مشخصات کتاب
سرشناسه:موسوی دهسرخی اصفهانی، محمود، 1305- .
عنوان و نام پدیدآور:مفاتیح الصحه/نویسنده محمد موسوی ده سرخی
مشخصات نشر:قم: میرفتاح، 1385
مشخصات ظاهری:159ص
شابک::964-8489-15-7
یادداشت:کتاب حاضر در سالهای مختلف توسط ناشران مختلف منتشر شده است.
یادداشت:عنوان دیگر: مفاتیح الصحه فی طب النبی و الائمه ( علیهم السلام)
یادداشت:کتابنامه به صورت زیرنویس
عنوان دیگر:مفاتیح الصحه فی طب النبی و الائمه ( علیهم السلام)
موضوع:پزشکی اسلامی.
اسلام و پزشکی.
بهداشت -- احادیث.
رده بندی کنگره:R128/3/م86م7 1385
رده بندی دیویی:610/917671
شماره کتابشناسی ملی:1036925
فهرست مطالب
فصل اول : در مداوا کردن به حرام است... 29
فصل دوم : در معالجه تب... 29
فصل سوم : درحجامت و حقنه و دوا در بینی ریختن و قی کردن است. 37
فصل چهارم : در پرهیز از خوردن چیزهائی است که ضرر دارد 44
فصل پنجم : در علاج سر درد است... 46
فصل ششم : در معالجه چشم و گوش... 47
فصل هفتم : در معالجه امراض دندان و دهان. 52
فصل هشتم : در معالجه کرم شکم است... 56
فصل نهم : در معالجه خارج کردن زالو از شکم. 57
فصل دهم : در علاج ورم جگر و شکم درد و کمر درد 61
فصل یازدهم : در معالجه شکم و اسهال و درد معده سردی و سستی.. 62
فصل دوازدهم : در معالجه گلو درد و شش و سرفه و سل.. 65
فصل سیزدهم : در معالجه زکام 67
فصل چهاردهم : در معالجه بادها 69
فصل پانزدهم : در معالجه تقطیر بول و دردِ مثانه و سنگ مثانه. 70
فصل شانزدهم : در دواهای دل درد و کمر درد 72
فصل هفدهم : در معالجه بواسیر. 72
مقدمه
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمد لله رب العالمین والصلوة و السلام علی سیدنا محمد وآله الطاهرین ولعنه الله علی اعدائهم اجمعین (اما بعد) چنین گوید این حقیر بی بضاعت متمسک بذیل اهل بیت رسالت علیهم السلام محمود بن سید مهدی الموسوی الده سرخی الاصفهانی اصلا والنجفی مسکناً ومدفناً انشاء الله که چون در این زمان امراض ظاهری و باطنی بسیار فراوان شده و حال آنکه پیغمبر اسلام صلوات الله وسلامه علیه دواءِ هر دو را بر وجه اتم آورده وبیان فرموده چیزی که هست ما مردم زیر بار نرفته و از قافله عقب مانده ایم و درب خانه این و آن را می کوبیم (لذا) در نظر گرفتیم بعض از اخباری را که از حضرت خاتم النبیاء صلوات الله و سلام علیه و اوصیاء گرامش در طب رسیده جمع وبه زبان فارسی نمایم که برادران ایمانی اگر به امراض باطنی خود نمی پردازند لااقل امراض ظاهری خود را معالجه و بدنشان را سالم کنند و از دست دواهای امروزه راحت شوند.
واین مختصر مشتمل بر چهار باب است:
باب اول : در ترجمعه اخبار طب النبی صل الله علیه و آل وسلم است که مرحوم خواجه طوسی رضوان الله تعالی علیه در آخر کتاب خود آداب المتعلمین که حقیر ترجعه نموده ام اهل علم را حواله به آن اخبار می دهد فرمود : طالب علم ناچار است که مقداری از طب
را یاد بگیرد و تبرک جوید به آثار و اخباری که از ائمه هدی صلوات الله علیهم اجمعین رسیده و مرحوم شیخ ابوالعباس مستغفری در کتاب خود که مسمی به کتاب طب النبی صل الله علیه و آل وسلم است جمع کرده هرکس طالب است پیدا می کند انتهی .و مرحوم مجلسی رحمة الله در 14 بحار ایراد نموده و حقیر از آنجا نقل می کنم.
باب دوم : در پاره ای از اخبار طلب الائمه و کتب دیگر است .
باب سوم : در بعض جملات طب الرضاعلیه السلام است که م-أمون الرشید امر کرد به آب طلا نوشتند و تا کنون چهارده شرح خورده .
باب چهارم در بیان اطعمه و اشربه (خوردنی و آشامیدنی ) است به ترتیب حروف.
و نامیدم آن را به مفاتیح الصحة فی طب النبی و الائمه صلوات الله علیهم اجمعین.
باب اول: در طب النبی صل الله علیه و آل وسلم
1 رسول خدا فرمود : خلق نکرده خداوند دردی را مگر آنکه خلق نموده برای آن دوائی را ، جز مرگ (1)
و از اسامه بن شریک روایت کند که گفته : من نزد رسول خدا بودم که یک دسته از اعراب خدمت حضرت رسول رسیدند و عرض کردند : یا رسول الله آیا ماها مداوا ؟ حضرت فرمود :بلی ای بندگان خدا ،مداوا کنید. بدرستی که خداوند عزوجل ننهاد دردی را مگر آنکه نهاد برای آن دوائی جز یک درد . عرض کردند : آن درد چیست ؟ فرمود پیری.
.2 و فرمود : آنکس که درد فرستاده ،دوا فرستاده .
3 و فرمود بشارت بدهید به کسانی که مزاج گرم دارند طول عمر ، یعنی عمر آنان طولانی می شود.
4 و فرمود : اصل هر دردی از سردی است . یعنی غالبا ً اینطوریست.
5 و فرمود بخور هر وقت میل داری و دست بکش قبل از سیر شدن.
6 و فرمود معده خانه هر دردیست ،و پرهیز نمودن سر هر دوائیست ، وبده هر بدنی را آنچه را آدتش داده ای.(2)
1) در کتاب طب النبوی صل الله علیه و آل وسلم ص 8 از جابر بن عبدالله روایت کند که رسول خدا فرمود : برای هر دردی دوائیست،پس چون اصابه کند و خطا نرود دواء آن درد بهبودی حاصل شود به اذن خداوند عزوجل.
2) مرحوم جزائری در آیات الاحکام خود ص 45 حکایت کند که : رشید را طبیبی بود نصرانی که بسیار حاذق بود ،روزی به علی پسر حسین پسر واقد گفت : در کتاب شما از علم طب نیست و حال آنکه علم حقیقی دو علم است : علم دین و علم بدن ، در جوابیش فرمود : خداوند علم طب را در نصف آیه از کتاب خود قرار داده ، فرمود : ( کلوا واشربو ولا تسرفو ) و پیغمبر ما در یک جمله از کلماتش فرمود : معده خانهء درد است و پرهیز سر هر دوا است و عطا کن هر بدنی را آنچه را عادتش داده ای ، طبیب گفت : فرو نگذاشته کتاب و نه پیغمبر شما برای جالینوس طبی را.
7 و فرمود : به یک انگشت چیز خوردن مال شیطان ،و به دو انگشت مال جباران، و به سه انگشت مال انبیاء علیه السلام است.
8 و فرمود : سردکن طعام را طعام گرم بی برکت است .
9 و فرمود : حتی اراده خوردن نمودید، کفشهای خود را از پا بیرون کنید که آن ارواح است . یعنی بیشتر توسعه می دهد به قدمهای شما و آن سنّت پاکیزه ای است .
10 و فرمود : خوردن با نوکران از تواضع است ، پس کسی که با ایشان چیز بخورد بهشت مشتاق او گردد.
11 و فرمود : در بازار چیز خوردن از پستی است.
12 و فرمود : چون غذا نهاده شود از کنارش بخوردید نه از بالای آن ، چون برکت از بالای آن می آید ، و کسی از سر غذا بلند نشود و دست نکشد اگر چه سیر شده تا همه سیر شوند و دست بکشند ، چون این کار کند باعث خجالت دیگران شود.
