مشخصات کتاب
سرشناسه : صافی گلپایگانی، لطف الله، 1298 -
Safi Gulpaygan, Lutfullah
عنوان و نام پدیدآور : احکام خمس: مطابق با فتاوای حضرت آیت الله العظمی صافی گلپایگانی مدظله الشریف [کتاب]/ لطف الله صافی گلپایگانی.
مشخصات نشر : قم: دفتر تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی حاج شیخ لطف الله صافی گلپایگانی، 1437 ق، 1395.
مشخصات ظاهری : 73 ص.؛ 19×9/5س م.
شابک : 25000 ریال: 978-600-7854-20-4
وضعیت فهرست نویسی : فیپا
یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.
موضوع : خمس
موضوع : *Khums
موضوع : خمس -- فتواها
موضوع : *Khums -- Fatwas
رده بندی کنگره : BP188/6/ص2الف3 1395
رده بندی دیویی : 297/356
شماره کتابشناسی ملی : 4259453
اشاره
احکام خمس
مطابق با فتاوای حضرت آیت الله العظمی صافی گلپایگانی مدظله الشریف
لطف الله صافی گلپایگانی.
جواب سؤالات کتاب «احکام خمس» با فتاوای حضرت آیة اللّه العظمی صافی گلپایگانی مدظله العالی مطابق است.
فهرست مطالب
سخن ناشر 9
مقدمه 11
خمس در آینه قرآن و روایات 15
احکام خمس 19
خمس حقوق جاری 22
خمس حقوق بازنشستگی 22
خمس مستمری بگیران 23
تأخیر حقوق 23
سهام 24
دیه 25
قبر 25
هدیه 25
کادو و سوغات 25
سرمایه کسب 26
محاسبه قیمت سرمایه 29
افزایش قیمت سرمایه 29
افزایش قیمت غیر سرمایه 30
پس انداز 30
خانه اضافی 37
فروش مؤونه 38
وسایل اضافی 38
رهن خانه 39
وام 39
مهریه 40
جهیزیه 41
ارث 42
بدهی 43
مطالبات 44
فیش حج و عمره 44
اموال فرزند 45
خمس آذوقه 45
مؤونه 46
مسائل متفرقه در محاسبه خمس 49
معدن 51
زمینی که کافر از مسلمان می خرد 52
غوص در دریا 52
مال مخلوط به حرام 52
غنائم جنگی 53
گنج 53
سال مالی (خمسی) 55
تعریف سال مالی (خمسی) 57
کسی که بین سال خمسی فوت شود 58
تغییر سال خمسی 58
تعیین سال خمسی برای افراد مجرد 58
پرداخت خمس 59
قصد قربت در پرداخت خمس 61
پرداخت خمس به مجتهد 61
پرداخت خمس از درآمد آینده 61
پرداخت خمس دیگری بدون اجازه 62
پرداخت خمس به دفتر یا وکیل مجتهد میت 63
پرداخت خمس به امور خیریه 63
پرداخت خمس به واجب النفقه 64
پرداخت خمس به غیر مؤمن 64
به ذمّه گرفتن خمس 64
مصالحه خمس 65
دست گردان 65
تعریف دست گردان 65
اثر دست گردان 65
دست گردان با چک مدت دار 66
کوتاهی در پرداخت خمس 66
استفاده از اموال کسی که خمس نمی دهد 66
استفاده از اموال کسی که معتقد به خمس نیست 67
تصرف در مال متعلق خمس 68
نماز در خانه میتی که خمس بدهکار است. 69
معاشرت با تارک خمس 69
نماز در خانه تارک خمس 70
خوردن از غذای تارک خمس 70
موارد پرداخت سهم سادات 70
سید به چه کسی گفته می شود 70
موارد پرداخت سهم سادات 71
پرداخت سهم سادات به مادر و پدر 71
پرداخت سهم سادات به زنی که فقیر است تا خرج خانه کند 72
پرداخت سهم سادات به سید معصیت کار 72
عدم لزوم تذکر خمس به گیرنده 72
پرداخت سهم سادات نیاز به اجازه دارد 73
مظالم 73
آثار حضرت آیت الله العظمی صافی گلپایگانی مدظله الوارف در یک نگاه 75
سخن ناشر
بسم الله الرحمن الرحیم
روش و سیره عقلا در هر علمی پرسش از دانشمندان و کارشناسان همان علم بوده و هست و این روش در عمل، مورد تأیید و امضای شارع مقدس نیز قرار گرفته است.
ارجاع پرسش کنندگان از ائمّه علیهم السلام به اصحاب ثقه نظیر یونس بن عبدالرحمن، ابان بن تغلب، ابابصیر، و زکریا بن آدم در همین مسیر است.
