مشخصات کتاب

نام کتاب: علم مفاهیم شناسی در قرآن سری جدید جلد 100

تحقیق و تالیف : رسول ملکیان اصفهانی - 1400 ش

ناشر دیجیتالی: مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

1- مکر

1- مکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 54 - 3،4،6،7،9

3 ـ مکر و مقابله خداوند با مکر و حیله کافران توطئه گر علیه عیسی ( ع )

و مکروا و مکر اللّه

4 ـ توانایی و چیرگی خداوند در مکر با کافران

و مکروا و مکر اللّه و اللّه خیر الماکرین

6 ـ ناتوانی و شکست قطعی انسان ، در مکر با خداوند

و مکر اللّه و اللّه خیر الماکرین

7 ـ مکر انسان با خداوند ، مستلزم مکر الهی با اوست .

و مکروا و مکر اللّه

9 ـ مکر خداوند به انسان ، بازتاب عملِ مکرآمیز خود انسان است .

و مکروا و مکر اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 55 - 1،15

1 ـ توفّی ( نجات ) ، عروج ، تطهیر حضرت عیسی ( ع ) و غلبه پیروان آن حضرت بر دشمنان ، مکر خداوند در برابر مکر کافران

و مکروا و مکر اللّه . .. اذ قال اللّه یا عیسی انّی متوفّیک ... فوق الذین کفروا

بنابراینکه «اذ»، متعلّق به «مکر اللّه» باشد، یعنی مکر خداوند هنگام بوده که عیسی را بسوی خویش عروج داد و . .. .

15 ـ دلجویی خداوند از حضرت عیسی ( ع ) ، در برابر نگرانی آن حضرت از مکر کافران

فلمّا احسّ عیسی . .. قال ... انی متوفّیک و رافعک ... و جاعل الّذین اتبعوک فوق ال

2- آثار اجتناب از مکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 32 - 14

14 - استفاده از آیه های خدا ، برای رهیافت به خداشناسی ، منوط به حفظ بی طرفی و دست کشیدن از دغلکاری و حق ناپذیری است .

و ما یجحد بأیـتنا إلاّ کلّ ختّار کفور

3- آثار مکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 54 - 9

9 ـ مکر خداوند به انسان ، بازتاب عملِ مکرآمیز خود انسان است .

و مکروا و مکر اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 107 - 3

3 ـ خیانت و نیرنگ به دیگران ، در حقیقت خدعه و خیانت به خویشتن است .

و لاتجدل عن الذین یختانون انفسهم

در آیه شریفه خیانت به دیگران، خیانت به نفس شمرده شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 33 - 11

11ـ شریک برای خدا پنداشتن و پرستش معبود های دروغین ، مرامی نشأت گرفته از مکر ها و حیله ها

بل زیّن للذین کفروا مکرهم

نامیدن و توصیف کردن شرکورزی به مکر و حیله اشاره به این نکته دارد که: ریشه شرک و پرستش غیر خدا ، مکر و حیله است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - فاطر - 35 - 43 - 4

4 - خسارت و پی آمد سوء مکر ها و حیله ها ، تنها دامنگیر صاحبان آن خواهد شد .

و لایحیق المکر السّیّیِ إلاّ بأهله

4- آثار مکر با خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 143 - 10

10 ـ پذیرش دوستی و سرپرستی کفار ، خیانت در جنگ ، خدعه با خدا ، سستی در عبادت ، ریاکاری و کم به یاد خدا بودن ، موجب گمراهی و محرومیت دایمی از هدایت الهی است .

و من یضلل اللّه فلن تجد له سبیلا

از مصادیق مورد نظر برای (من یضلل)، کسانی هستند که در آیات قبل (از 138 تا 143) خصلتهای آنان بر شمرده شد.

5- آثار مکر با خود

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 33 - 15،19

15ـ خودفریبی مشرکان و آراسته دیدن پندار شرک ، آنان را از گرایش به توحید باز داشت .

و صدّوا عن السبیل

«صدّ» (مصدر صدّوا) به معنای بازگرداندن است. به نظر می رسد فاعل محذوف از «صدّوا» مکر و حیله که مایه شرکورزی مشرکان شده است، باشد.

19ـ مکر ها و خودفریبی های مشرکان در اتخاذ خدایان دروغین ، زمینه ساز تعلق اراده الهی به گمراهی آنان

بل زیّن للذین کفروا مکرهم . .. و من یضلل الله فما له من هاد

قرآن از یک سو حیله و مکرها را مایه گمراهی مشرکان می داند و از سویی دیگر خداوند را گمراه کننده ایشان می شمرد. این دو حقیقت اشاره به نکاتی دارد، از جمله اینکه هر چند که خداوند گمراه کننده است ; ولی آدمی خود زمینه آن را فراهم می سازد و در حقیقت گمراه سازی آنان، کیفر مرام خود آنهاست.

6- آثار مکر خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 21 - 11

11 ـ مکر خدا ، سریع ترین و کارآمدترین مکرهاست .

إذا لهم مکر فی ءایاتنا قل اللّه أسرع مکراً

7- آثار مکر دشمنان دین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 26 - 4،9

4- خداوند ، تمامی مکر ها و توطئه های توطئه گران علیه دین را به خود آنان باز گرداند .

قد مکر الذین من قبلهم فأتی الله بنیـنهم من القواعد فخّر علیهم السقف من فوقهم

احتمال دارد فراز «فأتی الله بنیانهم من القواعد. ..» بیان تمثیلی باشد نه حقیقی. بنابراین مراد آیه چنین می شود: آنان تلاشهای زیاد و بنیان های فکری قوی علیه دین تدارک دیده بودند، ولی خداوند آن بنیان ها را علیه خود آنان به کار گرفت.

9- توطئه گران علیه دین ، هیچ گاه گمان نمی کردند که مکرشان علیه دین ، دامنگیر خود آنان خواهد شد .

قد مکر الذین من قبلهم فأتی الله بنیـنهم من القواعد . .. و أتـهم العذاب من حیث لا

8- آثار مکر زنان اشراف مصر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 50 - 14

14ـ یوسف ( ع ) با ابلاغ بی گناهی خویش به پادشاه ، بر این نکته تأکید کرد که زندانی شدنش نتیجه مکر و کید زنان اشراف بوده است .

إن ربی بکیدهنّ علیم

9- آثار مکر علیه دین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - طور - 52 - 42 - 4

4 - مکر و توطئه کافران علیه دین و پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، شکست پذیر و گریبانگیر خود آنان

فالذین کفروا هم المکیدون

10- آثار مکر علیه محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - طور - 52 - 42 - 4

4 - مکر و توطئه کافران علیه دین و پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، شکست پذیر و گریبانگیر خود آنان

فالذین کفروا هم المکیدون

11- آثار مکر قدرتمندان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - نوح - 71 - 24 - 1

1 - صاحبان زر و زور با نیرنگ های بزرگ خود ، تعداد بسیاری از مردم را گمراه کردند .

و قد أضلّوا کثیرًا

12- آثار مکر کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - فاطر - 35 - 10 - 14

14 - مکر ها و توطئه های سوء کافران ، موجب عذاب شدید آنان است .

و الذین یمکرون السیئات لهم عذاب شدید

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - طور - 52 - 42 - 1،4

1 - اتهام های کافران ، علیه دین و پیامبر (صلی الله علیه و آله) ناشی از مکر و حلیه آنان

أم تریدون کیدًا

4 - مکر و توطئه کافران علیه دین و پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، شکست پذیر و گریبانگیر خود آنان

فالذین کفروا هم المکیدون

13- آثار مکر مستکبران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - سبأ - 34 - 33 - 3

3 - مستضعفان در قیامت ، تلاش مکّارانه و شبانه روزی مستکبران را ، مانع ایمانشان معرفی خواهند کرد .

لولا أنتم لکنّا مؤمنین . قال الذین استکبروا ... بل کنتم مجرمین . و قال الذین است

14- آثار مکر مشرکان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 33 - 19

19ـ مکر ها و خودفریبی های مشرکان در اتخاذ خدایان دروغین ، زمینه ساز تعلق اراده الهی به گمراهی آنان

بل زیّن للذین کفروا مکرهم . .. و من یضلل الله فما له من هاد

قرآن از یک سو حیله و مکرها را مایه گمراهی مشرکان می داند و از سویی دیگر خداوند را گمراه کننده ایشان می شمرد. این دو حقیقت اشاره به نکاتی دارد، از جمله اینکه هر چند که خداوند گمراه کننده است ; ولی آدمی خود زمینه آن را فراهم می سازد و در حقیقت گمراه سازی آنان، کیفر مرام خود آنهاست.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - فاطر - 35 - 43 - 1

1 - استکبار و حیله گری مشرکان ، دو عامل تنفر و دوری آنان از گرایش به اسلام و دین الهی

فلمّا جاءهم نذیر ما زادهم إلاّ نفورًا . استکبارًا فی الأرض و مکر السّیّیِ

برداشت یاد شده، مبتنی بر این احتمال است که «استکباراً» مفعول لأجله بوده و «مکر السّیّیِ» نیز بر آن عطف شده باشد.

15- اخفای مکر زلیخا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 29 - 1

1ـ عزیز مصر از یوسف ( ع ) خواست تا ماجرای زلیخا را نادیده انگاشته و آن را مخفی سازد .

یوسف أعرض عن هذا

اعراض کردن از ماجرای زلیخا ـ که مفاد عبارت «أعرض عن هذا» است ـ در حقیقت توصیه به مخفی نگه داشتن و نادیده گرفتن است ، نه لب به شکایت نگشودن ; زیرا اقدام علیه زلیخا با ملاحظه موقعیت یوسف(ع) - که برده ای زرخرید بوده ـ ناسازگار است.

16- استحکام مکر خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - قلم - 68 - 45 - 3

3 - کید و تدبیر خداوند ، متین و استوار است .

إنّ کیدی متین

17- بزرگترین مکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 28 - 10

10ـ مکر و حیله زنان ، مکر و حیله ای بزرگ است .

إن کیدکنّ عظیم

هر چند جمله «إن کیدکنّ عظیم» سخن عزیز مصر است ، ولی مفسران برآنند که هرگاه خداوند سخنی را در قرآن نقل کرده و آن را رد نکند ، معلوم می گردد که آن سخن حق است.

18- بی تأثیری مکر امت های پیشین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 42 - 2

2ـ خداوند ، مکر های پیشینیان علیه پیامبران و برنامه های الهی را بی اثر ساخت و توطئه گران را به هلاکت رسانید .

أولم یروا أنَّا نأتی الأرض . .. و قد مکر الذین من قبلهم فلله المکر جمیعًا

نمی توان جمله «لله المکر جمیعاً» را متفرع بر «قدمکرالذین . ..» دانست ; زیرا بر مکر کردن کافران این نتیجه مترتب نمی شود که مکرها از آنِ خداست. بنابراین «فاء» در «فلله ...» فصیحه است و دلالت بر جمله ای مقدّر دارد. کلام با تقدیر آن چنین است: «قد مکر الذین من قبلهم فأبطله الله فلله المکر جمیعاً». جمله «أولم یروا ...» قرینه بر این نکته است که خداوند با هلاک سازی آنان مکرشان را باطل ساخت.

19- بی تأثیری مکر دشمنان دین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - فاطر - 35 - 10 - 15

15 - همه مکر ها و توطئه های سوء کافران و دین ستیزان ، رو به کسادی و نابودی است .

و الذین یمکرون السیئات . .. و مکر أُولـئک هو یبور

«ال» در «السیّئات» برای جنس و مفید استغراق و به معنای انواع مکرهای بد است. «بوار» (مصدر «یبور» هم در معنای هلاکت به کار رفته و هم به معنای کسادی مفرط آمده است (لسان العرب). در هر صورت در این آیه، کنایه از عدم تأثیر و بی نتیجه بودن مکرهای کافران می باشد.

20- بی تأثیری مکر ظالمان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 46 - 5،6

5- ستمگران پیشین برای نجات خویش از عذاب استیصال به انواع گوناگون مکر و چاره اندیشی متوسل شدند ; ولی از آنها هیچ نتیجه ای نگرفتند .

و سکنتم فی مسـکن الذین ظلموا أنفسهم و تبیّن لکم کیف فعلنا بهم . .. و قد مکروا مک

برداشت فوق مبتنی بر این است که جمله «و قد مکروا مکرهم . ..» حال برای ضمیر «بهم» باشد; یعنی، با اینکه آنان به انواع حیله ها و چاره اندیشیها برای نجات از عذاب متوسل می شدند گرفتار آن شدند.

6- مکر ها و چاره اندیشی های ستمگران ، هر چند گسترده و کوه شکن باشد ، در برابر نیروی حق بی ثمر و ناموفق خواهد بود .

و قد مکروا مکرهم و عند الله مکرهم و إن کان مکرهم لتزول منه الجبال

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 47 - 6

6- خنثی و بی نتیجه کردن مکر و ترفند های ستمگران ، وعده خداوند به رسولان خویش

و قد مکروا مکرهم و عند الله مکرهم و إن کان مکرهم لتزول منه الجبال . فلاتحسبنّ ال

21- بی تأثیری مکر علیه انبیا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 42 - 2

2ـ خداوند ، مکر های پیشینیان علیه پیامبران و برنامه های الهی را بی اثر ساخت و توطئه گران را به هلاکت رسانید .

أولم یروا أنَّا نأتی الأرض . .. و قد مکر الذین من قبلهم فلله المکر جمیعًا

نمی توان جمله «لله المکر جمیعاً» را متفرع بر «قدمکرالذین . ..» دانست ; زیرا بر مکر کردن کافران این نتیجه مترتب نمی شود که مکرها از آنِ خداست. بنابراین «فاء» در «فلله ...» فصیحه است و دلالت بر جمله ای مقدّر دارد. کلام با تقدیر آن چنین است: «قد مکر الذین من قبلهم فأبطله الله فلله المکر جمیعاً». جمله «أولم یروا ...» قرینه بر این نکته است که خداوند با هلاک سازی آنان مکرشان را باطل ساخت.

22- بی تأثیری مکر علیه دین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 42 - 2،5

2ـ خداوند ، مکر های پیشینیان علیه پیامبران و برنامه های الهی را بی اثر ساخت و توطئه گران را به هلاکت رسانید .

أولم یروا أنَّا نأتی الأرض . .. و قد مکر الذین من قبلهم فلله المکر جمیعًا

نمی توان جمله «لله المکر جمیعاً» را متفرع بر «قدمکرالذین . ..» دانست ; زیرا بر مکر کردن کافران این نتیجه مترتب نمی شود که مکرها از آنِ خداست. بنابراین «فاء» در «فلله ...» فصیحه است و دلالت بر جمله ای مقدّر دارد. کلام با تقدیر آن چنین است: «قد مکر الذین من قبلهم فأبطله الله فلله المکر جمیعاً». جمله «أولم یروا ...» قرینه بر این نکته است که خداوند با هلاک سازی آنان مکرشان را باطل ساخت.

5ـ نابودی کفرپیشگان توطئه گر در طول تاریخ ، نشانه بی اثر بودن مکر آنان در برابر برنامه های الهی است .

أولم یروا أنّا نأتی الأرض ننقصها . .. و قد مکر الذین من قبلهم فلله المکر جمیعًا

23- بی تأثیری مکر فرعون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - غافر - 40 - 37 - 15

15 - کار ساز نبودن مکر و حیله فرعون در ساختن بنای بلند ، به بهانه اطلاع یافتن از خدای موسی ( ع ) و اثبات دروغ گو بودن او

یـهـمـن ابن لی صرحًا. .. فأطّلع إلی إلـه موسی... و ما کید فرعون إلاّ فی تباب

برداشت یاد شده به این خاطر است که از مصادیق اصلی «کید فرعون» ساختن بنای بلند می باشد.

24- بی تأثیری مکر فرعونیان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - غافر - 40 - 45 - 1

1 - خداوند مؤمن آل فرعون را از آثار ناپسند مکر فرعونیان محفوظ داشت .

فوقیـه اللّه سیّئات ما مکروا

25- بی تأثیری مکر کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 42 - 4

4- خداوند ، مکر های کفرپیشگان را بی نتیجه می سازد .

و قد مکر الذین من قبلهم فلله المکر جمیعًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - فاطر - 35 - 10 - 15

15 - همه مکر ها و توطئه های سوء کافران و دین ستیزان ، رو به کسادی و نابودی است .

و الذین یمکرون السیئات . .. و مکر أُولـئک هو یبور

«ال» در «السیّئات» برای جنس و مفید استغراق و به معنای انواع مکرهای بد است. «بوار» (مصدر «یبور» هم در معنای هلاکت به کار رفته و هم به معنای کسادی مفرط آمده است (لسان العرب). در هر صورت در این آیه، کنایه از عدم تأثیر و بی نتیجه بودن مکرهای کافران می باشد.

26- بی تأثیری مکر مستکبران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - غافر - 40 - 37 - 17

17 - توطئه و نیرنگ های مستکبران و قدرت های فرعونی ، شکست پذیر و خنثی شدنی است .

و ما کید فرعون إلاّ فی تباب

برداشت بالا با توجه به این نکته مهم تفسیری است که نقل داستان ها و ماجراهای تاریخی در قرآن، صرفاً برای بیان واقعیت تاریخی گذشته نیست. بلکه جریانی است مستمر برای تمامی اعصار و روزگاران.

27- بیماردلان مدینه و مکر خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 12 - 5،9

5 - منافقان و بیماردلان مدینه ، وعده خدا و پیامبر را بر پیروزی ، فریب و خدعه ای بیش نمی دانستند .

و إذ یقول المنـفقون و الذین فی قلوبهم مرض ما وعدنا اللّه و رسوله إلاّ غرورًا

9 - ظن و گمان منافقان و بیماردلان مدینه ، در غزوه احزاب ، این بود که وعده خدا و پیامبرش ، جز فریب نیست .

و تظنّون باللّه الظنونا . .. و إذ یقول المنـفقون ... ما وعدنا اللّه و رسوله إلاّ

«و إذ یقول» می تواند تفسیر «الظنونا» باشد.

28- پاسخ مکر کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - طارق - 86 - 16 - 7

7 - خداوند در مکر و کیفر ، آغازگر نبوده و خدعه های او ، پاسخ کردار ناروای کافران است .

إنّهم یکیدون کیدًا . و أکید کیدًا

29- تشویق به مکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 12 - 10

10ـ نفوذ شیطان در انسان ها و ترغیب آنان به نفاق ، دروغ پردازی ، فریب کاری و طرح توطئه های شوم ، نمودی از دشمنی آشکار او با ایشان است .

إن الشیطـن للإنسـن عدو مبین . .. اقتلوا یوسف ... أرسله معنا غدًا یرتع و یلعب و إ

30- تنوع مکر ظالمان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 46 - 5

5- ستمگران پیشین برای نجات خویش از عذاب استیصال به انواع گوناگون مکر و چاره اندیشی متوسل شدند ; ولی از آنها هیچ نتیجه ای نگرفتند .

و سکنتم فی مسـکن الذین ظلموا أنفسهم و تبیّن لکم کیف فعلنا بهم . .. و قد مکروا مک

برداشت فوق مبتنی بر این است که جمله «و قد مکروا مکرهم . ..» حال برای ضمیر «بهم» باشد; یعنی، با اینکه آنان به انواع حیله ها و چاره اندیشیها برای نجات از عذاب متوسل می شدند گرفتار آن شدند.

31- تهدید به مکر خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 13 - 18

18ـ خداوند کفرپیشگانی که علی رغم مشاهده آیات خدا ، ربوبیت او را منکر شوند ، به عذاب شدید و مکری سخت تهدید کرده است .

و هم یجـدلون فی الله و هو شدید المحال

32- خدا و مکر خائنان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 52 - 9

9ـ خداوند نخواهد گذاشت مکر و حیله خیانتکاران به فرجام رسد و به ثمر نشیند .

و أن الله لایهدی کید الخائنین

33- دفع مکر دشمنان انبیا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 42 - 8

8ـ آگاهی خداوند به عملکرد و دستاورد انسانها ، زمینه ساز اقتدار او بر خنثی کردن مکر ها و توطئه های ایشان علیه پیامبران و برنامه های الهی

فلله المکر جمیعًا یعلم ما تکسب کل نفس

جمله «یعلم . ..» به منزله تعلیلی است برای «فلله المکر جمیعاً» و اشاره به ریشه و خاستگاه این حقیقت دارد که مکرها و توطئه های کافران علیه برنامه های الهی بی اثر است و همه برنامه ها در اختیار خداوند است ; یعنی، چون خداوند از اعمال و رفتار انسانها آگاه است، مکر و نقشه های ایشان بر او مخفی نمی ماند و لذا به خوبی می تواند آنها را خنثی سازد.

34- دفع مکر دشمنان دین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 42 - 8

8ـ آگاهی خداوند به عملکرد و دستاورد انسانها ، زمینه ساز اقتدار او بر خنثی کردن مکر ها و توطئه های ایشان علیه پیامبران و برنامه های الهی

فلله المکر جمیعًا یعلم ما تکسب کل نفس

جمله «یعلم . ..» به منزله تعلیلی است برای «فلله المکر جمیعاً» و اشاره به ریشه و خاستگاه این حقیقت دارد که مکرها و توطئه های کافران علیه برنامه های الهی بی اثر است و همه برنامه ها در اختیار خداوند است ; یعنی، چون خداوند از اعمال و رفتار انسانها آگاه است، مکر و نقشه های ایشان بر او مخفی نمی ماند و لذا به خوبی می تواند آنها را خنثی سازد.

35- دفع مکر زنان اشراف مصر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 52 - 11

11ـ خداوند ، خنثی کننده مکر و حیله زنان اشراف و نجات بخش یوسف ( ع ) از زندان

أن الله لایهدی کید الخائنین

36- دفع مکر کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 62 - 3

3 ـ خداوند با حمایت خویش از پیامبر (صلی الله علیه و آله) و جامعه ایمانی ، نیرنگ کافران را بی اثر خواهد کرد .

و إن یریدوا أن یخدوعوک فإن حسبک اللّه

جواب شرط «إن یریدوا . .. » محذوف است و جمله «فان حسبک اللّه» جانشین آن شده است ; یعنی: إن یریدوا أن یخدعوک فاللّه یکفیک شرهم.

37- زمینه مکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 11 - 10

10ـ حسد ، آدمی را به گناهانی همانند دروغ گفتن و نیرنگ زدن حتی به محبوب ترین نزدیکانش ، وادار می سازد .

قالوا یـأبانا ما لک لاتأمنّا علی یوسف و إنا له لنـصحون

38- زمینه مکر مشرکان صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - فاطر - 35 - 43 - 2

2 - بعثت پیامبر (صلی الله علیه و آله) برای مشرکان ـ به رغم سوگند مؤکد آنان بر ایمان و پذیرش ـ موجب گردنکشی بیشتر و حیله گری علیه اسلام گردید .

فلمّا جاءهم نذیر ما زادهم إلاّ نفورًا. .. و مکر السّیّیِ

برداشت یاد شده، مبتنی بر این احتمال است که «استکباراً» بدل برای «نفوراً» باشد; یعنی، «ما زادهم إلاّ استکباراً».

39- زیان مکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - فاطر - 35 - 43 - 4

4 - خسارت و پی آمد سوء مکر ها و حیله ها ، تنها دامنگیر صاحبان آن خواهد شد .

و لایحیق المکر السّیّیِ إلاّ بأهله

40- سرزنش مکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 92 - 4

4- فریبکاری و خدعه با مردم ، عملی نکوهیده در بینش الهی

تتّخذون أیمـنکم دخلاً بینکم

41- سرزنش مکر با خود

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 101 - 16

16 - خودفریبی و تجاهل در برخورد با حقایق ، امری نکوهیده و ناروا

نبذ فریق من الذین أوتوا الکتب . .. کأنهم لایعلمون

42- سستی مکر کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 18 - 4

4 ـ سنت الهی بر سست کردن حیله کافران است .

ذلکم و أن اللّه موهن کید الکفرین

«أن اللّه . .. » خبر برای مبتدایی محذوف است ; یعنی «و الأمر أن اللّه ... ».

43- شکست مکر خائنان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 52 - 9،12

9ـ خداوند نخواهد گذاشت مکر و حیله خیانتکاران به فرجام رسد و به ثمر نشیند .

و أن الله لایهدی کید الخائنین

12ـ یوسف ( ع ) با تقاضای دادرسی درصدد بود به پادشاه مصر ثابت کند که خیانتکاران هرگز به پیروزی نمی رسند و مکرشان فرجامی ندارد .

ذلک لیعلم . .. أن الله لایهدی کید الخائنین

چنان چه گذشت عبارت «أن الله لایهدی . ..» عطف بر «أنی ...» است ; یعنی: «ذلک لیعلم أن الله ...». این بدان خاطر بود که عزیز و یا پادشاه بداند که خداوند مکر خیانتکاران را به ثمر نمی نشاند.

44- شکست مکر کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 30 - 1

1 ـ خداوند با برنامه های خویش ، مکر کافران علیه پیامبر (صلی الله علیه و آله) را نافرجام ساخت .

إذ یمکر . .. و یمکر اللّه و اللّه خیر المکرین

45- شکست ناپذیری مکر خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - قلم - 68 - 45 - 4

4 - کید و تدبیر خداوند ، شکست ناپذیر است .

إنّ کیدی متین

46- عزیز مصر و مکر زنان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 28 - 9

9ـ شناخت عزیز مصر از روحیه زنان و آگاهی او به ترفندهایشان

إن کیدکنّ عظیم

47- عوامل مکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 10 - 3

3 - نفاق ، خدعه گری و دروغ پردازی ، رذایلی هستند برخاسته از بیماری دل

و من الناس من یقول ءامنا . .. یخدعون اللّه ... فی قلوبهم مرض

«فی قلوبهم مرض» بیانگر ریشه رذایلی است که در آیات قبل و فرازهای بعد، برای منافقان بیان شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 24 - 3،4،9

3 ـ احساس مصونیّت از خلود در آتش دوزخ ، عامل فریب و گمراهی اهل کتاب

ثمّ یتولّی فریق . .. ذلک بانّهم قالوا لن تمسّنا النار ... و غرّهم

4 ـ باور های دروغین و خرافی ، مایه فریب و گمراهی

قالوا لن تمسّنا النار . .. غرّهم فی دینهم

9 ـ اعتقاد به مصونیّت از خلود در عذاب ، دروغی که اهل کتاب ، آن را ساخته و خود را فریب دادند .

و غرّهم فی دینهم ما کانوا یفترون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 5 - 19

19ـ شیطان ، در ایجاد دشمنی میان انسان ها و واداشتن آنان به مکر و حیله علیه یکدیگر ، نقشی بسزا دارد .

فیکیدوا . .. إن الشیطـن للإنسـن عدو مبین

48- قدرت مکر ظالمان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 46 - 1،4،6

1- هلاکت و عذاب دنیوی ستم پیشگان تاریخ از سوی خداوند ، علی رغم مکر و چاره اندیشی های فراوان و قدرتمندانه آنان

و سکنتم فی مسـکن الذین ظلموا . .. و قد مکروا مکرهم ... و إن کان مکرهم لتزول منه

4- تسلی و دلداری خداوند به پیامبر (صلی الله علیه و آله) در برابر ترفند ها و مکر های گوناگون و کوه شکن ستم پیشگان جامعه

و قد مکروا مکرهم و عند الله مکرهم و إن کان مکرهم لتزول منه الجبال

6- مکر ها و چاره اندیشی های ستمگران ، هر چند گسترده و کوه شکن باشد ، در برابر نیروی حق بی ثمر و ناموفق خواهد بود .

و قد مکروا مکرهم و عند الله مکرهم و إن کان مکرهم لتزول منه الجبال

49- کیفر با مکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 142 - 17

17 ـ خدعه خداوند با منافقان نیرنگ باز ، به مجازات کردن آنان است .

إنّ المنفقین یخدعون اللّه و هو خدعهم

امام رضا(ع) در پاسخ سؤال از معنای خدعه خداوند در آیه فوق فرمود: ان اللّه تعالی . .. لایخادع و لکنه تعالی یجازیهم ... جزاء ... الخدیعة ... .

---

توحید صدوق، ص 163، ح 1، ب 21; نورالثقلین، ج 1، ص 565، ح 632.

50- گناه مکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 107 - 8

8 ـ خیانت و نیرنگ ، گناه است .

إنّ اللّه لایحب من کان خواناً اثیماً

در برداشت فوق، «اثیماً»، صفت توضیحی برای «خواناً» گرفته شده است.

51- مبارزه با مکر دیگران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 5 - 12

12ـ لزوم تلاش برای در امان ماندن از مکر و حیله دیگران

لاتقصص . .. فیکیدوا لک کیدًا

52- مبارزه با مکر مخالفان صالح(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 50 - 2

2 - مقابله خداوند با حیله و نیرنگ مخالفان صالح

و مکرنا مکرًا

53- مبغوضیّت مکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 108 - 7

7 ـ ناخشنودی خداوند از خیانت و نیرنگ ، حتی در مرحله پندار و گفتار

اذ یبیتون ما لایرضی من القول

«اذ یبیتون»، حاکی از اندیشه خیانت و گناه است. و جمله «ما لایرضی»، تصریح به ناخشنودی خداوند و نکوهش از چنین پندار و اندیشه ای دارد.

54- محدوده مکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 204 - 6

6 ـ ظاهرسازی و فریفتن دیگران ، فقط در تنگنای حیات دنیا ممکن است .

و من الناس من یعجبک قوله فی الحیوة الدنیا

بنابراینکه «فی الحیوة الدنیا»، متعلّق به «یعجبک» باشد ; یعنی شگفتی گفتارشان در دنیاست ; در آخرت که روز حقیقت است.

55- مکر ابلیس

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - اعراف - 7 - 20 - 1

1 ـ ابلیس پس از سکونت آدم و همسرش در بهشت، در اندیشه فریبکاری و توطئه علیه ایشان برآمد.

فوسوس لهما الشیطن

هنگامی که پس از کلمه «وسوسه» حرف «لام» آورده شود، به معنای نقشه کشیدن و توطئه کردن است.

56- مکر اشراف قریش

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 123 - 7

7 ـ سردمداران مجرم مکه، یکسره در صدد توطئه و مکر علیه مسلمانان صدر اسلام بودند.

و کذلک جعلنا فی کل قریة

چون این سوره مبارکه مکی است، تشبیه مذکور در آیه، تشبیه سردمداران مجرم در تمامی نقاط به سردمداران مجرم شهر «مکه» است. لذا بیانگر وضعیت و شرایط آن روزگار می باشد.

57- مکر اشراف مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 123 - 7

7 ـ سردمداران مجرم مکه، یکسره در صدد توطئه و مکر علیه مسلمانان صدر اسلام بودند.

و کذلک جعلنا فی کل قریة

چون این سوره مبارکه مکی است، تشبیه مذکور در آیه، تشبیه سردمداران مجرم در تمامی نقاط به سردمداران مجرم شهر «مکه» است. لذا بیانگر وضعیت و شرایط آن روزگار می باشد.

58- مکر اصحاب فیل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فیل - 105 - 2 - 1

1 - اصحاب فیل ، درصدد مکر با خداوند و پی گیر طرحی در مقابله با اهداف الهی بودند .