13 و فرمود : برکت در وسط طعام است ،پس از اطرافش بخورید نه از وسطش.
14 و فرمود : کسی که دو چوب استعمال کند از عذاب قلبتین ایمن می شود(1)
15 و فرمود بعد از طعام خلال کنید و مضمضه نمائید که آن باعث صحت دندان بادام شکن و آسیا است .خلال یعنی لای دندانها را با چوبی پاک کنند.
16 و فرمود : خلال کنید که آن از نظافت است ،و نظافت از ایمان ، و ایمان با صاحبش در بهشت است.
17 و فرمود : غذایِ شخص کریم دواء است ، وغذای شخص بخیل درد است ، پس بهتر آن است از شخص بخیل چیزی نخورد.
18 و فرمود : کاسه استغفار و طلب رحمت کند برای کسی که او را بلیسد و پاک کند .
19 و فرمود : دسته ی جمعی چیزی بخورید و جداگانه نخورید که برکت در اجتماع است .
20 و فرمود : زیاد خودرن شوم است .
1) مراد از استعمال دو چوب ، خلال و مسواک است ، خلال آن است که چوبی لای دندانها را پاک کند ،و مسواک آن است که دندانهای را بشوید ، و بهتر آن است که با چوب اراک باشد که حاجیان از مکه می آورند.
21 و فرمود : کسی که گرسنه و یا محتاج باشد و از مردم مخفی دارد و بسوی خدا رود ، سزاوار است که یک سال رزق برویِ او از حلال باز شود.
22 و فرمود : کسی که بخورد چیزهایی را که از غذا ساقط می شود زندگی کند هر زندگی که باید بکند در حالیکه رزقش وسیع باشد ،در حالتی که خود و اولاد و اولادِ الولادش در عافیت باشند از حرام. یعنی حرام نصیب ایشان نگردد.
23 و فرمود : کسی که ایمان به خدا و روز قیامت دارد پس باید مهمان خود را گرامی دارد
24 و فرمود : از تواضع است که مرد از نیم خورد برادرِ مؤمنش چیزی بیاشامد.
25 و فرمود : هر کس خوراکش کم باشد حسابش اندک است .
26 و فرمود : ایستاده چیزی نیاشامید ، و اگر فراموشتان شد پس باید قی کند.
27 و فرمود : شخص محتکر (1)ملعون است .
28 و فرمود : احتکار ده چیز است : گندم ،جو ، خرما ، کشمش ، ذرّت ،روغن زیت ، انحصار احتکار در ده چیز شاید بواسطه آن باشد که عمده زندگانی بنی آدم است به این ده چیز است.
1) محتکر یعنی کسی که چیزی را جمع کند و نگاه دارد و منتظر گران شدنش باشد.
29 و فرمود : وقتی که برای شخصی تجارتی جز در طعام نباشد ، هم طغیان کند و هم ستم نماید.
30 و فرمود : کسی که جمع آوری کند طعامی را و تا چهل روز صبر کند تا گران شود بتحقیق بری است از خدا و خدا برسیت از او.
31 و فرمود : کسی که حبس کند بر ضرر مسلمین طعامی را ، خداوند او را به مرض خورده و بیچارگی مبتلا نماید .
32 و فرمود : سحر خیزی کنید که برکت در سحر است .
33 و فرمود : سحر خیزی کنید و مثل اهل کتاب نباشید ، چون اهل کتاب بدون سحری روزه می گیرند .
34 و فرمود : بهترین طعام شما نان است .
35 و فرمود : بهترین میوه های شما انگور است .
36 و فرمود : بر شما باد به حلیم که آن تا چهل روز به نشاط می آورد برای عبادت ، و آن بر ما نازل می شود عوض مائده که بر حضرت عیسی علیه السلام نازل می شد.
37 و فرمود : نان را با چاقو نبرید و گرامیش دارید که خدا آن را گرامی داشته .
38 و فرمود : سه لقمه با نمک پیش از طعام خوردن هفتاد و دو درد را از انسان دور کند که یکی از آنها دیوانگی و خوره و برص است .
39 و فرمود : سید خورشتهای شما نمک است .
40 و فرمود : کسی که قبل از غذا و بعد از غذا از نمک بخورد خداوند سیصد و شصت نوع بلا را از او دفع کند که آسانترین آنها خوره است .
41 و فرمود : در وقت غذا خوردن ابتداء به نمک کنید که دواء هفتاد درد است .
42 و فرمود : بهترین صدقه ها آب است.
43 و فرمود : سید آشامیدنیها در دنیا و آخرت آب است.
44 و فرمود : تَب از چرک جهنم است پس سردش کنید به آب(1)
1) در کتاب طب النبی ص 18 طبع قاهره چنین فرموده که : این حدیث بر بسیاری از جهله اطباء مشکل شده و منافی دواء تب دانسته اند ، و در دفع اشکال چنین نگاشته که : خطابات النبی صل الله علیه و آله وسلم بر دو نوع است : یک نوع عام است برای تمام اهل زمین مثل غالب غطاباتش ، و یک نو ع خاص است به بعض مردم مثل اینکه فرموده : در وقت بول و غائط رو به قبله و پشت به قبله نکنید بلکه سمت مشرق و مغرب بنشینید ، و اینکه این خطاب برای اهل مشرق و مغرب نیست و برای اهل عراق هم نیست بلکه برای اهل میدنه است و آنچه آن سمت است مثل شام و غیر آن ، و همین طور است قولش که فرموده : مابین المشرق و المغرب قبله و چون این را شناختی پس بدان که خطابش در این حدیث مختص به اهل حجاز و اطراف آن است چون غالبا تبهای ایشان از حرارت شمس است و این نوع تب را آب سرد نافع است چه بیاشامد و چه خود را در آن بشوید انتهی مورد الحاجه.
45 و فرمود : چون میل به آب پیدا کنید بیاشامید ولی به طور مکیدن نه به یک نفس .
46 و فرمود : به یک نفس آب خوردن موجب قساوت (قلب) می شود.
47 و فرمود : هر طعام و آشامیدنی که جانوری در او بیفتد و خون جهنده نداشته باشد حلال و پاک است.
48 و فرمود : کسی که عادت به زیاد خوردن و آشامیدن پیدا کند قلبش قسی می شود.
49 و فرمود : کسی که از شماها آب بیاشامد و سه مرتبه نفس بکشد ایمن باشد.
50 و فرمود : بدترین امت من کسانی هستند که مغز استخوان می خورند.(یعنی مغز حرام)
51 و فرمود : ابلیس برای شیاطین خود خطبه ای خواند و گفت : بر شما باد به گوشت و مسکرات و زنان که من نیافتم جماعِ شرّ را مگر در آن سه یعنی چیز است.
52 و فرمود : بهترین خورشهای دنیا و آخرت کوشت است.
53 و فرمود : بر شما باد به خوردن گوشت بچه شتر تا مخالفت کرده باشید یهود را .
54 و فرمود : گوشت گوشت می رویاند و کسی که چهل روز نخورد خُلقش بَد می شود .
55 و فرمود : کسی که در وقت اضطرار ترک کند خوردن گوشت مردار و خون و گوشت خنزیر را و بمیرد جایش همیشه در آتش است و یعنی باید در وقت ناچاری از آن حرامها بخورد برای حفظ جانش .
56 و فرمود : گوشت را در سفره با چاقو قطع نکیند که آن کار عجمان می باشد ، بلکه با دهان بخورید که آن گوارا و لذیذتر است .
57 و فرمود : از صید مجوس می خورید مگر ماهایشان را .
58 و فرمود : کسی که چهل روز پی در پی گوشت بخورد قلبش قسی و سخت می شود.
59 و فرمود : پیغمبری از پیغمبران به خدا شکایت نموداز ضعف و ناتوانی خود، به او وحی رسید که : گوشت را با شیر طبخ کن و بپز که من برکت و شفا را در آن قرار داده ام .
