ع) است.

116- زمینه مقامات معنوی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 79 - 11،12،15

11- کارسازی تهجّد و شب زنده داری جهت نیل به مقام محمود ، بسته به اراده خداوند است .

عسی أن یبعثک ربّک مقامًا محمودًا

12- امید به دستیابی به مقامات رفیع معنوی ، آن گاه امکان پذیر است که رفتار و عملی مناسب خود را از پیش داشته باشد .

و من الّیل فتهجّد به . .. عسی أن یبعثک ربّک مقامًا محمودًا

15- پیامبر (صلی الله علیه و آله) نیز در مسیر کسب کمالات معنوی برتر ، نیازمند انجام اعمالی مناسب با آن بود .

فتهجّد به نافلة لک عسی أن یبعثک ربّک مقامًا محمودًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 51 - 7

7- خلوص ، زمینه ساز دستیابی به رتبه های معنوی است .

إنّه کان مخلصًا و کان رسولاً نبیًّا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 56 - 6

6- نقش ویژه صداقت پیشگی در راه یابی به مقام های معنوی و الهی

إنّه کان صدّیقًا نبیًّا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - فرقان - 25 - 74 - 18

18 - تأثیر مثبت و سازنده دعا و آرزو کردن در نیل به مقامات والا و رشد و کمال معنوی

و اجعلنا للمتّقین إمامًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 10 - 18

18 - نقش ممتاز صبر و شکیبایی ، در سعادت و بهره مندی انسان از پاداش های الهی و مقامات معنوی

إنّما یوفّی الصبرون أجرهم بغیر حساب

117- شرایط تحصیل مقامات اخروی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 75 - 2،3

2 - حفظ ایمان تا زمان حضور در نزد پروردگار ( قیامت ) شرط برخورداری از درجات عالی در آخرت

و من یأته مؤمن ا

3 - کثرت عمل صالح ، شرط حتمی در کنار ایمان ، جهت برخورداری از درجات عالی آخرت است .

و من یأته . .. مؤمن ا قد عمل الصلحت

118- شرایط مقامات معنوی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 12 - 12

12- اعطای حکمت و مقام معنوی و اجتماعی از سوی خداوند به انسان ، به سنّی خاص مشروط نیست .

و ءاتینه الحکم صبیًّا

119- عزیز مصر و مقامات یوسف(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 21 - 5

5- عزیز مصر در پی خرید یوسف ( ع ) ، به شخصیت والا و منزلت بلند او اطمینان پیدا کرد .

لامرأته أکرمی مثویه عسی أن ینفعنا

120- عقیده به مقامات ملائکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 50 - 10

10- مشرکان برای ملائکه ، مقامات و رتبه عالی معتقد بودند .

و الملئکة و هم لایستکبرون . یخافون ربّهم

احتمال دارد اختصاص به ذکر ملائکه از میان موجودات، برای بیان انقیاد آنان در برابر خداوند به خاطر عقیده مشرکان به مقامات عالیه ملائکه باشد و خداوند با تأکید بر منقاد بودن آنان، مشرکان را به کسب چنین روحیه ای دعوت می کند.

121- عوامل مقامات معنوی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 96 - 9،10

9- صبر و مقاومت ، دارای نقش اساسی در سعادت انسان و نیل به مقام والا در پیشگاه الهی

و لنجزینّ الذین صبروا أجرهم بأحسن ما کانوا یعملون

ذکر صفت صبر و مقاومت به صورت اختصاصی از میان دیگر اوصاف خوب و ارزشمند مؤمنان، جهت پاداش و نیل به مقام معنوی، گویای برداشت فوق است.