کیدهم

«کید»، نوعی چاره جویی کردن است که گاهی مذموم و گاه پسندیده است; گرچه موارد استعمال آن در مذموم بیشتر است. (مفردات) مراد از «کید» اصحاب فیل، هجوم آنان به مکه برای ویران ساختن کعبه و بازداشتن مردم از عبادت نزد آن بود. ابرهه پیش از آن نیز، برای منصرف ساختن مردم از زیارت کعبه، کنیسه ای در یمن ساخته بود; ولی به قرینه عنوان «اصحاب الفیل»، می توان گفت: مراد از «کیدهم» همان هجوم به کعبه است.

59- مکر امت های پیشین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 42 - 1

1ـ امت های پیشین علیه پیامبران و برنامه های الهی ، توطئه می کردند و برای مقابله با آنها به مکر و حیله می پرداختند .

و قد مکر الذین من قبلهم

60- مکر انسان ها

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 34 - 14

14ـ خداوند ، به ترفند ها و مکر های آدمیان و راه خنثی کردن و از میان بردن آن ، آگاه است .

فصرف عنه کیدهنّ إنه هو السمیع العلیم

از مصداقهای مورد نظر برای متعلق «سمیع» و «علیم»، به قرینه «کیدهنّ» ترفند زنان اشراف ، و به قرینه «صرف عنه» از میان بردن مکرهای ایشان است.

61- مکر اهل کتاب

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 78 - 4،6

4 ـ فریبکاری گروهی از اهل کتاب با سعی در تحریف کتب آسمانی

و انّ منهم لفریقاً . .. لتحسبوه من الکتاب

6 ـ برخی از اهل کتاب ( عالمان آنان ) ، برای فریب مردم ، دست نوشته خود را همانند کتاب خدا تلاوت می کردند .

و انّ منهم لفریقاً یلون السنتهم بالکتاب لتحسبوه من الکتاب

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 49 - 13

13 ـ تلاش موذیانه و فریبکارانه اهل کتاب ( یهود ) ، برای بازداشتن پیامبر (صلی الله علیه و آله) از حکم و داوری بر اساس قرآن

و احذرهم ان یفتنوک عن بعض ما أنزل اللّه إلیک

چون «یفتنوک» به «عن» متعدی شده است علاوه بر بازداشتن و گمراه ساختن، معنای خدعه و نیرنگ نیز در آن اشراب شده است ; یعنی مبادا تو را با نیرنگ از احکام الهی بازدارند و گمراه سازند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 61 - 4

4 ـ تظاهر به اسلام ، شیوه گروهی از اهل کتاب برای فریب مسلمانان و ضربه زدن به اسلام

و إذا جاءوکم قالوا ءامنا . .. و اللّه اعلم بما کانوا یکتمون

جمله «اللّه اعلم بما کانوا یکتمون» با توجه به دشمنی اهل کتاب با مسلمانان، می رساند که آنان در تظاهر به اسلام اهداف پلیدی را تعقیب می کردند و آن از بین بردن اسلام بوده است.

62- مکر با خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 9 - 3،5،7

3 - منافقان با اظهار ایمان ، در پی نیرنگ زدن به خدا و فریب دادن اهل ایمان هستند .

و من الناس من یقول ءامنا . .. یخدعون اللّه و الذین ءامنوا

جمله «و ما یخدعون إلا أنفسهم» می رساند که: منافقان به خدا و اهل ایمان نیرنگ نزدند و نخواهند زد. بنابراین «یخادعون اللّه ...»; یعنی آنان در صدد نیرنگ زدن هستند.

5 - خدعه و نیرنگ با خدا و مؤمنان ، خودفریبی و نیرنگ زدن به خویشتن است .

و ما یخدعون إلا أنفسهم

7 - از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) روایت شده که فرمود : « . . . من یخادع اللّه یخدعه . . . قیل له و کیف یخادع اللّه ؟ قال یعمل بما أمره اللّه عز و جل ثم یرید به غیره . . . ;

. .. کسی که ]به خیال خود[ خدا را فریب دهد، خدا او را فریب می دهد ... به آن حضرت گفته شد: چگونه او خدا را فریب می دهد؟ فرمود: به آنچه خدا دستور داده عمل می کند ولی نیت او غیر خداست ...».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 54 - 6،7

6 ـ ناتوانی و شکست قطعی انسان ، در مکر با خداوند

و مکر اللّه و اللّه خیر الماکرین

7 ـ مکر انسان با خداوند ، مستلزم مکر الهی با اوست .

و مکروا و مکر اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 142 - 1،5،13،19

1 ـ خدعه و نیرنگ با خداوند ، برنامه همیشگی منافقان است .

إنّ المنفقین یخدعون اللّه

فعل مضارع «یخدعون»، استمرار و اصرار منافقان بر حیله گری را می فهماند.

5 ـ نیرنگ با مؤمنان ، نیرنگ با خداست .

إنّ المنفقین یخدعون اللّه و هو خدعهم

با توجه به آیه قبل که نوعی از مکر منافقان با مؤمنان را بیان کرده، گویا همان مکر و حیله را در این آیه ـ برای عنایتی خاص ـ مکر با خداوند شمرده است.

13 ـ ریا در نماز و عبادت ، خدعه با خداست .

إنّ المنفقین یخدعون اللّه . .. قاموا کسالی یراءون الناس و لایذکرون اللّه

بنابر اینکه «اذا قاموا الی الصلوة . ..» بیانی برای (یخدعون اللّه) باشد.

19 ـ عمل به دستورات خداوند از روی ریا ، خدعه با او و نشانه نفاق است .

إنّ المنفقین یخدعون اللّه و هو خدعهم

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در پاسخ سؤال از چگونگی خدعه نمودن با خداوند فرمود: یعمل بما امر اللّه ثم یرید به غیره . .. .

---

عقاب الاعمال، ص 303، ح 1، عقاب الریاء; تفسیر عیاشی، ج 1، ص 283، ح 295.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فیل - 105 - 2 - 1

1 - اصحاب فیل ، درصدد مکر با خداوند و پی گیر طرحی در مقابله با اهداف الهی بودند .

کیدهم

«کید»، نوعی چاره جویی کردن است که گاهی مذموم و گاه پسندیده است; گرچه موارد استعمال آن در مذموم بیشتر است. (مفردات) مراد از «کید» اصحاب فیل، هجوم آنان به مکه برای ویران ساختن کعبه و بازداشتن مردم از عبادت نزد آن بود. ابرهه پیش از آن نیز، برای منصرف ساختن مردم از زیارت کعبه، کنیسه ای در یمن ساخته بود; ولی به قرینه عنوان «اصحاب الفیل»، می توان گفت: مراد از «کیدهم» همان هجوم به کعبه است.

63- مکر با خود

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 9 - 5،6

5 - خدعه و نیرنگ با خدا و مؤمنان ، خودفریبی و نیرنگ زدن به خویشتن است .

و ما یخدعون إلا أنفسهم

6 - منافقان ، به خودفریبیِ خویش و نیرنگبازی با خود ، ناآگاه هستند .

و ما یخدعون إلا أنفسهم و ما یشعرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 33 - 12

12ـ مشرکان در پرستش خدایان دروغین ، خویشتن را فریب داده بودند .

بل زیّن للذین کفروا مکرهم

در اینکه فاعل محذوف از «زیّن» چیست؟ چند احتمال وجود دارد 1ـ شیطان 2ـ سران کفر و شرک 3ـخودِ کافران. برداشت فوق بر اساس سومین احتمال است. بر این مبنا معنای جمله چنین می شود: «زیّن الکافرون لأنفسهم مکرَهم» و مفاد آن این است که کفرپیشگان با دلیلهایی واهی شرک را توجیه کردند و کم کم آنها را زیبا دیدند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - فاطر - 35 - 43 - 6

6 - برگشت مکر مکاران مخالف با ادیان الهی به خود آنان ، سنت الهی است .

فهل ینظرون إلاّ سنّت الأوّلین

جمله «فهل ینظرون. ..» هم می تواند ناظر به بازگشت مکر مکاران علیه خود آنان باشد و هم می تواند اشاره به کیفر الهی درباره مکاران گذشته داشته باشد. برداشت یاد شده براساس احتمال نخست است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - طور - 52 - 42 - 4

4 - مکر و توطئه کافران علیه دین و پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، شکست پذیر و گریبانگیر خود آنان

فالذین کفروا هم المکیدون

64- مکر با سوگند

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 92 - 3

3- ممنوعیت استفاده از سوگند به عنوان وسیله ای برای فریب دیگران

و لاتکونوا . .. تتّخذون أیمـنکم دخلاً بینکم

65- مکر با کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - طارق - 86 - 17 - 5

5 - مهلت دادن به کافران ، نمونه ای از مکر خداوند با آنان است .

و أکید کیدًا . فمهّل الکـفرین

66- مکر با منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 142 - 3،7

3 ـ منافقان حیله گر ، خود گرفتار کمند نیرنگ های خدایند .

و هو خدعهم

7 ـ خداوند ، خود کیفر دهنده خدعه و نیرنگ منافقان خیانت پیشه است .

إنّ المنفقین یخدعون اللّه و هو خدعهم

بدان احتمال که خدعه خداوند، همان کیفر و مجازاتهای وی باشد.

67- مکر با موسی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 64 - 3

3 - فرعونیان ، به حیله و مکر بودن سِحر و برنامه های خود برای مقابله با موسی ( ع ) و عاری بودن آن از حقیقت معترف بودند .

فأجمعوا کیدکم

به کاربردن «کید» در باره کار و سحر خود از سوی فرعونیان، حکایت از آن دارد که آنان، خود به سحر و بی حقیقت بودن آن معترف بودند و آن را صرفا حیله ای در برابر موسی(ع) می دانستند.

68- مکر با مؤمنان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 9 - 3،5

3 - منافقان با اظهار ایمان ، در پی نیرنگ زدن به خدا و فریب دادن اهل ایمان هستند .

و من الناس من یقول ءامنا . .. یخدعون اللّه و الذین ءامنوا

جمله «و ما یخدعون إلا أنفسهم» می رساند که: منافقان به خدا و اهل ایمان نیرنگ نزدند و نخواهند زد. بنابراین «یخادعون اللّه ...»; یعنی آنان در صدد نیرنگ زدن هستند.

5 - خدعه و نیرنگ با خدا و مؤمنان ، خودفریبی و نیرنگ زدن به خویشتن است .

و ما یخدعون إلا أنفسهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 142 - 5

5 ـ نیرنگ با مؤمنان ، نیرنگ با خداست .

إنّ المنفقین یخدعون اللّه و هو خدعهم

با توجه به آیه قبل که نوعی از مکر منافقان با مؤمنان را بیان کرده، گویا همان مکر و حیله را در این آیه ـ برای عنایتی خاص ـ مکر با خداوند شمرده است.

69- مکر برادران یوسف

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 5 - 4

4ـ یعقوب ( ع ) مطمئن به مکر و کید فرزندانش علیه یوسف ( ع ) در صورت آگاه شدنشان از رؤیای او

لاتقصص رءیاک علی إخوتک فیکیدوا لک کیدًا

چنان چه یعقوب(ع) اطمینان و یقین به کید و مکر فرزندانش علیه یوسف(ع) نداشت ، پس از نقل رؤیا می فرمود: «فإنی أخاف أن یکیدوا . ..» (می ترسم نقشه ای برای تو بکشند) و جمله خویش را با مفعول مطلق (کیداً) تأکید نمی کرد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 11 - 9

9ـ فرزندان یعقوب با اظهار محبت به او ، و تحریک احساسات وی درصدد فریب دادن او بودند .

قالوا یـأبانا ما لک لاتأمنّا علی یوسف

برداشت فوق ، از خطاب «یـأبانا» (ای پدر جانمان) و نیز لحن کلام «ما لک لاتأمنّا . ..» (چه شده است که به ما درباره یوسف بی اعتماد هستی) استفاده شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 15 - 1

1ـ فرزندان یعقوب با دروغ ها و نیرنگ های خویش ، موافقت او را برای فرستادن یوسف ( ع ) به همراه خود جلب کردند .

إنا له لحـفظون . .. فلما ذهبوا به

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 83 - 6

6ـ آگاهی یعقوب به اینکه بازداشت بنیامین بر اساس کید و نقشه ای از طرف فرزندانش ( یوسف ، بنیامین یا برادران دیگر ) بوده است . *

قال بل سوّلت لکم أنفسکم أمرًا

در اینکه چرا یعقوب(ع) گزارش فرزندانش را باور نکرد و آنان را علی رغم داشتن شهود عینی ـ که جای شک باقی نمی گذاشت ـ به تسویل کردن متهم ساخت، پاسخهایی ذکر کرده اند. آنچه به نظر روشن تر می رسد این است که: 1ـ یعقوب(ع) به فراست خاص خویش و اطمینانش به درست کاری بنیامین دریافته بود که گزارش یاد شده واقعیت ندارد. 2ـ کید و نقشه ای برای گرفتار شدن بنیامین در کار بوده و به اصطلاح کاسه ای زیر نیم کاسه بوده است. 3ـ این کید و نقشه از ناحیه فرزندانش اجرا شده است. اینها واقعیتهایی بود که یعقوب(ع) به فراست دریافت ; ولی نکته ای که برای او ـ پس از آنکه فهمیده بود نقشه گرفتاری بنیامین از ناحیه فرزندانش است ـ مجهول و مبهم مانده بود، این بود که متوجه نشد خود بنیامین و یوسف طرّاح و مجری آن نقشه بودند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 102 - 7،8،9

7ـ تصمیم و عزم برادران یوسف بر توطئه و مکر علیه وی

إذ أجمعوا أمرهم و هم یمکرون

«اجماع» (مصدر أجمعوا) به معنای تصمیم گرفتن و مهیّای انجام کاری شدن است. مراد از ضمیرهای جمع در جمله «أجمعوا ...» برادران یوسف است. گرچه این احتمال نیز بعید به نظر نمی رسد که مقصود از آن ضمیرها علاوه بر برادران، زلیخا و هیأت حاکمه مصر نیز باشد.

8ـ جلسه توطئه و مکر برادران یوسف علیه او ، مخفی مانده ترین قسمت داستان یوسف ( ع ) تا پیش از نزول قرآن

إذ أجمعوا أمرهم و هم یمکرون

یاد کردن از این قسمت داستان یوسف (جلسه توطئه و مکر برادران علیه وی) پس از بیان اینکه داستان یوسف از اخبار غیبی است ، می تواند اشاره به این معنا باشد که این قسمت داستان از مخفی مانده ترین قسمتهای آن می باشد.

9ـ بیان قرآن درباره مکر ها و توطئه های برادران یوسف ، زلیخا و هیأت حاکمه مصر علیه او ، دلیلی بس روشن بر وحی بودن و الهی بودن آن

ما کنت لدیهم إذ أجمعوا أمرهم و هم یمکرون

جمله «و ما کنت لدیهم. ..» به منزله تعلیل برای «ذلک من أنباء الغیب...» است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 103 - 4

4ـ خداوند با بیان مکر برادران یوسف علیه وی ، تسلّی دهنده پیامبر (صلی الله علیه و آله) بر مخالفت مردمان با وی

إذ أجمعوا أمرهم و هم یمکرون. و ما أکثر الناس و لو حرصت بمؤمنین

برداشت فوق، مقتضای ارتباط میان «ما أکثر الناس . ..» با خصوص مکر برادران یوسف علیه وی (و هم یمکرون) است و به این نکته اشاره دارد که: ای پیامبر! آنان که فرزندان یعقوب پیامبر بودند با پدر و برادرشان آن گونه رفتار کردند، پس مبادا از ایمان نیاوردن مردم اندوهگین باشی و خود را مقصر پنداری چرا که عموم مردم حق ناپذیرند.

70- مکر به خود

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 26 - 4،9

4- خداوند ، تمامی مکر ها و توطئه های توطئه گران علیه دین را به خود آنان باز گرداند .

قد مکر الذین من قبلهم فأتی الله بنیـنهم من القواعد فخّر علیهم السقف من فوقهم

احتمال دارد فراز «فأتی الله بنیانهم من القواعد. ..» بیان تمثیلی باشد نه حقیقی. بنابراین مراد آیه چنین می شود: آنان تلاشهای زیاد و بنیان های فکری قوی علیه دین تدارک دیده بودند، ولی خداوند آن بنیان ها را علیه خود آنان به کار گرفت.

9- توطئه گران علیه دین ، هیچ گاه گمان نمی کردند که مکرشان علیه دین ، دامنگیر خود آنان خواهد شد .

قد مکر الذین من قبلهم فأتی الله بنیـنهم من القواعد . .. و أتـهم العذاب من حیث لا

71- مکر به خویشاوندان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 11 - 10

10ـ حسد ، آدمی را به گناهانی همانند دروغ گفتن و نیرنگ زدن حتی به محبوب ترین نزدیکانش ، وادار می سازد .

قالوا یـأبانا ما لک لاتأمنّا علی یوسف و إنا له لنـصحون

72- مکر به دشمنان دین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 26 - 4،9

4- خداوند ، تمامی مکر ها و توطئه های توطئه گران علیه دین را به خود آنان باز گرداند .

قد مکر الذین من قبلهم فأتی الله بنیـنهم من القواعد فخّر علیهم السقف من فوقهم

احتمال دارد فراز «فأتی الله بنیانهم من القواعد. ..» بیان تمثیلی باشد نه حقیقی. بنابراین مراد آیه چنین می شود: آنان تلاشهای زیاد و بنیان های فکری قوی علیه دین تدارک دیده بودند، ولی خداوند آن بنیان ها را علیه خود آنان به کار گرفت.

9- توطئه گران علیه دین ، هیچ گاه گمان نمی کردند که مکرشان علیه دین ، دامنگیر خود آنان خواهد شد .

قد مکر الذین من قبلهم فأتی الله بنیـنهم من القواعد . .. و أتـهم العذاب من حیث لا

73- مکر به یوسف(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 102 - 7،8،9

7ـ تصمیم و عزم برادران یوسف بر توطئه و مکر علیه وی

إذ أجمعوا أمرهم و هم یمکرون

«اجماع» (مصدر أجمعوا) به معنای تصمیم گرفتن و مهیّای انجام کاری شدن است. مراد از ضمیرهای جمع در جمله «أجمعوا ...» برادران یوسف است. گرچه این احتمال نیز بعید به نظر نمی رسد که مقصود از آن ضمیرها علاوه بر برادران، زلیخا و هیأت حاکمه مصر نیز باشد.

8ـ جلسه توطئه و مکر برادران یوسف علیه او ، مخفی مانده ترین قسمت داستان یوسف ( ع ) تا پیش از نزول قرآن

إذ أجمعوا أمرهم و هم یمکرون

یاد کردن از این قسمت داستان یوسف (جلسه توطئه و مکر برادران علیه وی) پس از بیان اینکه داستان یوسف از اخبار غیبی است ، می تواند اشاره به این معنا باشد که این قسمت داستان از مخفی مانده ترین قسمتهای آن می باشد.

9ـ بیان قرآن درباره مکر ها و توطئه های برادران یوسف ، زلیخا و هیأت حاکمه مصر علیه او ، دلیلی بس روشن بر وحی بودن و الهی بودن آن

ما کنت لدیهم إذ أجمعوا أمرهم و هم یمکرون

جمله «و ما کنت لدیهم. ..» به منزله تعلیل برای «ذلک من أنباء الغیب...» است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 103 - 4

4ـ خداوند با بیان مکر برادران یوسف علیه وی ، تسلّی دهنده پیامبر (صلی الله علیه و آله) بر مخالفت مردمان با وی

إذ أجمعوا أمرهم و هم یمکرون. و ما أکثر الناس و لو حرصت بمؤمنین

برداشت فوق، مقتضای ارتباط میان «ما أکثر الناس . ..» با خصوص مکر برادران یوسف علیه وی (و هم یمکرون) است و به این نکته اشاره دارد که: ای پیامبر! آنان که فرزندان یعقوب پیامبر بودند با پدر و برادرشان آن گونه رفتار کردند، پس مبادا از ایمان نیاوردن مردم اندوهگین باشی و خود را مقصر پنداری چرا که عموم مردم حق ناپذیرند.

74- مکر ثروتمندان قوم نوح

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - نوح - 71 - 22 - 1

1 - استفاده صاحبان زر و زور از مکر و نیرنگی بس بزرگ ، علیه دعوت نوح ( ع ) و در جهت گمراه کردن مردم

من لم یزده ماله و ولده إلاّ خسارًا . و مکروا مکرًا کبّارًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - نوح - 71 - 23 - 4

4 - دفاع از عقاید مذهبی و شرک آمیز مردم ، از حیله ها و نیرنگ های صاحبان زر و زور ، برای مبارزه با دعوت توحیدی نوح ( ع )

و قالوا لاتذرنّ ءالهتکم و لاتذرنّ ودًّا . .. و نسرًا

75- مکر جادوگران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 69 - 5

5 - سِحر ، مکر و حیله ساحر است و واقعیات را تغییر نمی دهد .

إنّما صنعوا کید سحر

76- مکر جایز

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 142 - 8

8 ـ جواز خدعه و نیرنگ ، در مقابل مکر و حیله دشمنان ( مقابله به مثل ) *

إنّ المنفقین یخدعون اللّه و هو خدعهم

77- مکر حاکمان مصرباستان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 102 - 9

9ـ بیان قرآن درباره مکر ها و توطئه های برادران یوسف ، زلیخا و هیأت حاکمه مصر علیه او ، دلیلی بس روشن بر وحی بودن و الهی بودن آن

ما کنت لدیهم إذ أجمعوا أمرهم و هم یمکرون

جمله «و ما کنت لدیهم. ..» به منزله تعلیل برای «ذلک من أنباء الغیب...» است.

78- مکر خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 9 - 7

7 - از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) روایت شده که فرمود : « . . . من یخادع اللّه یخدعه . . . قیل له و کیف یخادع اللّه ؟ قال یعمل بما أمره اللّه عز و جل ثم یرید به غیره . . . ;

. .. کسی که ]به خیال خود[ خدا را فریب دهد، خدا او را فریب می دهد ... به آن حضرت گفته شد: چگونه او خدا را فریب می دهد؟ فرمود: به آنچه خدا دستور داده عمل می کند ولی نیت او غیر خداست ...».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 54 - 3،4،7،9،10

3 ـ مکر و مقابله خداوند با مکر و حیله کافران توطئه گر علیه عیسی ( ع )

و مکروا و مکر اللّه

4 ـ توانایی و چیرگی خداوند در مکر با کافران

و مکروا و مکر اللّه و اللّه خیر الماکرین

7 ـ مکر انسان با خداوند ، مستلزم مکر الهی با اوست .

و مکروا و مکر اللّه

9 ـ مکر خداوند به انسان ، بازتاب عملِ مکرآمیز خود انسان است .

و مکروا و مکر اللّه

10 ـ مکر خداوند با کافران ، مجازات نمودن آنان به سبب مکرشان است .

و مکروا و مکر اللّه

امام رضا(ع) درباره آیه فوق فرمود: انّ اللّه تبارک و تعالی . .. لا یمکر ... و لکنّه عزّ و جل یجازیهم ... جزاء المکر.

---

عیون اخبارالرضا (ع)، ج 1، ص 126، ح 19، ب 11 ; معانی الاخبار، ص 13، ح 3.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 55 - 1

1 ـ توفّی ( نجات ) ، عروج ، تطهیر حضرت عیسی ( ع ) و غلبه پیروان آن حضرت بر دشمنان ، مکر خداوند در برابر مکر کافران

و مکروا و مکر اللّه . .. اذ قال اللّه یا عیسی انّی متوفّیک ... فوق الذین کفروا

بنابراینکه «اذ»، متعلّق به «مکر اللّه» باشد، یعنی مکر خداوند هنگام بوده که عیسی را بسوی خویش عروج داد و . .. .

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 142 - 3،4،17

3 ـ منافقان حیله گر ، خود گرفتار کمند نیرنگ های خدایند .

و هو خدعهم

4 ـ امهال و واگذاری منافقان برای خدعه و نیرنگ ، مکر و نیرنگ خدا با آنهاست .

إنّ المنفقین یخدعون اللّه و هو خدعهم

جمله «و هو خدعهم» حالیه است، یعنی همان خدعه و نیرنگ آنان، خدعه خداوند علیه ایشان است. به این معنا که خداوند آنان را مهلت داده و به خود واگذاشته تا در گناهان بسیار، غرق شوند.

17 ـ خدعه خداوند با منافقان نیرنگ باز ، به مجازات کردن آنان است .

إنّ المنفقین یخدعون اللّه و هو خدعهم

امام رضا(ع) در پاسخ سؤال از معنای خدعه خداوند در آیه فوق فرمود: ان اللّه تعالی . .. لایخادع و لکنه تعالی یجازیهم ... جزاء ... الخدیعة ... .

---

توحید صدوق، ص 163، ح 1، ب 21; نورالثقلین، ج 1، ص 565، ح 632.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 143 - 11

11 ـ محروم ساختن منافقان از پیمودن راه هدایت ، خدعه و کیفر خداوند نسبت به آنان *

و من یضلل اللّه فلن تجد له سبیلا

جمله «و من یضلل اللّه»، می تواند بیان خدعه الهی نسبت به منافقان باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 99 - 1،2

1 ـ تکذیب کنندگان انبیا ، در معرض مکر خداوند و برنامه های پنهانی و ناشناخته وی برای مجازات آنان

أفأمنوا مکر اللّه

2 ـ فراگیری عذاب بر کفرپیشگان بی تقوا به هنگام غفلت های شبانه و سرگرمی های روزانه ، از مکر ها و برنامه های پنهانی خداوند با آنان

أن یأتیهم بأسنا بیتا . .. ضحی و هم یلعبون. أفأمنوا مکر اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 183 - 3،4،6

3 ـ تکذیب کنندگان آیات خداوند گرفتار مکر و کید او خواهند شد .

إن کیدی متین

4 ـ تأخیر در عذاب تکذیب کنندگان و کشاندن تدریجی آنان به ورطه های سقوط با عواملی خوشایند و خام کننده ، مکر خدا با ایشان است .

سنستدرجهم . .. و أملی لهم إن کیدی متین

مراد از «کید» همان استدراج و امهالی است که در آیه قبل مطرح شد.

6 ـ مکر و کید خداوند نیرومند و شکست ناپذیر است .

إن کیدی متین

«متین» به معنای نیرومند و استوار است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 30 - 6

6 ـ خداوند ، برترین برنامه ریز در مقابله با مکر کافران

و اللّه خیر المکرین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 21 - 14

14 ـ توطئه و نیرنگ علیه قرآن ، تلاشی مذبوحانه بوده و نیرنگ بازان پیش از به ثمر رساندن توطئه های خود ، در دام مکر ( عذاب ) خدا گرفتار خواهند شد .

إذا لهم مکر فی ءایاتنا قل اللّه أسرع مکراً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 13 - 24

24ـ « عن علی ( ع ) : . . . قوله : « و هو شدید المحال » قال : یرید المکر ;

از علی(ع) درباره سخن خدا: «و هو شدید المحال» روایت شده است که فرمود: خداوند از «مِحال» مکر را اراده کرده است».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 42 - 3،6

3- همه نقشه ها و طرح های پنهانی از آنِ خداوند است .

فلله المکر جمیعًا

6ـ نابودی کفرپیشگان توطئه گر ، دلیل اقتدار خدا بر طرح نقشه ها و برنامه های پنهانی

أولم یروا . .. و قد مکر الذین من قبلهم فلله المکر جمیعًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 50 - 2

2 - مقابله خداوند با حیله و نیرنگ مخالفان صالح

و مکرنا مکرًا

79- مکر خدا با کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - طارق - 86 - 16 - 1

1 - خداوند ، در برابر نیرنگ ها و توطئه های کافران ، ترفند ها و نقشه هایی پیچیده به کار می گیرد .

و أکید کیدًا

«کید»; یعنی، احتیال (چاره جستن) که دو نوع مذموم و ممدوح دارد; هر چند که استعمال آن در مورد مذموم بیشتر است (مفردات راغب). «کیداً» مفعول مطلق است و بر پیچیدگی نقشه های خداوند دلالت دارد.

80- مکر در سخن

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 108 - 7

7 ـ ناخشنودی خداوند از خیانت و نیرنگ ، حتی در مرحله پندار و گفتار

اذ یبیتون ما لایرضی من القول

«اذ یبیتون»، حاکی از اندیشه خیانت و گناه است. و جمله «ما لایرضی»، تصریح به ناخشنودی خداوند و نکوهش از چنین پندار و اندیشه ای دارد.

81- مکر در صلح

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 61 - 2

2 ـ لزوم پذیرش صلح مطرح شده از سوی کافران ، مشروط به احرازِ نبودن فریبکاری در سایه صلح طلبی است .

و إن جنحوا للسلم فاجنح لها

جنوح (مصدر جنحوا) به معنای تمایل داشتن است و با حرف «الی» متعدی می شود. بنابراین آوردن «لام» پس از آن بیانگر این است که در آن کلمه معنای «قصد» تضمین شده است. یعنی: ان جنحوا إلی المسالمة قاصدین لها. (اگر تمایل به صلح دارند و هدفشان دستیابی به زندگی مسالمت آمیز است، نه حیله گری ... .)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 62 - 8

8 ـ پیامبر (صلی الله علیه و آله) و رهبران الهی نباید صلح طلبیهایی را که قرین نیرنگ است بپذیرند و به سبب آن از نبرد با کافران بازایستند .

و إن یریدوا أن یخدعوک فإن حسبک اللّه

برداشت فوق بر این اساس است که جمله «و ان یریدوا . .. » فرض دیگری در مقابل «إن جنحوا» باشد، نه توضیح و تکمیل آن. یعنی صلح به دو منظور پیشنهاد می شود: گاهی به سبب صلح واقعی و زندگانی مسالمت آمیز با مسلمانان و گاهی به منظور حیله گری و تجدید قوا. آیه قبل (إن جنحوا ... ) بیانگر احکام و دستورات فرض اول و آیه دوم (و إن یریدوا) بیانگر احکام و دستورات فرض دوم است.

82- مکر در قیامت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 110 - 8

8 - در قیامت راهی برای تزویر و استفاده نادرست از شفاعت وجود ندارد .

لاتنفع الشفـعة إلاّمن أذن له . .. یعلم ... و لایحیطون به علمًا

83- مکر دشمنان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 204 - 1

1 ـ برخی با وجود دشمنی با مسلمانان ، برای اصلاح امور دنیوی آنان طرح های فریبنده ارائه می دهند .

و من الناس مع یعجبک قوله فی الحیوة الدنیا . .. و هو الد الخصام

بنابراینکه «فی الحیوة» متعلق به «قوله» باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 142 - 8

8 ـ جواز خدعه و نیرنگ ، در مقابل مکر و حیله دشمنان ( مقابله به مثل ) *

إنّ المنفقین یخدعون اللّه و هو خدعهم

84- مکر دشمنان ادیان آسمانی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - فاطر - 35 - 43 - 6

6 - برگشت مکر مکاران مخالف با ادیان الهی به خود آنان ، سنت الهی است .

فهل ینظرون إلاّ سنّت الأوّلین

جمله «فهل ینظرون. ..» هم می تواند ناظر به بازگشت مکر مکاران علیه خود آنان باشد و هم می تواند اشاره به کیفر الهی درباره مکاران گذشته داشته باشد. برداشت یاد شده براساس احتمال نخست است.