60 و فرمود : برنج در اطعمه مثل سیّد و آقا است در جماعتی ، و من در میان انبیاء مانند نمک هستم در طعام .
61 و فرمود : کسی که میوه را طاق بخورد ضرر به او نرساند.
62 و فرمود : روغن بنفشه به خود بمالید که در تابستان سرد و در زمستان گرم است .
63 و فرمود : به زنهای حامله شیر بخورانید که عقل بچه اش زیاد می شود .
64 و فرمود : چون شیر بیاشامید پس مضمضه کنید چونکه برای آن پربی است .
65 و فرمود : پنیر درد است و گردو هم درد ،ولی چون با هم جمع کنی دواء می شوند، یعنی باید با هم خورده شوند تا ضرر هر یکی به دیگری رفع شود .
66 و فرمود : بر شما باد به خوردن شیر که قلب را از حرارت پاک می کند چنانچه انگشت عرق را از پیشانی پاک می کند ، و کمر را محکم می نماید ، و عقل را زیاد و ذهن را تیز می کند ، و چشم را جلا می دهد و فراموشی را بر طرف می کند.
67 و فرمود : ده خصلت است که موجب نسیان می شود : خوردن پنیر و نیم خورده موش و سیب ترش و گل یا تخم گشنیز و حجامت در گودی پشت سر و راه رفتن بین دو زن و نظر کردن به دار آویخته و التعار ( معنی مناسبی ندارد) و خواندن سنگ قبرستان.
68 و فرمود : هیچ چیز جای نان و آب را نمیگیرد جز شیر .
69 و فرمود : یک گوسفند یک برکت است و دو گوسفند دوبرکت است و سه گوسفند غنیمت است .
70 و فرمود : سه چیز است که جسم را بزرگ وفربه می کند : بوی خوش لباس نرم آشامیدن عسل
71 و فرمود : بر شما باد به عسل خوردن به خدائی که جانم به دست قدرت اوست خانه ای نیست که در آن عسل باشد جز آنکه
ملائکه برای (اهل ) آن خانه طلب رحمت کنند و اگر شخصی بیاشامد مثل آن است که هزار دواء داخل شکمش شده و هزار هزار درد خارج گشته و اگر بمیرد وآن عسل در شکمش باشد آتش به جسد او نرسد.
72 و فرمود : قلب مؤمن شیرین است و شیرینی را دوست می دارد.
73 و فرمود : کسی که یک لقمه شیرینی در دَهَن براد مؤمنش بگذارد و در عوض آن رشوه ای نخواسته باشد و از ترس شرّش نباشد بلکه فقط رضایت خدا را در نظر داشته باشد خداوند گرمی موقت روز قیامت را از او رفع کند.
74 و فرمود : مرحوم مجلسی رحمه الله پسند صحیح از حضرت از حضرت صادق علیه السلام روایتکند که فرمود : یک لقمه که برادر مؤمن نزد من بخورد دوست تر می دارم از بنده ای آزاد کردن.
75 و فرمود : و از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت کند که هر مؤمنی صدای مهمانی را بشنود و به آن شاد شود گناهانش آمرزیده شود اگر چه میان زمین و آسمان را پر کرده باشد .
76 و فرمود : خوب آشامیدنی است عسل ،قلب را نگاه می دارد و سردی سینه را می برد .
77 و فرمود : هر کس حافظه می خواهد باید عسل بیاشامد.
78 و فرمود : زنی چون بزاید اول چیزی که می خواهد بخورد رطب یا خرما باشد، چون اگر چیزی را آن افضل بود خداوند به حضرت مریم در وقت زائیدن عیسی علیه السلام اطعام می نمود
79 و فرمود : چون رطب آید مرا تهنیت گوئید و چون خلاص شود مرا تعزیت دهید .
80 و فرمود : خانه ای که در آن خرما نباشد مانند آن است که طعامی نداشته باشد .
81 و فرمود : خلقت درخت خرما و انار و انگور از زیادی گلِ آدم علیه السلام است .
82 و فرمود : خرما ناشتا خورید که کرم روده را از می کشد.
83 و فرمود : هر کس دارد به خرما افطار کند و هر کس ندارد به آب که آن پاکیزه کننده است .
84 اگر کسی برای شما عسل آورد که بخورید ردّش نکیند.
85 و فرمود : گوشت گاو درد است و شیرش دوا است و گوشت گوسفند دوا است و شیرش درد است .
86 و فرمود : اول هر میوه را بخورید که موجب صحت بدن است و بر طرف کننده حُزن است و آخر آن دور اندازید که ان برای بدن درد است .
87 و فرمود : بهترین چیزی که شخص روزه دار به آن افطار می کند کشمش یا خرما یا شیرینی دیگریست
88 و فرمود : خوردن انجیر آمان از قولنج است و خوردن به تاریکی چشم را می برد.
89 و فرمود : ربیع امّت من انگور و خربزه است.
90 و فرمود : خربزه بخورید که میوه بهشت است و در آن هزار برکت است و هزار رحمت است و خوردنش شفاء هر دردیست .
91 و فرمود : خربزه را با دندان بخورید و دندان بگیرید و قطعه قطعه نکنید که میوه مبارک و پاکیزه است ،دهان را پاک می کند ،قلب را مقدس و پاک می نماید دندان را سفید می کند . خدا راضی می نماید بویش از عنبر و آبش از کوثر است و گوشتش از فردوس و لذتش از بهشت و خوردنش از عبادات است .
92 و فرمود : و از ابن عباس منقول است که رسول خدا صل الله علیه وآله وسلم فرمود بر شما باد به خوردن خربزه که در آن ده خصلت است : آن بمنزله غذا و آب اشنان و ریحان ، مثانه (1)را پاک می کند شکم را شستشو می دهد آب کمر را زیاد می کند ، بر قوه جماع می افزاید ، سردی را قطع می کند جسم را پاکیزه می نماید.
93 و فرمود : بر شما باد به انار و پیه آن را بخورید که آن معده را دباغی می کند و هیچ دانه ای از آن در شکم نمی رود جز آنکه قلبش را روشن می کند و از شیطان و وسوسه اش تا چهل روز دور کند.
1) جایگاه بول
94 و فرمود : بر شما باد به اترج (1)که آن را نورانی و مخ را(2)
زیاد می کند.
95 و فرمود : انگور را دانه دانه بخورید که گواراتر است ،انجیر را دو دانه دو دانه بخورید که آن برای بواسیر و ورم زانو و درد سر انگشتان مفید است.
96 و فرمود : بادنجان بخورید و زیاد هم بخورید که آن درختی است در بهشت ، پس هر کس بخورد و آن را درد پندارد درد است و هر کس بخورد و آن را شفا داند دوا است ( یعنی هر کس به نیت بدی بخورد برای او مثل درد است و هر کس به نیت شفا بخورد برای اومثل دوا است ).
97 و فرمود : کدو بخورید که اگر خدا می دانست چیزی از آن سبک تر بود برای برادم یونس علیه السلام می رویانید(3).
98 و فرمود : چون یکی از شماها شوربا درست کند ،کدو در آن زیاد بریزید که آن مخ و عقل را زیاد می کند.
99 و فرمود : هر کس یک دانه انار بخورد تا تمام شود تا چهل روز خداوند قلب او را نورانی کند.
100 و فرمود : خوب خورشی است کشمش.
101 و فرمود : کسی نیست که یک دانه انار بخورد جز آنکه تا چهل روز شیطانِ خود را مریض کرده
102 و فرمود : کرفس سبزی انبیا است .
103 و فرمود : هر کسی سرکه بخورد ملکی موکل او شود و برای او طلب آمرزش کند تا از خوردن فارغ شود .
104 و فرمود : خوب خورشی است سرکه .
105 و فرمود : پیغمبر از بین میوه ها انگور و خربزه را دوست می داشت
106 و فرمود : بر شما باد کشمش که صفرا را خاموش ، و بلغم را ساکن و پی را محکم و خستگی را می برد و قلب را نیکو می کند .
107 و فرمود : بر شما باد به کدو که آن مغز سر را زیاد می کند.