10- عمل مستمر خود انسان ، منشأ برخورداری وی از فضل الهی و نیل به مقام معنوی و سعادت اخروی

و لنجزینّ الذین صبروا أجرهم بأحسن ما کانوا یعملون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 97 - 4

4- ایمان و عمل صالح ، دو عامل برای دستیابی انسان به کمال و حیات برتر

من عمل صلحًا . .. و هو مؤمن فلنحیینّه حیوة طیّبة

مراد از جمله «نحیینّه حیاة طیّبة» حیات معنوی است; چه اینکه روشن است کسانی که عمل صالح انجام می دهند، دارای حیات مادی اند و مراد از حیات معنوی، کمال وجودی و رشد و تعالی است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 79 - 8،13

8- تهجد و شب زنده داری ، عاملی برای دستیازی انسان به مقامی ارجمند و پسندیده

فتهجّد به نافلة لک عسی أن یبعثک ربّک مقامًا محمودًا

13- مقام ارجمند حاصل آمده از نماز شب ، جایگاهی مورد ستایش و تمجید همگان

عسی أن یبعثک ربّک مقامًا محمودًا

به صورت مطلق آورده شدن «مقاماً محموداً» می تواند مشعر به این باشد که: مقام محمود، جایگاهی است مورد تمجید همه خلایق.

122- عوامل مؤثر در مقامات اخروی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 21 - 6

6- تلاش انسان در تفاوت درجات و مزایای اخروی او ، نقشی تعیین کننده دارد .

من کان یرید العاجلة . .. و من أراد الأخرة و سعی لها ... فضّلنا بعضهم علی بعض و ل

از اینکه خداوند در آیات پیش فرمود: «آخرت طلبان، در صورت تلاش متناسب با آخرت طلبی شان، جزا داده می شوند» و در این آیه می فرماید: «آخرت، دارای درجاتی بس فراتر و عظیم تر از دنیاست» به دست می آید که برای نیل به مدارج برتر آخرت، تلاشی متناسب با آن لازم است.

123- فقرا و مقامات معنوی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 31 - 16

16- ناشایست شمردن تهی دستان ، برای کسب خیر و مقام های معنوی ، گناه و پنداری است به دور از واقعیت .

لا أقول للذین تزدری أعینکم . .. إنی إذًا لمن الظلمین

124- مراتب مقامات معنوی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 83 - 6

6 - مقامات معنوی، درجات و مراتب گوناگونی دارد.

نرفع درجت من نشاء

گزینش صیغه جمع «درجات» به جای «درجة» می تواند اشاره به تعدد درجات و مراتب گوناگون آن باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 76 - 22،23

22- مقامات معنوی ، دارای درجات و مراحل گوناگون است .

نرفع درجت من نشاء

برداشت فوق از جمع بودن کلمه «درجات» استفاده شده است.

23- تفاوت رتبه و منزلت انسان ها در پیشگاه خداوند

نرفع درجت من نشاء

125- مراتب مقامات مؤمنان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 21 - 10

10- « عن أبوعمروالزبیری عن أبی عبدالله ( ع ) قال : قلت له : إن للإیمان درجات و منازل ، . . . ؟ قال : نعم ، قلت له : صفه لی . . . قال : . . . ثمّ ذکر ما فضّل الله عزّوجلّ به أولیائه بعضهم علی بعض فقال عزّوجلّ : . . . « انظر کیف فضّلنا بعضهم علی بعض و للأخرة أکبر درجات و أکبر تفضیلاً » . . . فهذا ذکر درجات الإیمان و منازله عند الله عزّوجلّ ;

ابوعمرو زبیری گوید: به امام صادق(ع) عرض کردم: [آیا ]برای ایمان درجات و منازلی است . ..؟ حضرت فرمود: بله، به حضرت گفتم: برایم توصیف کن ...، فرمود:... سپس [قرآن] آن چیزی که به وسیله آن خداوند بعضی از اولیایش را بر برخی دیگر برتری داده، یادآور شده و فرموده: ... «انظر کیف فضّلنا بعضهم علی بعض و للأخرة أکبر درجات و أکبر تفضیلاً» ... پس این است از موارد ذکر درجات و منازل ایمان در نزد خداوند عزّوجلّ».

126- مقامات آدم(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 33 - 4

4 - آدم ( ع ) ، خلیفه خداوند ، واسطه ای برای رسیدن فیض الهی به فرشتگان

یأدم أنبئهم بأسمائهم فلمّا أنبأهم بأسمائهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 34 - 1،5

1 - خداوند پس از تعلیم حقایق هستی به آدم ( ع ) و اثبات لیاقت وی برای خلافت ، از فرشتگان خواست تا بر او سجده کنند .