85- مکر دشمنان اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - فاطر - 35 - 43 - 5

5 - خسارت و پی آمد سوء مکر و حیله مخالفان دین اسلام ، دامنگیر خود آنان خواهد گشت .

فلمّا جاءهم نذیر ما زادهم إلاّ نفورًا. .. و مکر السّیّیِ و لایحیق المکر السّیّیِ

86- مکر دشمنان دین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 26 - 7

7- دخالت خداوند در تحولات تاریخ ، آن گاه که دشمنان علیه دین توطئه و مکر کنند .

و إذا قیل لهم ماذا أنزل ربّکم قالوا أسـطر الأولین . .. قد مکر الذین من قبلهم فأت

87- مکر دشمنان قرآن

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 26 - 2

2- اسطوره خواندن و ساختگی دانستن قرآن ، مکر و توطئه دشمنان این کتاب آسمانی است .

و إذا قیل لهم ماذا أنزل ربّکم قالوا أسـطر الأولین . .. قد مکر الذین من قبلهم

88- مکر دشمنان محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 45 - 8

8- قدرت خداوند ، فوق مکر و توطئه طراحان و توطئه گران علیه پیامبر (صلی الله علیه و آله)

أفأمن الذین مکروا السیّئات أن یخسف الله بهم الأرض

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 70 - 5

5 - دلتنگی پیامبر (صلی الله علیه و آله) از توطئه های دشمنان علیه رسالت آن حضرت

و لاتکن فی ضیق ممّا یمکرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - فاطر - 35 - 43 - 3

3 - دعوت پیامبراسلام (صلی الله علیه و آله) ، با حیله ها و مکر های مخالفان روبه رو بود .

فلمّا جاءهم نذیر ما زادهم إلاّ نفورًا. .. و مکر السّیّیِ

89- مکر رهبران ظالم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 123 - 2،6،8،9

2 ـ مکر و فریب، شیوه سردمداران مجرمان در میان جوامع

جعلنا فی کل قریة أکبر مجرمیها لیمکروا فیها

6 ـ تمامی جوامع بشری در معرض تهدید حیله و مکر سردمداران مجرم خویش

و کذلک جعلنا فی کل قریة أکبر مجرمیها لیمکروا فیها

8 ـ مکر و توطئه سردمداران مجرم، تنها دامنگیر خودشان می گردد.

و ما یمکرون الا بأنفسهم

9 ـ سردمداران مجرم با مکر خویش علیه دین اسلام تنها خود را می فریبند.

و کذلک جعلنا فی کل قریة . .. و ما یمکرون إلا بأنفسهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 124 - 12

12 ـ القای شبهات و بهانه جویی در برابر آیات الهی و رسالت رسولان او، از مکرهای سردمداران مجرم بوده است.

أکبر مجرمیها لیمکروا . .. لن نؤمن حتی نؤتی ... بما کانوا یمکرون

یادآور شدن اشکال تراشیهای سردمداران کفر، پس از ذکر مکر و فریبکاری آنان، می تواند بیان مصداقی بارز برای مکر و فریب آنان باشد.

90- مکر زلیخا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 28 - 7،8

7ـ عزیز مصر ، به دام انداختن یوسف ( ع ) را برای کام جویی ، از مکر های زنانه زلیخا شمرد .

إنه من کیدکنّ

محتمل است ضمیر در «إنه» به حقیقتی که از جمله «غلّقت الأبواب . ..» استفاده می شود ، ارجاع داده شود. برداشت فوق ، بر اساس این احتمال است.

8ـ عزیز مصر ، پیشدستی زلیخا در متهم ساختن یوسف ( ع ) و تعیین کیفر برای او را ، از مکر های زلیخا شمرد .

قالت ما جزاء من أراد بأهلک سوءًا . .. إنه من کیدکنّ

برداشت فوق، ناظر به این احتمال است که ضمیر در «إنه . ..» به معنایی که از «قالت ما جزاء ...» در آیه 25 استفاده می شود ، برگردد و آن معنا ، پیشدستی کردن زلیخا برای محقّ جلوه دادن خویش و گنه کار نشان دادن طرف مقابل است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 102 - 9

9ـ بیان قرآن درباره مکر ها و توطئه های برادران یوسف ، زلیخا و هیأت حاکمه مصر علیه او ، دلیلی بس روشن بر وحی بودن و الهی بودن آن

ما کنت لدیهم إذ أجمعوا أمرهم و هم یمکرون

جمله «و ما کنت لدیهم. ..» به منزله تعلیل برای «ذلک من أنباء الغیب...» است.

91- مکر زنان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 28 - 5،7،8،10،11

5ـ عزیز مصر پس از پی بردن به حقانیت یوسف ( ع ) ، زنان را انسانهایی پر مکر و حیله خواند .

إنه من کیدکنّ

7ـ عزیز مصر ، به دام انداختن یوسف ( ع ) را برای کام جویی ، از مکر های زنانه زلیخا شمرد .

إنه من کیدکنّ

محتمل است ضمیر در «إنه» به حقیقتی که از جمله «غلّقت الأبواب . ..» استفاده می شود ، ارجاع داده شود. برداشت فوق ، بر اساس این احتمال است.

8ـ عزیز مصر ، پیشدستی زلیخا در متهم ساختن یوسف ( ع ) و تعیین کیفر برای او را ، از مکر های زلیخا شمرد .

قالت ما جزاء من أراد بأهلک سوءًا . .. إنه من کیدکنّ

برداشت فوق، ناظر به این احتمال است که ضمیر در «إنه . ..» به معنایی که از «قالت ما جزاء ...» در آیه 25 استفاده می شود ، برگردد و آن معنا ، پیشدستی کردن زلیخا برای محقّ جلوه دادن خویش و گنه کار نشان دادن طرف مقابل است.

10ـ مکر و حیله زنان ، مکر و حیله ای بزرگ است .

إن کیدکنّ عظیم

هر چند جمله «إن کیدکنّ عظیم» سخن عزیز مصر است ، ولی مفسران برآنند که هرگاه خداوند سخنی را در قرآن نقل کرده و آن را رد نکند ، معلوم می گردد که آن سخن حق است.

11ـ حیله و مکر ، از ابزار های زنان برای ایجاد فساد و انحراف

إنه من کیدکنّ

92- مکر زنان اشراف مصر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 31 - 2

2ـ عشق زلیخا به یوسف ( ع ) حربه زنان اشراف مصر ، برای جنجال و توطئه علیه او

قال نسوة فی المدینة . .. فلما سمعت بمکرهنّ

مراد از «مکر» نقل کردن و مطرح ساختن ماجرای زلیخاست. اطلاق «مکر» به نقل آن ماجرا ، گویای این است که زنان اشراف با مطرح کردن آن قصه ، درصدد ضربه زدن به شخصیت زلیخا و توطئه علیه وی بودند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 33 - 23

23ـ « عن علی بن الحسین ( ع ) : . . . و خرجن النسوة من عندها ( إمرأة العزیز ) فأرسلت کل واحدة منهنّ إلی یوسف سرّاً من صاحبتها تسأله الزیارة فأبی علیهنّ و قال : « إلاّ تصرف عنّی کیدهنّ أصب إلیهنّ و أکن من الجاهلین ;

از امام سجاد(ع) روایت شده است: . .. و بانوان از نزد همسر عزیز بیرون رفته و هر کدام پنهان از رفیق خویش (=زلیخا) به نزد یوسف [پیام] فرستاد و از او درخواست دیدار کرد و یوسف نپذیرفت و گفت: [پروردگار] اگر نیرنگ زنان را از من نگردانی به آنان تمایل پیدا می کنم و از جاهلان خواهم بود...».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 50 - 15

15ـ تأکید یوسف ( ع ) بر آگاهی کامل خداوند به کید زنان اشراف درباره او

إن ربی بکیدهنّ علیم

93- مکر شیاطین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 76 - 13

13 ـ شیاطین ، همواره در صدد مکر و توطئه علیه مؤمنان

انّ کید الشّیطان کان ضعیفاً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 112 - 10

10 ـ وسوسه و ظاهر سازی فریبکارانه، روش شیاطین است.

یوحی بعضهم إلی بعض زخرف القول غرورا

94- مکر شیاطین انسی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 112 - 16

16 ـ لزوم هشیاری در برابر ترفندهای هنری و تبلیغی شیاطین انس و جن

و کذلک جعلنا لکل نبی عدوا . .. یوحی بعضهم إلی بعض زخرف القول غرورا

95- مکر شیاطین جنی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 112 - 16

16 ـ لزوم هشیاری در برابر ترفندهای هنری و تبلیغی شیاطین انس و جن

و کذلک جعلنا لکل نبی عدوا . .. یوحی بعضهم إلی بعض زخرف القول غرورا

96- مکر شیطان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 120 - 2

2 ـ وعده های شیطان ، جز دروغ و فریب نیست .

یعدهم و یمنیهم و ما یعدهم الشیطن الا غروراً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - اعراف - 7 - 22 - 1

1 ـ شیطان با فریبکاریها و سوگند دروغ، آدم و حوا را به پای درخت ممنوع کشاند تا از ثمره آن تناول کنند.

و قاسمهما . .. فدلیهما بغرور

«تدلیة»، مصدر «دلیّ»، به معنای فرستادن است، و مراد از آن نزدیک کردن آدم و حوا به شجره نهی شده برای خوردن از آن است. کلمه «غرور» می تواند مصدر و به معنای فریب دادن باشد و می تواند جمع غار (فریبنده) باشد، و مراد از آن سخنان دروغین و باطلی باشد که شیطان با سوگند به آدم و حوا القا کرد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - اعراف - 7 - 27 - 3

3 ـ فریبکاریهای شیطان، عامل خروج آدم و حوا از بهشت شد.

کما أخرج أبوبکم من الجنة

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 48 - 1

1 ـ شیطان ، عنصری فریبکار

و إذ زین لهم الشیطن أعملهم

97- مکر ظالمان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 46 - 2

2- خداوند به تمامی ترفند ها و مکر های ستمگران آگاهی کامل دارد .

و قد مکروا مکرهم و عند الله مکرهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 47 - 7

7- تسلی و دلداری خداوند به پیامبر (صلی الله علیه و آله) در برابر مکر ها و ترفند های دشمنان ستمگر

و قد مکروا مکرهم و عند الله مکرهم . .. فلاتحسبنّ الله مخلف وعده رسله

98- مکر علیه انبیا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 42 - 1

1ـ امت های پیشین علیه پیامبران و برنامه های الهی ، توطئه می کردند و برای مقابله با آنها به مکر و حیله می پرداختند .

و قد مکر الذین من قبلهم

99- مکر علیه خانواده صالح(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 50 - 1

1 - مکر و حیله مخالفان صالح پیامبر علیه وی و خانواده اش

قالوا تقاسموا باللّه لنبیّتنّه و أهله . .. و مکروا مکرًا

متعلق «مکروا» حذف شده و تقدیر آن با توجه به آیه قبل چنین است: «و مکروا به و بأهله مکراً; آنان علیه او و خانواده اش خدعه کردند».

100- مکر علیه دین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 42 - 1

1ـ امت های پیشین علیه پیامبران و برنامه های الهی ، توطئه می کردند و برای مقابله با آنها به مکر و حیله می پرداختند .

و قد مکر الذین من قبلهم

101- مکر علیه صالح(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 50 - 1

1 - مکر و حیله مخالفان صالح پیامبر علیه وی و خانواده اش

قالوا تقاسموا باللّه لنبیّتنّه و أهله . .. و مکروا مکرًا

متعلق «مکروا» حذف شده و تقدیر آن با توجه به آیه قبل چنین است: «و مکروا به و بأهله مکراً; آنان علیه او و خانواده اش خدعه کردند».

102- مکر علیه محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 70 - 4،5

4 - مکر و توطئه گسترده و مستمر کافران علیه پیامبر (صلی الله علیه و آله)

و لاتکن فی ضیق ممّا یمکرون

به کارگیری فعل مضارع (یمکرون)، بیانگر استمرار مکر و حیله کافران علیه پیامبر(صلی الله علیه و آله) می باشد.

5 - دلتنگی پیامبر (صلی الله علیه و آله) از توطئه های دشمنان علیه رسالت آن حضرت

و لاتکن فی ضیق ممّا یمکرون

103- مکر علیه مخالفان صالح(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 50 - 2

2 - مقابله خداوند با حیله و نیرنگ مخالفان صالح

و مکرنا مکرًا

104- مکر علیه نوح(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - نوح - 71 - 22 - 1

1 - استفاده صاحبان زر و زور از مکر و نیرنگی بس بزرگ ، علیه دعوت نوح ( ع ) و در جهت گمراه کردن مردم

من لم یزده ماله و ولده إلاّ خسارًا . و مکروا مکرًا کبّارًا

105- مکر فرعون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 122 - 2،3

2 ـ ساحران مؤمن به موسی ( ع ) ، مردمی هوشیار و به ترفند ها و سیاست بازی های فرعون و اشرافیان دربار وی آگاه بودند .

رب موسی و هرون

به نظر می رسد از اهداف ساحران در تفسیر «رب العلمین» به «رب موسی و هرون» این باشد که مبادا فرعونیان پس از خاتمه ماجرا چنین وانمود کنند که ساحران به فرعون سجده کردند و او را «رب العلمین» خواندند. و این معنا حکایت از هوشیاری ساحران و آگاهی آنان به ترفندهای فرعون دارد.

3 ـ پیشگیری از فریبکاری و خدعه گری فرعون ، از اهداف ساحران در تفسیر « رب العلمین » به « رب موسی و هرون »

رب موسی و هرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 60 - 3،4،5،6

3 - تهیه و تدارک برای ارائه سِحری بزرگ در برابر موسی ( ع ) ، از حیله های فرعون

فلنأتیّنک بسحر . .. فجمع کیده

4 - فرعون برای مقابله با موسی ( ع ) ، تمامی حیله ها و برنامه های خود را جمع آوری کرد و به کار گرفت .

فتولّی فرعون فجمع کیده

«کید»; یعنی، مکر ورزیدن و چاره اندیشیدن (قاموس) و مراد از «جمع کید»، گردآوری اهل مکر و ابزار آن است.

5 - فرعون ، از فرصت کافی برای تدارک سِحر و امکانات دیگر جهت مقابله با موسی ( ع ) برخوردار بود .

فجمع کیده ثمّ أتی

«ثمّ» برای بیان تراخی است. ممکن است این تراخی، زمانی باشد; یعنی، پس از جمع آوری مکرها، مدتی تا رسیدن روز موعود فاصله شد و سپس آن روز فرا رسید. براین اساس باید گفت: فرعون فرصتی کامل برای کسب آمادگی داشت.

6 - فرعون پس از گردآوری امکانات و حیله های خویش ، در میعادگاه خود با موسی ( ع ) حاضر گردید .

موعدکم یوم الزینة . .. فجمع کیده ثمّ أتی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 35 - 4

4 - دروغ و تزویر ، دو حربه فرعون علیه موسی ( ع )

قال . .. إنّ هـذا لسـحر علیم . یرید أن یخرجکم من أرضکم بسحره

تعبیر «یرید أن یخرجکم. ..» دروغی آشکار است; چه این که موسی(ع) خواهان خارج ساختن بنی اسرائیل از مصر بود و نه

قبطیان. و از سوی دیگر در مجموع کلام وی تزویر و فریبکاری نهفته است چه در گفتن «أرضکم» (سرزمین شما) و چه در تعبیر «بسحره» (با جادویش)

106- مکر فرعونیان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 64 - 3

3 - فرعونیان ، به حیله و مکر بودن سِحر و برنامه های خود برای مقابله با موسی ( ع ) و عاری بودن آن از حقیقت معترف بودند .

فأجمعوا کیدکم

به کاربردن «کید» در باره کار و سحر خود از سوی فرعونیان، حکایت از آن دارد که آنان، خود به سحر و بی حقیقت بودن آن معترف بودند و آن را صرفا حیله ای در برابر موسی(ع) می دانستند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - غافر - 40 - 45 - 2

2 - مؤمن آل فرعون ، پس از اعلان مواضع اعتقادی خویش و مبارزه با عقیده شرک آلود ، با انواع مکر ها و نقشه های شوم فرعونیان روبه رو شد .

فوقیـه اللّه سیّئات ما مکروا

جمع آمدن «سیّئات» نشانگر تعدد و گوناگونی مکرهای فرعونیان است.

107- مکر قدرتمندان قوم نوح

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - نوح - 71 - 22 - 1

1 - استفاده صاحبان زر و زور از مکر و نیرنگی بس بزرگ ، علیه دعوت نوح ( ع ) و در جهت گمراه کردن مردم

من لم یزده ماله و ولده إلاّ خسارًا . و مکروا مکرًا کبّارًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - نوح - 71 - 23 - 4

4 - دفاع از عقاید مذهبی و شرک آمیز مردم ، از حیله ها و نیرنگ های صاحبان زر و زور ، برای مبارزه با دعوت توحیدی نوح ( ع )

و قالوا لاتذرنّ ءالهتکم و لاتذرنّ ودًّا . .. و نسرًا

108- مکر قوم ابراهیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - صافات - 37 - 98 - 1،2

1 - نیرنگ و توطئه گسترده مشرکان برای نابودی ابراهیم ( ع )

فأرادوا به کیدًا

2 - سوزاندن ابراهیم ( ع ) با انبوهی از آتش پرشعله ، مکر و توطئه مشرکان در راستای نابودی آن حضرت

فألقوه فی الجحیم . فأرادوا به کیدًا فجعلنـهم الأسفلین

109- مکر قوم عاد

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 55 - 3

3ـ هود ( ع ) ، به مشرکان قومش اعلام کرد که در پی توطئه ها و مکرهایشان ، به او مهلت نداده و او را از میان بردارند .

فکیدونی جمیعًا ثم لاتنظرون

«انظار» به معنای مهلت دادن است و «لاتنظرون» (مرا مهلت ندهید) کنایه از «نابودم سازید» ، می باشد.

110- مکر کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 54 - 10

10 ـ مکر خداوند با کافران ، مجازات نمودن آنان به سبب مکرشان است .

و مکروا و مکر اللّه

امام رضا(ع) درباره آیه فوق فرمود: انّ اللّه تبارک و تعالی . .. لا یمکر ... و لکنّه عزّ و جل یجازیهم ... جزاء المکر.

---

عیون اخبارالرضا (ع)، ج 1، ص 126، ح 19، ب 11 ; معانی الاخبار، ص 13، ح 3.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 55 - 1،15

1 ـ توفّی ( نجات ) ، عروج ، تطهیر حضرت عیسی ( ع ) و غلبه پیروان آن حضرت بر دشمنان ، مکر خداوند در برابر مکر کافران

و مکروا و مکر اللّه . .. اذ قال اللّه یا عیسی انّی متوفّیک ... فوق الذین کفروا

بنابراینکه «اذ»، متعلّق به «مکر اللّه» باشد، یعنی مکر خداوند هنگام بوده که عیسی را بسوی خویش عروج داد و . .. .

15 ـ دلجویی خداوند از حضرت عیسی ( ع ) ، در برابر نگرانی آن حضرت از مکر کافران

فلمّا احسّ عیسی . .. قال ... انی متوفّیک و رافعک ... و جاعل الّذین اتبعوک فوق ال

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 30 - 6

6 ـ خداوند ، برترین برنامه ریز در مقابله با مکر کافران

و اللّه خیر المکرین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 31 - 3،5

3 ـ اظهار آگاهی کافران از محتوای قرآن و غیر مهم جلوه دادن آن ، از حیله های آنان علیه پیامبر (صلی الله علیه و آله)

و یمکرون . .. قالوا قد سمعنا لو نشاء لقلنا مثل هذا إن هذا إلا أسطیر

جمله «ان هذا . .. » دلالت می کند بر اینکه مقصود از «مثل هذا» همانندی در محتوای قرآن بوده است.

5 ـ معرفی قرآن به عنوان افسانه های کهن و دروغین از ترفند های کافران برای مقابله با قرآن

قالوا . .. إن هذا إلا أسطیر الأولین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 61 - 6

6 ـ احتمال نیرنگ زدن کافران در سایه پیشنهاد صلح بدون شواهد و قرائن نباید مانع پذیرش صلح شود .

و إن جنحوا للسلم فاجنح لها و توکل علی اللّه

حرف لام در «للسلم» گویای این است که باید احراز شود که کافران در پیشنهاد صلح در صدد حیله گری نیستند. و هدف از لزوم توکل بر خدا پس از فرمان به پذیرش صلح این است که مسلمانان را از ترتیب اثر دادن به احتمال حیله گری باز دارد. مجموع این دو فرمان، یعنی از یک سو باید احراز شود که کافران در صدد فریبکاری نیستند و از سوی دیگر نباید به احتمال نیرنگ زدن آنان ترتیب اثر داد، بیانگر برداشت فوق است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 62 - 1،2،7

1 ـ احتمال تصمیم کافران بر خدعه و نیرنگ در سایه صلح طلبی ، نباید مانعی جهت پذیرش صلح با آنان شود .

و إن یریدوا أن یخدوعوک فإن حسبک اللّه

برداشت فوق بر این اساس که «إن یریدوا . .. » توضیحی باشد برای «فاجنح لها». یعنی ای پیامبر(صلی الله علیه و آله) وظیفه تو این است که صلح پیشنهادی را بپذیری و اگر کافران قصد نیرنگ داشتند، خداوند تو را از شر آنان حفظ می کند. بنابراین مبادا بر اثر این احتمال که شاید آنان در صدد اغفال مسلمین هستند پیشنهاد صلح را نپذیری. گفتنی است با توجه به آیه 58 معلوم می شود اگر قرائن و شواهدی برای این احتمال (خدعه و نیرنگ) وجود دارد، باید از پذیرش صلح امتناع کرد.

2 ـ خداوند ، پشتیبانی کافی برای یاری پیامبر (صلی الله علیه و آله) از نیرنگ کافران

فإن حسبک اللّه

7 ـ خداوند با بیان پیشینه امدادهایش از پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، وی را به حمایت خویش در برابر کافران نیرنگباز مطمئن ساخت .

فإن حسبک اللّه هو الذی أیدک بنصره

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 70 - 1

1 - حزن و اندوه پیامبر (صلی الله علیه و آله) بر حال کافران ، علی رغم مکر و توطئه آنان علیه آن حضرت

و لاتحزن علیهم و لاتکن فی ضیق ممّا یمکرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - طور - 52 - 46 - 1

1 - کافران لجوج ، بی بهره از تزویر های خویش و بی نصیب از یاری هر پشتیبان ، هنگام سر رسیدن وقت مجازاتشان

یوم لایغنی عنهم کیدهم شیئًا و لا هم ینصرون

111- مکر کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 31 - 1

1 ـ تمسک کافران مکه به حیله برای مقابله با آنان

و یمکرون . .. و إذا تتلی علیهم ءایتنا قالوا قد سمعنا لو نشاء لقلنا

جمله «إذا تتلی . .. » می تواند بیان مصداقی از «یمکرون» در آیه قبل باشد.

112- مکر کفران کنندگان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 32 - 16

16 - منکران آیات الهی ، جز دغلکاران ناسپاس نیستند .

و ما یجحد بأیـتنا إلاّ کلّ ختّار کفور

113- مکر مخالفان صالح(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 49 - 10

10 - تلاش در جهت کشتن انبیا و محو پیام آنان ، بارزترین نمود فسادگری در زمین

یفسدون فی الأرض . .. قالوا تقاسموا باللّه لنبیّتنّه

از این که خداوند از میان همه فسادگری های گروه های مورد بحث، تصمیم ایشان به قتل پیامبر را مطرح ساخته است، معلوم می شود که این تصمیم، خطرناک ترین و خائنانه ترین برنامه ای است که می تواند از سوی مفسدان عملی شود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 50 - 1

1 - مکر و حیله مخالفان صالح پیامبر علیه وی و خانواده اش

قالوا تقاسموا باللّه لنبیّتنّه و أهله . .. و مکروا مکرًا

متعلق «مکروا» حذف شده و تقدیر آن با توجه به آیه قبل چنین است: «و مکروا به و بأهله مکراً; آنان علیه او و خانواده اش خدعه کردند».

114- مکر مشرکان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 33 - 12،15

12ـ مشرکان در پرستش خدایان دروغین ، خویشتن را فریب داده بودند .

بل زیّن للذین کفروا مکرهم

در اینکه فاعل محذوف از «زیّن» چیست؟ چند احتمال وجود دارد 1ـ شیطان 2ـ سران کفر و شرک 3ـخودِ کافران. برداشت فوق بر اساس سومین احتمال است. بر این مبنا معنای جمله چنین می شود: «زیّن الکافرون لأنفسهم مکرَهم» و مفاد آن این است که کفرپیشگان با دلیلهایی واهی شرک را توجیه کردند و کم کم آنها را زیبا دیدند.

15ـ خودفریبی مشرکان و آراسته دیدن پندار شرک ، آنان را از گرایش به توحید باز داشت .

و صدّوا عن السبیل

«صدّ» (مصدر صدّوا) به معنای بازگرداندن است. به نظر می رسد فاعل محذوف از «صدّوا» مکر و حیله که مایه شرکورزی مشرکان شده است، باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - فاطر - 35 - 40 - 9،10

9 - وعده های مشرکان به یک دیگر ، براساس فریب و مکر است .

بل إن یعد الظـلمون بعضهم بعضًا إلاّ غرورًا

10 - شرک ، متکی بر تبلیغات فریبکارانه است .

بل إن یعد الظـلمون بعضهم بعضًا إلاّ غرورًا

115- مکر مشرکان صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 8 - 11

11 ـ شرک پیشگان صدر اسلام تلاش می کردند تا با ظاهر سازی و خوش زبانی ( رفتار منافقانه ) افکار عمومی مسلمانان را فریب داده و رضایت و خوشبینی آنان را نسبت به خود جلب کنند .

یرضونکم بأفوههم و تأبی قلوبهم

116- مکر معبودان باطل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - صافات - 37 - 162 - 1

1 - مشرکان و معبودهایشان ، از فریب دادن و گمراه کردن مردم و جلوگیری از پیشرفت دین خدا ( توحید و یگانه پرستی ) ناتوان اند .

ما أنتم علیه بفـتنین

«فاتن» (اسم فاعل و مفرد «فاتنین») به معنای کسی است که می فریبد و به گمراهی فرا می خواند. گفتنی است طبق نظر بیشتر مفسران ضمیر «علیه» به «اللّه» برمی گردد و مقصود از آن راه خدا و دین او (اسلام) می باشد.

117- مکر مکذبان آیات خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 32 - 16

16 - منکران آیات الهی ، جز دغلکاران ناسپاس نیستند .

و ما یجحد بأیـتنا إلاّ کلّ ختّار کفور

118- مکر مکذبان قیامت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 16 - 1

1 - خداوند در وادی طوی ، خطر منکران قیامت را در بازداشتن موسی ( ع ) از توجه به قیامت ، به او گوشزد کرد و او را از فریب کاری آنان برحذر داشت .

فاعبدنی . .. فلایصدّنک عنها من لایؤمن بها

ضمیرهای «عنها» و «بها» به «الساعة» (در آیه قبل) برمی گردد.

119- مکر منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 9 - 1،3،6

1 - منافقان مردمی نیرنگباز و فریبکارند .

یخدعون اللّه و الذین ءامنوا

3 - منافقان با اظهار ایمان ، در پی نیرنگ زدن به خدا و فریب دادن اهل ایمان هستند .

و من الناس من یقول ءامنا . .. یخدعون اللّه و الذین ءامنوا

جمله «و ما یخدعون إلا أنفسهم» می رساند که: منافقان به خدا و اهل ایمان نیرنگ نزدند و نخواهند زد. بنابراین «یخادعون اللّه ...»; یعنی آنان در صدد نیرنگ زدن هستند.

6 - منافقان ، به خودفریبیِ خویش و نیرنگبازی با خود ، ناآگاه هستند .

و ما یخدعون إلا أنفسهم و ما یشعرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 204 - 3،4،9،10

3 ـ امکان تأثیرپذیری پیامبر (صلی الله علیه و آله) از ریاکاری و فریبکاری منافقان

و من الناس من یعجبک

4 ـ منافقان برای فریب مردم ، هم سخن خوب می گویند و هم خوبْ سخن می گویند .

و من الناس من یعجبک قوله فی الحیوة الدنیا

خوب سخن گفتن از جمله «یعجبک قوله»، و سخن خوب از «فی الحیوة الدنیا» برداشت شده است. البتّه اگر «فی الحیوة الدنیا»، متعلّق به «قوله» باشد ; یعنی آنان درباره دنیا، طرحهای زیبا و شگفت آوری داشتند.

9 ـ قَسَم و شاهد گرفتن خداوند ، دستاویز منافقان برای اثبات اظهاراتِ خود

و یُشهد اللّهَ علی ما فی قلبه

10 ـ بهره گیری منافقان از باور ها و مقدّسات مؤمنان ، برای رسیدن به اغراض خویش

و یُشهد اللّهَ علی ما فی قلبه

قسم به خداوند که از مقدّسات مسلمین است، دستاویز برخی از مردم برای قبولاندن عقاید بی پایه خویش.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 62 - 6،11

6 ـ دروغ ، سوگند به خدا ، توجیه اعمال ناروا و عذرتراشی ، از شگرد های منافقان

یصدّون عنک صدودا . .. ثمّ یحلفون باللّه ان اردنا الّا احساناً و توفیقاً

به دلیل «یصدّون عنک» معلوم می شود که ادعای اراده احسان دروغ بوده است. بنابراین ادعای آنان تنها توجیه و عذرتراشی برای اعمال ناروایشان بوده است ; نه پی بردن به اشتباه و عذرخواهی واقعی.

11 ـ ادعای نیکوکاری و صلح جویی از شگرد های منافقان

ان اردنا الّا احساناً و توفیقاً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 63 - 12

12 ـ لزوم هشیاری پیامبر و رهبران الهی ، در برخورد با شگرد های منافقان

ان اردنا الّا احساناً و توفیقاً. اولئک الّذین یعلم اللّه ما فی قلوبهم فاعرض عنهم

خداوند قبل از دستور به گذشت و موعظه، به پیامبر (صلی الله علیه و آله) می آموزد که عذر منافقان دروغ و بی پایه است تا به این وسیله وی را متوجّه شگردهای آنان سازد و موعظه را بر این اساس، پایه ریزی نماید.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 141 - 5

5 ـ لزوم هشیاری مسلمان در قبال ترفند ها و شگرد های منافقان

الذین یتربّصون بکم فإن کان لکم فتح من اللّه . .. و نمنعکم من المؤمنین

از اهداف افشای منافقان و بر شمردن ویژگیهای آنان، آگاه کردن مؤمنان به حیله ها و مکرهای آنان است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 142 - 1،2،3،4،6،7،17

1 ـ خدعه و نیرنگ با خداوند ، برنامه همیشگی منافقان است .

إنّ المنفقین یخدعون اللّه

فعل مضارع «یخدعون»، استمرار و اصرار منافقان بر حیله گری را می فهماند.

2 ـ منافقان ، گروهی حیله گر و نیرنگ باز هستند .

إنّ المنفقین یخدعون اللّه

3 ـ منافقان حیله گر ، خود گرفتار کمند نیرنگ های خدایند .