108 و فرمود : عناب تب را می برد و گلابی قلب را جلا می دهد.
109 و فرمود : حضرت نوح علیه السلام از غم و اندوه به خداوند شکایت نمود ،حضرت خطاب آمد : انگور بخور که غم را می برد .
110 و فرمود : چون خیار میل کنید از پایینش بخوردید.
111 و فرمود : خربزه را به دندان بخورید که آبش رحمت و شیرینیش از شیرینی ایمان است ، پس کسی که یک لقمه از خربزه به کسی بدهد خداوند می نویسد برای او هفتاد هزار حسنه و محو می کند از او هفتاد هزار گناه .
112 و فرمود : روزی از طائف برای رسول خدا خربزه را که آن از زیور های زمین است و آبش از رحمت و شیرینیش از بهشت است .
113 با دندان بخورید خربزه را که ان از زیور های زمین است و آبش از رحمت و شیرینیش از بهشت است .
114 راوی گفت : روزی رسول خدا در مجلس یکی از یارانش بود ، فرمود :خدا یاد کند کسی را که به ما خربزه اطعام کند ، فرمود : پس امیرالمؤمنین علیه السلام رفت و خربزه آورد ، حضرت میل فرمود و اصحابش نیز خوردند ، پس از آن فرمود و اصحابش نیز خوردند ، پس از آن فرمود : خدا رحمت کند کسی را که به ما این ( میوه ) را اطعام کرد و کسی را که امروز خربزه خورد و می خورد از مسلمانان تا روز قیامت.
115 و فرمود : زنی نیست که حامله باشد و خربزه بخورد جز آنکه بچه اش صورت و خلقش نیکو شود.
116 و فرمود : خربزه قبل از غذا شکم را می شوید و از ته مرض را می برد.
117 راوی می گوید : آن حضرت خیار را با نمک و خربزه را با پنیر می خورد و میوه ها ی تر میل می فرمود و گاهی خربزه را با دو دست می خورد.
118 و فرمود : گل نرگس را بو کنید و لو روزی یک مرتبه یا هفته ای یک مرتبه یا ماهی یک مرتبه یا سالی یک مرتبه ،چون در قلب دانه ای ر جنون و جذام و برص هست (1)
119 حنا خضاب اسلام است ، عمل مؤمن را زیاد می کند و درد سر را بر طرف می کند و چشم را تیز می نماید و قوه جماع را زیاد می کند و آن سید ریاحین است د ر دنیا و آخرت .
120 و فرمود : بر شما باشد به مرزنجوش بو کنید آن را که آن برای خشام خوب است و خشام دردیست (2)
121 و فرمود : فضیلت روغن بنفشه بر سائر روغنها مثل فضیلت دین اسلام است بر سائر دینها.
122 و فرمود : ورقی از کاسنی نیست مگر آنکه قطره ایی از آب بهشت در آن موجود است .
123 و در کتاب طب النبوی ص 313 روایت شده که رسول خدا صل الله و آله و سلم فرمود .بخورید کاسنی را و دورش نیندازید
که نیست روزی از روزها جز آنکه قطره هائی از بهش در آن می بارد .
و فرمود : کسی که کاسنی بخورد و بخوابد کارگر نشود بر او سمّی و نه سحری.
شارح حدیث گوید : کاسنی در طبیعت تابع فصول است ، در زمستان سرد و مرطوبی است و در تابستان گرم و خشک است و در فروردین و مهر معتدل است و در غالب اوقات میل به برودت و خشکی دارد و آن قابض و سر است برای معده نیکو است و بهتر آن است که نشویند و گردش را نگیرند و بخورند چون اگر شسته یا گردش شود قوّتش می رود الخ.
124 مرحوم مجلسی در حیله از حضرت صادق علیه السلام روایت کند که : هر کس شب بخوابد و هفت دانه برگ کاسنی در معده او باشد در آن شب از قولنج ایمن است.
125 و فرمود : کسی که بخواهد مال و فرزندش زیاد شود برگ کاسنی زیاد بخورد.
126 و فرمود : نیکو سبزیست کاسنی ، هیچ برگی نیست از آن مگر آنکه قطره ای از آب بهشت روی آن هست ،پس در وقت خوردن حرکتش مدهید که قطراتش بریزد.
127 و از حضرت امام رضا علیه السلام روایت کند فرمود : خوردن کاسنی شفای همه دردها است و هیچ دردی در بدن فرزند آدم نیست مگر آنکه کاسنی آن را از بیخ می کند . انتهی
مؤلف گوید : در باب چهارم حرف کاف اخباری راجع به کاسنی ذکر می شود انشاءالله
128 و فرمود : هر کس طالب است ببوید بوی مرا ، گل سرخ را ببوید.
129 و فرمود : خدا خلق نفرموده درختی را که محبوبتر باشد بسوی او از حنا
130 و فرمود : یک درهم در راه خدا صرف کردن هفتصد درهم عوض دارد و یک درهم در خضاب به حنا صرف نمیودن نه هزار درهم عوض دارد
131 و فرمود : چون ترب بخورید و بخواهید از بوی آن اجتناب کنید پس در اول دندانی که به آن می زنید ب من صلوات بفرستید
132 و فرمود : سفره های خود را به سبزیجات زینت دهید که آن اگر بسم الله بگوئید شیطان را رد کند
133 و فرمود : سیاه دانه دواء هر دردیست جز مرگ
134 و فرمود : پنیر بخورید که آن باعث آمدن خواب و هضم طعام است
مؤلف گوید : چند حدیث در باب چهارم در حرف (پ) برای پنیر ذکر می شود
135 و فرمود : سیر بخورید که در آن شفاء هفتاد درد است
136 و فرمود : کسی که سداب بخورد و بخواید از سر گیج و التهاب پوستش که موجب سینه پهلو است ایمن می شود
137 و فرمود : کسی که سیر و پیاز و سبزی بخورد نزدیک من و مسجد نیاید ( اخباری در حرف سین در مذمت سیر ذکر می شود )
138 و فرمود : چون وارد شهری شوید از سبزی و پیازش بخورید که درد شهر را از شما دور و خستگی را بر طرف و بازو را محکم و قوه جماع را زیاد می کند و تب را می برد.
139 و فرمود : بر شما باد به کرفس که اگر چیزی باشد برای زیاد کردن عقل هر آینه کرفس خواهد بود.
140 و فرمود : اگر در چیزی شفا باشد هر آینه در سنا خواهد بود.
141 و فرمود : بر شما باد به هلیله سیاه که آن از درخت بهشت است ، طعمش تلخ و در او شفا است از هر دردی .
142 و فرمود : مستحب است حجامت در روز دهم و بیست و یکم ماه ( اخبار حجامت در باب دوم فصل سوم خواهد آمد ).
143 و فرمود : در شبی که مرا به آسمان بردند نگذشتم بر جماعتی از ملائکه مگر آنکه عرض می کردند : یا محمد صل الله علیه وآله امر بفرما امتت را به حجامت و بهترین چیزی که شما را مداوا می کنیم حجامت و ساه دانه و قسط(1)
و در طب النبوی صل الله علیه و آله وسلم ص 273 گفته : قسط و کست به یک معنی است.
و از انس از رسول خدا صل الله علیه و آله وسلم روایت کند که فرمود : بهتر چیزی که شما به آن مداوا می کنید حجامت و قسط هندیست .
و از اُم قیس روایت کند که : حضرت فرمود : برشما باد به این عود هندی پس بدرستی که در آن هفت شفا هست : یکی سینه پهلو است .
و این قسط بر دو قسم است، یکی سفید که آن را بحری نامند و دیگری هندی است که حرارتش اشدّ است ولی سفیدش ملین تر است و نفع هر دو زیاد است و در مرتبه سوم حار و خشک می باشد ،بلغک را می خشکاند زکام را قطع می کند ، و آشامیدنش نافع ضعف کبد و معده برودت آنها است و برای تب هر روزه و دو در میان مفید است و درد پلو را قطع می کنند و نافع سمومات اند و چون با آب و عسل خمیر کنی و بر صورت مالی رنگ روی را که سیاهی مایل به زردی باشد بر طرف می کند.