و علّم ءادم الأسماء کلها . .. و إذ قلنا للملئکة اسجدوا لأدم

5 - آدم ( ع ) ، دارای منزلت و مقامی فراتر از فرشتگان

و إذ قلنا للملئکة اسجدوا لأدم

از آن جایی که فرشتگان مأمور به سجده بر آدم(ع) شدند، فضیلت و برتری او معلوم می شود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - اعراف - 7 - 11 - 4،7،8

4 - خداوند پس از خلقت آدم(ع)، از فرشتگان خواست تا بر او سجده کنند.

ثم قلنا للملئکة اسجدوا لأدم

7 - همه فرشتگان پس از فرمان خدا، بر آدم(ع) سجده کردند.

قلنا للملئکة اسجدوا لأدم فسجدوا

8 - آدم(ع) انسانی ارجمند و برتر از فرشتگان

ثم قلنا للملئکة اسجدوا لأدم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 116 - 5

5 - ابلیس ، از اطاعت فرمان خداوند در مورد سجده در برابر آدم ، رو برتافت .

فسجدوا إلاّإبلیس أبی

127- مقامات ابرار

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - مطففین - 83 - 28 - 2

2 - مقرّبان درگاه خداوند ، دارای مقامی برتر از نیکوکاران اند .

إنّ الأبرار . .. عینًا یشرب بها المقرّبون

128- مقامات ابراهیم(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 124 - 5،6،7،9

5 - خداوند ، ابراهیم ( ع ) را به مقام والای امامت رسانید .

قال إنی جاعلک للناس إماماً

6 - موفقیت ابراهیم ( ع ) در آزمون های الهی ، موجب شایستگی او برای مقام امامت شد .

فاتمهن قال إنی جاعلک للناس إماماً

7 - رسیدن ابراهیم ( ع ) به مقام امامت ، پس از احراز مقام نبوت بوده است .

قال إنی جاعلک للناس إماماً

«من ذریتی» دلالت می کند که: ابراهیم(ع) آن هنگام که به مقام امامت رسید، دارای فرزند بوده است و قطعاً ابراهیم(ع) پیش از آن که دارای فرزند شود، به مقام نبوت رسیده بود. بنابراین، نبوت او پیش از امامتش بوده است.

9 - ابراهیم ( ع ) ، پیشوا و امامی برای همه انسانها

قال إنی جاعلک للناس إماماً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 125 - 10،28

10 - حضرت ابراهیم ( ع ) ، در پیشگاه خداوند دارای منزلتی والاست .

و اتخذوا من مقام إبرهیم مصلًّی

28 - از امام باقر ( ع ) روایت شده است : « . . . لقد وضع عبد من عباد اللّه قدمه علی حجر فأمرنا اللّه تبارک و تعالی أن نتخذ ها مصلًّی . . . ;

. .. بنده ای از بندگان خدا (ابراهیم (ع)) پایش را بر سنگی نهاد، پس خداوند (برای تجدید خاطره) به ما دستور داد که آن سنگ را جایگاه نماز خویش کنیم ... ».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 130 - 8،9

8 - ابراهیم ( ع ) از برگزیدگان خدا در دنیا و از صالحان و شایستگان سرای آخرت

و لقد اصطفینه فی الدنیا و إنه فی الأخرة لمن الصلحین

9 - ابراهیم ( ع ) از بندگان خالص خداوند

و لقد اصطفینه فی الدنیا

«اصطفاء» به معنای گزینش کردن صفوه (خالص و نیکوی) هر چیزی است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 131 - 9

9 - تسلیم بودن ابراهیم ( ع ) در برابر خدا ، دلیل گزینش وی و شایستگی او برای ملحق شدن به صالحان سرای آخرت

لمن الصلحین. إذ قال له ربه أسلم قال أسلمت

«إذ» در جمله «إذ قال . ..» حرف تعلیل است، بیانگر علت گزینش ابراهیم و شایستگی او برای وارد شدن به جرگه صالحان می باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 125 - 8،13،14،15