و هو خدعهم

4 ـ امهال و واگذاری منافقان برای خدعه و نیرنگ ، مکر و نیرنگ خدا با آنهاست .

إنّ المنفقین یخدعون اللّه و هو خدعهم

جمله «و هو خدعهم» حالیه است، یعنی همان خدعه و نیرنگ آنان، خدعه خداوند علیه ایشان است. به این معنا که خداوند آنان را مهلت داده و به خود واگذاشته تا در گناهان بسیار، غرق شوند.

6 ـ خداوند ، پشتیبان و حامی مؤمنان ، در برابر مکر و نیرنگ منافقان

إنّ المنفقین یخدعون اللّه و هو خدعهم

بنابر اینکه مراد از مکر با خداوند، مکر با مؤمنان باشد.

7 ـ خداوند ، خود کیفر دهنده خدعه و نیرنگ منافقان خیانت پیشه است .

إنّ المنفقین یخدعون اللّه و هو خدعهم

بدان احتمال که خدعه خداوند، همان کیفر و مجازاتهای وی باشد.

17 ـ خدعه خداوند با منافقان نیرنگ باز ، به مجازات کردن آنان است .

إنّ المنفقین یخدعون اللّه و هو خدعهم

امام رضا(ع) در پاسخ سؤال از معنای خدعه خداوند در آیه فوق فرمود: ان اللّه تعالی . .. لایخادع و لکنه تعالی یجازیهم ... جزاء ... الخدیعة ... .

---

توحید صدوق، ص 163، ح 1، ب 21; نورالثقلین، ج 1، ص 565، ح 632.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 143 - 7

7 ـ تحیر منافقان ، کیفر شوم عملکرد ( خدعه ها و . . . ) آنان است .

مذبذبین بین ذلک . .. فلن تجد له سبیلا

چون اضلال خداوند همواره جنبه کیفری دارد و کیفر نیز به اقتضای رفتار نارواست، معلوم می شود گمراهی منافقان و از آن جمله ـ تحیر آنان ـ کیفری الهی است و این کیفر برخاسته از اعمال ناروای آنان (خدعه، کسالت در نماز و . ..) است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 56 - 6

6 ـ لزوم توجه به ماهیت منافقان و شناخت ترفند ها و شگرد های آنان

و یحلفون باللّه إنهم لمنکم و ما هم منکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 65 - 8

8 ـ بی شرمی منافقان و اصرار آنان بر دروغ پردازی و تزویر ، حتی پس از افشای اسرار درونی و توطئه های آنان

و لئن سألتهم لیقولن إنما کنا نخوض و نلعب قل أباللّه و ءایته و رسوله کنتم تستهزءو

جمله «قل أباللّه . .. » می تواند رد ادعای منافقان در مورد «نخوض و نلعب» باشد ; یعنی، آنان هنوز هم با این سخنان در مقام تزویرند.

120- مکر یهود

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 49 - 13

13 ـ تلاش موذیانه و فریبکارانه اهل کتاب ( یهود ) ، برای بازداشتن پیامبر (صلی الله علیه و آله) از حکم و داوری بر اساس قرآن

و احذرهم ان یفتنوک عن بعض ما أنزل اللّه إلیک

چون «یفتنوک» به «عن» متعدی شده است علاوه بر بازداشتن و گمراه ساختن، معنای خدعه و نیرنگ نیز در آن اشراب شده است ; یعنی مبادا تو را با نیرنگ از احکام الهی بازدارند و گمراه سازند.

121- ممانعت از مکر کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 16 - 2

2 - باید کافران را از طمع در ایمان مردم مأیوس کرد و زمینه های موفقیت کافران در فریب مؤمنان را از بین برد .

فلایصدّنک عنها من لایؤمن بها

چنان که مفسران گفته اند: نهی «لایصدّنک» گرچه ظاهراً متوجه کافران است، ولی در حقیقت نهی از ایجاد سبب است; یعنی تو ای موسی ـ و دیگر مؤمنان ـ نباید به گونه ای عمل کنید که کافران بتوانند شما را از ایمان بازدارند.

122- منافقان مدینه و مکر خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 12 - 5،9

5 - منافقان و بیماردلان مدینه ، وعده خدا و پیامبر را بر پیروزی ، فریب و خدعه ای بیش نمی دانستند .

و إذ یقول المنـفقون و الذین فی قلوبهم مرض ما وعدنا اللّه و رسوله إلاّ غرورًا

9 - ظن و گمان منافقان و بیماردلان مدینه ، در غزوه احزاب ، این بود که وعده خدا و پیامبرش ، جز فریب نیست .

و تظنّون باللّه الظنونا . .. و إذ یقول المنـفقون ... ما وعدنا اللّه و رسوله إلاّ

«و إذ یقول» می تواند تفسیر «الظنونا» باشد.

123- منشأ مکر برادران یوسف

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 12 - 9

9ـ رفتار های ناروای برادران یوسف ( توطئه ، دروغ و فریب کاری ) برخاسته از نفوذ شیطان در آنان بود .

إن الشیطـن للإنسـن عدو مبین . .. اقتلوا یوسف ... أرسله معنا غدًا یرتع و یلعب

124- موارد مکر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 32 - 15

15 - رویکرد به خدا در بلا ها و اعراض از او پس از نجات ، دغلکاری و ناسپاسی است .

فلمّا نجّیهم إلی البرّ . .. و ما یجحد بأیـتنا إلاّ کلّ ختّار کفور

125- نجات از مکر ابلیس

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - اعراف - 7 - 17 - 9

9 ـ تنها گروهی از انسانها سپاسگزار خداوند بوده و از تزویر و فریب ابلیس رهایی می یابند.

و لاتجد أکثرهم شکرین

126- نجات از مکر زلیخا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 34 - 1،2،6

1ـ خداوند ، دعای یوسف ( ع ) ( درخواست رهایی از کید زلیخا و همپالگی های وی ) را اجابت کرد و او را از مکر آنان مصون داشت .

فاستجاب له ربه فصرف عنه کیدهنّ

«استجابة» (مصدر استجاب) به معنای پذیرفتن درخواست است.

2ـ امداد خداوند ، مایه رهایی یوسف ( ع ) از گناه و مکر و افسون زلیخا و زنان اشراف شد .

فاستجاب له ربه فصرف عنه کیدهنّ

6ـ نجات یوسف ( ع ) از کید زلیخا و دیگر زنان ، جلوه ای از ربوبیت الهی بر آن حضرت

فاستجاب له ربه فصرف عنه کیدهنّ

127- نجات از مکر زنان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 33 - 13

13ـ رهایی از دام تمایلات جنسی و مکر زنان ، بدون امداد الهی حتی برای پیامبران و بندگان خالص خدا نیز میسور نیست .

و إلاّ تصرف عنی کیدهنّ أصب إلیهنّ

128- نجات از مکر زنان اشراف مصر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 34 - 2،6

2ـ امداد خداوند ، مایه رهایی یوسف ( ع ) از گناه و مکر و افسون زلیخا و زنان اشراف شد .

فاستجاب له ربه فصرف عنه کیدهنّ

6ـ نجات یوسف ( ع ) از کید زلیخا و دیگر زنان ، جلوه ای از ربوبیت الهی بر آن حضرت

فاستجاب له ربه فصرف عنه کیدهنّ

129- نجات از مکر کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 16 - 4

4 - رهایی پیامبران از فریب ها و وسوسه های کافران ، در پرتو تذکرات و رهنمود های خداوند است .

فلایصدّنک عنها من لایؤمن بها

130- نشانه های بی تأثیری مکر کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 42 - 5

5ـ نابودی کفرپیشگان توطئه گر در طول تاریخ ، نشانه بی اثر بودن مکر آنان در برابر برنامه های الهی است .

أولم یروا أنّا نأتی الأرض ننقصها . .. و قد مکر الذین من قبلهم فلله المکر جمیعًا

131- نشانه های مکر خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - قلم - 68 - 45 - 5

5 - مهلت دادن به تکذیب گران ، جلوه کید و تدبیر خداوند علیه آنان است .

إنّ کیدی متین

جمله «إنّ کیدی متین» در مقام تعلیل برای «أُملی لهم» است; یعنی، مهلت دادن ما به کافران، چنین است که ما کید و تدبیری متین و استوار درباره آنان اندیشیده ایم و این مهلت، جلوه همین تدبیر است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - طارق - 86 - 17 - 5

5 - مهلت دادن به کافران ، نمونه ای از مکر خداوند با آنان است .

و أکید کیدًا . فمهّل الکـفرین

132- نگرانی از مکر دشمنان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 70 - 6

6 - بیم پیامبر (صلی الله علیه و آله) از کارساز بودن توطئه های دشمنان و عقیم ماندن برنامه های تبلیغی خود

و لاتکن فی ضیق ممّا یمکرون

ظاهراً پیامبر(صلی الله علیه و آله) نگران از این بود که طرح ها و نقشه های دشمنان علیه او و رسالت الهی اش مؤثر واقع شود و این نگرانی، اسباب دلتنگی و آزردگی خاطر آن حضرت را فراهم کرده بود.

133- ویژگیهای مکر خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 21 - 11

11 ـ مکر خدا ، سریع ترین و کارآمدترین مکرهاست .

إذا لهم مکر فی ءایاتنا قل اللّه أسرع مکراً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 13 - 17

17ـ مکر ها و برنامه های پنهانی خدا بسی پیچیده و دست نایافتنی است .

و هو شدید المحال

بر این مبنا که «محال» به معنای مکر و کید باشد ، تناسب اقتضا می کند که مراد از شدت ، شدت در پنهان بودن آن مکر و کید باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 50 - 6

6 - ذهن و اندیشه کافران ، ناتوان از درک مکر خدا و تدبیر الهی علیه آنان

و مکرنا مکرًا و هم لایشعرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - قلم - 68 - 45 - 3،4

3 - کید و تدبیر خداوند ، متین و استوار است .

إنّ کیدی متین

4 - کید و تدبیر خداوند ، شکست ناپذیر است .

إنّ کیدی متین

134- هوشیاری بر مکر زنان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 28 - 12

12ـ ضرورت هوشیاری در برابر مکر ها و حیله های زنان

إنه من کیدکنّ إن کیدکنّ عظیم

135- یوسف(ع) و مکر زلیخا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 33 - 7،11

7ـ یوسف ( ع ) نگران تأثیر مکر و حیله زلیخا و زنان اشراف در خود و واداشتنش بر گناه و معصیت

و إلاّ تصرف عنی کیدهنّ أصب إلیهنّ

11ـ یوسف ( ع ) ، برای رهایی از مکر زلیخا و زنان اشراف و نجات از دام شهوت ، به نیایش با خدا و استمداد از او پرداخت .

رب . .. و إلاّ تصرف عنی کیدهنّ أصب إلیهنّ

«صبو» (مصدر أصب) به معنای میل کردن و گرایش پیدا کردن است. جمله «و إلاّ تصرف ...» (اگر مکر آن زنان را از من باز نگردانی ، به آنان گرایش پیدا می کنم) به قرینه آیه بعد (فاستجاب) خبری است در مقام دعا و درخواست.

136- یوسف(ع) و مکر زنان اشراف مصر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 33 - 7،11

7ـ یوسف ( ع ) نگران تأثیر مکر و حیله زلیخا و زنان اشراف در خود و واداشتنش بر گناه و معصیت

و إلاّ تصرف عنی کیدهنّ أصب إلیهنّ

11ـ یوسف ( ع ) ، برای رهایی از مکر زلیخا و زنان اشراف و نجات از دام شهوت ، به نیایش با خدا و استمداد از او پرداخت .

رب . .. و إلاّ تصرف عنی کیدهنّ أصب إلیهنّ

«صبو» (مصدر أصب) به معنای میل کردن و گرایش پیدا کردن است. جمله «و إلاّ تصرف ...» (اگر مکر آن زنان را از من باز نگردانی ، به آنان گرایش پیدا می کنم) به قرینه آیه بعد (فاستجاب) خبری است در مقام دعا و درخواست.

2- مکه

1- مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 195 - 25،27

25 ـ شرایط دشوار محیط مکّه برای مسلمانان صدر اسلام

فالّذین هاجروا و اخرجوا من دیارهم و اوذوا فی سبیلی

چون معمولا هجرت در صدر اسلام از مکّه و اطراف آن صورت می گرفت، مراد از «دیارهم»، مکّه و اطراف آن است.

27 ـ حاکمیّت و تسلّط کافران بر سرزمین مکّه و مسلمانان آن دیار ، در صدر اسلام

فالّذین . .. اخرجوا من دیارهم و اوذوا فی سبیلی ... و قتلوا

2- آبادانی مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 126 - 3،22

3 - رونق اقتصادی شهر مکه و بهره مند شدن شهروندان مؤمن آن از انواع ثمرات و میوه ها ، دعای ابراهیم ( ع ) به درگاه خداوند

و ارزق أهله من الثمرت من ءامن منهم

22 - از امام باقر ( ع ) درباره درخواست ابراهیم ( ع ) که فرمود : « و ارزق أهله من الثمرات » روایت شده که : « ان المراد بذلک ان الثمرات تحمل إلیهم من الآفاق ;

این میوه ها، از سرزمینهای دور به آن جا (مکه) برده می شود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 92 - 9

9 ـ قدمت عمران و آبادی شهر مکه

و لتنذر أم القری و من حولها

ظاهراً مقصود از «أم القری» شهر مکه است. کاربرد این نام از جانب خداوند گواهی بر قدمت عمران و آبادانی و تشکیل جامعه و شهرنشینی در مکه است.

3- آثار اجابت خواسته های کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 8 - 5

5- در صورت تحقق درخواست کافران برای نزول ملائکه ، تمامی آنان هلاک می شوند و مهلتی برای ایمان نخواهند داشت .

ما ننزّل الملئکة إلاّ بالحقّ و ما کانوا إذًا منظرین

انظار مصدر «منظر» به معنای تأخیر انداختن است و حصر در آیه، نشان می دهد که با آمدن ملائکه، اجل هیچ کدام از کفار به تأخیر نخواهد افتاد و به هلاکت خواهند رسید.

4- آثار امنیت مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 57 - 15

15 - وجود امنیت در مکه ، عامل تبدیل شدن آن شهر به مرکز عمده اقتصاد و تجارت در جزیرة العرب

حرمًا ءامنًا یجبی إلیه ثمرت کلّ شیء

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تین - 95 - 3 - 4

4 - امنیت مکه ، مایه عظمت و شایستگی آن برای سوگند خداوند است .

و هـذا البلد الأمین

5- آثار باستانی مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - روم - 30 - 42 - 7

7 - آثاری از گذشتگان ، در دست رس مردم مکه بود .

سیروا فی الأرض فانظروا کیف کان عـقبة الذین من قبل

6- آثار بی عقلی اهل مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - سبأ - 34 - 46 - 8

8 - نسبت جنون به پیامبر (صلی الله علیه و آله) از سوی مردم مکه ، ناشی از بی اندیشگی بوده است .

ثمّ تتفکّروا ما بصاحبکم من جِنّة

7- آثار تعصب مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 26 - 1

1 - تعصّب جاهلی و غرور مشرکان مکه ، مایه بستن راه مسجدالحرام بر مؤمنان در حدیبیه

هم الذین کفروا و صدّوکم عن المسجدالحرام. .. إذ جعل الذین کفروا فی قلوبهم الحمیّة

«إذ» ظرف برای «صدّوا» است.

8- آثار تفکر طبقاتی اهل مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 31 - 6

6 - درونمایه های فرهنگ طبقاتی و مادی مردم مکه ، زمینه ساز گرایش آنان به کفر و شرک

و إنّا به کـفرون . و قالوا لولا نزّل هـذا القرءان

با توجه به این که آیه شریفه پس از بیان کفر مشرکان (إنّا به کافرون) روحیه مادی گرایانه آنان را بازگو می کند، تأثیر این بینش در انحراف و کفر استفاده می شود.

9- آثار تکبر مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 26 - 1

1 - تعصّب جاهلی و غرور مشرکان مکه ، مایه بستن راه مسجدالحرام بر مؤمنان در حدیبیه

هم الذین کفروا و صدّوکم عن المسجدالحرام. .. إذ جعل الذین کفروا فی قلوبهم الحمیّة

«إذ» ظرف برای «صدّوا» است.

10- آثار توحید مسلمانان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 40 - 1

1 - اخراج ظالمانه مسلمانان صدراسلام از زادگاهشان ( مکّه ) ، تنها به جرم اعتقاد آنان به یگانگی خدا

بأنّهم ظلموا . .. الذین أُخرجوا من دیـرهم بغیر حقّ

«الذین اُخرجوا» بدل از «الذین یقاتلون» و به تقدیر اذن القتال للذین اُخرجوا. ..» می باشد. «دیار» جمع «دار» است و «دار»; یعنی، خانه و جایی که انسان در آن جا سکونت دارد. بنابراین معنای جمله یاد شده چنین می شود: به کسانی که به ناحق از خانه و کاشانه خود بیرون رانده شدند، رخصت پیکار داده شد.

11- آثار جنگ با مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 25 - 14،17

14- آسیب دیدن مؤمنان ناشناخته شهر مکه ، در صورت وقوع جنگ میان مسلمانان و مکیان در حدیبیه

و لولا رجال مؤمنون . .. أن تطـوهم

17- پایمال شدن حرمت مردان و زنان مؤمن در صورت جنگ در حدیبیه ، مایه ننگ برای مسلمانان

و لولا رجال مؤمنون و نساء مؤمنـت . .. فتصیبکم منهم معرّة

12- آثار جهل اکثریت مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 57 - 21

21 - جهل بیشتر مشرکان مکه به خاستگاه الهی امنیت و رفاه اقتصادی آن شهر ، عامل روی گردانی آنان از پذیرش هدایت الهی ( اسلام ) بود .

و قالوا إن نتّبع الهدی . .. و لـکنّ أکثرهم لایعلمون

13- آثار ختم قلب مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 46 - 2

2- مشرکان مکه ، در اثر مستوری قلب و سنگینی گوشهایشان ، از ادراک صحیح آیات خدا ، محروم بودند .

و جعلنا بینک و بین الذین لایؤمنون بالأخرة حجابًا مستورًا و جعلنا علی قلوبهم أکنّ

14- آثار سلطه مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - ممتحنه - 60 - 2 - 1

1 - اقدام مشرکان مکه به کینه توزی و آزار مسلمانان ، در صورت دست یافتن بر ایشان

إن یثقفوکم یکونوا لکم أعداء و یبسطوا إلیکم أیدیهم و ألسنتهم بالسوء

«ثقف» (مصدر «یثقفون») به معنای رسیدن به چیزی و دست یافتن به آن است.

15- آثار سنگینی گوش مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 46 - 2

2- مشرکان مکه ، در اثر مستوری قلب و سنگینی گوشهایشان ، از ادراک صحیح آیات خدا ، محروم بودند .

و جعلنا بینک و بین الذین لایؤمنون بالأخرة حجابًا مستورًا و جعلنا علی قلوبهم أکنّ

16- آثار شبهه افکنی کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - ذاریات - 51 - 9 - 3

3 - تأثیرپذیری مردمان کم عقل و ضعیف الرأی ، از سخنان انکارآمیز کافران مکه علیه موضوع رستاخیز و روز جزا

إنّکم لفی قول مختلف . یؤفک عنه من أُفک

ضمیر در «عنه» می تواند به «قول مختلف» بازگردد. در این صورت «عن» تعلیلیه بوده و جمله «یؤفک...» صفت برای «قول» می باشد; یعنی، «یؤفک بسببه...».

17- آثار فتح مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 10 - 4،12

4 - بروز روحیه ثروت اندوزی و کوتاهی در امر انفاق ، در میان مسلمانان صدراسلام پس از فتح مکه

و ما لکم ألاّتنفقوا فی سبیل اللّه

آیه شریفه ـ چنان که از عبارت های آن استفاده می شود ـ پس از فتح مکه نازل شده است. توبیخ مسلمانان از سوی خداوند، به

خاطر کوتاهی آنان در امر انفاق، نشان می دهد که آنان، پس از استقرار اسلام در جزیرة العرب و آسوده خاطر شدن، گرفتار نوعی مال دوستی و ثروت اندوزی شدند.

12 - شرایط مسلمانان صدراسلام تا پیش از فتح مکه ، بسی سخت تر از شرایط آنان پس از آن بوده است .

لایستوی منکم من أنفق من قبل الفتح و قـتل . .. من الذین أنفقوا من بعد و قـتلوا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - نصر - 110 - 2 - 4،7

4 - پیروزی مسلمانان عصر بعثت بر مکه و فتح آن ، زمینه ساز مسلمان شدن جمعیت های فراوانی از مردم آن زمان

إذا جاء نصر اللّه و الفتح . و رأیت الناس یدخلون فی دین اللّه أفواجًا

7 - فتح مکه ، نشانه حقانیت اسلام و حمایت خداوند از پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، در دیدگاه مردم عصر بعثت

إذا جاء نصر اللّه . .. یدخلون فی دین اللّه أفواجًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - نصر - 110 - 3 - 8

8 - امداد های الهی در فتح مکه ، جلوه ربوبیت خداوند بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مایه پیشرفت اهداف رسالت آن حضرت بود .

إذا جاء نصر اللّه و الفتح . .. فسبّح بحمد ربّک

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 28 - 11

11- تحقق وعده خداوند ، به ورود پیروزمندانه مسلمانان به مکه ، گواه تحقق پذیری وعده او در غلبه اسلام بر تمامی ادیان *

لتدخلنّ المسجد الحرام . .. هو الذی أرسل رسوله ... لیظهره علی الدین کلّه

خداوند در آیه قبل، به مؤمنان وعده داد که با ایمنی وارد مکه خواهند شد و این وعده تحقق یافت. حال در این آیه، نوید داده است که اسلام نه بر مشرکان مکه; بلکه بر تمامی ادیان غلبه خواهد کرد و این وعده، همانند وعده پیشین تحقق پذیر خواهد بود.

18- آثار کفران اهل مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 112 - 14

14- روی آوری فقر ، گرسنگی و ناامنی به شهر مکه پس از آبادانی آن ، در نتیجه کفران نعمت های الهی

ضرب الله مثلاً قریة کانت ءامنة مطمئنّة . .. فأذقها الله لباس الجوع و الخوف بما ک

برداشت فوق ـ چنان چه عده ای از مفسّران گفته اند ـ بنابراین احتمال است که مورد مثال آیه، قحطی شهر مکه باشد.

19- آثار گمراهی مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 48 - 4

4- گمراهی مشرکان مخالف پیامبر (صلی الله علیه و آله) در مکه ، به حدی بود که آنان زمینه هدایت را از دست داده بودند .

فضلّوا فلایستطیعون سبیلاً

«فلایستطیعون» تفریع بر «ضلّوا» است و مراد از آن، بسته شدن تمامی راههای هدایت برای آنان است.

20- آثار مادیگرایی اهل مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 31 - 6

6 - درونمایه های فرهنگ طبقاتی و مادی مردم مکه ، زمینه ساز گرایش آنان به کفر و شرک

و إنّا به کـفرون . و قالوا لولا نزّل هـذا القرءان

با توجه به این که آیه شریفه پس از بیان کفر مشرکان (إنّا به کافرون) روحیه مادی گرایانه آنان را بازگو می کند، تأثیر این بینش در انحراف و کفر استفاده می شود.

21- آثار هواپرستی مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 14 - 11

11- مبارزه مشرکان مکه با پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، ناشی از هواپرستی آنان و نه دلایل منطقی

قریتک الّتی أخرجتک . .. و اتّبعوا أهواءهم

22- آثارباستانی مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - احقاف - 46 - 27 - 1

1- وجود برخی آبادی ها و ملت های هلاک شده به وسیله عذاب الهی ، در اطراف مکه

و لقد أهلکنا ما حولکم من القری

23- آدم ربایی در اطراف مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 67 - 3

3 - ناامنی و آدم ربایی در پیرامون مکه ، در دوران آغاز اسلام ، رواج داشته است .

أَوَلم یروا أنّا جعلنا حرمًا ءامنًا و یتخطّف الناس من حولهم

24- آدم ربایی در مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 57 - 2

2 - ترس ربوده شدن از سرزمین مکه به وسیله مشرکان عرب ( کوچ اجباری و از دست دادن ملک و خانه و اموال ) ، بهانه شرک پیشگان مکه در نپذیرفتن دعوت پیامبر (صلی الله علیه و آله)

و قالوا إن نتّبع الهدی معک نتخطّف من أرضنا

25- آرزوی فتح مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - نصر - 110 - 1 - 3

3 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، مشتاق آزادسازی و فتح مکه و در انتظار نصرت و امداد های الهی

إذا جاء نصر اللّه و الفتح

مفسران، این سوره را ناظر به فتح مکه می دانند. مژده پیشاپیش آن به رسول اکرم(صلی الله علیه و آله)، نشانگر اشتیاق آن حضرت به تحقق آن است.

26- آوارگی مسلمانان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 40 - 5

5 - تشریع حکم جهاد ، پس از آوارگی مسلمانان از مکّه و هجرت به مدینه

أُذن للذین یقـتلون . .. الذین أُخرجوا من دیـرهم بغیر حقّ

27- ابتلای کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - مؤمنون - 23 - 75 - 4

4 - ابتلای کافران مکه به گرفتاری و سختی ، از رخداد های دوران پیش از هجرت

و لو رحمنـهم و کشفنا ما بهم من ضرّ

28- ابراهیم(ع) و کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 126 - 4،20

4 - ابراهیم ( ع ) ، کفرپیشگان مکه را شایسته بهره مند شدن از روزی های الهی نمی دانست .

و ارزق . .. من ءامن منهم باللّه و الیوم الأخر

20 - دلجویی خداوند از ابراهیم ( ع ) به خاطر اجابت نکردن دعای او علیه کافران مکه

و ارزق . .. من ءامن منهم ... قال و من کفر فأمتعه قلیلا ثم أضطره إلی عذاب النار

از هدفهای بیان اندک بودن متاع دنیا و زمان بهره گیری از آن و نیز بیان فرجام شوم کفرپیشگان پس از رد کردن تقاضای ابراهیم علیه آنان، دلجویی از ابراهیم است.

29- اتحاد مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 13 - 3

3- همدلی مشرکان مکه ، در خالی ساختن سرزمین مکه ، از وجود پیامبر (صلی الله علیه و آله) *

قریتک الّتی أخرجتک

نسبت دادن «إخراج» به قریه، می تواند از آن جهت باشد که همه مردم شهر و یا بیشتر آنان، بر اخراج پیامبر(صلی الله علیه و آله) مصمم و همدل بوده اند.

30- اتمام حجت بر کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 135 - 1

1- کافران مکه با انکار آیات الهی ـ پس از اتمام حجت بر ایشان ـ مستحق نابودی و عذاب بودند .

و لو أنّا أهلکنـهم . .. فستعلمون من أصحـب الصرط السویّ و من اهتدی

31- اتمام حجت بر مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 156 - 1

1 ـ نزول قرآن اتمام حجتی است برای مشرکان مکه و سایر انسانها

هذا کتب أنزل نه . .. أن تقولوا إنما أنزل الکتب علی طائفتین

«أن تقولوا» به تقدیر «لام» و «لا» نافیه متعلق به «أنزلناه» در آیه قبل است ; یعنی: «أنزلنا القرآن لئلا تقولوا . .. » مخاطبان آیه همه انسانها، بجز یهود و نصارا، هستند و مشرکان مکه نیز به دلیل آیات گذشته و نیز مکی بودن سوره، مصداق مورد نظر هستند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 157 - 2

2 ـ نزول قرآن موجب اتمام حجت خدا بر مشرکان مکه و سایر انسانها

أنزل نه . .. أو تقولوا لو أنا أنزل علینا الکتب لکنا أهدی منهم

32- اجابت خواسته های کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 8 - 8

8- در صورت تحقق خواسته کافران مکه ، مبنی بر نزول ملائکه ، آنان گرفتار عذابی مرگبار می شدند .

ما ننزّل الملئکة إلاّ بالحقّ و ما کانوا إذًا منظرین

یکی از احتمالاتی که برای آیه داده شده، این است که ملائکه، در صورتی که بخواهند برای کافران نازل شوند، برایشان عذاب به ارمغان خواهند آورد; عذابی که هیچ کدام از آنان را زنده نخواهد گذاشت.

33- احترام اهل مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - قریش - 106 - 2 - 6

6 - احترام کعبه و ساکنان مکه ، نزد مردم در مسیر کاروان های قریش ، مرهون ظهور حمایت خداوند از کعبه در « عام الفیل »

إیلـفهم رحلة الشتاء و الصیف

تأمین امنیت برای کاروان های قریش به وسیله نابود ساختن اصحاب فیل، می تواند از آن جهت باشد که قبیله های بین راه، پس از

حادثه فیل برای کعبه و قریش ـ که اهل حرم بودند ـ احترام ویژه ای قائل شدند.

34- احترام مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 57 - 11

11 - مکه ، مکانی مقدس و محترم برای مردم جزیرة العرب

أوَلم نمکّن لهم حرمًا ءامنًا

مکه از آن جهت «حرم» نام گرفته که مورد حرمت و احترام مردم آن دیار بوده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 67 - 4

4 - مردم جزیرة العرب ، به حفظ حرمت و امنیت مکه ، پابند بوده اند .

أَوَلم یروا أنّا جعلنا حرمًا ءامنًا و یتخطّف الناس من حولهم

35- احکام حرم مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 1 - 10،11

10 ـ حرمت صید در حرم مکه

غیر محلی الصید و انتم حرم

برداشت فوق بر این اساس است که مراد از «حُرُم» «داخلون فی الحرم» باشد گفتنی است مراد از حَرَم بر اساس این احتمال حرم مکه است.

11 ـ حرمت گوشت و سایر بهره برداری ها ، از حیوانی که در حرم مکه صید شود .

غیر محلی الصید و انتم حرم

36- احکام مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 126 - 8

8 - شهر مکه ، حتی برای کافران نیز باید جایگاهی امن باشد .

رب اجعل هذا بلداً ءامناً و ارزق . .. من ءامن منهم باللّه و الیوم الأخر

از اینکه ابراهیم(ع) دومین دعای خویش; یعنی، اعطای ثمرات را به مؤمنان اختصاص داد، ولی امنیت شهر مکه را به طور مطلق آورد، می توان به این نتیجه رسید که: آن حضرت امنیت مکه را برای همگان حتی برای کافران خواسته بود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 2 - 1،2

1 - شهر مکه ، دارای محرّماتی ویژه و احکامی خاص است .

لا أُقسم . .. و أنت حلّ بهـذا البلد

جمله «و أنت حلّ . ..»، یکی از خصایص پیامبراکرم(صلی الله علیه و آله) را بیان کرده است و آن اباحه برخی از اموری است که بر دیگران مباح نبود. بنابراین شهر مکه برای غیر پیامبر(صلی الله علیه و آله)، احکامی ویژه و محرّماتی خاص دارد.

2 - تکلیف پیامبر (صلی الله علیه و آله) درباره محرّمات شهر مکه ، با دیگر مردم یکسان نبود .