از آنجا که سؤالات فقهی با گسترش علوم و ارتباطات هرروزه فزونی می یابد و امکان دسترسی به همه آنها برای عموم فراهم نیست و ازطرفی وجود اصطلاحات فقهی در کتب فقهای عظام، بهره برداری از آن را برای طبقات مختلف غیر مقدور نموده است، لذا وجود مجموعه هایی از احکام فقهی برای استفاده عموم طبقات خصوصاً جوانان و دانش پژوهان عزیز ضروری به نظر می رسد. بحمدالله در این مسیر اقداماتی در سال های اخیر انجام گرفته است.
پس از انتشار دفتر دو جلدی پاسخ کوتاه به 300 سؤال از احکام، که از میان ده ها هزار استفتائی که به محضر مرجعیت بلندمرتبه شیعه حضرت آیت الله العظمی
صافی مدظله الشریف ارسال گردیده، انتخاب شده بود اکنون دفتر جدید تحت عنوان احکام خمس را تقدیم علاقه مندان و متدینان می نماییم.
گزینش و ویرایش پرسش ها و پاسخ ها و ایجاد عناوین و نمایه هایی که ارتباط خواننده را با متن آسان می سازد به همت فاضل فرزانه، جناب حجة الاسلام و المسلمین آقای حاج سیدمحمدتقی علوی، انجام پذیرفته است.
امید است مورد نظر و قبول قطب دایره امکان حضرت بقیة الله الاعظم امام عصر - ارواحنا فداه - قرار گیرد.
دفتر تنظیم و نشر آثار
حضرت آیت الله العظمی صافی گلپایگانی مدظله الشریف
مقدمه
بسم الله الرّحمن الرّحیم
وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللّهِ...1
با تدبّر در آیات قرآن مجید در می یابیم که خداوند متعال پذیرش خمس را در ردیف ایمان به خدا قرار داده است و از آنجا که فقهای بزرگوار نیز قصد قربت را در پرداخت خمس شرط نموده و آن را از عبادات شمرده اند نقش ایمان در پرداخت این واجب مالی روشن می گردد و این ویژگی عبادی و ایمانی موجب می گردد که مسلمان متدین با اشتیاق درونی و با قصد انجام تکلیف شرعی نسبت به پرداخت آن اقدام نماید و برای وصول آن نیاز به ایجاد سازمان های عریض و طویل نباشد، بلکه هر شخص در پایان سال مالی، خمس خود را محاسبه نموده و پرداخت نماید و به این ترتیب نه تنها فرار از وظیفه صورت نمی گیرد بلکه با اطمینان به صحّت مصرف آن، مکلّف تشویق به پرداخت و ادای تکلیف می گردد.
قرآن مجید در پرداخت های مالی به دو نکته اشاره می فرماید که عبارتند از: ریشه شرعی داشتن این پرداخت ها و دیگری نگرش به مال به عنوان امانت از جانب خداوند متعال و مالک حقیقی و علی الاطلاق.
وَ أَنْفِقُوا مِمّا جَعَلَکُمْ مُسْتَخْلَفِینَ فِیهِ؛1
«از آنچه شما را جانشین و نماینده (خود) در آن قرار داده انفاق کنید».
وَ آتُوهُمْ مِنْ مالِ اللّهِ الَّذِی آتاکُمْ؛2
«و چیزی از مال خدا را که به شما داده است به ایشان بدهید».
خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّیهِمْ بِها وَ صَلِّ عَلَیْهِمْ إِنَّ صَلاتَکَ سَکَنٌ لَهُمْ؛3
«از اموال ایشان صدقه بگیر تا به وسیله آن ایشان را پاک سازی و پرورش دهی و بر آنان درود فرست که دعای تو موجب آرامش خاطر ایشان خواهد بود».
و این نظام مالی اسلامی قبل از آن که یک نظام مادی باشد، یک نظام روحی و اخلاقی است که التزام به آن موجب ثواب و برکت در مال می گردد و شخص را از تنگ نظری دور و به گذشت و انفاق مال ترغیب می نماید و ردّ آن موجب عصیان و عقاب الهی است.
ویژگی دیگر خمس آن است که از مکلّفین به تناسب گرفته می شود و نه تنها فقرا از پرداخت آن معاف هستند بلکه کسانی که درآمد آنها فقط هزینه های جاری زندگیشان را تأمین می کند، نیز ملتزم به پرداخت نیستند.
احکام خمس، با عنایت به اهمیت و فراوانی پرسش های پیرامون خمس، با بیانی ساده و به دوراز اصطلاحات پیچیده فقهی، تدوین گردیده است.