8 - ابراهیم ( ع ) ، دارای مقامی بس والا در پیشگاه خداوند

و اتخذ اللّه إبرهیم خلیلا

13 - سجده های بسیار ابراهیم ( ع ) ، موجب برگزیده شدن وی ، از سوی خداوند ، به عنوان خلیل

و اتخذ اللّه إبرهیم خلیلا

امام صادق(ع) در مورد علت برگزیده شدن حضرت ابراهیم(ع) به عنوان خلیل، از سوی خداوند فرمود: لکثرة سجوده علی الارض.

---

علل الشرایع، ص 34، ح 1، ب 32; نورالثقلین، ج 1، ص 554، ح 584.

14 - رد نکردن درخواست نیازمندان و نیاز نبردن به درگاه غیر خدا ، موجب برگزیده شدن ابراهیم ( ع ) از سوی خداوند به عنوان خلیل

و اتخذ اللّه إبرهیم خلیلا

امام صادق(ع) درباره علت برگزیده شدن حضرت ابراهیم(ع) به عنوان خلیل، از سوی خداوند فرمود: لانه لم یرد احداً و لم یسال احداً قط غیر اللّه عز و جل.

---

عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 76، ح 4، ب 32; نورالثقلین، ج 1، ص 554، ح 583.

15 - اطعام مردم و نماز شب ، موجب برگزیده شدن ابراهیم ( ع ) به عنوان خلیل ، از سوی خداوند

و اتخذ اللّه إبرهیم خلیلا

رسول خدا(صلی الله علیه و آله): ما اتخذ اللّه ابراهیم خلیلا الا لاطعامه الطعام و صلوته باللیل و الناس نیام.

---

علل الشرایع، ص 35، ح 4، ب 32; نورالثقلین، ج 1، ص 555، ح 586.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 75 - 4

4 - ورود ابراهیم(ع) در زمره اهل یقین، برجسته ترین هدف نمایاندن ملکوت (سلطنت و مالکیت خداوند) آسمانها و زمین به او بوده است.

و کذلک نری إبرهیم ملکوت السموت و الأرض و لیکون من الموقنین

جمله «و لیکون . ..» عطف بر محذوف است. یعنی ارائه ملکوت به ابراهیم(ع) برای مقاصدی بوده و از آن جمله اینکه وی از اهل یقین باشد. بیان این هدف از میان اهداف دیگر، نشانه برجسته بودن و اهمیت آن است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 83 - 3

3 - ابراهیم(ع) دارای مقامی رفیع در پیشگاه خداوند است.

و تلک حجتنا ءاتینها إبرهیم علی قومه نرفع درجت من نشاء

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 84 - 2

2 - ابراهیم، اسحاق(ع) و یعقوب(ع) دارای مقامی رفیع و بهره مند از هدایتی ویژه به توحید و برهانهای آن، از جانب خداوند.

و وهبنا له إسحق و یعقوب کلاً هدینا

بهره مندی از هدایت ویژه الهی حاکی از مرتبه والای آن پیامبران است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 89 - 2

2 - نوح، ابراهیم، اسحاق، یعقوب، داوود، یوسف، موسی و هارون(ع) بهره مند از تعالیم آسمانی (کتاب) و دارای منصب قضاوت و مقام نبوت بودند.

أولئک الذین ءاتینهم الکتب و الحکم و النبوة

«أولئک» اشاره به انبیای مذکور در آیات قبل است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 73 - 7

7- ابراهیم ( ع ) و خانواده او ، دارای منزلت و مقامی والا در پیشگاه خداوند

رحمت الله و برکته علیکم أهل البیت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 121 - 2

2- حضرت ابراهیم ( ع ) برگزیده خدا بود .

إن إبرهیم . .. اجتبه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 41 - 5

5- حضرت ابراهیم ( ع ) از صدّیقان و از پیامبران الهی بود .