و أنت حلّ بهـذا البلد

«حِلٌّ» و «حَلالٌ»، به یک معنا است و به مردی که از احرام بیرون آمده و یا از حرم خارج شده باشد، «حَلال» و «مُحِلّ» گفته می شود(مفردات راغب). بر این مبنا «حِلّ» بودن پیامبر(صلی الله علیه و آله); یعنی، آنچه درباره مکه بر دیگران تحریم شده، برای آن حضرت مباح است. در این معنا جمله «و أنت حلّ»، مستأنفه خواهد بود. مشهور گفته اند: محرمات مکه برای حضرت رسول(صلی الله علیه و آله)، تنها در «لحظه ای از روز فتح مکه» مباح شد و در غیر آن زمان با دیگران یکسان بوده است.

37- اختلاف کافران مکه با محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - سجده - 32 - 28 - 9

9 - کافران مکه ، در انتظار وقوع روزی برای حل و فصل شدن اختلاف شان با پیامبر (صلی الله علیه و آله) بودند . *

و یقولون متی هـذا الفتح

احتمال دارد مراد از «الفتح» فصل و قضا میان کافران و پیامبر(صلی الله علیه و آله) باشد. در این صورت، «یوم الفتح»، روزی خواهد بود که چنین ایده ای، جامه عمل بپوشد.

38- اختلاف مشرکان مکه با محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - دخان - 44 - 35 - 2

2- مسأله معاد ، از محور های اختلاف مشرکان مکه با پیامبر (صلی الله علیه و آله)

إنّ هـؤلاء لیقولون . إن هی إلاّ موتتنا الأُولی

39- اختناق در مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 40 - 9

9 - حاکمیت اختناق شدید بر سرزمین مکّه

الذین أُخرجوا من دیـرهم . .. إلاّ أن یقولوا ربّنا اللّه

از آن جایی که مشرکان مکّه در برابر عقاید توحیدی مسلمانان، آنان را تبعید و اخراج کردند، برداشت یاد شده به دست می آید.

40- اخراج محمد(صلی الله علیه و آله) از مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 13 - 6

6 ـ مشرکان ، در راستای خاموش کردن آوای توحید ، تصمیم گرفته بودند پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) را از مکه اخراج کنند .

و همّوا بإخراج الرسول

41- اخراج مسلمانان از مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 191 - 4

4 - مشرکان مکه ، مسلمانان صدر اسلام را از مکه اخراج و آنان را به هجرت وادار کردند .

و أخرجوهم من حیث أخرجوکم

42- اخراج مسلمانان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 40 - 1

1 - اخراج ظالمانه مسلمانان صدراسلام از زادگاهشان ( مکّه ) ، تنها به جرم اعتقاد آنان به یگانگی خدا

بأنّهم ظلموا . .. الذین أُخرجوا من دیـرهم بغیر حقّ

«الذین اُخرجوا» بدل از «الذین یقاتلون» و به تقدیر اذن القتال للذین اُخرجوا. ..» می باشد. «دیار» جمع «دار» است و «دار»; یعنی، خانه و جایی که انسان در آن جا سکونت دارد. بنابراین معنای جمله یاد شده چنین می شود: به کسانی که به ناحق از خانه و کاشانه خود بیرون رانده شدند، رخصت پیکار داده شد.

43- اخراج مشرکان از مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 191 - 3

3 - مسلمانان صدر اسلام به نبرد با مشرکان مکه و بیرون راندن آنان از آن سرزمین موظف شدند .

و أخرجوهم من حیث أخرجوکم

مراد از «من حیث أخرجوکم» بنا به گفته مفسران، مکه است و به مجبور شدن مسلمانان به ترک مکه و هجرت به مدینه و حبشه اشاره دارد.

44- اخلاق کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 47 - 2

2 ـ کفرپیشگان مکه با سرمستی و خودنمایی ، از دیار مکه رهسپار منطقه بدر شدند .

و لاتکونوا کالذین خرجوا من دیرهم بطرا

45- ادعاهای کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 31 - 2

2 ـ کافران مکه مدعی توان خویش در آوردن آیات و معارفی چون قرآن

قالوا قد سمعنا لو نشاء لقلنا مثل هذا

46- ادعاهای مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 58 - 1

1 - مجادله مشرکان مکه با پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، در مقایسه معبود های خویش با عیسی ( ع )

و قالوا ءألهتنا خیر أم هو

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - دخان - 44 - 14 - 4

4- مشرکان مکه ، مدعی تأثیرپذیری پیامبر (صلی الله علیه و آله) از عوامل مرموز

و قالوا معلّم مجنون

واژه مجنون ممکن است به معنای جن زده و متأثر از عوامل مرموز و ناپیدا باشد.

47- ادعای مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 13 - 23

23 - ادعای تازگی و پیشینه نداشتن معارف اسلام ، از بهانه های مشرکان مکه

شرع لکم . .. کبر علی المشرکین ما تدعوهم إلیه

با توجه به این که آیات پیشین در مورد مشرکان بوده است، ذکر سابقه معارف توحیدی در شرایعت های پیشین; می تواند ناظر به این نکته باشد که مشرکان مکه به بهانه تازگی معارف اسلامی تلاش در انکار آن داشتند.

48- اذیت مسلمانان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 96 - 3

3- مسلمانان صدراسلام ( در مکه ) از سوی کافران و مشرکان گرفتار فشار های روحی و تنگنا های روانی بودند .

إنّ الذین ءامنوا و عملوا الصـلحـت سیجعل

با توجه به نزول این آیات در مکّه، جمله «سیجعل . ..» باید وعده ای نزدیک به مسلمانان صدراسلام باشد. این نوید حکایت از آن دارد که مسلمانان در زمان نزول آیات، در شرایط سختی از نظر روحی و روانی و مقبولیت اجتماعی قرار داشتند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 12 - 5

5 - مسلمانان در مکه ، هم مورد آزار و اذیت جسمی بودند و هم در معرض تبلیغات منفی کافران قرار داشتند .

و من الناس من یقول ءامنّا باللّه فإذا أوذی فی اللّه. ..و قال الذین کفروا... اتّب

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 56 - 3

3 - مسلمانان مکه ، مورد اذیت و آزار مشرکان بودند و از عبادت خدا منع می شدند .

یـعبادی الذین ءامنوا إنّ أرضی وسعة

مراد از «عبادی» مؤمنان مکه اند. و «إنّ أرضی واسعة» کنایه از فرمان به هجرت است. چنین فرمانی، حاکی است که آنان در مکه، مورد آزار قرار می گرفتند و نمی توانستند خداوند را، به درستی، بندگی کنند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - جاثیه - 45 - 14 - 4

4 - مسلمانان در مکه ، مواجه با حرکت های ایذایی و خصمانه مشرکان و در اندیشه مقابله با آنان

قل للذین ءامنوا یغفروا للذین لا یرجون أیّام اللّه

فرمان الهی به غفران و چشم پوشی، از دو واقعیت تاریخی خبر می دهد: 1ـ حرکت های ایذایی مشرکان مکه; 2ـ راه یافتن اندیشه انتقام و مقابله به مثل در ذهن مؤمنان.

49- اذیتهای اهل مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 2 - 6

6 - تجویز آزار رسانی به پیامبر (صلی الله علیه و آله) از سوی ساکنان مکه ، هتک حرمت آن سرزمین و اقدامی شگفت انگیز است .

لا أُقسم بهـذا البلد . و أنت حلّ بهـذا البلد

جمله «و أنت حلّ» ـ در سومین معنای «حلّ» (حلال شمردن نقض حریم پیامبر(صلی الله علیه و آله) ـ بیانگر نمونه ای برای آیات بعد است که انسان را با رنج و زحمت، همراه خوانده است. خداوند با بیان آزار رسانی مردم مکه، به پیامبر(صلی الله علیه و آله) و ابراز تعجب از رفتار آنان، رسول اکرم را برای شکیبایی و مقاومت در برابر آزارهای آنان، آماده می سازد.

50- اذیتهای کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 96 - 3

3- مسلمانان صدراسلام ( در مکه ) از سوی کافران و مشرکان گرفتار فشار های روحی و تنگنا های روانی بودند .

إنّ الذین ءامنوا و عملوا الصـلحـت سیجعل

با توجه به نزول این آیات در مکّه، جمله «سیجعل . ..» باید وعده ای نزدیک به مسلمانان صدراسلام باشد. این نوید حکایت از آن دارد که مسلمانان در زمان نزول آیات، در شرایط سختی از نظر روحی و روانی و مقبولیت اجتماعی قرار داشتند.

51- اذیتهای مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 96 - 3

3- مسلمانان صدراسلام ( در مکه ) از سوی کافران و مشرکان گرفتار فشار های روحی و تنگنا های روانی بودند .

إنّ الذین ءامنوا و عملوا الصـلحـت سیجعل

با توجه به نزول این آیات در مکّه، جمله «سیجعل . ..» باید وعده ای نزدیک به مسلمانان صدراسلام باشد. این نوید حکایت از آن دارد که مسلمانان در زمان نزول آیات، در شرایط سختی از نظر روحی و روانی و مقبولیت اجتماعی قرار داشتند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - ممتحنه - 60 - 2 - 1

1 - اقدام مشرکان مکه به کینه توزی و آزار مسلمانان ، در صورت دست یافتن بر ایشان

إن یثقفوکم یکونوا لکم أعداء و یبسطوا إلیکم أیدیهم و ألسنتهم بالسوء

«ثقف» (مصدر «یثقفون») به معنای رسیدن به چیزی و دست یافتن به آن است.

52- ارزش انفاق پس از فتح مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 10 - 14

14 - جهاد و انفاق مسلمانان در مقطع پیش از فتح مکه ، بسی ارزشمندتر از جهاد و انفاق آنان در مقطع پس از آن بود .

لایستوی منکم من أنفق من قبل الفتح و قـتل . .. من الذین أنفقوا من بعد و قـتلوا

53- ارزش انفاق قبل از فتح مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 10 - 14

14 - جهاد و انفاق مسلمانان در مقطع پیش از فتح مکه ، بسی ارزشمندتر از جهاد و انفاق آنان در مقطع پس از آن بود .

لایستوی منکم من أنفق من قبل الفتح و قـتل . .. من الذین أنفقوا من بعد و قـتلوا

54- ارزش جهاد پس از فتح مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 10 - 14

14 - جهاد و انفاق مسلمانان در مقطع پیش از فتح مکه ، بسی ارزشمندتر از جهاد و انفاق آنان در مقطع پس از آن بود .

لایستوی منکم من أنفق من قبل الفتح و قـتل . .. من الذین أنفقوا من بعد و قـتلوا

55- ارزش جهاد قبل از فتح مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 10 - 14

14 - جهاد و انفاق مسلمانان در مقطع پیش از فتح مکه ، بسی ارزشمندتر از جهاد و انفاق آنان در مقطع پس از آن بود .

لایستوی منکم من أنفق من قبل الفتح و قـتل . .. من الذین أنفقوا من بعد و قـتلوا

56- ارزش مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تین - 95 - 3 - 2

2 - « مکه » ، شهری با عظمت و دارای ارزشی درخور سوگند خداوند

و هـذا البلد الأمین

عظمت مکه، از سوگند خداوند به آن و از اشاره با کلمه «هـذا» دانسته می شود; زیرا آوردن اشاره ـ به جای ذکر نام ـ یا برای تحقیر است و یا تعظیم. سیاق آیه شریفه، حاکی از تعظیم است.

57- استبعاد مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 61 - 4

4 - تردید و استبعاد مشرکان مکه ، در امکان وقوع قیامت

و إنّه لعلم للساعة فلاتمترنّ بها

58- استقلال فکری کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 12 - 4

4 - کافران مکه ، برای عقیده خود ، هویتی مستقل ، قائل بودند .

اتّبعوا سبیلنا

59- استکبار مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - احقاف - 46 - 10 - 10

10- موضع تکبّرآمیز و مستکبرانه مشرکان مکه در برابر قرآن

و استکبرتم

60- استهزاهای کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 6 - 1

1- خطاب استهزاگرانه و بی ادبانه کافران مکه به پیامبر (صلی الله علیه و آله) به هنگام سخن گفتن با آن حضرت

و قالوا یأیها الذی نزّل علیه الذّکر

از اینکه کفار، در مخاطب قرار دادن پیامبر(صلی الله علیه و آله) به جای خطاب مستقیم با اسم و عنوان، با عنوان موصول و غایب آن حضرت را صدا می زدند و نیز از اینکه به او نسبتی می دادند که خود آن را قبول نداشتند، حاکی از نکته فوق است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 11 - 3

3- خداوند ، تسلی بخش پیامبر (صلی الله علیه و آله) در برابر برخورد های تمسخرآمیز کافران مکه

و قالوا یأیها الذی نزّل علیه الذّکر إنک لمجنون . .. و ما یأتیهم من رسول إلاّ کان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 13 - 8

8- خداوند ، تسلّی بخش پیامبر (صلی الله علیه و آله) در برابر برخورد های تمسخرآمیز کافران مکه

و ما یأتیهم من رسول إلاّ کانوا به یستهزءون. کذلک نسلکه فی قلوب المجرمین . لایؤمن

آیات قبل، درباره برخورد عنادآلود کفار مکه با نبوت پیامبراکرم(صلی الله علیه و آله) بود. اینکه در این آیه ها، برخورد مردمان پیشین با انبیای الهی را توضیح می دهد، احتمالاً به جهت یاد شده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 36 - 1،2

1- کافران و مشرکان مکه ، به هنگام رو به رو شدن با پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، آن حضرت را مورد تمسخر و استهزا قرار می دادند .

و إذا رءاک الذین کفروا إن یتّخذونک إلاّهزوًا

2- تمسخر و استهزا ، تنها شیوه برخورد مشرکان و کافران مکه با شخص پیامبر (صلی الله علیه و آله) بود .

و إذا رءاک الذین کفروا إن یتّخذونک إلاّهزوًا

حرف نفی «إن» و حرف استثنا «إلاّ» پس از آن ـ که بر قصر دلالت می کند ـ و نیز آمدن «هزواً» به صورت مصدر، همگی بیانگر

استمرار و شدت در کار استهزا و تمسخر است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 38 - 4

4- کافران دین ستیز مکه ، وعده ها و تهدید های الهی ( عذاب ، کیفراخروی و . . . ) را مورد استهزا و تمسخر قرار می دادند .

و یقولون متی هـذا الوعد

جمله استفهامیه «و یقولون متی هـذا الوعد» برای تهکّم و استهزا است.

61- استهزاهای مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 36 - 1،2

1- کافران و مشرکان مکه ، به هنگام رو به رو شدن با پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، آن حضرت را مورد تمسخر و استهزا قرار می دادند .

و إذا رءاک الذین کفروا إن یتّخذونک إلاّهزوًا

2- تمسخر و استهزا ، تنها شیوه برخورد مشرکان و کافران مکه با شخص پیامبر (صلی الله علیه و آله) بود .

و إذا رءاک الذین کفروا إن یتّخذونک إلاّهزوًا

حرف نفی «إن» و حرف استثنا «إلاّ» پس از آن ـ که بر قصر دلالت می کند ـ و نیز آمدن «هزواً» به صورت مصدر، همگی بیانگر استمرار و شدت در کار استهزا و تمسخر است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 50 - 4

4 - مشرکان مکه ، با درخواست تحقق معجزه از سوی پیامبر (صلی الله علیه و آله) در صدد تمسخر او بودند .

و قالوا لولا أنزل علیه

تعبیر «و قالوا لولا أنزل علیه آیات من ربّه» به جای «لولا یأتینا» ویا «لولا أنزل علینا»، می تواند برای استهزا و مسخره کردن باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 57 - 3

3 - موضع گیری استهزاآمیز مشرکان مکه ، نسبت به بیان قرآن درباره تولد و زندگی عیسی بن مریم ( ع )

و لمّا ضرب ابن مریم مثلاً إذا قومک منه یصدّون

«صدید» (مصدر «یصدّون») به معنای خندیدن و فریاد کشیدن و سر و صدا راه انداختن است. این امور معمولاً به هنگام استهزا، تحقق پیدا می کند.

62- اسکان اسماعیل(ع) در مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 37 - 20

20- « عن أبی الحسن موسی بن جعفر ( ع ) قال : إن إبراهیم ( ع ) لمّا أسکن اسماعیل ( ع ) و هاجر مکة . . . قال : « اللّهم إنی أسکنت من ذرّیتی بواد غیر ذی زرع عند بیتک المحرم . . . فاجعل أفئدة من الناس تهوی إلیهم . . . » فأوحی الله إلی ابراهیم عن أصعد أباقبیس فناد فی الناس : یا معشر الخلائق إن الله یأمرکم بحج هـذا البیت الذی بمکة . . . فهناک . . . وجب الحج علی جمیع الخلائق . . . ;

از امام کاظم(ع) روایت شده است که فرمود: آن گاه که ابراهیم(ع)، اسماعیل و هاجر را در مکه اسکان داد . .. گفت: پروردگارا! «إنی أسکنت من ذرّیتی بواد غیر ذی رزع ...». پس خداوند به او وحی کرد: بر بالای کوه ابوقبیس برو، پس در میان مردم ندا ده: ای مردمان! همانا خداوند شما را به حج این خانه ای که در مکه است امر کرده ... پس آن جا بود که حج بر تمام خلایق واجب شد».

63- اسکان نسل ابراهیم(ع) در مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 37 - 1،2،18

1- حضرت ابراهیم ( ع ) برخی از ذریه ( نسل و فرزندان ) خود را در نزدیکی خانه خدا اسکان داد .

ربّنا إنی أسکنت من ذرّیتی بواد غیر ذی زرع عند بیتک المحرّم

2- محل سکونت ذریه حضرت ابراهیم ( ع ) در مکه در نزدیکی خانه خدا ، غیر قابل کشت و زرع بود .

ربّنا إنی أسکنت من ذریّتی بواد غیر ذی زرع عند بیتک المحرم

18- « عن أبی عبدالله ( ع ) قال : إن إبراهیم ( ع ) کان نازلاً فی بادیة الشام فلمّا ولد له من هاجر اسماعیل . . . فأوحی الله إلیه . . . ثم أمره أن یخرج اسماعیل و أُمّه عنها فقال : یا ربِّ إلی أیّ مکان ؟ قال : إلی حرمی و أمنی . . . و هی مکة فأنزل الله علیه جبرائیل بالبراق فحمل هاجر و اسماعیل . . . فوضعه فی موضع البیت . . . فلمّا سرههم ابراهیم و وضعهم . . . ثمّ انصرف عنهم فلمّا بلغ کداء و هو جبل بذی طوی إلتفت إلیهم ابراهیم فقال : « ربّنا إنی أسکنت من ذرّیتی بواد غیر ذی زرع عند بیتک المحرم . . . » . . . ;

از امام صادق(ع) روایت شده است که فرمود: آن گاه که ابراهیم(ع) در صحرای شام مسکن گزید و فرزندش اسماعیل از هاجر متولد شد . .. پس خداوند به او وحی کرد ... سپس به او امر کرد که اسماعیل و مادرش را از آن صحرا خارج کند. پس ابراهیم(ع) گفت: پروردگارا! به کدامین مکان ببرم؟ خداوند فرمود: به سوی حرم امن من ... و آن مکه است. پس خداوند، جبرئیل را با براق ( مرکب آسمانی) بر او نازل کرد. پس هاجر و اسماعیل را سوار کرد ... پس او را در جایگاه بیت (کعبه) قرار داد ... پس آن گاه که ابراهیم(ع) آنان را جایگزین کرد ... سپس از آنان جدا گشته و برگشت ... پس آن گاه که به «کداء» ـ که کوهی در منطقه ذی طوی است ـ رسید، به سوی آنان توجه کرد و گفت: «ربّنا إنی أسکنت من ذرّیتی بواد غیر ذی زرع عند بیتک المحرم ...» ...».

64- اسکان هاجر در مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 37 - 20

20- « عن أبی الحسن موسی بن جعفر ( ع ) قال : إن إبراهیم ( ع ) لمّا أسکن اسماعیل ( ع ) و هاجر مکة . . . قال : « اللّهم إنی أسکنت من ذرّیتی بواد غیر ذی زرع عند بیتک المحرم . . . فاجعل أفئدة من الناس تهوی إلیهم . . . » فأوحی الله إلی ابراهیم عن أصعد أباقبیس فناد فی الناس : یا معشر الخلائق إن الله یأمرکم بحج هـذا البیت الذی بمکة . . . فهناک . . . وجب الحج علی جمیع الخلائق . . . ;

از امام کاظم(ع) روایت شده است که فرمود: آن گاه که ابراهیم(ع)، اسماعیل و هاجر را در مکه اسکان داد . .. گفت: پروردگارا! «إنی أسکنت من ذرّیتی بواد غیر ذی رزع ...». پس خداوند به او وحی کرد: بر بالای کوه ابوقبیس برو، پس در میان مردم ندا ده: ای مردمان! همانا خداوند شما را به حج این خانه ای که در مکه است امر کرده ... پس آن جا بود که حج بر تمام خلایق واجب شد».

65- اطمینان کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 47 - 3

3 ـ اطمینان کفار مکه به پیروزی خویش هنگام خروج برای جنگ بدر

و لاتکونوا کالذین خرجوا

66- اعتراض اخروی مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 157 - 4

4 ـ نازل نشدن قرآن موجب اعتراض گمراهان و مشرکان در قیامت به سبب نداشتن کتاب آسمانی و دور ماندن از هدایتهای الهی

أو تقولوا لو أنا أنزل علینا الکتب لکنا أهدی منهم

67- اعراض مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - دخان - 44 - 14 - 1

1- توبیخ مشرکان مکه از سوی خداوند ، به خاطر روی گردانی از پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله) ، به رغم دلایل آشکار آن حضرت

و قد جاءهم رسول مبین . ثمّ تولّوا عنه و قالوا معلّم مجنون

68- اغواگری کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 14 - 11

11 - هشدار خداوند ، به کافران مکه ، درباره تلاش شان برای اغوای مسلمانان

و قال الذین کفروا للذین ءامنوا اتّبعوا سبیلنا. ..و لقد أرسلنا نوحًا إلی قومه ...

بیان قصه طوفان نوح(ع) پس از ذکر برخوردهای کافران مکه با مسلمانان، احتمال دارد برای هشدار به آنان باشد.

69- افتراهای مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 61 - 6

6- مشرکان مکه ، علی رغم اسناد سخنان ناروا به خداوند ، مورد عقوبت دنیوی قرار نگرفتند و مهلت حیات پیدا کردند .

کنتم تفترون . و یجعلون لله البنـت ... و لو یؤاخذ الله الناس بظلمهم ما ترک علیها

70- افساد کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 12 - 5

5- کافران مکه ، مردمانی مجرم و تبهکار بودند .

ربما یودّ الذین کفروا . .. کذلک نسلکه فی قلوب المجرمین

71- افساد مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 191 - 8

8 - فتنه انگیزی مشرکان مکه علیه مسلمانان صدر اسلام

أخرجوکم و الفتنة أشد من القتل

72- اقرار مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 30 - 4

4 - اعتراف ناخودآگاه مشرکان مکه ، به تأثیر خارق العاده قرآن در مخاطبان خود

قالوا هـذا سحر

اگر مشرکان مکه شاهد چنین تأثیری نبودند، دلیلی نداشت که آن را سحر معرفی کنند.

73- اکثریت کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 34 - 10

10 ـ اکثر کافران مکه ناآگاه به مستحق بودن عذاب الهی به سبب بازداشتن مؤمنان از مسجدالحرام

و ما لهم ألا یعذبهم اللّه و هم یصدون عن المسجدالحرام . .. و لکن أکثرهم لایعلمون

74- اکثریت مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - فرقان - 25 - 44 - 4

4 ـ بیشتر مشرکان مکّه ، مردمانی حق نشنو و نابخرد

إذا رأوک إن یتّخذونک . .. أم تحسب أنّ أکثرهم یسمعون أو یعقلون

برداشت فوق، با توجه به نزول آیه شریفه در مکه است; چرا که بیشتر مشرکان آن شهر در نیمه نخست بعثت دارای چنین خصلتی بودند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 47 - 10

10 - اکثر مشرکان مکه ، کافر بوده و به آیات خدا ، ایمان نیاوردند .

و من هـؤلاء من یؤمن به و ما یجحد بأیـتنا إلاّ الکـفرون

به قرینه «و من هـؤُلاء من یؤمن به»، «الکافرون»، اکثر مشرکان مکه را تشکیل می دهند.

75- امکانات مادی مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - سبأ - 34 - 45 - 5

5 - مشرکان مکه ( قریش ) ، اندازه یک دهم برخورداری ملت های پیشین را نداشته اند .

و ما بلغوا معشار ما ءاتینـهم

«معشار» یک دهم چیزی را می گویند (مفردات راغب).

76- امکانات مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - احقاف - 46 - 26 - 1

1- قوم عاد ، برخوردار از قدرت و امکانات بس فزون تر از مشرکان مکه

و لقد مکّنّـهم فیما إن مکّنّـکم فیه

حرف «إن» نافیه است.

77- امنیت اهل مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تین - 95 - 3 - 3

3 - مکه در عصر بعثت ، شهری امن بوده و ساکنان آن ، باید همواره در امنیت باشند .

و هـذا البلد الأمین

توصیف مکه به «أمین»، یا به معنای «ذو الأمن» و یا به معنای مفعولی (مأمون فیه) است. این توصیف، علاوه بر بیان وجود امنیت در آن، نشانگر آن است که خداوند، خواهان تداوم یافتن امنیت آن در همه زمان ها است.

78- امنیت حرم مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 67 - 1،2،4

1 - مکه ، به خواست خداوند ، حرمی امن است .

أَوَلم یروا أنّا جعلنا حرمًا ءامنًا

2 - امنیت مکه حتی پیش از ظهور اسلام ، برخاسته از خواست خدا بوده است .

أَوَلم یروا أنّا جعلنا حرمًا ءامنًا

4 - مردم جزیرة العرب ، به حفظ حرمت و امنیت مکه ، پابند بوده اند .

أَوَلم یروا أنّا جعلنا حرمًا ءامنًا و یتخطّف الناس من حولهم

79- امنیت مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 126 - 1،7،8،12،13

1 - تبدیل زمین های اطراف کعبه به شهری دارای امنیت ، درخواست ابراهیم ( ع ) از درگاه خداوند

و إذ قال إبرهیم رب اجعل هذا بلداً ءامناً

ظاهر آن است که مشارالیه «هذا» زمینهای اطراف کعبه باشد. بر این مبنا جمله «اجعل ...» حاکی از دو درخواست است: 1ـ شهر شدن زمینهای اطراف کعبه; 2ـ برقرار بودن امنیت در آن شهر. قابل ذکر است که کلمه «بلد» به معنای سرزمینِ دارای حدود و مشخصات و نیز به معنای شهر است. برداشت فوق بر اساس دومین احتمال می باشد.

7 - امنیت و فراوانی نعمت در شهر مکه ، اموری کارساز در تحقّق اهداف ابراهیم ( ع )

إنی جاعلک للناس إماماً . .. إذ قال إبرهیم رب اجعل هذا بلداً ءامناً و ارزق أهله

مطرح شدن امامت ابراهیم(ع) و مسؤولیت او برای تطهیر کعبه و آماده سازی آن برای پرستش خدا، و سپس نقل دعای آن حضرت (درخواست امنیت شهر مکه و رونق اقتصادی آن)، بیانگر برداشت فوق است.

8 - شهر مکه ، حتی برای کافران نیز باید جایگاهی امن باشد .

رب اجعل هذا بلداً ءامناً و ارزق . .. من ءامن منهم باللّه و الیوم الأخر

از اینکه ابراهیم(ع) دومین دعای خویش; یعنی، اعطای ثمرات را به مؤمنان اختصاص داد، ولی امنیت شهر مکه را به طور مطلق آورد، می توان به این نتیجه رسید که: آن حضرت امنیت مکه را برای همگان حتی برای کافران خواسته بود.

12 - خداوند ، دعای حضرت ابراهیم ( ع ) ( شهر شدن سرزمین مکه و امنیت و رفاه مؤمنان آن ) را مستجاب کرد .

رب اجعل . .. قال و من کفر فأمتعه قلیلا

ابراهیم، در دعای خویش اشاره به این داشت که: خداوند، کافران مکه را از روزیهای خویش محروم سازد. جمله «و من کفر فأمتعه» (ولی آن کس که کافر شود او را بهره ای اندک خواهم داد) پاسخ منفی خداوند به این تقاضای ابراهیم است. رد بخشی از یک درخواست، حکایت از اجابت دیگر درخواستها دارد.

13 - دعای ابراهیم ( ع ) برای امنیت مکه و برخوردار شدن مؤمنان آن سرزمین از مواهب الهی ، خاطره ای شایسته و بایسته به یادداشتن

و إذ قال إبرهیم رب اجعل هذا بلداً ءامناً و ارزق أهله

برداشت فوق بر این اساس است که «إذ» مفعول برای فعل مقدر «اذکر» باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 35 - 4

4- مکه ، حرم امن الهی است .

ربّ اجعل هـذا البلد ءامنًا

نقل دعای حضرت ابراهیم(ع) با لسان تمجید، گویای استجابت آن دعا از جانب خداوند است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 44 - 7

7- سرزمین مکه از دیرباز ، از نعمت های دنیوی برخوردار و از حوادث هلاکت بار و عذاب های الهی محفوظ بود .

بل متّعنا هـؤلاء و ءاباءهم حتّی طال علیهم العمر

این که خداوند مردم مکه و اجدادشان را از بهره های دنیوی به مدت طولانی، برخوردار کرد، حکایت از امنیت و مصونیت دیر پای سرزمین مکه از حوادث هلاکت بار دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 25 - 13

13 - مکّه ( مسجد الحرام و محدوده آن ) باید محیطی أمن برای همگان باشد .

سواء العـکف فیه و الباد

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 57 - 10

10 - سرزمین مکه ، حرم امن الهی

أوَلم نمکّن لهم حرمًا ءامنًا

80- امنیت مکه در صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تین - 95 - 3 - 3

3 - مکه در عصر بعثت ، شهری امن بوده و ساکنان آن ، باید همواره در امنیت باشند .

و هـذا البلد الأمین

توصیف مکه به «أمین»، یا به معنای «ذو الأمن» و یا به معنای مفعولی (مأمون فیه) است. این توصیف، علاوه بر بیان وجود امنیت در آن، نشانگر آن است که خداوند، خواهان تداوم یافتن امنیت آن در همه زمان ها است.

81- امیدواری کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - فصلت - 41 - 26 - 7

7 - امیدواری کافران مکه ، به پیروزی خود بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) از طریق ایجاد هیاهو و فضای ناآرام

و قال الذین کفروا لاتسمعوا . .. و الغوا فیه لعلّکم تغلبون

82- انبیا در مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 134 - 8

8 - اهل مکه پیش از بعثت پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، از تعالیم رسولان الهی محروم بودند .

من قبله لقالوا ربّنا لولا أرسلت إلینا رسولاً فنتّبع ءایـتک

83- انتقاد مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 31 - 2

2 - انتقاد جاهلانه مشرکان مکه به نزول وحی بر محمد (صلی الله علیه و آله) و نه فردی از اشراف

و قالوا لولا نزّل هـذا القرءان علی رجل من القریتین عظیم

84- انتقام از مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - دخان - 44 - 16 - 5

5- جنگ بدر ، میدان انتقام الهی از مشرکان و ضربه ای سخت و شکننده بر جبهه شرک *

یوم نبطش البطشة الکبری إنّا منتقمون

طبق نظر مفسران، ممکن است این آیه نظر به جنگ بدر داشته باشد. این در صورتی است که عذاب ذکر شده در آیات پیشین را عذاب دنیوی بدانیم.