امید است گامی در مسیر ترویج احکام و ران ملخی به آستان ملک پاسبان حضرت بقیة الله الاعظم - ارواحنا له الفداء - باشد.
سیدمحمدتقی علوی
خمس در آینه قرآن و روایات
وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللّهِ وَ ما أَنْزَلْنا عَلی عَبْدِنا یَوْمَ الْفُرْقانِ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعانِ وَ اللّهُ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ1
«اگر به خدا و آنچه بر بنده ما در روز جدایی حق از باطل [روز درگیری دو گروه باایمان و بی ایمان (جنگ بدر)] نازل کردیم ایمان دارید. بدانید هرگونه غنیمتی به دست آورید، خمس آن برای خدا، و پیامبر و ذی القربی و یتیمان و مسکینان و واماندگان در راه (از آنها) است؛ و خداوند به هر چیزی توانا است».
امام رضا علیه السلام فرمود:
«اخراج خمس کلید رزق، و موجب پاک
1) (2) کلینی، الکافی، ج 1، ص 548؛ طوسی، الاستبصار، ج 2، ص 59.
کردن گناهان و زاد و توشه برای روز بیچارگی شما است.
«إِنَّ اللَّهَ لا إِلَهَ إِلا هُوَ لَمَّا حَرَّمَ عَلَیْنَا الصَّدَقَةَ أَنْزَلَ لَنَا الْخُمُسَ فَالصَّدَقَةُ عَلَیْنَا حَرَامٌ وَالْخُمُسُ لَنَا فَرِیضَةٌ وَالْکَرَامَةُ لَنَا حَلالٌ»؛(1)
صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج 2، ص 41؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج 9، ص 270، 438.
امام صادق علیه السلام فرمود:
«خداوندی که خدایی جز او نیست، وقتی صدقه را بر ما حرام کرد خمس را برای ما قرار داد، پس صدقه بر ما حرام و خمس برای ما واجب است و هدایا برای ما حلال است.
از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمودند:
«با وجودی که من از بسیاری از اهل مدینه ثروتمندترم ولی حتی یک درهم از خمس را هم از شما می گیرم برای آن که شما پاک گردانیده شوید».
«وَلا یَحِلُّ لأَحَدٍ أَنْ یَشْتَرِیَ مِنَ الْخُمُسِ شَیْئاً حَتَّی یَصِلَ إِلَیْنَا حَقُّنا»؛(1)
کلینی، الکافی، ج 1، ص 545؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج 9، ص 484، 487، 542.
از امام باقر علیه السلام نقل شده که فرمودند:
«برای کسی حلال نیست که چیزی از [مال متعلق خمس] را بخرد مگر آن که حقّ ما [خمس] به ما برسد».
قَالَ: «مَنِ اشْتَرَی شَیْئاً مِنَ الْخُمُسِ لَمْ یَعْذَرْهُ الله اشْتَرَی مَا لا یَحِلُّ لَهُ»؛(2)
ابی بصیر می گوید که از امام باقر علیه السلام شنیدم که فرمود:
«کسی که چیزی از خمس بخرد، مال غیر حلال خریده و خداوند او را معذور نمی دارد».
«مَا أَیْسَرُ مَا یَدْخُلُ بِهِ الْعَبْدُ النَّارَ؟ قَالَ أَنْ یَأْکُلَ مِنْ مَالِ الْیَتِیمِ دِرْهَماً وَنَحْنُ الْیَتِیمُ»؛(3)
ابی بصیر نقل می کند که به امام باقر علیه السلام عرض کردم:
کمترین چیزی که فرد به وسیله آن به جهنم می رود چیست؟
حضرت فرمود: «خوردن یک درهم از مال یتیم، و یتیم ماییم».
احکام خمس
اشاره
1. خمس منافع
اشاره
هرگاه انسان از تجارت، صنعت، خدمات یا هدیه و جایزه و صلح و راه های دیگر مالی به دست آورد، آنچه از مخارج سال خود او و عیالاتش زیاد بیاید باید خمس آن را بپردازد.
آنچه از منافع کسب و حقوق که در بین سال به مصرف خوراک، پوشاک، اثاثیه، خرید منزل و مسافرت می رسد درصورتی که زائد بر شأن نباشد، خمس ندارد.
کسی که دیگری مخارج او را می دهد مثل فرزندی که در خانه پدر است یا زوجه ای که همه مخارج او را شوهر می دهد خمس تمام درآمد خود را باید بدهد. بلی آنچه را در بین سال در راه های مشروع مثل خیرات و احسان به ارحام صرف نماید، خمس ندارد.