واذکر فی الکتب إبرهیم إنّه کان صدّیقًا نبیًّا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 73 - 1،2،10

1- حضرت ابراهیم ، اسحاق و یعقوب ( ع ) ، برخوردار از منصب پیشوایی و رهبری در جامعه

و جعلنهم أئمة

2- امامت و رهبری حضرت ابراهیم ، اسحاق و یعقوب ( ع ) ، به انتخاب و انتصاب خداوند بود .

و جعلنهم أئمة

10- ابراهیم ، اسحاق و یعقوب ( ع ) ، پیامبرانی که از سوی خداوند به آنان وحی می شد .

و أوحینا إلیهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 27 - 9

9 - حضرت ابراهیم ( ع ) ، در دنیا و آخرت مورد عنایت و توجه خاص خداوند بود .

و وهبنا له إسحق . .. و ءاتینه أجره فی الدنیا و إنّه فی الأخرة لمن الصلحین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 7 - 5

5 - پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) و نوح و ابراهیم و موسی و عیسی ( ع ) چهره های شاخص انبیای الهی اند .

و إذا أخذنا من النبیّن میثقهم و منک و من نوح و إبرهیم و موسی و عیسی ابن مریم

ذکر نام این انبیا پس از آوردن واژه «النبیّین» ذکر خاص پس از عام بوده و می تواند نشانه برتری آنان باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - صافات - 37 - 109 - 2

2 - حضرت ابراهیم ( ع ) ، دارای مقام رفیع در پیشگاه خداوند

سلم علی إبرهیم

برداشت یاد شده از سلامِ همراه با تکریم خدا به ابراهیم(ع) به دست می آید.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - صافات - 37 - 111 - 1،2

1 - حضرت ابراهیم ( ع ) ، از بندگان مؤمن خدا

إنّه من عبادنا المؤمنین

2 - حضرت ابراهیم ( ع ) ، از بندگان برجسته و مقرب خداوند

إنّه من عبادنا

برجسته و مقرب بودن ابراهیم(ع) از اضافه «عباد» به ضمیر جلاله «نا» به دست می آید.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - ص - 38 - 45 - 3

3 - ابراهیم ، اسحاق و یعقوب ( علیهم السلام ) ، از بندگان حقیقی و بلندمرتبه خداوند

عبدنا إبرهیم و إسحق و یعقوب

تصریح به عبد بودن ابراهیم، اسحاق و یعقوب (ع) - با آن که همه انسان ها عبد هستند - و نیز اضافه آن به ضمیر جلاله (نا)، می تواند گویای برداشت یاد شده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - ص - 38 - 47 - 1،2

1 - ابراهیم ، اسحاق و یعقوب ( علیهم السلام ) ، از برگزیدگان خداوند از میان انسان ها

و إنّهم عندنا لمن المصطفین

«مصطفی» (مفرد «مصطفین») به معنای شخص برگزیده و انتخاب شده است.

2 - عظمت مقام و قرب ابراهیم ، اسحاق و یعقوب ( علیهم السلام ) در پیشگاه خداوند

و إنّهم عندنا لمن المصطفین

برگزیدگی ابراهیم(ع) و. .. از سوی خداوند با آمدن قید «عندنا» (پیشگاه ما)، می تواند گویای برداشت یاد شده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 13 - 4

4 - نوح ، ابراهیم ، موسی ، عیسی ( ع ) و پیامبراسلام (صلی الله علیه و آله) ، پیامبران اولواالعزم و دارای شریعت

شرع لکم من الدین ما وصّی به نوحًا . .. و موسی و عیسی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 26 - 1

1 - نوح و ابراهیم ( ع ) ، از رسولان الهی

و لقد أرسلنا نوحًا و إبرهیم

129- مقامات ابلیس

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 34 - 7

7 - ابلیس پیش از تمرد از فرمان خدا ، همپایه فرشتگان بود و در منزلت ایشان بسر می برد .