85- انذار اهل مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 7 - 4،15

4 - هدف آغازین بعثت پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، انذار مردم مکه و نواحی آن بوده است .

لتنذر أُمّ القری و من حولها

برداشت یاد شده بر این اساس است که مراد از «حولها» فقط حاشیه مکه باشد و با توجه به این که دعوت پیامبر(صلی الله علیه و آله) همگانی بوده ـ و نه مخصوص مردم مکه و اطراف آن ـ در این برداشت قید آغازین افزوده شده است.

15 - انذار مردم مکه ( أُمّ القری ) و اطراف آن ، از اهداف نزول قرآن است .

أوحینا إلیک . .. لتنذر أُمّ القری

86- انذار کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 4 - 3

3- هشدار خداوند به کافران هدایت ناپذیر مکه ، مبنی بر اینکه مهلت دادن به آنان به معنای تداوم بخشیدن به زندگیشان نیست ; بلکه همواره در معرض هلاکتند .

ربما یودّ الذین کفروا لو کانوا مسلمین. ذرهم ... فسوف یعلمون. و ما أهلکنا من قریة

ذکر این آیه، پس از تهدید «فسوف یعلمون» احتمالاً برای دفع اشکال مقدر می باشد و آن اشکال این است که: کفار پس از مهلت یافتن با امر «ذرهم یأکلوا . ..» چنین نپندارند که زندگیشان ادامه دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 34 - 13

13- هشدار خداوند به کافران استهزاگر مکه

هل ینظرون إلاّ أن تأتیهم الملـئکة . .. کذلک فعل الذین من قبلهم ... فأصابهم سیئات

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - فصلت - 41 - 53 - 1

1 - هشدار خداوند به کفار مکه ، مبنی بر پیروزی نزدیک مسلمانان بر آنان

سنریهم ءایـتنا فی الأفاق و فی أنفسهم

برداشت یاد شده مبتنی بر این نکته است که مراد از ضمیر «هم» ـ به قرینه آیه قبل (ثمّ کفرتم) ـ کفار مکه بوده و مقصود از «آفاق» نواحی زمین و از «أنفس» مردم سرزمین جزیرة العرب باشد. بنابر این جمله «سنریهم آیاتنا فی الآفاق و فی أنفسهم» می تواند اشاره به پیروزی مسلمانان بر کافران داشته باشد.

87- انذار مردم اطراف مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 7 - 4،15

4 - هدف آغازین بعثت پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، انذار مردم مکه و نواحی آن بوده است .

لتنذر أُمّ القری و من حولها

برداشت یاد شده بر این اساس است که مراد از «حولها» فقط حاشیه مکه باشد و با توجه به این که دعوت پیامبر(صلی الله علیه و آله) همگانی بوده ـ و نه مخصوص مردم مکه و اطراف آن ـ در این برداشت قید آغازین افزوده شده است.

15 - انذار مردم مکه ( أُمّ القری ) و اطراف آن ، از اهداف نزول قرآن است .

أوحینا إلیک . .. لتنذر أُمّ القری

88- انذار مردم مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 92 - 8

8 ـ انذار مردم مکه (ام القری) و اطراف آن، از اهداف نزول قرآن است.

و هذا کتب . .. و لتنذر أم القری و من حولها

89- انذار مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 63 - 15

15- هشدار خداوند به مشرکان مکه برای اجتناب از اغوا ها و ظاهرسازی های شیطان

تالله لقد أرسلنا إلی أمم من قبلک فزیّن لهم الشیطـن أعمـلهم . .. و لهم عذاب ألیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 92 - 3

3- تهدید پیامبر (صلی الله علیه و آله) به مشرکان مکه ، در امکان نزول عذاب با سقوط قطعاتی از آسمان بر سر آنان

أو تسقط السّماء کما زعمت علینا کسفًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - دخان - 44 - 49 - 7

7- تهدید سران مشرک و ستیزه جوی مکه از سوی خداوند

ذق إنّک أنت العزیز الکریم

چنان که از لحن آیات و برخی از تفاسیر استفاده می شود، این آیات تعریضی به سردمداران شرک مکه دارد.

90- انفاق پس از فتح مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 10 - 21

21 - برابر دانستن مؤمنان مجاهد و انفاق گر قبل از فتح مکه ، با مجاهدان و انفاق گران بعد از آن ، از نظر مقام و منزلت در

پیشگاه خداوند ، پنداری باطل است .

لایستوی منکم من أنفق من قبل الفتح و قـتل

91- انفاق قبل از فتح مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 10 - 21

21 - برابر دانستن مؤمنان مجاهد و انفاق گر قبل از فتح مکه ، با مجاهدان و انفاق گران بعد از آن ، از نظر مقام و منزلت در پیشگاه خداوند ، پنداری باطل است .

لایستوی منکم من أنفق من قبل الفتح و قـتل

92- انگیزه کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 46 - 10

10- برخورد منکرانه کافران و مشرکان مکه با قرآن ، برخاسته از منطق و عقل نبود ; بلکه انگیزه نفسانی ـ روانی داشت .

و إذا ذکرت ربّک فی القرءان وحده ولّوا علی أدبـرهم نفورًا

«نفرت» از مقولات نفسانی - روانی است. بنابراین موضع نفرت آلود مشرکان با قرآن، برخاسته از انگیزه های نفسانی - روانی آنان بود.

93- انگیزه مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 46 - 10

10- برخورد منکرانه کافران و مشرکان مکه با قرآن ، برخاسته از منطق و عقل نبود ; بلکه انگیزه نفسانی ـ روانی داشت .

و إذا ذکرت ربّک فی القرءان وحده ولّوا علی أدبـرهم نفورًا

«نفرت» از مقولات نفسانی - روانی است. بنابراین موضع نفرت آلود مشرکان با قرآن، برخاسته از انگیزه های نفسانی - روانی آنان بود.

94- اولین نبی در مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - سبأ - 34 - 44 - 6

6 - خداوند ، برای مشرکان مکه قبل از رسول گرامی اسلام ، پیامبری مبعوث نکرده بود .

و ما أرسلنا إلیهم قبلک من نذیر

95- اولین نبی سرزمین مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 46 - 8

8 - رسول خدا (صلی الله علیه و آله) ، نخستین پیامبر مبعوث شده در سرزمین مکه

لتنذر قومًا ما أتیهم من نذیر من قبلک

مراد از «قوماً» مردم سرزمین مکه است و «ما» در «ما أتاهم» نافیه می باشد; یعنی، مردمی که پیش از تو برای آنان هشدار دهنده ای مبعوث نشده است.

96- اهتمام ابراهیم(ع) به امنیت مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 35 - 8

8- عنایت و توجه خاص حضرت ابراهیم ( ع ) به حرمت و امنیت مکه

و إذ قال إبرهیم ربّ اجعل هـذا البلد ءامنًا

از اینکه حضرت ابراهیم(ع) در دعای خویش ابتدا امنیت شهر مکه را مطرح ساخت و آن را از هدایت فرزندانش مقدم شمرد، اهمیت امنیت مکه نزد ایشان و عنایت ویژه او نسبت به این مسأله به دست می آید.

97- اهل مکه در صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 133 - 13

13 ـ مردم مکه در صدر اسلام از نسلی غیر از ساکنان قبلی آن سرزمین بودند. *

کما أنشأکم من ذریة قوم ءاخرین

ظاهراً مخاطب «أنشأکم» مردم مکه بوده اند. زیرا مکه محل نزول این آیات بوده است. بنابراین مردم مکه و سرزمینهای مجاور آن از نسل مردمی غیر از ساکنان اصلی آن بوده اند.

98- اهل مکه و آثار باستانی اصحاب ایکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 79 - 5

5- آثار تاریخی قوم لوط و مردم « ایکه » ( قوم شعیب ) در دسترس مردم جزیرة العرب عصر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و بر سر راه آنان به طور آشکار قرار داشت .

فانتقمنا منهم و إنهما لبإمام مبین

ضمیر تثنیه «إنهما» به «قوم لوط» و «ایکه» باز می گردد و یکی از معانی امام طریق است (لسان العرب) و «مبین» فاعل به معنای مفعول و به معنای واضح و روشن است. بنابراین معنای جمله «إنهما لبإمام مبین» چنین می شود: آثار شهر قوم لوط و ایکه بر سر راهی آشکارا برجاست.

99- اهل مکه و آثار باستانی قوم لوط

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - فرقان - 25 - 40 - 1

1 ـ مردم مکّه ، آثار به جا مانده از شهر هلاکت زده قوم لوط را می دیدند و از آن شهر گذر می کردند .

و لقد أتوا علی القریة التی أُمطرت مطر السوء

فعل «أتوا» به خاطر متعدی شدنش به «علی» متضمن معنای «مروا» است. مقصود از آن مردم مکه می باشد. گفتنی است، طبق نظر مفسران، مقصود از «قریه» در آیه شریفه، دیار قوم لوط است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 79 - 5

5- آثار تاریخی قوم لوط و مردم « ایکه » ( قوم شعیب ) در دسترس مردم جزیرة العرب عصر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و بر سر راه آنان به طور آشکار قرار داشت .

فانتقمنا منهم و إنهما لبإمام مبین

ضمیر تثنیه «إنهما» به «قوم لوط» و «ایکه» باز می گردد و یکی از معانی امام طریق است (لسان العرب) و «مبین» فاعل به معنای مفعول و به معنای واضح و روشن است. بنابراین معنای جمله «إنهما لبإمام مبین» چنین می شود: آثار شهر قوم لوط و ایکه بر سر راهی آشکارا برجاست.

100- اهل مکه و تاریخ

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - سجده - 32 - 26 - 12

12 - خبر هلاکت ملت های کفرپیشه پیشین ، کراراً به گوش مردم مکه رسیده بود .

أوَلم یهد لهم کم أهلکنا من قبلهم من القرون . .. أفلایسمعون

فعل مضارع «یسمعون» در آیه می تواند اشعار به تکرار شنیدن این گونه خبرها داشته باشد.

101- اهل مکه و دعوت محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 2 - 15

15 ـ مردم مکه در واکنش به دعوت پیامبر (صلی الله علیه و آله) دو دسته بودند : مؤمن و کافر .

أن أنذر الناس و بشّر الذین ءامنوا . .. قال الکفرون

102- اهل مکه و سرزمین قوم لوط

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - فرقان - 25 - 40 - 2

2 ـ شهر قوم لوط نه چندان دور از شهر مکه و قابل دسترسی برای مردم آن جا

و لقد أتوا علی القریة التی أُمطرت مطر السوء

103- اهل مکه و فرجام فرعون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بروج - 85 - 18 - 5

5 - فرجام فرعون و قوم ثمود ، داستانی آشنا برای اهل مکّه و مایه عبرت برای همه مردمان

هل أتیک . .. فرعون و ثمود

سوره «بروج» از سوره های مکی است و نام بردن امت هایی مخصوص برای عبرت گرفتن مکّیان از فرجام آنها، بیانگر آگاهی آنان از تاریخ اجمالی آن امت ها است.

104- اهل مکه و فرجام قوم ثمود

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بروج - 85 - 18 - 5

5 - فرجام فرعون و قوم ثمود ، داستانی آشنا برای اهل مکّه و مایه عبرت برای همه مردمان

هل أتیک . .. فرعون و ثمود

سوره «بروج» از سوره های مکی است و نام بردن امت هایی مخصوص برای عبرت گرفتن مکّیان از فرجام آنها، بیانگر آگاهی آنان از تاریخ اجمالی آن امت ها است.

105- اهل مکه و محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - نجم - 53 - 2 - 3

3 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، شخصیتی آشنا و شناخته شده برای مردم مکه

ما ضلّ صاحبکم

خطاب در «ما ضلّ صاحبکم» متوجه مردم مکه است و «صاحب» از ریشه «صحبت» (ملازم و همدم بودن) مشتق است. بنابراین «صاحبکم»; یعنی، کسی که با شما همدم است و در میان شما زندگی می کند و شما از تمام حالات و رفتار او آگاهی دارید.

106- اهمیت امنیت مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 24 - 7

7 - اهمیت آرامش و امنیت شهر مکه و مخدوش نشدن آن ، با درگیری مؤمنان و مکیان *

و هو الذی کفّ أیدیهم عنکم و أیدیکم عنهم ببطن مکّة

برداشت یاد شده بدان احتمال است که آیه شریفه در عین امتنان بر مؤمنان، اشاره ای داشته باشد به حرمت سرزمین مکه و این که خداوند نخواسته است با درگیری مؤمنان و مشرکان، این حرمت شکسته شود.

107- اهمیت فتح مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - نصر - 110 - 1 - 5

5 - آزادسازی مکّه برای مسلمانان ، به منزله فتح کامل سنگر های دشمن بود .

و الفتح

مطلق آوردن فتح در مورد «فتح مکه» نشانگر صدق فتح کامل بر آن است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - نصر - 110 - 2 - 5

5 - مردم پس از فتح مکه ، با رضایت و بدون تحمیل ، اسلام را پذیرفتند .

یدخلون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 3 - 3

3 - فتح مکه ، پیروزی بزرگ و بدون شکست پیامبر (صلی الله علیه و آله) در پرتو امداد های الهی *

و ینصرک اللّه نصرًا عزیزًا

آرمان فتح مکه و مقهور ساختن مشرکان لجوج آن، از بالاترین آرزوها و اهداف مسلمانان به شمار می رفت. با توجه به این نکته احتمال می رود که نوید الهی به نصرت بدون شکست، نوید به تحقق همین آرمان باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 10 - 12

12 - صلح حدیبیه و فتح مکه ، پاداش بزرگ الهی به ثابت قدمان بر پیمان با پیامبر (صلی الله علیه و آله) *

و من أوفی . .. فسیؤتیه أجرًا عظیمًا

با توجّه به این که پیمان یاد شده، قبل از انعقاد صلح حدیبیه صورت گرفته است; احتمال می رود که نوید «فسیؤتیه. ..» بر صلح حدیبیه و فتح مکه منطبق شود که پس از این پیمان رخ داده است; زیرا اگر آن بیعت و پایداری نبود، نوبت به چنان پیروزی هایی نمی رسید.

108- اهمیت مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 37 - 9

9- عبادت و نماز در کنار خانه خدا ، برخوردار از فضیلت و ارزش بیشتری در مقایسه با سایر سرزمینها

ربّنا إنی أسکنت من ذرّیتی . .. عند بیتک المحرّم ربّنا لیقیموا الصلوة

برداشت فوق مبتنی بر این احتمال است که اقامه نماز در غیر مکه برای فرزندان حضرت ابراهیم(ع) ممکن بود; ولی حضرت ابراهیم(ع) برای فضیلت عبادت در جوار خانه خدا آن مکان را برای فرزندانش برگزید.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 91 - 5

5 - شهر مکه ، دارای اهمیت ، کرامت و حرمت در پیشگاه خداوند

ربّ هـذه البلدة الذی حرّمها

«هـذه» اشاره به مکه دارد که به دلیل اهمیتش نزد خداوند، اختصاص به ذکر یافته است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 7 - 27

27 - « عن محمدبن علی الرضا ( ع ) ، ( جواد ) قال : . . .و مکة من أمّهات القری و ذلک قول اللّه عزّوجلّ : « لتنذر أُمّ القری و من حولها » ;

از امام جواد(ع) روایت شده که فرمود: . ..مکه یکی از «أمّ القرا»ها است و این است سخن خدای عزّوجلّ: لتنذر أُمّ القری و من حولها».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 31 - 8

8 - مکه و طائف ، دو شهر مهم جامعه عصر بعثت ، نزد عرب جاهلی

و قالوا . .. علی رجل من القریتین

109- ایمان مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 47 - 8

8 - تعداد کمی از مشرکان مکه ، به قرآن ، ایمان آوردند .

و من هـؤلاء من یؤمن به

«من» در «من هـؤُلاء» تبعیض است و «هـؤُلاء» اشاره به مشرکان مکه دارد. گفتنی است که تعبیر «من هـؤُلاء» ـ همان گونه که برخی گفته اند ـ دلالت بر قلّت می کند.

110- ایمان نسل کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 25 - 30

30- وجود مؤمنانی در نسل و صلب کافران مکه ، مانع نزول عذاب الهی بر آنان *

لولا رجال مؤمنون . .. لم تعلموهم ... لو تزیّلوا لعذّبنا الذین کفروا منهم عذابًا

برداشت یاد شده بدان احتمال است که مراد از مردان و زنان مؤمن در آیه شریفه، فرزندانی باشند که از کافران مکه تولد خواهند یافت و به ایمان خواهند گروید. آنچه مؤید این احتمال است، تعبیر «لم تعلموهم» و نیز «لو تزیّلوا» می باشد; زیرا «لو»ی امتناعیه، تفکیک ناپذیری نسل مؤمن از کافران عصر بعثت را می رساند.

111- بازگشت محمد(صلی الله علیه و آله) به مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 85 - 4،5

4 - اقدام خداوند به دلداری دادن به پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، اعلام حمایت از وی و تضمین بازگشت مجدد آن حضرت به مکه

إنّ الذی فرض علیک القرءان لرادّک إلی معاد

کلمه «معاد» اسم مکان و به معنای بازگشت گاه است و بر محل سکونت افراد (خانه، دِه و شهر) اطلاق می شود; زیرا انسان هر کجا که برود سرانجام به آن محل بازمی گردد. در آیه مراد از «معاد» شهر پیامبر (مکه) است. درباره شأن نزول این آیه گفته اند: هنگامی که پیامبر(صلی الله علیه و آله) به قصد هجرت از مکه خارج شد و به محلی به نام جحفه رسید دلش هوای مکه کرد و از این که زادگاه خود و پدرانش و حرم جدش حضرت ابراهیم(ع) را به ناچار ترک می کند، سخت ناراحت شد. در این حال آیه بالا نازل گردید و خداوند او را دلداری داد و حمایت قطعی خود را از آن حضرت اعلام کرد و وعده فرمود که او را بار دیگر به مکه باز خواهد گرداند.

5 - نوید خداوند به پیامبر (صلی الله علیه و آله) مبنی بر دگرگون ساختن وضع مکه و غلبه دادن توحید و ایمان بر شرک و کفر ( به هنگام بازگرداندن مجدد وی به آن شهر )

لرادّک إلی معاد

«معاد» در آیه، نکره موصوفه است که صفت آن حذف شده و تقدیر آن چنین است: «لرادُّک إلی معاد غیر ما هو الآن; ترا به شهری بازمی گرداند که وضع آن غیر از وضعی باشد که الآن دارد». بنابراین تعبیر یاد شده به بازگشت فاتحانه پیامبر(صلی الله علیه و آله) به مکه و دگرگون شدن اوضاع آن شهر با ورود آن حضرت اشاره دارد.

112- بانیان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 3 - 3

3 - ابراهیم و اسماعیل ( ع ) ، در تأسیس مکه نقش به سزایی داشتند .

لا أُقسم بهـذا البلد . .. و والد و ما ولد

113- بت پرستی اهل مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 29 - 6

6 - مردم مکّه پیش از بعثت پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله) و نزول قرآن ، برهه ای طولانی در شرک و بت پرستی بسر می بردند .

بل متّعت هـؤلاء و ءاباءهم حتّی جاءهم الحقّ و رسول مبین

114- بت پرستی در مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - مؤمنون - 23 - 54 - 1

1 - شرک و بت پرستی در کنار کعبه ( خانه توحید ) ، نمونه ای بارز از اقدام انسان ها برای تغییر آیین پیامبران و انحراف از طریقه آنان

فتقطّعوا أمرهم بینهم . .. فذرهم فی غمرتهم

«وَذْر» (مصدر «ذرهم») به معنای ترک کردن و وا نهادن است. ضمیر «هم» ـ به قرینه مقام ـ کنایه از مردم مکّه و پیرامون آن است; که سیره یکتاپرستی حضرت ابراهیم(ع) را تغییر دادند و به شرک ورزی روی آوردند و بر آن پافشاری کردند «غمرة» به معنای غرقاب است و در این جا استعاره از ورطه جهل و گمراهی می باشد.

115- بت پرستی مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - نجم - 53 - 19 - 1

1 - سرزنش مشرکان مکه از سوی خداوند ، به خاطر پرستش خدایان ( لات ، عزی ، و منات ) بدون هیچ برهان و پشتوانه علمی

أفرءیتم اللّـت و العزّی . و منوة الثالثة الأُخری

آیات پیشین ـ به ضمیمه استفهام انکاری در «أرأیتم» ـ اشاره به آن دارد که رهنمودهای پیامبر(صلی الله علیه و آله) متکی به شهود بود; اما مشرکان در دعاوی خویش از هرگونه دلیل و برهان بی بهره بودند.

116- بشارت فتح مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 2 - 7

7 - نوید الهی ، به تحقق نعمت کامل فتح مکه ، در پی صلح حدیبیه

إنّا فتحنا لک . .. و یتمّ نعمته علیک

«یتمّ نعمته» بیانگر نتیجه ای است که خداوند نوید تحقق آن را به پیامبر(صلی الله علیه و آله) داد; یعنی، صلح حدیبیه راه را با مسالمت بر روی مسلمانان باز کرد و این نعمت بزرگی بود; اما اتمام این نعمت در آن روز صورت می گرفت که مسلمانان فاتح مکه و صاحب اختیار آن باشند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - صف - 61 - 13 - 10

10 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) مأمور ابلاغ بشارت خداوند ( قریب الوقوع بودن فتح مکه ) ، به مسلمانان مشتاق و منتظر

و أُخری تحبّونها . .. و بشّر المؤمنین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - نصر - 110 - 1 - 4

4 - خداوند ، مسلمانان صدر اسلام را از پیش به فتح مکه و امداد های خود بشارت داد .

إذا جاء نصر اللّه و الفتح

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - نصر - 110 - 2 - 2

2 - خداوند ، به پیامبر (صلی الله علیه و آله) بشارت داد که فتح مکه را درک خواهد کرد و استقبال قبایل عرب را از اسلام ، به چشم خود خواهد دید .

و رأیت الناس یدخلون فی دین اللّه أفواجًا

117- بلندی مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 27 - 12

12 - ارتفاع سطح زمین مکّه ، بیشتر از مناطق پیرامون آن است .

یأتوک. .. من کلّ فجّ عمیق

«عمق» (مصدر «عمیق») به مسافت طولانی ای گفته می شود که امتداد آن به طرف پایین کشیده شده است. بنابراین به کارگیری کلمه «عمیق» به جای «بعید» یا بدان اعتبار است که سرزمین مکه چون از دیگر مناطق پیرامونش مرتفع تر است، مردمی که به سوی آن می آیند، از پایین به بالا در حرکت اند. و یا این که چون زمین، سطحی دایره ای دارد حرکت مردم از دور به صورت حرکت به بالا دیده می شود. برداشت یاد شده بر پایه فرض اول است.

118- بنی اسرائیل و مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 80 - 1

1 ـ بسیاری از بنی اسرائیل عصر پیامبر (صلی الله علیه و آله) دارای روابط دوستانه با مشرکان مکه و پذیرای ولایت آنان بودند .

تری کثیراً منهم یتولون الذین کفروا

بنا به گفته برخی از مفسران مراد از «الذین کفروا» مشرکان مکه می باشد.

119- بهانه جویی اشراف مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 124 - 1

1 ـ مجرمان سردمدار مکه از ایمان به رسالت پیامبر(صلی الله علیه و آله) و آیات خدا به بهانه های واهی سر باز می زدند.

أکبر مجرمیها . .. قالوا لن نؤمن

120- بهانه جویی کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 8 - 4

4- درخواست نزول ملائکه ، جهت اثبات حقانیت ادعای پیامبر (صلی الله علیه و آله) از سوی کافران مکه ، بهانه ای بیش نبود .

لو ما تأتینا بالملئکة . .. ما ننزّل الملئکة إلاّ بالحقّ

قید «إلاّبالحق» می تواند احترازی باشد; یعنی، نزول فرشتگان تنها در صورت وجود مصلحت و حکمت تحقق پذیر است، در حالی که در تقاضای کفار چنین مصلحتی نیست. مضافاً به اینکه «إذاً منظرین» نیز دلالت می کند بر اینکه آنان، حتی پس از آمدن ملائکه هم حقانیت پیامبر(صلی الله علیه و آله) را نمی پذیرفتند.

121- بهانه جویی مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 90 - 3

3- مشرکان مکه ، با درخواست معجزه ، درصدد بهانه جویی و دستیابی به منافع خویش بودند نه کشف حقانیت پیامبر (صلی الله علیه و آله)

و لقد صرّفنا للناس فی هـذا القرءان من کلّ مثل فأبی أکثر الناس إلاّ کفورًا . و قا

از اینکه مشرکان برای شناخت حقانیت پیامبر(صلی الله علیه و آله) راههای گوناگون موجود را رها کرده و ایمان خود را منحصر به برآوردن پیشنهادهای محدودی، کردند که بیشتر منافع مادی اشان را تأمین می کرد، مطلب فوق قابل استفاده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 94 - 3

3- تنها دستاویز مشرکان مکه برای ایمان نیاوردن به پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) ، بشر بودن آن حضرت بود .

قالوا أبعث الله بشرًا رسولاً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 6 - 8

8- درخواست معجزه از سوی مشرکان ستم پیشه مکه ، در جهت بهانه جویی بود ; نه حقیقت طلبی .

فلیأتنا. .. أفهم یؤمنون

خداوند، درخواست معجزه از طرف مشرکان را به این دلیل ردّ فرمود که آنان مانند مشرکان اقوام گذشته، قصد ایمان آوردن

نداشتند. بنابراین چنین درخواستی بهانه و دست آویزی بیش نبود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 57 - 8،22

8 - رد شدن ادعای مشرکان مکه ( ربوده شدن آنان در صورت گرویدن به آیین پیامبر (صلی الله علیه و آله) ) از سوی خداوند

و قالوا . .. نتخطّف من أرضنا أوَلم نمکّن لهم حرمًا ءامنًا

22 - « عن زین العابدین ( ع ) إنّه اجتمعت قریش إلی أبی طالب و رسول اللّه عنده . . . و قالت و اللّه لو سمعت بهـذا فارس و الروم لأختطفتنا من أرضنا و لقلعت الکعبة حجراً حجراً ، فنزل « و قالوا إن نتّبع الهدی معک » . . . ;

از امام سجاد(ع) روایت شده: همانا قریش نزد ابی طالب جمع شدند، در حالی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نزد وی بود. .. و گفتند به خدا سوگند اگر این پیروی از محمد(صلی الله علیه و آله) را اهل فارس و روم بشنوند، ما را از سرزمینمان می ربایند و کعبه را سنگ به سنگ از جا خواهند کند پس این آیه نازل شد: «و قالوا إن نتّبع الهدی معک نتخطّف من أرضنا»...».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - فصلت - 41 - 44 - 2

2 - مشرکان مکه ، مردمی عناد پیشه و بهانه جو بودند .

و لو جعلنـه قرءانًا أعجمیًّا لقالوا لولا فصّلت ءایـته ءاْعجمیّ و عربیّ

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 13 - 23

23 - ادعای تازگی و پیشینه نداشتن معارف اسلام ، از بهانه های مشرکان مکه

شرع لکم . .. کبر علی المشرکین ما تدعوهم إلیه

با توجه به این که آیات پیشین در مورد مشرکان بوده است، ذکر سابقه معارف توحیدی در شرایعت های پیشین; می تواند ناظر به این نکته باشد که مشرکان مکه به بهانه تازگی معارف اسلامی تلاش در انکار آن داشتند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 31 - 5

5 - بهانه جویی های پیاپی و گوناگون مشرکان مکه ، در برابر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و قرآن

قالوا هـذا سحر . .. و قالوا لولا نزّل هـذا القرءان

از این که مشرکان مکه گاهی قرآن را به سحر متهم می کردند و گاهی فقر و تنگدستی پیامبر(صلی الله علیه و آله) را بهانه قرار می دادند، مطلب بالا استفاده می شود.

122- بی احترامی اهل مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 2 - 3،6

3 - مردم مکه ، حرمت پیامبر (صلی الله علیه و آله) را پاس نداشته ، به ساحت آن حضرت اسائه ادب می کردند .

و أنت حلّ بهـذا البلد

«حِلّ» نقطه مقابل «حرمت» است; اطلاق آن بر امور حلال، از باب توصیف به مصدر است(مصباح). حلال شمرده شدن پیامبر(صلی الله علیه و آله)، به این معنا است که آن حضرت را از حقوق اجتماعی خود در مکه محروم کرده و او را همسان دیگر ساکنان مکه، گرامی نمی داشتند.

6 - تجویز آزار رسانی به پیامبر (صلی الله علیه و آله) از سوی ساکنان مکه ، هتک حرمت آن سرزمین و اقدامی شگفت انگیز است .

لا أُقسم بهـذا البلد . و أنت حلّ بهـذا البلد

جمله «و أنت حلّ» ـ در سومین معنای «حلّ» (حلال شمردن نقض حریم پیامبر(صلی الله علیه و آله) ـ بیانگر نمونه ای برای آیات بعد است که انسان را با رنج و زحمت، همراه خوانده است. خداوند با بیان آزار رسانی مردم مکه، به پیامبر(صلی الله علیه و آله) و ابراز تعجب از رفتار آنان، رسول اکرم را برای شکیبایی و مقاومت در برابر آزارهای آنان، آماده می سازد.

123- بی ادبی کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 6 - 1

1- خطاب استهزاگرانه و بی ادبانه کافران مکه به پیامبر (صلی الله علیه و آله) به هنگام سخن گفتن با آن حضرت

و قالوا یأیها الذی نزّل علیه الذّکر

از اینکه کفار، در مخاطب قرار دادن پیامبر(صلی الله علیه و آله) به جای خطاب مستقیم با اسم و عنوان، با عنوان موصول و غایب آن حضرت را صدا می زدند و نیز از اینکه به او نسبتی می دادند که خود آن را قبول نداشتند، حاکی از نکته فوق است.

124- بی اعتنایی به مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 112 - 21

21 ـ پیامبر(صلی الله علیه و آله) موظف به مبارزه منفی با مشرکان مکه از راه بی اعتنایی به شبهات و دروغپردازیهای آنان است.

و لو شاء ربک ما فعلوه فذرهم و ما یفترون

رها کردن مشرکان و اعتنا نکردن به گفته های آنان نوعی مبارزه منفی است که خداوند پیامبر(صلی الله علیه و آله) را به آن فرمان می دهد.

125- بی ایمانی مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 92 - 4

4- ناباوری مشرکان مکه در نزول عذاب ، با فرو ریختن اجرام و قطعه هایی از آسمان بر آنان

أو تسقط السّماء کما زعمت علینا کسفًا

«الزعم» به معنای حکایت سخنی است که در مظنه دروغ باشد (مفردات راغب).

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 93 - 9

9- مشرکان مکه ، نسبت به آسمانی بودن قرآن و رسالت الهی پیامبر (صلی الله علیه و آله) بی اعتقاد بودند .

أو ترقی فی السّماء و لن نؤمن لرقیّک حتی تنزّل علینا کتـبًا نقرؤه

از اینکه آنان، نامه و کتابی را از پیامبر(صلی الله علیه و آله) خواستند که خود از آسمان آورده باشد، حکایت از آن دارد که: قرآن را ـکه به صورت وحی بر آن حضرت نازل می شده است ـ قبول نداشتند.