و جالینوس گفته : از بیمارئی که از سردی پیدا شده و درد پهلوها و کشتن کرم کدو نافع است،و بتحقیق که مخفی مانده بر جهال اطباء نفع آن از برای سینه پهلو لذا منکر شده اند آن را پس اگر ظفر یافته بود اسن جاهل به این نقل از جالینوس هر آینه بجای نص می پنداشت کلام او را علاوه بر آنکه تصریح کرده اند بسیاری از اطباء گذشته بر آنکه قسط ( عود هندی ) برای سینه پهلوهای بلغمی شایسته است الخ انتهی.
است .1) قسط یم نوع عطریست و در قاموس گفته عود هندی و عربی است ، مدرو نافع کبد است و آشامیدنش برای درد روده و تب ربع ( یعنی یک روز خوب باشد) و کِرم نافع است و بخورش برای زکام و هوانزله و وباء نافع است و مالیدنش برای پیسی ظاهر پوست و خال روی مفید است .
144 و فرمود : خوردن گل حرام است بر هر مسلمانی و هر کس بمیرد و ذرّ ه ای از آن در شکمش باشد خداوند او را داخل آتش گرداند.
145 و فرمود : هر کس گل بخورد مثل آن است که کمک بر کشتن خود کرده باشد.
146 و فرمود : گل نخورید که در آن سه خصلت ( پست ) است باعث مرض و بزرگ شدن شکم و زرد شدن صورت است
147 و فرمود : تب نصیب هر مؤمنی است از آتش.
148 و فرمود : کسی که هفت روز تب کند خداوند هفتاد سال گناهان او را بیامرزد.
149 و فرمود : از چهار چیز اکراه نداشته باشید : یکی چشم درد که آن رگهای کوری را قطع می کند ( دوم ) زکام که آن رگ خوره را قطع می کند ( سوم ) سرفه که آن رگهای فالج را قطع می کند ( چهارم ) دمل و سوزه که آن رگهای برص را قطع می کند .
150 و فرمود : دردی نیست مگر درد چشم و همّی نیست مگر قرض (بدهکاری).
151 و فرمود : تب خطاها را می ریزد چنانچه برگ از درخت می ریزد .
152 و مرحوم مجلسی رحمت الله در حلیه از حضرت صادق علیه السلام روایت کند که : یک شب تب کفارة گناهان گذشته و آینده است.
153 و نیز روایت کند که : مؤمن چون تب می کند گناهان از او می ریزد مانند برگ درخت و اگر بر رختخواب بیفتد ناله اش ثواب سبحان الله دارد و فریادش ثواب لا اله الاالله دارد و پهلو به پهلو که می گردد مانند کسی است که در راه خدا شمشیر می زند
154 و از حضرت صادق علیه السلام روایت کند که : چون حق تعالی بنده ای را دوست دارد یکی از سه تحفه از برای او می فرستد : یا تب یا درد چشم یا سر درد.
155 و فرمود: در احادیث معتبره بسیار وارد شده که بلای پیغمبران از همه شدیدتر است پس بعد از ایشان او صباء ایشان ، پس بعد از اوصیاء هر نیکوتر و فاضل تر است بلایش بزرگتر است و مؤمن را بفدر ایمان و اعمال نیکش به او بلا می رساند ، پس هر که ایمانش صحیحتر و عملش نیکو تر است بلایش بیشتر است و
هر که ایمانش ضعیف تر و عمل نیکش کمتر است بلایش کمتر است.
156 و فرمود: در احادیث معتبره از حضرت صادق علیه السلام منقول است که : ثواب عظیم یا بالای عظیم می باشد و هیچ گروهی را خدا دوست نمی دارد مگر آنکه ایشان را مبتلا می گرداند.
157 و فرمود: حق تعالی را بندگانی هست خاص که از آسمان هیچ تحفه بر زمین نمی فرستد مگر آنکه از ایشان می گرداند بسوی غیر ایشان و هیچ بلائی نمی فرستد مگر آنکه می گرداند از دیگران بسوی ایشان.
158 و در حدیث حسن از حضرت صادق علیه السلام منقول است که : مؤمن چهل شب بر او نمی گذرد مگر آنکه او را امری رو می دهد که اندوهگین شود و بسبب آن متذکر و آگاه گردد الخ انتهی . پایان باب اول.
باب دوم: در طب الائمه علیهم السلام
اشاره
و در آن چند فصل است :
فصل اول : در مداوا کردن به حرام است
(بحار از طب الائمه ) از عمر بن یزید صیقل روایت کند که گفت : من حاضر بودم خدمت حضرت صادق علیه السلام که مردی
بواسیر سختی داشت ،از آن حضرت سوال کرد از خوردن دوائی که وصفش را به حضرت عرض داشته بود که آن دوائیست از نبیذ بقوام آمده و بواسطه لذتش نمی خورم بلکه برای وا می خورم حضرت فرمود: خیر ،یک جرعه هم نمی شود راوی کفت : چرا؟ فرمود چون حرام است و خدا در حرام نه شفا و نه دوا قرار نداده .
ایضاً از طب الائمه از حضرت صادق علیه السلام روایت کند که : رسول خدا صل الله علیه و آله وسلم
نهی فرمود از مداوا کردن به چیزهای خبیث (مثل سراب،خاک ،سرگین).
(واز کافی) روایت کند که : مردی از حضرت صادق علیه السلام سؤال کرد از دوائی که به خمر خمیر شده آیا به چشم بکشند از آن؟ حضرت فرمود : خداوند در حرام شفا قرار نداده .
فصل دوم : در معالجه تب
بحار از محاسن از حضرت صادق علیه السلام روایت کند که فرمود : بخور سیب را که حرارت را خاموش و دل را خنک و تب می برد.
( و نیز از آن حضرت ) روایت کند که فرمود : که خانواده بت را مداوا نمی کردند مگر به آن .
( و از طب الائمه ) از حضرت صادق علیه السلام روایت کند که فرمود : تب از جوشش جهنم است پس به آب سرد خاموشش کنید.
(و نیز از آن حضرت ) روایت کند که فرمود : ما برای تب جز آب سرد و دعا چیزی نیافتیم .
( و ایضاً از طب الائمه ) روایت کند که : حضرت صادق علیه السلام فرمود : جدً ما اختیار نمی کرد برای تب مگر آنکه ده درهم شکر با آب سرد ناشتا میل می فرمود.
( در بحار از عیون ) از حضرا امام رضا علیه السلام از پدرانش از امام حسین علیه السلام روایت کند که رسول خدا صل الله علیه و آله وسلم وارد بر امیرمؤمنین علیه السلام او را تب دار دید ، امرش فرمود به خوردن سنجد(1).
( و از امیر المؤمنین ) روایت کند که :مرضی نیست جز آنکه سر منشأ آن از داخل بدن است مگر جراحت و تب که این دو پیدا
1) شیخ در قانون ص246 فرمود: نجیرا یعنی سنجد طبعش در اول درجه سرد است و در درجه آخر دوم خشک است و خاصیتش آن است که سیلان و جریان هر چیزی را حبس می کند و قبوضتش کمتر از کویچ است و صفرائی را که در احشا ریخته دفع می کند و برای سحج صفراوی نافع است ( در منتهی الارب گفته : سحج یک نوع بیماری روده است ) و شکم را ضبط می کند و برای کسی که زیاد بول می کند مفید است.
می شوند بدون آنکه در داخل ماده ای داشته باشند و تب را مداوا کنید به خوردن گُل بنفشه و آبِ سرد ،چون حرارت و گرمی تب از جوشش و بدی جهنم است.
و فرمود : بر اشخاص تب دار در تابستان آب سرد بپاشید که حرارت تب ساکن می کند .
و فرمود: یاد آوری ما اهل بیت شفا است از تب و وسواس ریب.
وفرمود آب باران بخورید که آن بدن را پاک و مرضها را دفع می کند ،خداوند فرموده : فرو فرستادیم برای شما از آسمان آب را تا شما را پاک کند و پلیدی شیطان را از شما ببرد و ربط دهد بر دلهای شما و بواسطه آن شما راثابت قدم کند.