و إذ قلنا للملئکة اسجدوا لأدم فسجدوا إلا إبلیس

از اینکه فرمان و خطاب خداوند به فرشتگان (قلنا للملائکة اسجدوا) شامل ابلیس نیز بود، معلوم است که: او در منزلت و مقام فرشتگان بسر می برد به گونه ای که از زمره ایشان محسوب می شد و یا واقعاً خودش نیز فرشته بود. برداشت فوق مبتنی بر احتمال اول است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - اعراف - 7 - 11 - 11

11 - ابلیس پیش از تمرد فرمان خدا، همپایه فرشتگان بود و در منزلت آنان بود.

قلنا للملئکة اسجدوا لأدم فسجدوا إلا إبلیس

از اینکه فرمان و خطاب خداوند به ملائکه (قلنا للملائکه اسجدوا) شامل ابلیس نیز می شده، معلوم می شود او همپایه فرشتگان بوده به گونه ای که از زمره آنان محسوب می شده است.

130- مقامات اخروی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 21 - 9

9- « عن النبی (صلی الله علیه و آله) قال : ما من عبد یرید أن یرتفع فی الدنیا درجة فارتفع إلاّ وضعه الله فی الأخرة درجة أکبر منها و أطول ثم قرء : « و للأخرة أکبر درجات و أکبر تفضیلاً » ;

از پیامبر(صلی الله علیه و آله) روایت شده است که فرمود: هیچ بنده ای نیست که بخواهد در دنیا درجه ای [از نظر مادی ]پیشرفت کند و به آن هم دست یابد، مگر آنکه خداوند او را در آخرت درجه ای که بزرگ تر و پایدارتر از درجه دنیاست، پایین آورد; سپس [این آیه را]تلاوت فرمود: و للأخرة أکبر درجات و أکبر تفضیلاً».

131- مقامات اخروی آخرت طلبان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 21 - 8

8- آخرت طلبان مؤمن ، دارای مقامی بس ارجمند و برخوردار از درجات و مراتب بلند در روز رستاخیز

و من أراد الأخرة و سعی لها سعیها و هو مؤمن . .. و للأخرة أکبر درجت و أکبر تفضیل

132- مقامات اخروی ابراهیم(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 122 - 3

3- نقش عمده روحیه تسلیم در برابر خدا ، حق گرایی ، دوری از شرک و شکرگزاری حضرت ابراهیم ( ع ) ، در برخورداری او از نیکی ها و نعمت های الهی در دنیا و منزلت والا در آخرت

إن إبرهیم کان أُمّة قانتًا لله . .. و ءاتینه فی الدنیا حسنة و إنه فی الأخرة لمن

133- مقامات اخروی اصحاب یمین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - واقعه - 56 - 27 - 4

4 - اصحاب الیمین ، دارای مقام و موقعیتی بس والا و خیره کننده در جهان آخرت

و أصحب الیمین ما أصحب الیمین

استفهام تعجبی در «ما أصحاب الیمین»، حاکی از آن است که این گروه از مردم در قیامت در درجه ای از سعادت قرار می گیرند که قالب های لفظی گنجایش بیان حقیقت آن را ندارد و هر بیننده ای را به شگفتی وا می دارد.

134- مقامات اخروی بندگان خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - فرقان - 25 - 75 - 10

10 - بندگان خالص خدا ، در بهشت با درود و سلام روبه رو خواهند شد .

و یلقّون فیها تحیّة و سلمًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - فرقان - 25 - 76 - 1

1 - بهشت جاودان و برخورداری از قرارگاه و اقامت گاه نیکوی آن ، پاداش بندگان خالص خدا

و عبادالرحمن . .. أُولئک یجزون الغرفة ... خلدین فیها حسنت مستقرًّا و مقامًا

«مستقرّاً» تمیز برای ضمیر در «حسنت» و به معنای محل استقرار است و «مقام» اسم مکان و به معنای اقامت گاه می باشد.

135- مقامات اخروی بهشتیان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - فرقان - 25 - 24 - 1

1 - اهل بهشت در روز قیامت ، دارای برترین جایگاه و نیکوترین بستر برای استراحت

أصحب الجنّة یومئذ خیر مستقرًّا و أحسن مقیلاً

«مقیلاً» اسم مکان از ماده «قیلولة» است و «قیلوله» به معنای استراحت میان روز می باشد و مقصود از آن در آیه شریفه، مطلق آسایشگاه و محل استراحت; یعنی، بهشت است.