126- بی تأثیری جوسازی کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - فصلت - 41 - 26 - 8

8 - کافران مکه ، شاهد تأثیر ژرف قرآن بر قلب ها و نامطمئن از کارآیی جنجال آفرینی و تدابیر خود ، در جلوگیری از این تأثیرگذاری

قال الذین کفروا . .. لعلّکم تغلبون

واژه «لعلّ» در موردی به کار می رود که نتیجه آن قطعی نیست.

127- بی عقلی مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - فرقان - 25 - 44 - 4

4 ـ بیشتر مشرکان مکّه ، مردمانی حق نشنو و نابخرد

إذا رأوک إن یتّخذونک . .. أم تحسب أنّ أکثرهم یسمعون أو یعقلون

برداشت فوق، با توجه به نزول آیه شریفه در مکه است; چرا که بیشتر مشرکان آن شهر در نیمه نخست بعثت دارای چنین خصلتی بودند.

128- بی منطقی کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 41 - 9

9- برخورد کافران و مشرکان مکه با قرآن ، اساس علمی و عقلانی نداشت ; بلکه برخاسته از انگیزه های نفسانی ـ روانی آنان بود .

و لقد صرّفنا فی هـذا القرءان لیذّکّروا و ما یزیدهم إلاّ نفورًا

خداوند، حاصل تبیین تنوع و گوناگونی آیات خویش را برای مشرکان، نفرت آنان معرفی می کند و این، نشان می دهد که آنان، به جای برخورد منطقی با آیات الهی، برخورد روانی ـ نفسانی داشتند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 46 - 10

10- برخورد منکرانه کافران و مشرکان مکه با قرآن ، برخاسته از منطق و عقل نبود ; بلکه انگیزه نفسانی ـ روانی داشت .

و إذا ذکرت ربّک فی القرءان وحده ولّوا علی أدبـرهم نفورًا

«نفرت» از مقولات نفسانی - روانی است. بنابراین موضع نفرت آلود مشرکان با قرآن، برخاسته از انگیزه های نفسانی - روانی آنان بود.

129- بی منطقی مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 41 - 9

9- برخورد کافران و مشرکان مکه با قرآن ، اساس علمی و عقلانی نداشت ; بلکه برخاسته از انگیزه های نفسانی ـ روانی آنان بود .

و لقد صرّفنا فی هـذا القرءان لیذّکّروا و ما یزیدهم إلاّ نفورًا

خداوند، حاصل تبیین تنوع و گوناگونی آیات خویش را برای مشرکان، نفرت آنان معرفی می کند و این، نشان می دهد که آنان، به جای برخورد منطقی با آیات الهی، برخورد روانی ـ نفسانی داشتند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - فرقان - 25 - 42 - 10

10 ـ مشرکان مکّه ، پذیرای هیچ سخن حق و منطقی در جهت مخالفت با عقیده شان نبودند .

إن کاد لیضلّنا عن ءالهتنا . .. و سوف یعلمون حین یرون العذاب من أضلّ سبیلاً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 30 - 5

5 - اقدام مشرکان مکه به جنگ تبلیغاتی علیه پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، به دلیل ناتوانی از مقابله منطقی با آن حضرت

و لمّا جاءهم الحقّ قالوا هـذا سحر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 58 - 8

8 - مشرکان مکه ، مردمانی ستیزه جو و بی منطق

بل هم قوم خصمون

130- بینش اشراف مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 124 - 4

4 ـ سردمداران مشرکان مکه خود را همشأن پیامبر(صلی الله علیه و آله) در استحقاق نزول وحی و کتاب آسمانی می دانستند.

أکبر مجرمیها . .. لن نؤمن حتی نؤتی مثل ما أوتی رسل الله

131- بینش اهل مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - سبأ - 34 - 46 - 16

16 - هشدار دادن به مردم از عذابی که در پیش رو دارند ، در نگاه مردم مکه سخن جنون آمیز تلقی می شد .

ثمّ تتفکّروا ما بصاحبکم من جِنّة إن هو إلاّ نذیر لکم بین یدی عذاب شدید

132- بینش کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 6 - 4،5

4- کافران مکه ، نزول وحی بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) را ، ادعایی بیش نمی دانستند .

قالوا یأیها الذی نزّل علیه الذّکر

ذکر نکردن منشأ نزول ذکر و مجهول آوردن فعل «نُزِّل» و نیز با استهزا بیان کردن آن، می تواند به منظور یاد شده باشد.

5- نزول وحی از جانب خداوند بر بشر ، امری غیر قابل قبول و به دور از عقل و خرد و در حد دیوانگی در بینش کافران مکه

قالوا یأیها الذی نزّل علیه الذّکر إنک لمجنون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 7 - 2،4،6

2- کافران مکه ، دلیل صداقت پیامبر (صلی الله علیه و آله) را در ادعای نزول وحی ، آمدن ملائکه برای تصدیق او می دانستند .

لو ما تأتینا بالملئکة إن کنت من الصدقین

4- کافران مکه ، بر این باور بودند که نزول هر نوع پیام آسمانی بر بشر ، باید همراه با شاهد آسمانی محسوسی باشد . *

قالوا . .. لو ما تأتینا بالملئکة إن کنت من الصدقین

درخواست کافران از پیامبر(صلی الله علیه و آله) برای آوردن ملائکه جهت تصدیق نبوتش، ممکن است از این رو باشد که: آنان ارتباط بشر با خداوند را غیر ممکن می دانستند و برای قبول نبوت بشر، خواستار آوردن شاهد آسمانی بودند و ذکر نام ملائکه شاید به عنوان نمونه و یا شناخته شده بودن آنان باشد.

6- کافران و مشرکان مکه ، ملائکه را موجوداتی قابل احساس برای همگان می دانستند .

قالوا . .. لو ما تأتینا بالملئکة

از تعبیر «لو ما تأتینابالملئکة» (چرا فرشته ای نمی آوری؟) استفاده می شود که آنان، فرشتگان را موجوداتی محسوس و قابل رؤیت می دانستند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 36 - 7،8،9

7- کافران و مشرکان مکه ، نسبت به نام « رحمان » برای خداوند ، بسیار حساس و منکر رحمانیت او بودند .

و هم بذکر الرحمـن هم کـفرون

اختصاص به ذکر یافتن نام «رحمان» از میان دیگر نام های مقدس پروردگار و نیز تکرار «هم»، بیانگر برداشت یاد شده است.

8- کافران مکه ، منکر خدای رحمان بودند .

و هم بذکر الرحمـن هم کـفرون

گفتنی است که کافران منکر نام رحمان بودند; به اولویت استفاده می شود که منکر ذات خدای رحمان نیز بوده اند.

9- آسمانی بودن قرآن ، مورد انکار کافران و مشرکان مکه بود .

و هم بذکر الرحمـن هم کـفرون

برداشت یاد شده مبتنی براین است که مقصود از «ذکر» قرآن کریم باشد، چنان که در موارد متعدد در قرآن ـ از جمله آیه دوم همین سوره ـ از قرآن به «ذکر» یاد شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 12 - 4

4 - کافران مکه ، برای عقیده خود ، هویتی مستقل ، قائل بودند .

اتّبعوا سبیلنا

133- بینش مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 156 - 5

5 ـ مشرکان و گمراهان مکه، در صورت نازل نشدن قرآن، خویشتن را در قیامت معذور می دانستند و دوری از رحمت خدا را بی

عدالتی می شمردند.

أن تقولوا إنما أنزل الکتب علی طائفتین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 157 - 3

3 ـ مشرکان مکه خویشتن را شایسته تر از دیگران برای دریافت حقایق می پنداشتند.

لو أنا أنزل علینا الکتب لکنا أهدی منهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 35 - 2

2ـ مشرکان مکه ، سرگذشت نوح و قوم او را ، داستانی ساختگی و بافته پیامبر (صلی الله علیه و آله) می پنداشتند .

و لقد أرسلنا نوحًا . .. أم یقولون افتریـه

برداشت فوق ، براین اساس است که ضمیر مفعولی در «إفتراه» به داستان نوح(ع) و قوم او که در آیات پیشین آمده ، باز گردد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 35 - 1،2

1- مشرکان مکه ، بت پرستی خود و پدرانشان را برخاسته از مشیت خداوند می دانستند .

و قال الذین أشرکوا لو شاء الله ما عبدنا من دونه من شیء نحن و لا ءاباؤنا

با توجه به مکی بودن سورهء نحل و نیز قرینه «کذلک فعل الذین من قبلهم» مراد از «الذین أشرکوا» مشرکان مکه است.

2- مشرکان مکه ، جبری مسلک بوده و عمل خود را بر اساس مشیت خداوند می دانستند .

و قال الذین أشرکوا لو شاء الله ما عبدنا من دونه من شیء

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 38 - 7

7- مشرکان مکه ، مبعوث شدن انسان زوال پذیر را برای نبوت ، قبول نداشتند . *

و أقسموا بالله جهد أیمـنهم لایبعث الله من یموت

به قرینه آیات قبل ـ که درباره بعثت انبیا و مورد انکار قرار گرفتن آن از سوی مشرکان بود ـ احتمال دارد مراد آیه نکته یاد شده باشد; یعنی، منظور از «یبعث» برانگیختن برای نبوت باشد نه حشر اخروی.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 43 - 5

5- مشرکان مکه ، نزول وحی به انسان را قبول نداشتند .

و ما أرسلنا من قبلک إلاّ رجالاً نوحی إلیهم

آیه درصدد تعریض به مشرکان و جواب گویی به آنان است که طبق قرینه ها و آیات دیگر قرآن کریم (سوره یونس ، آیه 2) آنها مبعوث شدن انسان را از جانب خداوند برای پیامبری قبول نداشتند. فعل «نوحی» در آیه قرینه و نشانه ای است بر نکته فوق.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 40 - 7

7- مشرکان مکه ، جنس مذکر را بسی ارزشمندتر و با اهمیت تر از زن می دانستند .

أفأصفـکم ربّکم بالبنین و اتّخذ من الملـئکة إنـثًا

از اینکه از واژه «إناث» (زنان) به جای هر واژه دیگری مثل «بنات» (دختران) برای بیان مقصود استفاده شده است، می تواند به منظور اشاره به این واقعیت داشته باشد که مشرکان با ادعای مؤنث بودن ملائکه در صدد عیب جویی از خدا بودند و چنین امری، حکایت می کند که آنان، ذهنیت منفی در باره زن داشته اند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 90 - 5

5- مشرکان مکه ، قرآن را علی رغم بی مانندی اش ، معجزه نمی دانستند .

قل لئن اجتمعت الإنس و الجنّ . .. و قالوا لن نؤمن لک

از اینکه خداوند، پس از توصیف قرآن به معجزه و بی مانند بودن، درخواست معجزه حسی آنان را نقل می کند، می تواند به نکته فوق اِشعار داشته باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 91 - 2

2- توانایی مادی و امکانات سرشار دنیوی ، ملاک پیامبری و پیشوایی در دید مشرکان مکه

لن نؤمن لک حتی . .. تکون لک جنّة من نخیل و عنب

برداشت فوق مبتنی بر این احتمال است که خواسته مشرکان مکه، داشتن مال، مکنت و باغ بوده است نه معجزه اقتراحی.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 92 - 9

9- مشرکان مکه ، دارای تصوری مادی و جسمانی از خدا و ملائکه

تأتی بالله و الملـئکة قبیلاً

«قبیلاً» به معنای رو در رو شدن و مشاهده آمده است و از آن نکته فوق استفاده می شود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 94 - 1

1- مشرکان مکه ، برگزیده شدن نوع بشر برای پیامبری را منکر بودند و آن را امری امکان ناپذیر و ناشدنی تلقی می کردند .

و ما منع الناس . .. إلاّ أن قالوا أبعث الله بشرًا رسولاً

«ال» در «الناس» عهد است و با توجه به آیات سابق مراد از آن، مشرکان مکه هستند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 5 - 5

5- زیبایی و گیرایی قرآن ، پذیرفته شده و مسلّم در نظر مشرکان مکه

بل هو شاعر

از آن جایی که شعر از زیبایی و گیرایی خاصی برخودار است; بدین سبب مشرکان، پیامبر(صلی الله علیه و آله) را شاعر می دانستند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 7 - 13

13- عالمان دینی و آگاهان به کتاب های آسمانی ، دارای منزلت و جایگاه اجتماعی نزد مشرکان مکه

فسـلوا أهل الذکر

ارجاع مشرکان به عالمان دینی و آگاهان به تاریخ انبیا، بیانگر این نکته است که این عالمان، از جایگاهی خاص در میان مشرکان برخوردار بودند و سخنان این قشر نزد آنان مورد پذیرش بود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 36 - 7،9

7- کافران و مشرکان مکه ، نسبت به نام « رحمان » برای خداوند ، بسیار حساس و منکر رحمانیت او بودند .

و هم بذکر الرحمـن هم کـفرون

اختصاص به ذکر یافتن نام «رحمان» از میان دیگر نام های مقدس پروردگار و نیز تکرار «هم»، بیانگر برداشت یاد شده است.

9- آسمانی بودن قرآن ، مورد انکار کافران و مشرکان مکه بود .

و هم بذکر الرحمـن هم کـفرون

برداشت یاد شده مبتنی براین است که مقصود از «ذکر» قرآن کریم باشد، چنان که در موارد متعدد در قرآن ـ از جمله آیه دوم همین سوره ـ از قرآن به «ذکر» یاد شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 17 - 4

4 - در دیدگاه مشرکان مکه فرشتگان ، دختران خدا و همانند او در صفات

و إذا بشّر أحدهم بما ضرب للرحمـن مثلاً

با توجه به این که «مَثَل» در آیه به معنای شبیه است، می توان گفت که مشرکان مکه معتقد به همسانی فرشتگان با خدا بوده اند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 31 - 3

3 - ثروت و اشرافیت ، ملاک تمامی ارزش ها ـ حتی ارزش های دینی ـ در نگاه مشرکان مکه

لولا نزّل هـذا القرءان . .. عظیم

مشرکان در مقام اعتراض به پیامبر(صلی الله علیه و آله) اظهار می داشتند: اگر وحی اصالت داشت، می بایست بر اشراف نازل می شد. از این نکته استفاده می شود که ملاک ارزش برای آنان، مال و مقام بوده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - دخان - 44 - 35 - 1

1- مرگ ، پایانی ابدی بر حیات انسان ، در بینش مشرکان مکه

إنّ هـؤلاء لیقولون . إن هی إلاّ موتتنا الأُولی و ما نحن بمنشرین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 2 - 12

12 - « قال الرضا ( ع ) : لم یکن أحد عند مشرکی أهل مکّة أعظم ذنباً من رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) لأنّهم کانوا یعبدون من دون اللّه ثلثمأة و ستّین صنماً ، فلمّا جاءهم (صلی الله علیه و آله) بالدعوة إلی کلمة الإخلاص ، کبر ذلک علیهم و عظم . . . فلمّا فتح اللّه عزّوجلّ علی نبیّه (صلی الله علیه و آله) مکة قال له یا محمّد : « إنّا فتحنا لک [ مکة ] فتحاً مبیناً لیغفر لک اللّه ما تقدّم من ذنبک و ما تأخّر » عند مشرکی أهل مکة ;

امام رضا(ع) فرمود: هیچ کس در نزد مشرکان عرب، گناهش از گناه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بزرگ تر نبود; زیرا مشرکان 360 بت را می پرستیدند و چون پیامبر(صلی الله علیه و آله) آنان را به کلمه توحید و اخلاص دعوت کرد، در نظر آنان [گناه] بزرگ و عظیم بود . .. پس چون خدای عزّوجلّ، مکه را برای پیامبرش فتح کرد; به آن حضرت فرمود: ای محمد! ما مکه را با فتح آشکاری برای تو فتح کردیم، تا خدا گناهان گذشته و آینده تو در نزد مشرکان اهل مکه را بپوشاند».

134- پرسشهای اهل مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - نبأ - 78 - 1 - 6

6 - یگانگی خداوند در تدبیر جهان ، محور پرسش های تردیدآمیز اهل مکّه در عصربعثت *

عمّ یتساءلون

گرچه بخش عظیمی از آیات این سوره درباره حوادث قیامت است; ولی آیات آغازین آن ـ که درباره قدرت خدا و حاکمیت خواست او بر جهان است ـ می تواند قرینه باشد که مورد سؤال در «یتسائلون» وابستگی همه کارها به خداوند و بی نقش بودن بت ها در کار تدبیر جهان است.

135- پسردوستی مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 40 - 7

7- مشرکان مکه ، جنس مذکر را بسی ارزشمندتر و با اهمیت تر از زن می دانستند .

أفأصفـکم ربّکم بالبنین و اتّخذ من الملـئکة إنـثًا

از اینکه از واژه «إناث» (زنان) به جای هر واژه دیگری مثل «بنات» (دختران) برای بیان مقصود استفاده شده است، می تواند به منظور اشاره به این واقعیت داشته باشد که مشرکان با ادعای مؤنث بودن ملائکه در صدد عیب جویی از خدا بودند و چنین امری، حکایت می کند که آنان، ذهنیت منفی در باره زن داشته اند.

136- پیشگویی ارتداد مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - دخان - 44 - 15 - 2

2- اخبار خداوند از رفع محدود عذاب دنیوی مشرکان مکه و بازگشت دوباره آنان به کفر و شرک

إنّا کاشفوا العذاب قلیلاً إنّکم عائدون

برداشت یادشده بر این اساس است که عذابی که در آیات پیشین از آن یاد شده، عذاب دنیوی باشد. در این صورت معنای آیه چنین می شود: ما عذاب دنیوی را برای زمانی اندک برخواهیم داشت; یعنی، در دنیا که اصولاً مجالی اندک است عذاب را از شما برمی داریم; اما انتقام به قیامت موکول خواهد شد.

137- پیشگویی فتح مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - ممتحنه - 60 - 7 - 4

4 - اخبار ضمنی خداوند ، از فتح مکه به دست مسلمانان *

عسی اللّه . .. مودّة

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که این مودّت، عملاً با فتح مکه تحقق یافت.

138- تأمین معاش مسلمانان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 60 - 5

5 - مسلمانان مکه ، در صورت هجرت از مکه ، نگران معاش خود بودند .

إنّ أرضی وسعة . .. و کأیّن من دابّة لاتحمل رزقها اللّه یرزقها و إیّاکم

این که خداوند پس از توصیه به هجرت برای حفظ ارزش دینی، رازقیت خود را مطرح می کند و یادآوری می کند که خیلی از جنبندگان، قادر به تأمین روزی خود نیستند، احتمال دارد درصدد دفع توهم و پرسشی باشد که مسلمانان، آن را در ذهن خود داشته اند. برداشت بالا براساس احتمال یاد شده است.

139- تاریخ مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 126 - 1،12

1 - تبدیل زمین های اطراف کعبه به شهری دارای امنیت ، درخواست ابراهیم ( ع ) از درگاه خداوند

و إذ قال إبرهیم رب اجعل هذا بلداً ءامناً

ظاهر آن است که مشارالیه «هذا» زمینهای اطراف کعبه باشد. بر این مبنا جمله «اجعل ...» حاکی از دو درخواست است: 1ـ شهر شدن زمینهای اطراف کعبه; 2ـ برقرار بودن امنیت در آن شهر. قابل ذکر است که کلمه «بلد» به معنای سرزمینِ دارای حدود و مشخصات و نیز به معنای شهر است. برداشت فوق بر اساس دومین احتمال می باشد.

12 - خداوند ، دعای حضرت ابراهیم ( ع ) ( شهر شدن سرزمین مکه و امنیت و رفاه مؤمنان آن ) را مستجاب کرد .

رب اجعل . .. قال و من کفر فأمتعه قلیلا

ابراهیم، در دعای خویش اشاره به این داشت که: خداوند، کافران مکه را از روزیهای خویش محروم سازد. جمله «و من کفر فأمتعه» (ولی آن کس که کافر شود او را بهره ای اندک خواهم داد) پاسخ منفی خداوند به این تقاضای ابراهیم است. رد بخشی از یک درخواست، حکایت از اجابت دیگر درخواستها دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 92 - 9،11

9 ـ قدمت عمران و آبادی شهر مکه

و لتنذر أم القری و من حولها

ظاهراً مقصود از «أم القری» شهر مکه است. کاربرد این نام از جانب خداوند گواهی بر قدمت عمران و آبادانی و تشکیل جامعه و شهرنشینی در مکه است.

11 ـ شهر مکه، مرکز سرزمین حجاز در اوان ظهور اسلام

و لتنذر أم القری و من حولها

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 133 - 13

13 ـ مردم مکه در صدر اسلام از نسلی غیر از ساکنان قبلی آن سرزمین بودند. *

کما أنشأکم من ذریة قوم ءاخرین

ظاهراً مخاطب «أنشأکم» مردم مکه بوده اند. زیرا مکه محل نزول این آیات بوده است. بنابراین مردم مکه و سرزمینهای مجاور آن از نسل مردمی غیر از ساکنان اصلی آن بوده اند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 35 - 7

7- مکه در عصر حضرت ابراهیم ( ع ) دارای بافت شهری بود .

و إذ قال إبرهیم ربّ اجعل هـذا البلد ءامنًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 37 - 6

6- سرزمین مکه و محدوده اطراف خانه خدا ، محلی مناسب برای ابراز عقیده توحیدی و عبادت خدای یگانه

ربّنا إنی أسکنت من ذرّیتی بواد غیر ذی زرع عند بیتک المحرّم ربّنا لیقیموا الصلوة

از اینکه حضرت ابراهیم(ع) فرزندانش را از محل سابق، که سرزمین بت پرستان بود، به سرزمین مکه برد و هدف از هجرت را عبادت و نماز اعلام کرد، برداشت فوق به دست می آید.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 41 - 5

5- شهر مکه ، قبل از هجرت برای مسلمانان ، شایسته و مناسب زندگی نبود

و الذین هاجروا فی الله من بعد ما ظلموا لنبوّئنّهم فی الدنیا حسنة

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 112 - 14

14- روی آوری فقر ، گرسنگی و ناامنی به شهر مکه پس از آبادانی آن ، در نتیجه کفران نعمت های الهی

ضرب الله مثلاً قریة کانت ءامنة مطمئنّة . .. فأذقها الله لباس الجوع و الخوف بما ک

برداشت فوق ـ چنان چه عده ای از مفسّران گفته اند ـ بنابراین احتمال است که مورد مثال آیه، قحطی شهر مکه باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 90 - 6

6- مکه در آغاز بعثت پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، سرزمینی کم آب بود و مکیان نیازمند به منابع دایمی آب بودند .

تفجر لنا من الأرض ینبوعًا

درخواست مشرکان مکه از پیامبر(صلی الله علیه و آله) برای ایجاد چشمه ای جوشان، احتمال دارد به خاطر، نیاز شدید آنان به منابع آب باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 44 - 4،7

4- اندیشه کفر و شرک ، دارای سابقه طولانی در سرزمین مکه

عن ذکر ربّهم معرضون . أم لهم ءالهة ... بل متّعنا هـؤلاء و ءاباءهم حتّی طال علیهم

از این که خداوند، پدران و اجداد مردم مکه را جزء اعراض کنندگان از خدا و بهره مندان از متاع های دنیوی و عمری طولانی برشمرده، برداشت یاد شده قابل استفاده است.

7- سرزمین مکه از دیرباز ، از نعمت های دنیوی برخوردار و از حوادث هلاکت بار و عذاب های الهی محفوظ بود .

بل متّعنا هـؤلاء و ءاباءهم حتّی طال علیهم العمر

این که خداوند مردم مکه و اجدادشان را از بهره های دنیوی به مدت طولانی، برخوردار کرد، حکایت از امنیت و مصونیت دیر پای

سرزمین مکه از حوادث هلاکت بار دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 40 - 9

9 - حاکمیت اختناق شدید بر سرزمین مکّه

الذین أُخرجوا من دیـرهم . .. إلاّ أن یقولوا ربّنا اللّه

از آن جایی که مشرکان مکّه در برابر عقاید توحیدی مسلمانان، آنان را تبعید و اخراج کردند، برداشت یاد شده به دست می آید.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 91 - 7

7 - حرمت سرزمین مکه ، دارای دیرینه و وضع شده از سوی خداوند

ربّ هـذه البلدة الذی حرّمها

ماضی آمدن «حرّم» بیانگر دیر پا بودن حرمت مکه و انتساب آن (حرّم) به خداوند، بیانگر جعل آن از سوی او است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 46 - 9

9 - بی بهره بودن مردم سرزمین مکه از تعلیمات آسمانی ، عامل عقب ماندگی آنان و فراگیر شدن غفلت و بی خبری در میان آنها

لتنذر قومًا ما أتیهم من نذیر من قبلک لعلّهم یتذکّرون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 59 - 11

11 - مکه ، محور و مرکز عمده شهر ها و قرای جزیرة العرب در صدراسلام

حتّی یبعث فی أُمّها رسولاً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 67 - 2

2 - امنیت مکه حتی پیش از ظهور اسلام ، برخاسته از خواست خدا بوده است .

أَوَلم یروا أنّا جعلنا حرمًا ءامنًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - سبأ - 34 - 44 - 4،6

4 - مشرکان مکه ، پیش از قرآن ، از هیچ کتاب آسمانی برخوردار نبودند .

و ما ءاتینـهم من کتب یدرسونها

6 - خداوند ، برای مشرکان مکه قبل از رسول گرامی اسلام ، پیامبری مبعوث نکرده بود .

و ما أرسلنا إلیهم قبلک من نذیر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 31 - 8

8 - مکه و طائف ، دو شهر مهم جامعه عصر بعثت ، نزد عرب جاهلی

و قالوا . .. علی رجل من القریتین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تین - 95 - 3 - 3

3 - مکه در عصر بعثت ، شهری امن بوده و ساکنان آن ، باید همواره در امنیت باشند .

و هـذا البلد الأمین

توصیف مکه به «أمین»، یا به معنای «ذو الأمن» و یا به معنای مفعولی (مأمون فیه) است. این توصیف، علاوه بر بیان وجود امنیت در آن، نشانگر آن است که خداوند، خواهان تداوم یافتن امنیت آن در همه زمان ها است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - قریش - 106 - 1 - 4،7

4 - تسلّط قریش بر مکه پیش از اسلام *

لإیلـف قریش

دفع مهاجمان به مکه، در صورتی امتنان بر قریش شمرده می شود که مکه در تصرف آنان باشد.

7 - نابودی اصحاب فیل ، مایه استحکام پیوند قریش با شهر مکه و باقی ماندنشان در آن *

لإیلـف قریش

آیه بعد یا تفسیر این آیه است که در نتیجه «ایلافهم» در آن بدل خواهد بود و یا ذکر خاص بعد از عام است که در نتیجه، این آیه به الفتی دیگر نیز علاوه بر الفت با کوچ های تابستانی و زمستانی، نظر خواهد داشت. ارتباط آیه شریفه با سوره قبل می تواند بیانگر آن باشد که استمرار پیوند قریش با مکه، مصداق برجسته ای برای عموم «ایلاف قریش» است.

140- تبعید از مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 13 - 1

1- تبعیدکنندگان پیامبر (صلی الله علیه و آله) از شهر مکه ، مورد تهدید خداوند به هلاکت و نابودی

و کأیّن من قریة هی أشدّ قوّة من قریتک . .. أهلکنـهم

با این که خروج پیامبر(صلی الله علیه و آله)، از مکه و هجرت ایشان به سوی مدینه ظاهراً به انتخاب خود حضرت صورت گرفته بود; ولی شرایط سختی که مشرکان برای آن حضرت پدید آورده بودند، منتهی به تصمیم هجرت شد. ازاین رو خداوند خروج آن حضرت را به منزله تبعید شمرده و فعل را به صورت متعدی به همه مشرکان مکه نسبت داده است.

141- تبعید اهل مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 217 - 11،37

11 ـ در نظر خداوند ، بیرون راندن و آواره ساختن ساکنان مکه ، گناهی بزرگتر از جنگیدن در ماه های حرام است .

یسئلونک عن الشهر الحرام قتال فیه قل قتال فیه اکبر . .. و اخراج اهله منه اکبر

37 ـ تبعید و بیرون راندن اهل مسجدالحرام ( پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان ) ، از سوی مشرکان مکه

و المسجد الحرام و اخراج اهله

142- تبلیغ علیه مسلمانان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 12 - 5،8

5 - مسلمانان در مکه ، هم مورد آزار و اذیت جسمی بودند و هم در معرض تبلیغات منفی کافران قرار داشتند .

و من الناس من یقول ءامنّا باللّه فإذا أوذی فی اللّه. ..و قال الذین کفروا... اتّب

8 - کافران مکه ، برای باز داشتن مسلمانان ، از ایمان شان به دروغ متوسل شدند .

و قال الذین کفروا للذین ءامنوا اتّبعوا سبیلنا و لنحمل خطـیـکم . .. إنّهم لکـذبون

143- تبلیغ مسلمانان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 40 - 7

7 - فعالیت مسلمانان صدراسلام پیش از هجرت ، محدود به مسائل فرهنگی و تبلیغی

إلاّ أن یقولوا ربّنا اللّه

144- تبلیغ مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 119 - 21

21 ـ اتهام بدعتگذاری و تجاوز به احکام دین الهی به اسلام و مسلمانان در تبلیغات مشرکان مکه

إن ربک هو أعلم بالمعتدین

کاربرد فعل تفضیل «أعلم» و تأکید و حصر آن با «إن» و ضمیر فصل «هو» در مواردی است که مدعیان و منکرانی در برابر

وجود داشته باشند. بدین معنی که چه بسا مشرکان، مسلمانان را به سبب پایبندی به احکام اسلام به بدعتگذاری متهم می ساختند.

145- تجارت در مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 57 - 16

16 - بازار تجارت در مکه ، در تمام فصول سال رونق داشت .

یجبی إلیه ثمرت کلّ شیء

با توجه به آمدن فعل مضارع (یجبی) ـ که بیانگر استمرار است ـ برداشت یاد شده به دست می آید.

146- تجاهل مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 7 - 12

12- تجاهل مشرکان مکه ، نسبت به بشر بودن پیامبران گذشته

فسـلوا أهل الذکر إن کنتم لاتعلمون

قید «إن کنتم لاتعلمون» اشاره به علم و آگاهی مشرکان دارد; زیرا اگر آنان واقعاً نمی دانستند، قید یاد شده (اگر نمی دانید) لغو و زاید می شد.

147- ترس کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - فصلت - 41 - 26 - 3

3 - وحشت کافران مکه ، از تأثیر شگفت قرآن و پیام وحی در شنوندگان

لاتسمعوا لهـذا القرءان و الغوا فیه

148- ترک احتجاج با کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 3 - 1

1- پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، به هنگام مواجهه با حق ناپذیری کافران مکه ، مأمور به ر ها کردن آنان به حال خود و ترک محاجه با آنها شد .

ذرهم یأکلوا و یتمتّعوا

149- ترک مجادله با مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 89 - 2

2 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور ترک مناظره و منازعه با مشرکان لجوج مکه و دعوت ایشان به مسالمت اجتماعی با مسلمانان

فاصفح عنهم و قل سلـم

با توجه به مفهوم «سلام» که به معنای مسالمت است، برداشت یاد شده استفاده می شود.