(بحار از محاسن ) از یحی بن بشیر روایت کند که گفت : حضرت صادق علیه السلام به پدرم فرمود : ای بشیر ، به چه چیز مریضهای خود را مداوا می کنید ؟ عرض کرد : به این دواهای تلخ . فرمود این کار نکنید ، شکر سفید (1)
(1) مرحوم مجلسی رحمة الله فرموده : یعنی شدیدتر است از غیر ایشان.
را بگیر و بکوب و قدری آب1) مرحوم مجلسی فرموده : مراد از شکر سفید آن است که در فارسی قند می گویند و شاید هم نباتت باشد و مثل اینکه این در تبهای بلغمی خوب باشد.مؤلف گوید : کسی نگوید که قند و نبات در سابق نبوده ،بجهت آنکه در ص 48 خواهد آمد که در شمان سابق هم بوده .
سرد بر آن بریز و به او بیاشامان ،آنکه شفا را در تلخ قرار داده قادر است که در شیرین هم قرار بدهد .
ایضا از محاسن از جابر از حضرت صادق علیه السلام
فرمود:
کباب تب را می برد . یعنی کباب پر و تکه که گوشت را به سیخ کشیده روی آتش پخته شود. ( ودر حدیث) دیگر فرمود : دو سال یا بیشتر بیماری کشیدم تا خداوند مرا الهام کرد که برنج را گفتم شستند و خشککردند و اندکی بر روی آتش بو دادند و آرد کردند پس خشک کردند پس قدری از ان را قاویت و قدری شور با کرده خوردم .
( بحار از طب الائمه ) از حضرت صادق علیه السلام روایت کند که فرمود : تب بر اولاد پیغمبران دو مقابل است (1).
و نیز از طب الائمه روایت کند که فرمود : خارج کردن تب به سه چیز است : قی کردن عرق نمودن ، شکم خود را بکار انداختن .
ایضا از طب الائمه از ابراهیم جعفی از پدرش روایت کند که گفت : داخل شدم بر حضرت صادق علیه السلام
فرمود : ترا چه شده که می بینم رنگ صورتت تغییر کرده ؟ عرض کردم :تب رِبع دارم (2). فرمود چرا غفلت نموده از چیزی که
مبارک و پاکیزه است ، شکر را خورد کن و با آب ناشتا هر وقت تشنه شدی بیاشام . گفت : همین کار کردم دیگر تب نکردم.
( و از حضرت موسی بن جعفر علیه السلام)سؤال شد از تب کهنه فرمود : عسل و سیاه دانه را ممزوج کن و سه انگشت از آن بخور که این تب را ریشه کن کند و هر دوی اینها مبارک هستند خداوند درباره عسل فرموده ( یخرج من بطونها شرابٌ مختلف ألوانه فیه شفاء للناس ) (1)و رسول خدا درباره سیاه دانه فرموده : شفاء هر دردیست مگر مرگ الحدیث.
(بحار از طب الائمه) از امام علی نقی علیه السلام روایت کند که : بهترین چیزها برای تب سه یک (ربع) آن است که در روز نو به پالودهه با عسل بسازی و زعفران بسیار در آن بکنی و در آن روز غیر آن چیزی نخوری.
و نیز از طب الائمه از حضرت صادق علیه السلام روایت کند که فرمود : اگر مردم می دانستند چه فوائدی در سیب موجود است مداوا نمی کردند مریضهای خود را مگر به آن.
و سماعه گوید از حضرت صادق علیه السلام سؤال کردم از مریضی که سیب می خواهد و حال آنکه نهیش کرده اند از خوردن
1) در سوره نحل آبه 71 یعنی بیرون می آید از شکمهای آنها یعنی زنبور آشامیدنی یعنی عسل که مختلف است رنگهایش در آن شفائی است برای مردم .
آن ، فرمود: بخورانید به تب داران خود سیب را که چیزی نافعتر از آن نیست.
( بحار از مکارم و طب الائمه ) روایت کند که : چون شخصی از اهل منزل حضرت صادق علیه السلام مریض می شد می فرمود: از صفرا است ،امر می کرد آب می آورند به او می آشامیدند ،و اگر می گفتند سرخ است می فرمود : از خون است ،امر می نمود به حجامت .
(وازدعائم)ازامیرالمومنین علیه السلام روایت کندکه فرمود:امام حسن علیه السلام سخت بیمار بودند ، حضرت زهرا علیها السلام برداشته و نزد پدر بزرگوارش برد وعرض کرد : ای رسول خدا ،دعا کن خداوند بچه ات را شفا دهد .حضرت بالای سرش نشسته و فرمود : ای فاطمه جان ،خداوند کسی است که فرزند را به تو بخشیده و قادر است شفا دهد. جبرئیل نازل و عرض کرد :یا محمد صل الله علیه و آله وسلم ،خداوند نازل نکرد بر تو سوره ای از قرآن مگر آنکه در آن کلمه فاء است و فاء از آفت است مگر سوره حمد که در آن کلمه فاء نیست ،پس قدح ابی طلب کن و چهل مرتبه سوره حمد بر آن بخوان و بر امام حسن علیه السلام بپاش که خداوند شفا خواهد داد. چون اینکار کرد مثل اینکه از بند خلاصی جست.
( واز رسول خدا صل الله علیه و آله وسلم) روایت کند : چون کسی سه ساعت تب کند و صبر نماید ، خداوند به ملائکه اش
مباهات کند و بفرماید : ای ملائکه من ، به عبد و بنده من نگاه کنید و به صبرش در بلای من نظاره نمائید و بنویسید برای عبد من برات آزادی از آتش را ، پس بنویس بسم الله الرحمن الرحیم این نوشته ایست از طرف خداوند عزیز حکیم که برات آزادی است برای عبدش فلان پسر فلان که من تو را از عذاب خود آزاد کردم و بهشت را برای تو واجب نمودم پس بسلامتی داخل بهشت شو.
( و نیز از رسول خدا صل الله علیه و آله وسلم روایت کند که : هر کس نصیبی از آتش جهنم دارد و نصیب مؤمن تب است ، و اینکه خداوند فرمود (و إن منکم إلّا واردها کان علی ربّک مقضیّا ) (1)فرمود : هر کس از مسلمین تب کند بتحقیق به جهنم وارد شده و قسمت مؤمن از آتش همان است و راوی حدیث عبدالله بن مسعود است ،در آخر روایت دارد که یک شب تب گناه یک سال جریمه دار را می ریزد (2).
1) در سوره مریم علیها السلام آیه 72 یعنی و نیست از شما مگر آنکه وارد جهنم خواهد شد و اینکار نزد خداوند حتمی و واجب و حکم کرده باشد.
2) در کتاب طب النبوی صل الله علیه وآله وسلم ص 23 در ذیل این حدیث چنین گفته که : این حدیث دو احتمال دارد ،یکی آنکه چون تب داخل می شود و در همه اعضا و مفاصل و عدد آنها سیصد و شصت می باشد پس به عدد هر عضوی گناه یک رو بخشیده می شود ، دیگر آنکه تب در بدن یک نوع تأثیری می کند که تا یک سال زائل نمی شود، الخ
در طب النبی فرمود : تب نصیب هر مؤمنی است از آتش جهنم.
و فرمود : تب خطاها را می ریزد چنانچه برگ از درخت می ریزد.
مرحوم مجلسی رحمه الله علیه در حلیة المتقین از امام صادق علیه السلام روایت کند که : یک شب تب کفاره گناهان گذشته و آینده است .و نیز روایت کند که : مؤمن چون تب می کند گناهان از او می ریزد مانند برگ درخت، و اگر در رختخواب بیفتد ناله اش ثواب سبحان الله دارد،و فریادش ثواب لااله الّا الله دارد،و پهلو به پهلو که می گردد مانند کسی است که در راه خدا شمشیر می زند.