اگر آذوقه ای که برای مصرف سالش خریده در آخر سال زیاد بیاید باید خمس آن را بدهد و چنانچه بخواهد قیمت آن را بدهد همان قیمت خریداری شده کافی است.
به سرمایه ثابت و در گردش خمس تعلق می گیرد و اگر نمی تواند بپردازد دستگردان کند و به تدریج بپردازد.
اگر شخصی دو شغل داشته باشد - مثلاً زراعت و تجارت، یا کارمندی و تجارت - می تواند برای هرکدام سال مالی جداگانه قرار دهد و می تواند یک سال برای هر دو قرار دهد که اگر در یکی ضرر کرد و در دیگری منفعت، جبران نماید.
اگر پیمانکار مبلغی را از کسی گرفت که برایش کاری انجام دهد و سالش فرا رسید و هنوز آن کار را انجام نداده است آیا این پول خمس دارد؟
ج. خمس ندارد.
خمس حقوق جاری
ج. بلی، آنچه را پس انداز کند، مشمول خمس می شود.
ج. بلی، با گذشت سال مشمول خمس می گردد.
10 آیا به خانم هایی که حقوق خود را صرف در مخارج خانواده می نمایند خمس تعلق می گیرد؟
ج. با فرض این که صرف در مخارج خانه می نمایند خمس ندارد مگر آنچه در آخر سال باقی بماند که خمس آن واجب است.
ج. درصورتی که حقوق آنها بیش از مؤونه سال باشد، خمس بر آن تعلق می گیرد.
ج. در فرض سؤال تعیین سال خمسی لازم نیست.
خمس حقوق بازنشستگی
ج. مشمول خمس می باشد.
ج. آنچه به عنوان پس انداز با اجازه کارمند از حساب او کم می کنند و در موقع خودش می پردازند بلافاصله باید خمس آن را بپردازد و مبلغ اضافه، درآمد سال وصول محسوب می شود.
ج. وجوهی که به ایشان داده می شود جزء درآمد سال دریافت است و پرداخت خمس آن بلافاصله لازم نیست.
خمس مستمری بگیران
ج. پرداخت خمس آن پس از رسیدن سال مالی واجب است.
ج. بلی، در صورت عدم صرف در مؤونه، خمس دارد.
تأخیر حقوق
است آیا حقوق مذکور از درآمد سال قبل است که خمس آن واجب باشد یا از درآمد سال وصول است؟
ج. بنا بر احتیاط جزء درآمدهای سال قبل است.
ج. جزء عوائد سال قبل است و باید خمس آن را بدهد.
سهام
ج. هر مقدار از آن که قابل خریدوفروش باشد و در مقابل آن بدهکار نباشید، مشمول خمس می گردد.
ج. اگر برای خرید آن وجهی نپرداخته اند و فعلاً هم سهام قابل خریدوفروش نیست پرداخت خمس آن لازم نیست. ولی خمس عوائد آن را بلافاصله بدهد و چهارپنجم باقی مانده جزء عوائد سال دریافت است.
ج. سهام مذکور حکم سرمایه را دارد و خمس آن را باید بعد از گذشتن سال بر هر قسطی از پول خمس داده
شده، بپردازند ولی سود آن جزء درآمدهای سال دریافت است که اگر صرف مؤونه شود خمس ندارد.
دیه
ج. دیه خمس ندارد.
قبر
ج. در موردی که خرید قبر صحیح بوده ادای خمس آن به قیمت خریداری شده کافی است.
هدیه
ج. هدیه حکم سایر درآمدها را دارد و با گذشت سال پرداخت خمس آن لازم است.
کادو و سوغات
ج. بلی در فرض سئوال پرداخت خمس آن واجب است.
سرمایه کسب
تراکتور، گاوآهن و سایر وسائل کشاورزی جزء سرمایه محسوب می شود و پرداخت خمس آن به قیمت خرید کافی است.
درختانی که برای استفاده از چوب آن کاشته می شود (مثل کبوده و صنوبر) پس از رسیدن به حدی که قابل استفاده باشد خمس دارد و هر ساله خمس رشد آن باید محاسبه شود. بلی، اگر درختان برای استفاده در مؤونه کاشته شده باشد خمس ندارد.
آیا وسائل کسب و قیمت مغازه خریداری شده مشمول خمس می گردند؟
ج. بلی، مشمول خمس می گردد و اگر خمس آن را دادند افزایش قیمت آن تا به فروش نرسیده، خمس ندارد.
ج. بلی، سرمایه محسوب می شود و پرداخت خمس آن واجب است.
ج. بلی، با گذشت سال مشمول خمس می شود.
ج. هر دو مشمول خمس می گردد و اگر صاحب سرمایه کم قادر به پرداخت دفعی نیست، با حاکم شرع دستگردان کند.