150- ترویج قصه های خرافی در مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 6 - 2

2 - برخی از کافران عصر پیامبر ، به منظور دور ساختن مردم از هدایت قرآنی ، داستان های بیهوده را فرامی گرفتند و ترویج می دادند .

و من الناس من یشتری لهو الحدیث لیضلّ عن سبیل اللّه

درباره این که «مراد از «من الناس» در این آیه و نیز «خرید حدیث لهو» چیست؟»، مفسران گفته اند، بعضی از کافرانِ مکه، به کشورهایی مانند ایران مسافرت می کردند و کتاب های افسانه می خریدند و یا می آموختند و آنها را به مکه منتقل می کردند و به منظور مبارزه با قرآن، رواج می دادند. لازم به ذکر است که مراد از «سبیل اللّه» در این آیه، به قرینه آیات آغاز سوره، می تواند قرآن باشد.

151- تشبیه موقعیت فرهنگی اهل مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - یس - 36 - 13 - 1

1 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) مأمور تشبیه کردن وضعیت فرهنگی و دینی مردم مکه ، به وضعیت مردمی همانند آنان در طول تاریخ

و اضرب لهم مثلاً أصحـب القریة

«مَثَل» گاهی در معنای شبیه و مانند به کار می رود که در این صورت معنای آیه چنین خواهد بود: ای پیامبر! برای وضعیت مردم مکه، شبیه و مانندی از تاریخ (اصحاب قریه) بیاور. و گاهی به معنای خبر است; یعنی، ای پیامبر! برای مردم مکه خبر و داستان اصحاب قریه را نقل کن تا مردم از این داستان عبرت گیرند. گفتنی است برداشت یاد شده براساس معنای نخست است.

152- تشریع انفاق در مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 31 - 3

3- تشریع نماز و انفاق در مکه و پیش از هجرت پیامبر (صلی الله علیه و آله) بود .

قل لعبادی الذین ءامنوا یقیموا الصلوة و ینفقوا

برداشت فوق با توجه به مکی بودن سوره ابراهیم است.

153- تشریع نماز در مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 31 - 3

3- تشریع نماز و انفاق در مکه و پیش از هجرت پیامبر (صلی الله علیه و آله) بود .

قل لعبادی الذین ءامنوا یقیموا الصلوة و ینفقوا

برداشت فوق با توجه به مکی بودن سوره ابراهیم است.

154- تعدد معبودان مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 58 - 2

2 - مشرکان مکه ، دارای معبودهایی متعدد

ءألهتنا خیر

155- تعصب کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 36 - 11

156- تعصب مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 36 - 11

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 36 - 11

11- کافران و مشرکان مکه مردمی تنگ نظر ، متعصب و ناتوان در تحمل افکار مخالفان بودند .

أهـذا الذی یذکر ءالهتکم و هم بذکر الرحمـن هم کـفرون

برداشت یاد شده، با توجه به این نکته است که کافران مکه، حتی تحمّل شنیدن نام خدای رحمان را نداشتند، و با پیامبر اسلام، همواره با تمسخر و استهزا برخورد می کردند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 26 - 7،9،10

7 - نزول آرامش بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان از سوی خدا ، در قبال تعصب ورزی جاهلانه مشرکان در حدیبیه

فأنزل اللّه سکینته علی رسوله و علی المؤمنین

9 - تحمل تعصب های جاهلانه مشرکان در حدیبیه ، امری دشوار برای پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان

فأنزل اللّه سکینته علی رسوله و علی المؤمنین

از نزول «آرامش» استفاده می شود که دستکم زمینه نگرانی و دشواری برای مؤمنان وجود داشته است.

10 - اصرار تعصب آمیز مشرکان مکه ، بر نیامدن « بسمله » و عنوان « رسول اللّه » در متن صلحنامه حدیبیه *

إذ جعل الذین کفروا فی قلوبهم الحمیّة حمیّة الجـهلیّة

با توجّه به شأن نزول آیه شریفه، استفاده می شود که خشم و عصبیت مشرکان در زمینه یادشده بود.

157- تقویت عقیده مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 35 - 3

3- مشرکان مکه ، درصدد تقویت پایگاه عقیدتی خویش با استناد به ریشه تاریخی داشتن آن

و قال الذین أشرکوا لو شاء الله ما عبدنا من دونه من شیء نحن و لا ءاباؤنا

ذکر «و لا ءاباؤنا» در کلام مشرکان در حالی که بحثی از آنها در میان نبوده است، می تواند مشعر به نکته یاد شده باشد.

158- تقیه مسلمانان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 25 - 10

10- مؤمنان مکه قبل از صلح حدیبیه ، دارای شرایطی دشوار و ناگزیر از تقیه شدید

رجال مؤمنون و نساء مؤمنـت لم تعلموهم

آگاهی نداشتن مؤمنان مدینه از مؤمنان مکه، از آن جهت بوده است که مؤمنان مکه در آن محیط، قادر به ابراز ایمان نبوده و شدیداً تقیه می کردند.

159- تکبر کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 47 - 2

2 ـ کفرپیشگان مکه با سرمستی و خودنمایی ، از دیار مکه رهسپار منطقه بدر شدند .

و لاتکونوا کالذین خرجوا من دیرهم بطرا

160- تکذیبگری کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 18 - 1،5

1 - کافران مکه ، رسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله) را تکذیب می کردند .

و قال الذین کفروا للذین ءامنوا اتّبعوا سبیلنا . .. و إن تکذّبوا فقد کذّب

بنابراین که مخاطَب آیه ـ طبق سیاق ـ کافران مکه باشند، نکته یاد شده، به دست می آید.

5 - هشدار خداوند ، به کافران مکه ، به جهت تکذیب کردن پیامبر (صلی الله علیه و آله)

و إن تکذّبوا فقد کذّب أمم من قبلکم

برداشت بالا، بنابراین احتمال است که جواب شرط «إن تکذّبوا» محذوف بوده و چیزی از قبیل «فاستعدوا للعذاب» باشد; یعنی، اگر تکذیب می کنید، آماده عذاب باشید!

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 19 - 3

3 - کافران مکه ، منکر تحقق معاد بودند .

أَوَلم یروا کیف یبدئ اللّه الخلق ثمّ یعیده

آیه بعد، قرینه است بر این که این آیه، در صدد اثبات تحقق معاد است. دعوت از کافران برای ژرف نگری در قدرت خدا، نشان از انکار معاد از سوی آنان دارد.

161- تکذیبگری مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 49 - 9

9 - مشرکان مکه ، مردمی ستم پیشه و منکر آیات الهی بودند .

ما یجحد بأیـتنا إلاّ الکـفرون . .. و ما یجحد بأیـتنا إلاّ الظـلمون

«ال» در «الظالمون» عهد بوده و اشاره به «الکافرون» در آیه چهل و هفت دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - سبأ - 34 - 45 - 1

1 - ملت های قبل از مشرکان مکه نیز ، پیامبران خود را تکذیب کردند .

و کذّب الذین من قبلهم . .. فکذّبوا رسلی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - دخان - 44 - 34 - 1،2

1- موضع گیری انکارآمیز مشرکان صدراسلام در برابر مسأله معاد

إنّ هـؤلاء لیقولون

«إنّ هـؤلاء. ..» جمله مستأنفه و «هـؤلاء» اشاره به مشرکان مکه است. گفته انکارآمیز آنان (مفعول «یقولون») در آیه بعد آمده است.

2- مشرکان مکه بر موضع انکارآمیز خود در باره معاد پافشاری کرده و بر آن اصرار میورزیدند .

إنّ هـؤلاء لیقولون

به کارگیری فعل مضارع (یقولون) ـ که مفید استمرار است ـ بیانگر مطلب فوق می باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - احقاف - 46 - 8 - 2

2- مشرکان مکه ، معتقد به وجود خداوند و در تلاش برای انکار رسالت پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله)

أم یقولون افتریـه

اتهام افترا و کذب به پیامبر(صلی الله علیه و آله) در زمینه آیات از سوی کافران، نمایانگر این حقیقت است که آنان، در بخشی از ادعاها و جوسازی های خویش، بر وجود خداوند صحه گذاشته بودند; لیکن رسالت پیامبر(صلی الله علیه و آله) و آیات وحی را انکار می نمودند.

162- تلاش کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 47 - 5،6

5 ـ کفرپیشگان مکه در عصر بعثت ، همواره در تلاش برای بازداشتن مردم از پیوستن به راه خدا

و یصدون عن سبیل اللّه

6 ـ خروج کافران مکه به سوی بدر ، در راستای تلاششان برای بازداری مردم از راه خدا

و لاتکونوا کالذین خرجوا من دیرهم . .. و یصدون عن سبیل اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 12 - 3

3 - کافران مکه ، به هنگام دعوت از مسلمانان به بازگشت از اسلام ، به آنان اعلام کردند که در صورت مرتد شدن ، گناهان شان را برعهده خواهند گرفت .

و قال الذین کفروا للذین ءامنوا اتّبعوا سبیلنا و لنحمل خطـیـکم

امر «لنحمل» دلالت بر تعهد کافران در قبول گناه ارتداد مسلمانان می کند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 13 - 2

2 - تلاش کافران مکه برای مرتد ساختن مسلمانان ، گناه سنگینی است .

و قال الذین کفروا . .. اتّبعوا سبیلنا ... و لیحملنّ أثقالهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - فصلت - 41 - 26 - 6

6 - کافران مکه ، در تلاش برای غلبه بر قرآن و پیام وحی

و قال الذین کفروا لاتسمعوا . .. لعلّکم تغلبون

163- تلاش مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 35 - 3

3- مشرکان مکه ، درصدد تقویت پایگاه عقیدتی خویش با استناد به ریشه تاریخی داشتن آن

و قال الذین أشرکوا لو شاء الله ما عبدنا من دونه من شیء نحن و لا ءاباؤنا

ذکر «و لا ءاباؤنا» در کلام مشرکان در حالی که بحثی از آنها در میان نبوده است، می تواند مشعر به نکته یاد شده باشد.

164- تناقض گویی کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - ذاریات - 51 - 8 - 3

3 - تناقض گویی کافران مکه ، در انکار معاد و کیفر کردار

إنّکم لفی قول مختلف

با توجه به این که آیات پیشین در مورد معاد و جزای کردار و آیات بعد در زمینه روز جزا است، ممکن است «قول مختلف» نظر به همین موضوع (معاد) داشته باشد.

165- تنفر کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 41 - 5

5- بهره کفرپیشگان مکه از آیه های بیدارگر قرآن ، تنها تنفر و فرار از آنها بود .

و لقد صرّفنا فی هـذا القرءان لیذّکّروا و ما یزیدهم إلاّ نفورًا

166- توحید در مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 37 - 6

6- سرزمین مکه و محدوده اطراف خانه خدا ، محلی مناسب برای ابراز عقیده توحیدی و عبادت خدای یگانه

ربّنا إنی أسکنت من ذرّیتی بواد غیر ذی زرع عند بیتک المحرّم ربّنا لیقیموا الصلوة

از اینکه حضرت ابراهیم(ع) فرزندانش را از محل سابق، که سرزمین بت پرستان بود، به سرزمین مکه برد و هدف از هجرت را عبادت و نماز اعلام کرد، برداشت فوق به دست می آید.

167- توصیه به مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 58 - 8

8 - توصیه خداوند به مشرکان مکه بر عبرت گرفتن از سرنوشت جوامع هلاک شده پیشین

و قالوا إن نتّبع الهدی . .. و کم أهلکنا من قریة بطرت معیشتها

168- توطئه اشراف مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 123 - 7

7 ـ سردمداران مجرم مکه، یکسره در صدد توطئه و مکر علیه مسلمانان صدر اسلام بودند.

و کذلک جعلنا فی کل قریة

چون این سوره مبارکه مکی است، تشبیه مذکور در آیه، تشبیه سردمداران مجرم در تمامی نقاط به سردمداران مجرم شهر «مکه» است. لذا بیانگر وضعیت و شرایط آن روزگار می باشد.

169- توطئه کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 30 - 2،3

2 ـ توطئه گری های کافران مکه علیه پیامبر (صلی الله علیه و آله) و نجات وی از آن توطئه ها با برنامه های الهی ، امری شایسته و بایسته به یاد داشتن

إذ یمکر بک الذین کفروا . .. و اللّه خیر المکرین

«إذ یمکر . .. » عطف بر «إذ أنتم قلیل ... » در آیه 26 است.

3 ـ محبوس ساختن یا کشتن و یا تبعید پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، از جمله توطئه های کافران مکه علیه آن حضرت

لیثبتوک او یقتلوک او یخرجوک و یمکرون

جمله «و یمکرون» بیانگر این است که کافران علاوه بر تصمیم داشتن به قتل پیامبر(صلی الله علیه و آله) و . .. برنامه های دیگری نیز علیه پیامبر(صلی الله علیه و آله) در نظر داشته اند. لذا در برداشت فوق از آن به «از جمله» تعبیر شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 32 - 2

2 ـ نابحق جلوه دادن قرآن با درخواست عذاب از درگاه خدا ، از حیله های کافران مکه در مبارزه با قرآن و رسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله)

و یمکرون . .. و إذ قالوا اللّهم ... فأمطر علینا حجارة من السماء

برخی در توجیه عذاب خواهی کافران (فامطر علینا . .. ) چنین گفته اند که آنان برای فریب دیگران و یا اقناع خویش این نفرین را در حق خود روا داشتند تا با اجابت نشدن آن، خویشتن را در انکار قرآن و حقانیت رسالت پیامبر(صلی الله علیه و آله) محق بشمارند. آیه قبل که سخن از مکر کافران داشت، می تواند تأییدی برای این نظریه باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 40 - 19

19 ـ رهایی پیامبر (صلی الله علیه و آله) از توطئه کافران مکه و اعتلای کلمة اللّه ، جلوه عزّت ( شکست ناپذیری ) و حکمت خدا

فقد نصره اللّه إذ أخرجه . .. کلمة اللّه هی العلیا و اللّه عزیز حکیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 2 - 16

16 ـ اتهام سحر و افسونگری ، از حربه های تبلیغاتی کفرپیشگان مکه علیه قرآن و پیامبر (صلی الله علیه و آله)

قال الکفرون إن هذا لسحر مبین

170- توطئه مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 5 - 3،4

3ـ مشرکان مکه در عصر بعثت ، دارای جلسات مخفی برای توطئه چینی علیه اسلام و پیامبر (صلی الله علیه و آله)

ألا حین یستغشون ثیابهم یعلم مایسرّون ومایعلنون

«إستغشی ثیابه» یعنی با جامه هایش خود را مخفی ساخت تا دیده نشود(لسان العرب) «حین» متعلق به «یعلم» است و لذا جمله «ألا حین یستغشون ثیابهم یعلم . ..» می رساند که مشرکان در همان هنگامی که خود را مخفی و مستور می کردند مسایلی را مطرح می کردند برخی از آنها را پنهان می داشتند (ما یسرّون) و برخی را آشکار می نمودند (و ما یعلنون) این معنا گویای آن است که مراد از «یستغشون ثیابهم ...» این است که مشرکان برای توطئه علیه پیامبر جلسات مخفی تشکیل می دادند نه مجرد پنهان ساختن خویش.

4ـ مشرکان مکه ، دارای مواضع علنی و آشکار علیه پیامبر (صلی الله علیه و آله) و توطئه های سرّی و محرمانه علیه آن حضرت

ألا حین یستغشون ثیابهم یعلم ما یسرّون و ما یعلنون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 79 - 6

6 - تهدید مشرکان مکه از سوی خداوند ، در برابر توطئه چینی آنان علیه پیامبر (صلی الله علیه و آله)

أم أبرموا أمرًا فإنّا مبرمون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 13 - 3

3- همدلی مشرکان مکه ، در خالی ساختن سرزمین مکه ، از وجود پیامبر (صلی الله علیه و آله) *

قریتک الّتی أخرجتک

نسبت دادن «إخراج» به قریه، می تواند از آن جهت باشد که همه مردم شهر و یا بیشتر آنان، بر اخراج پیامبر(صلی الله علیه و آله) مصمم و همدل بوده اند.

171- توطئه های پنهانی مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 80 - 5

5 - توطئه های مخفیانه مشرکان مکه ، علیه پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله)

أم یحسبون أنّا لانسمع سرّهم و نجویهم

172- توقع نبوت اشراف مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 31 - 1

1 - توقع بی جای مشرکان مکه در لزوم انتخاب پیامبر ، از میان اشراف « مکه » و « طائف »

و قالوا لولا نزّل هـذا القرءان علی رجل من القریتین عظیم

عموم مفسران مراد از «قریتین» را مکه و طائف دانسته اند.

173- توقعات بیجای مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 31 - 1

1 - توقع بی جای مشرکان مکه در لزوم انتخاب پیامبر ، از میان اشراف « مکه » و « طائف »

و قالوا لولا نزّل هـذا القرءان علی رجل من القریتین عظیم

عموم مفسران مراد از «قریتین» را مکه و طائف دانسته اند.

174- تهدید کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 25 - 27

27- کافران مکه ، مورد تهدید خداوند به عذابی دردناک

لو تزیّلوا لعذّبنا الذین کفروا منهم عذابًا ألیمًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - طور - 52 - 31 - 2

2 - تهدید کافران مکّه از سوی خداوند ، به وقوع حوادثی ناگوار و مرگ آفرین برای ایشان در آینده

قل تربّصوا فإنّی معکم من المتربّصین

175- تهدید مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 36 - 17

17- مشرکان مکه ، مورد تهدید خداوند به فرجامی شوم

و قال الذین أشرکوا . .. فسیروا فی الأرض فانظروا کیف کان عـقبة المکذّبین

بنابراین احتمال که مخاطبان امر «سیروا» مشرکان مکه اند استفاده می شود که دعوت از آنان برای سیر و سفر در زمین جهت مطالعه سرانجام تکذیب کنندگان انبیا پس از بازگویی دیدگاه آن مشرکان در باره خداوند، هشداری است به آنان.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 58 - 11

11 - خداوند ، مشرکان بهانه جوی مکه را به عذاب استیصال تهدید کرد .

و قالوا إن نتّبع الهدی . .. و کم أهلکنا من قریة بطرت معیشتها

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 59 - 12

12 - خداوند ، مشرکان مکه را به عذاب استیصال تهدید کرد .

و ما کان ربّک مهلک القری حتّی یبعث فی أُمّها رسولاً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - سبأ - 34 - 45 - 7

7 - تهدید شدید مشرکان مکه از سوی خداوند ، به خاطر تن در ندادن به تعالیم پیامبر (صلی الله علیه و آله)

و إذا تتلی علیهم ءایـتنا بیّنت قالوا ما هـذا إلاّ رجل. .. و کذّب الذین من قبلهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 79 - 6

6 - تهدید مشرکان مکه از سوی خداوند ، در برابر توطئه چینی آنان علیه پیامبر (صلی الله علیه و آله)

أم أبرموا أمرًا فإنّا مبرمون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - دخان - 44 - 10 - 3

3- تهدید مشرکان حق ستیز مکه ، از سوی خداوند به عذابی دنیوی و تیره کننده زندگی

فارتقب یوم تأتی السماء بدخان مبین

برداشت یاد شده بنابراین نکته است که «دخان مبین»، کنایه از تیره روزی و عذاب دنیوی باشد، چه این که برخی از مفسران این آیه را پاسخی به دعای پیامبر(صلی الله علیه و آله) دانسته اند که از خداوند خواست تا برای بیدار شدن مشرکان، آنان را به قحطی ای همچون دوران یوسف مبتلا کند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 13 - 1

1- تبعیدکنندگان پیامبر (صلی الله علیه و آله) از شهر مکه ، مورد تهدید خداوند به هلاکت و نابودی

و کأیّن من قریة هی أشدّ قوّة من قریتک . .. أهلکنـهم

با این که خروج پیامبر(صلی الله علیه و آله)، از مکه و هجرت ایشان به سوی مدینه ظاهراً به انتخاب خود حضرت صورت گرفته بود; ولی شرایط سختی که مشرکان برای آن حضرت پدید آورده بودند، منتهی به تصمیم هجرت شد. ازاین رو خداوند خروج آن حضرت را به منزله تبعید شمرده و فعل را به صورت متعدی به همه مشرکان مکه نسبت داده است.

176- تهمتهای کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 2 - 16

16 ـ اتهام سحر و افسونگری ، از حربه های تبلیغاتی کفرپیشگان مکه علیه قرآن و پیامبر (صلی الله علیه و آله)

قال الکفرون إن هذا لسحر مبین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 6 - 3

3- کافران مکه ، پیامبر (صلی الله علیه و آله) را به خاطر ادعای نزول وحی بر خود ، فردی مجنون و دیوانه می دانستند .

و قالوا یأیها الذی نزّل علیه الذّکر إنک لمجنون

شواهد تاریخی گواهند که قبل از ادعای نبوت پیامبر(صلی الله علیه و آله) آنان چنین تهمتی را به آن حضرت نسبت نمی دادند، پس این تهمت به خاطر نکته یاد شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 15 - 5

5- کافران مکه ، پیامبر (صلی الله علیه و آله) را متهم به سحر می کردند .

بل نحن قوم مسحورون

در آیه فوق، هر چند به «سحر کننده» تصریح نشده، ولی تناسب حکم و موضوع و نیز آیه های دیگری که به این موضوع تصریح کرده است، مقصود پیامبراسلام(صلی الله علیه و آله) می باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 38 - 5

5- کافران دین ستیز مکه ، پیامبراسلام و مؤمنان را در باره وعده های الهی دروغگو می پنداشتند .

و یقولون متی هـذا الوعد إن کنتم صـدقین

177- تهمتهای مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 119 - 21

21 ـ اتهام بدعتگذاری و تجاوز به احکام دین الهی به اسلام و مسلمانان در تبلیغات مشرکان مکه

إن ربک هو أعلم بالمعتدین

کاربرد فعل تفضیل «أعلم» و تأکید و حصر آن با «إن» و ضمیر فصل «هو» در مواردی است که مدعیان و منکرانی در برابر وجود داشته باشند. بدین معنی که چه بسا مشرکان، مسلمانان را به سبب پایبندی به احکام اسلام به بدعتگذاری متهم می ساختند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 35 - 2

2ـ مشرکان مکه ، سرگذشت نوح و قوم او را ، داستانی ساختگی و بافته پیامبر (صلی الله علیه و آله) می پنداشتند .

و لقد أرسلنا نوحًا . .. أم یقولون افتریـه

برداشت فوق ، براین اساس است که ضمیر مفعولی در «إفتراه» به داستان نوح(ع) و قوم او که در آیات پیشین آمده ، باز گردد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - دخان - 44 - 14 - 2،3

2- اتهام مشرکان مکه به پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، درباره الهی نبودن سخنان آن حضرت و دریافت و آموزش مطالب از دیگران

و قالوا معلّم

3- اتهام جنون به پیامبر (صلی الله علیه و آله) از سوی مشرکان مکه

ثمّ تولّوا عنه و قالوا معلّم مجنون

178- جبرگرایی مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 35 - 1،2،17

1- مشرکان مکه ، بت پرستی خود و پدرانشان را برخاسته از مشیت خداوند می دانستند .

و قال الذین أشرکوا لو شاء الله ما عبدنا من دونه من شیء نحن و لا ءاباؤنا

با توجه به مکی بودن سورهء نحل و نیز قرینه «کذلک فعل الذین من قبلهم» مراد از «الذین أشرکوا» مشرکان مکه است.

2- مشرکان مکه ، جبری مسلک بوده و عمل خود را بر اساس مشیت خداوند می دانستند .

و قال الذین أشرکوا لو شاء الله ما عبدنا من دونه من شیء

17- مشرکان مکه ، با اشاعه فکر جبرگرایی ، درصدد اثبات عبث بودن بعثت انبیا بودند .

و قال الذین أشرکوا لو شاء الله ما عبدنا من دونه من شیء . .. فهل علی الرسل إلاّ ا

عبارت «فهل علی الرسل إلاّ البلاغ المبین» پس از بیان اعتقادات مشرکان، می تواند جوابی برای آنان باشد; با این توضیح که مشرکان می خواستند با استناد ایمان و کفر به خداوند، بیان کنند که با چنین امری، جایی برای آمدن انبیا نیست و خداوند با «فهل علی الرسل. ..» جواب آنان را می دهد که آمدن پیامبران، بیهوده نیست و برای ابلاغ پیام الهی است.

179- جلسات مخفی مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 5 - 3

3ـ مشرکان مکه در عصر بعثت ، دارای جلسات مخفی برای توطئه چینی علیه اسلام و پیامبر (صلی الله علیه و آله)

ألا حین یستغشون ثیابهم یعلم مایسرّون ومایعلنون

«إستغشی ثیابه» یعنی با جامه هایش خود را مخفی ساخت تا دیده نشود(لسان العرب) «حین» متعلق به «یعلم» است و لذا جمله «ألا حین یستغشون ثیابهم یعلم . ..» می رساند که مشرکان در همان هنگامی که خود را مخفی و مستور می کردند مسایلی را مطرح می کردند برخی از آنها را پنهان می داشتند (ما یسرّون) و برخی را آشکار می نمودند (و ما یعلنون) این معنا گویای آن است که مراد از «یستغشون ثیابهم ...» این است که مشرکان برای توطئه علیه پیامبر جلسات مخفی تشکیل می دادند نه مجرد پنهان ساختن خویش.

180- جنگ با مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 7 - 6

6 ـ خداوند خواهان رویارویی مسلمانان با سپاه مسلح قریش و مشرکان مکه

تودون أن . .. و یرید اللّه أن یحق الحق بکلمته

از مقابله دو جمله «تودون . .. » و «یرید اللّه ... » به دست می آید که اراده خداوند بر خلاف خواسته مسلمانان در انتخاب یکی از دو گروه (کاروان تجاری و سپاه مسلح مشرکان) بوده است.

181- جوسازی کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - فصلت - 41 - 26 - 7

7 - امیدواری کافران مکه ، به پیروزی خود بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) از طریق ایجاد هیاهو و فضای ناآرام

و قال الذین کفروا لاتسمعوا . .. و الغوا فیه لعلّکم تغلبون

182- جوسازی مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 57 - 5

5 - هوچی گری و تبلیغات منفی ، از ابزار های مقابله مشرکان مکه با پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله)

و لمّا ضرب . .. إذا قومک منه یصدّون

183- جهاد با اهل مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 24 - 6

6 - رخ دادن درگیری هایی منتهی به پیروزی مؤمنان بر مکیان ، قبل از انعقاد صلح حدیبیه *

من بعد أن أظفرکم علیهم

در صورتی که مراد از «بطن مکّة» سرزمین حدیبیه باشد; احتمال می رود که تعبیر «من بعد أن أظفر» بیانگر درگیری های محدودی باشد که قبل از انعقاد صلح حدیبیه، میان کافران و مؤمنان صورت گرفت و به پیروزی مؤمنان منتهی گردید.

184- جهاد با مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 191 - 3

3 - مسلمانان صدر اسلام به نبرد با مشرکان مکه و بیرون راندن آنان از آن سرزمین موظف شدند .

و أخرجوهم من حیث أخرجوکم

مراد از «من حیث أخرجوکم» بنا به گفته مفسران، مکه است و به مجبور شدن مسلمانان به ترک مکه و هجرت به مدینه و حبشه اشاره دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 5 - 1

1 ـ پیامبر (صلی الله علیه و آله) برای نبرد با مشرکان مکه از مدینه به سوی بدر حرکت کرد .

أخرجک ربک من بیتک بالحق

با توجه به آیات بعد معلوم می شود مراد از جمله «أخرجک . .. »، خروج پیامبر(صلی الله علیه و آله) برای جنگ بدر بوده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 7 - 8

8 ـ پیاده شدن حق و ریشه کن شدن بنیان کافران ، هدف از فرمان خداوند به نبرد با مشرکان مکه در بدر

و یرید اللّه أن یحق الحق بکلمته و یقطع دابر الکفرین

185- جهاد پس از فتح مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 10 - 21

21 - برابر دانستن مؤمنان مجاهد و انفاق گر قبل از فتح مکه ، با مجاهدان و انفاق گران بعد از آن ، از نظر مقام و منزلت در پیشگاه خداوند ، پنداری باطل است .

لایستوی منکم من أنفق من قبل الفتح و قـتل

186- جهاد قبل از فتح مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 10 - 21

21 - برابر دانستن مؤمنان مجاهد و انفاق گر قبل از فتح مکه ، با مجاهدان و انفاق گران بعد از آن ، از نظر مقام و منزلت در پیشگاه خداوند ، پنداری باطل است .

لایستوی منکم من أنفق من قبل الفتح و قـتل

187- جهل اکثریت اهل مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 57 - 20

20 - بیشتر مردم مکه در عصر بعثت ، گرفتار جهل و ناآگاهی نسبت به تعلق اراده الهی بر تضمین امنیت آن مکان مقدس و تأمین روزی ساکنان آن بودند .

أوَلم نمکّن لهم حرمًا ءامنًا . .. و لـکنّ أکثرهم لایعلمون

188- جهل اکثریت مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 38 - 10

10- اکثر مشرکان مکه ، از قدرت خداوند بر احیای مجدد انسان ها بی خبر بودند .

بلی وعدًا علیه حقًّا و لـکنّ أکثر الناس لایعلمون

برداشت فوق، بر اساس این نکته است که «ال» در «الناس» عهد ذکری بوده و مراد از آن مشرکانی باشند که در آیات قبل از آنها سخن به میان آمده است.

189- جهل کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 6 - 6

6 - جهل ، عامل رویکرد کافران مکه به خرید داستان های بی اساس بود .

و من الناس من یشتری لهو الحدیث . .. بغیر علم

«بغیر علم» متعلق به فعل «یشتری» است.

190- حاطب ابن ابی بلتعه و مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - ممتحنه - 60 - 1 - 13

13 - اقدام حاطب ابن ابی بلتعه به ارتباط مخفیانه با مشرکان ، در آستانه آمادگی مسلمانان برای فتح مکه

لاتتّخذوا . .. إن کنتم خرجتم جهـدًا فی سبیلی

با توجه به شأن نزول آیه، عبارت «إن کنتم خرجتم. ..» نظر به آمادگی مسلمانان برای فتح مکه دارد.

191- حاکمان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - قریش - 106 - 1 - 4

4 - تسلّط قریش بر مکه پیش از اسلام *

لإیلـف قریش

دفع مهاجمان به مکه، در صورتی امتنان بر قریش شمرده می شود که مکه در تصرف آنان باشد.

192- حس گرایی کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 7 - 4

4- کافران مکه ، بر این باور بودند که نزول هر نوع پیام آسمانی بر بشر ، باید همراه با شاهد آسمانی محسوسی باشد . *

قالوا . .. لو ما تأتینا بالملئکة إن کنت من الصدقین

درخواست کافران از پیامبر(صلی الله علیه و آله) برای آوردن ملائکه جهت تصدیق نبوتش، ممکن است از این رو باشد که: آنان ارتباط بشر با خداوند را غیر ممکن می دانستند و برای قبول نبوت بشر، خواستار آوردن شاهد آسمانی بودند و ذکر نام ملائکه شاید به عنوان نمونه و یا شناخته شده بودن آنان باشد.