مؤلف گوید: دعاهائی برای رفع تب و دفع آن رسیده، مناسب دیدم دو تای آنها راذکر نمایم : یکی دعائیست که مرحوم مجلسی در حلیه ص 184 و مرحوم حاج شیخ عباس قمی در مفاتیح ص 112 ذک فرموده اند که حضرت سلمان فرمود : حضرت فاطمه علیها سلام آموخت به من کلامی که از حضرت رسول صل الله علیه و آله وسلم آموخته بود و در وقت صبح و شام آن را می خواند ،و فرمود اگر می خواهی در دنیا هرگز تو را تب نگیرد مداومت کن بر آن ،و آن دعا این است:
بسم الله الرحمن الرحیم بسم الله النور بسم الله نور بسم الله نور علی نور بسم الله الذی هو مدّبر الامور بسم الله الذی خلق النور من النور الحمدلله الذی خلق النور من النور و أنزل النور علی الطور فی کتاب
مسطور فی رقّ منشور بقدر مقدور علی نبیّ محبور الحمدلله الذی هو بالعزّ مذکور و بالفخر مشهور و علی السرّاء و الضرّاء مشکور و صلّی الله علی سیّدنا محمّد و آله الطاهرین.
دعای دوم آنکه مرحوم مجلسی در حلیه ص 181 فرمود : روایت معتبر وارد شده است که حضرت رسول را تب شدیدی عارض شد، جبرئیل آمد و این دعا را بر آن حضرت خواند و در همان ساعت تب را زائل شد :
بسم الله ارقیک بسم الله اشفیک بسم الله من کلّ داء یغیک بسم الله و الله شافیک بسم الله خذها فلتهنئک بسم الله الرحمن الرحیم فلا أقسم بمواقع النجوم لتبرأنّ باذن الله .
فصل سوم : درحجامت و حقنه و دوا در بینی ریختن و قی کردن است.
( بحار از حفص بن بختری ) از حضرت صادق علیه السلام روایت کند که فرمود : دوا چهار چیز است : حجامت و دوا در بینی چکانیدن و حقنه نمودن و قی کردن.
( و از طب الائمه ) از حضرت صادق علیه السلام روایت کند که فرمود : هر کس حجامت کند در آخر پنجشنبه هر ماهی در اول روز بیماری از او کشیده شود کشیده شدنی .
( بحار از خصال ) از امیر المؤمنین علیه السلام روایت کند که : حجامت بدن را سالم و عقل را محکم می کند الخ .
و رسول خدا صل الله علیه و آله وسلم فرمود : فزونتر چیزی که شما خواسته باشید به آن مداوا کنید حقنه است که شکم را بزرگ و مرض درونی را پاک و بدن را قوی می کند .و روغن گُل بنفشه در بینی چکاندن و حجامت است.
و فرمود خودداری کنید از حجامت و نورء کشیدن در روز چهارشنبه که آن روز نحس ،و جهنم در آن روز خلق شده.
( و از ابن عباس ) روایت شده که: بهترین چیزی که به آن مداوا می کنید دوا در بینی چکاندن است.
( بحار از مجالس صدوق رحمت الله ) روایت کند که : رسول خدا صل الله علیه وآله وسلم نهی فرمود از حجامت کردن روز چهارشنبه .
( واز معانی الاخبار ) از رسول خدا صل الله علیه وآله وسلم روایت کند که فرمود : خوب عادتی است عادت به حجامت ، چشم را جلا می دهد و بیماری را می برد.
( بحار از طب الائمه ) از سماعه روایت کند که گفت : شنیدم حضرت صادق علیه السلام می فرمود : حقنه یکی از دواها است ،و گمان می کنند که شکم را بزرگ می کند و حال آنکه مردان صالح حقنه می کردند.
( از حفص بن عمر ) روایت کند که : حضرت صادق علیه السلام فرمود : بهترین چیزی که شما به آن مداوا می کنید حجامت و دوا در بینی چکاندن و حمام رفتن و حقنه نمودن است.
( و از طب الائمه ) از حضرت صادق علیه السلام روایت کند که : دوا چهار چیز است : حجامت کردن ، نوره کشیدن ، قی نمودن حقنه کردن.
( و از امام محمد باقر علیه السلام ) روایت کند که : بهتر چیزی که به آن مداوا می شود حقنه کردن ،و دوا در بینی چکاندن، و حمام رفتن است .
ایضا از آن جناب منقول است که رسول خدا صل الله علیه و آله وسلم فرمود : حجامت در سر نمودن شفاء هر دردیست مگر مرگ.
( بحار از انس ) از رسول خدا صل الله علیه و آله وسلم روایت کند که : حجامت کردن در سَر شفا است از هفت چیز : جنون ،مرض خورده ،برص ، دردانگشتان ، تاریکی چشم ،دردسر(1).
و نیز فرمود : حجامت ، عقل و حافظه را زیاد می کند.
و فرمود حجامت در گودی پشت سر موجب فراموشی می شود(2).
1) مؤلف گوید : در روایت این شش مرض بیشتر ذکر نشده ، شاید مرض هفتمی از قلم نساخ یا راوی ساقط شده باشد .
2) و شیخ در کتاب اول از قانون ص 135 فرموده : لکن حجامت در گودی پشت سر باعث فراموشی می شود یقینا چنانچه نبی صل الله علیه و آله وسلم فرموده ، چون مؤخر دماغ جای حفظ است ، پس حجامت ضهیفش می کند ، انتهی کلامه .
( و از حضرت صادق علیه السلام ) منقول است که : چون بچه بحد چهار ماه برسد ، در هر ماهی یک مرتبه در گودی پشت سرش حجامت کنید که لعابش را می خشکاند و حرارت را از سر وو بدنش می برد .
( و از رسول خدا صل الله علیه وآله وسلم ) منقول است که فرمود : رد سه است و دوا هم سه : پس درد صفرا و سودا و بلغم و خون است ،و دواء خون حجامت ، و دواء صفرا خوردن مسهل ، و دواء بلغم حمام است .
( و از حضرت صادق علیه السلام ) روایت کند که : مردی از خارش بدن به آن حضرت شکایت نمود، حضرت فرمود : سه مرتبه از هر دو پا مابین عرقوب ( پی پشت پا ) و کعب را (1)حجامت کن ، این عمل را کرد خوب شد.
و از مفضل بن عمر منقول است که گفت: شکایت کردم خدمت حضرت صادق علیه السلام از جرب و حرارتی که در بدن داشتم
1) مراد آن چیزیست که بین ساق و قدم است نه بلندی روی پاکه در مسح گفته می شود.
فرمود : بر شما باد به رگ زدن اکحل (1)، این عمل را کردم خوب شدم و الحمدلله شکرا.
و بعضی خدمت موسی بن جعفر علیه السلام از جرب شکایت کردند ،فرمود: جرب از بخار جگر است از پای راستت رگ بزن و مداومت کن به خوردن مقدار دو درهم روغن بادام شیرین با آب جو و دوری کن از ماهی و سرکه چون این عمل را کرد به اذن خداوند خوب شد.
( از کافی از ابی عروه ) یا از شعیب عقرقوفی روایت کند که : داخل شدم بر امام موسی بن جعفر علیه السلام در حالی که او در زندان روز چهار شنبه حجامت می کرد . عرض کردم : این روزیست که مردم می گویند : هر کس در این روز حجامت کند مبتلا به برص می شود . حضرت فرمود : کسی از این مرض می ترسد که مادرش در حال حیض به او حامله شده باشد.
( بحار از کافی ) از حضرت صادق علیه السلام روایت کند که فرمود : حجامت نکنید در ظهر روز جمعه ، پس هر کس در آن وقت حجامت کند و چیزی به او برسد ملامت نکند مگر خود را.
1) رگ اکحل رگ میانگی دست است که آن را رگ هفت اندام و میزاب البدن گویند یا آن رگ حیات است ( منتهی الارب ) و در المنجد گوید : رگی است در ذراع .
و از آن حضرت منقول است که فرمود : آیت الکرسی را بخوان و هر روز که می خواهی حجامت کن ، و صدقه بده ، و هر روز که می خواهی مسافرت نما.