136- مقامات اخروی پیشگامان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - واقعه - 56 - 10 - 1

1 - مقام و منزلت والای سابقون ( پیشتازان ) در آخرت ، غیرقابل توصیف است .

و السبقون السبقون

«السابقون» دوم، می تواند تأکید برای «السابقون» اول باشد و نیز می تواند خبر برای آن باشد. برداشت یاد شده بر پایه احتمال دوم است; زیرا با توجه به این که آیه شریفه در مقام شناساندن مقام و جایگاه سابقون است، معرفی آنان با همان عنوان «السابقون» بیانگر این است که مقام و منزلت سابقون، چنان عظیم است که در قالب هیچ لفظی نمی گنجد و تنها چیزی که درباره آنها می توان گفت، این است که بگوییم سابقون همان «سابقون»اند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - واقعه - 56 - 11 - 1

1 - سابقون ( پیشتازان ) ، برخوردار از مقام قرب الهی در آخرت

و السبقون السبقون . أُولئک المقرّبون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - واقعه - 56 - 24 - 2

2 - برخورداری پیشتازان ( سابقون ) ، از مقام قرب الهی در جهان آخرت و دستیابی آنان به بهشت سرشار از نعمت ، پاداش الهی به آنان در قبال اعمال صالح شان

و السبقون السبقون . أُولئک المقرّبون . فی جنّ-ت النعیم ... جزاء بما کانوا یعم

137- مقامات اخروی صالحان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 122 - 4

4- مرتبه و جایگاه صالحان در آخرت ، مرتبه ای ویژه و متعالی

و إنه فی الأخرة لمن الصلحین

از اینکه خداوند در مقام امتنان بر حضرت ابراهیم(ع)، ایشان را از زمره صالحان برشمرده است، نشان می دهد که مقام و منزلت صالحان بس بلند و عالی است و افرادی چون ابراهیم(ع) شایسته چنین مقامی اند (و إنه فی الأخرة لمن الصالحین).

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 75 - 1

1 - مؤمنان دارای عمل صالح ، از درجات و مراتب بلندی در آخرت برخوردارند .

و من یأته مؤمن ا . .. لهم الدرجت العلی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 76 - 5

5 - خلود در بهشت عدن ، تبلور درجات عالی مؤمنان دارای عمل صالح در آخرت

لهم الدرجت العلی . جنّت عدن ... خلدین

«جنّات عدن» بدل برای «الدرجات العلی» است; یعنی، آن درجات بلند، همان باغ های بهشت عدن است.

138- مقامات اخروی علما

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - مجادله - 58 - 11 - 10

10 - خداوند ، درجات اخروی مؤمنان ، به خصوص اهل علم را ، که در مجالس - در صورت ازدحام جمعیت - از جای خود برمی خیزند و آن را در اختیار دیگران قرار می دهند ، بالا خواهد برد .

فانشزوا یرفع اللّه الذین ءامنوا منکم و الذین أُوتوا العلم درجت

139- مقامات اخروی متقین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 30 - 15

15- متقین در آخرت ، جایگاهی بس خوب دارند .

و لنعم دار المتّقین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - فرقان - 25 - 24 - 2

2 - متقین ، برخوردار از برترین جایگاه و نیکوترین آسایشگاه در بهشت

أم جنّة الخلد التی وعد المتّقون . .. أصحب الجنّة یومئذ خیر مستقرًّا أحسن مقیلاً

آیه شریفه جایگاه اهل بهشت و برخورداری های آنان را، در برابر مجرمان مشخص کرده است; اما این که بهشتیان چه کسانی اند، در این آیه از آنان یاد نشده است; ولی در آیه 15 اهل بهشت به «متقین» توصیف شده است. ارتباط میان این دو دسته از آیات، می تواند گویای برداشت یاد شده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 90 - 3

3 - ظهور ارزش تقوا و مقام متقین در رستاخیز