و مرحوم کجلسی در حلیه ص 174 از حضرت صادق علیه السلام روایت کند که : رسول خدا صل الله علیه و آله وسلم چون حجامت می کردند با آب سرد غسل می کردند تا حرارت خون را فرو نشاند.
و در حدیث دیگر فرمود :رسول خدا صل الله علیه وآله وسلم در پشت گردن حجامت می کردند، پس جبرئیل آمد و امر کرد که از میان دو کتف حجامت کنند .
و در حدیث دیگر دارد که : حضرت صادق علیه السلام حجامت کردند و بعد از حجامت سه پارچه قند و نبات طلبیدند و میل نمودند و فرمود: خون صافی را ایجاد و حرارت را قطع می کند.
و از امام علی نقی علیه السلام منقول است که فرمود : انار شیرین بعد از حجامت ، خون را ساکن می کند و خون اندرون را صاف می نماید .
و از حضرت صادق علیه السلام منقول است که حجامت کردن در روز شنبه باعث ضعف می شود.
و نیز از آن جناب منقول است که فرمود : در ماه مبارک رمضان بهتر آن است که شب حجامت کنند.
و فرمود : حجامت ما روز یکشنبه است ، و حجامت شیعیان ما روز دوشنبه .
و فرمود : مواظب باش که ناشتا حجامت مکنی تا اندک چیزی بخوری که بیشتر باعث بیرون آمدن خون و قوت بدن می شود.
و فرمود : چون بعد از خوردن حجامت کنند خون جمع می شود و فاسد آن را بیرون می برد ، و اگر پیش از خوردن باشد خون صالح بیرون می رود و خون فاسد در بدن می ماند.
و از موسی بن جعفر علیه السلام منقول است که : حجامت کردن در یکشنبه شفای هر دردیست(1)
و نیز بعض اخبار دلالت بر رجحان روز دوشنبه دارد ولی معارض است ،و همچنین روز شنبه و جمعه ، و این در صورت اختیار است ولی در صورت اظطرار هر روز که باشد مانعی ندارد مخصوصاً اگر آیة الکرسی بخواند و صدقه بدهد الخ.
.1) مؤلف گویدکه : مرحوم مجلسی رحمت الله در بحار ج14 در فائده سوم باب حجامت می فرماید : از اخبار باب حجامت ظاهر شد که بهترین روزها برای حجامت روز پنجشنبه و یکشنبه است بدون معارضه با اخبار دیگر ، و بسیاری از اخبار دلالت بر رجحان روز سه شنبه دارد ولی با بعض اخبار معارض دارد.
و در طب النبی فرمود : مستحب است حجامت در روز دهم و بیست و یکم هر ماه .
و فرمود : شبی که مرا به آسمان برند نگذشتم بر جماعتی از ملائکه مگر آنکه عرض می کردند : یا محمد ، امر بفرما اُمتت را به حجامت ، و بهترین چیزی که شما را مداوا می کنیم حجامت و سایه دانه و قسط ( یعنی عود هندی ) است.
فصل چهارم : در پرهیز از خوردن چیزهائی است که ضرر دارد
بحار از امام رضا علیه السلام روایت کند که فرمود : پرهیز این نیست که خوردن چیزی را ترک کنند ، بلکه پرهیز آن است که خوردن را کم کنند .
و از کافی روایت کند که : محمد بن فیض گفت : عرض کردم خدمت حضرت صادق علیه السلام : فدایت شوم ، شخصی که از ماها بیمار می شود طبیبها امر به پرهیز می کنند . حضرت فرمود : خیر ، ما اهل بیت نمی کنیم مگر از خرما ، و مداوا می کنیم به سیب و آبِ سرد . گفت: عرض کردم چرا از خرما پرهیز می دهید ؟ فرمود : برای آنکه رسول خدا صل الله علیه وآله وسلم علی علیه السلام را در مرضش از آن پرهیز می داد.
بحار از طب الائمه روایت کند که حلبی گفت: شنیدم حضرت صادق علیه السلام می فرمود : پرهیز بیش ار هفت روز نفعی ندارد .
و در حیله روایت کند که از حضرت صادق علیه السلام سؤال شد که : پرهیز تا چند روز است برای بیمار؟ فرمود : تا ده روز .
و از عالم علیه السلام روایت کند که فرمود : پرهیز سر هر دوائیست و معده خانه هر مرضی است ، و بدهید به بدن آنچه را عادت دارد(1)
و از مکارم از امام رضا علیه السلام روایت کند که فرمود : اگر مردم میانه روی می کردند در خوراک ، همیشه بدنشان سالم بود.
و از دعائم رویایت کند که رسول خدا صل الله علیه وآله وسلم فرمود: مریضهای خود را اکراه نکنید به چیز خوردن که خدا آنها را آب و نان می دهد.
فصل پنجم : در علاج سر درد است
بحار از قرب الاسناد روایت کند که : رسول خدا صل الله علیه وآله وسلم هر وقت سر درد می گرفتند روغن کنجد در بینی می چکانیدند.
و از طب الائمه رویات کند که : مرد خراسانی از حج مراجعت نمود، خدمت حضرت صادق علیه السلام وارد شدو سلام کرد و
1) لذا مشاهده می شود اشخاصی که عادت به دوغدارند اگر یک سال اتفاق افتد و نخورند بیمارند ، یا اگر عادت به هوای سرد دارند ، در هوای گرم مریض می شوند .
چند مسئله راجع به امر دین سؤال نمود و حضرت جواب فرموند تا آنکه آن مرد گفت » یابن رسول الله صل الله علیه وآله وسلم ، از روزی که از منزلم خارج شده ام مبتلا به سر درد گشته ام روزی که از منزلم خارج شده ام مبتلا به سر درد گشته ام . حضرت فرمود : الآن بر خیز و داخل حمام شو و بکاری ابتدا مکن تا اینکه هفت کف آب بر سرت بریزی و در هر دفعه بسم الله الرحمن الرحیم بگو ، بعد ها دردسر نخواهی دید، چون این کار کرد در همان ساعت خوب شد(1)
و اگر درد سر در وسط سر باشد علامتش حرارت است . علاجش آن است که پارچه ای از کتان با روغن گُل آلوده کرده بر سر گذارند ، یا با روغن گل و شیر دختر تر کند و بر سر گذارد همان ساعت خوب می شود ، یا گُل نیلوفر ببوید ، یا مغز خیاری که در سرکه بسیار ترش گذاشته باشند میل کند ، یا از مرباهای ترش که موجب خاموش کردن صفرا است بخورد که بزودی دردساکن شود ، یا بر کف پا روغن بنفشه بمالد دفعتاً خوب می شود .
و اگر درد در پشت سر باشد از بلغم است . و علاجش آن است که آب ترب و سکنجبین و آب شبت بیاشامد و بسیار قی کند که هر چه بلغم هست از شکمش خارج شود ، و جدیت کند که با آب گرم این عملیات را انجام دهد که در همان ساعت درد ساکن می شود ، سا قدری مربای هلیله و یا مربای املج بخورد که فوراً ساکن می شود ، الخ.
مؤلف گوید : سر دردی که حضرت صادق علیه السالم به آب حمام معالجه فرمود از همین قسم بوده یعنی از زیادی بلغم بوده .
و نیز در برء الساعه فرموده : علاحش درد شقیقه آن است که به چوب اشنان یا استخوان شگ بخور دهد .
.1) در برء الساعه محمد بن زکریا فرموده : اگر سر درد در پیش سر باشد و بالای ابرو ، آن از زیادی خون است . و علاجش آن است که قدری خون بواسطه حجامت یا رگ زدن کم کند که همان ساعت ساکن شود ، یا قدری خون بواسطه حجامت یا رگ زدن کم کند که همان ساعت ساکن شود ، یا قدری تریاک مصری خوب ببوید و کمی هم بر بینی و پیشانی و دو طرف آن بمالد ، یا اینکه چند دانه عناب یا شربتش را بخورد ، یا شوربای عدس میل کند ، یا قدری گشنیز خشک بخورد که همان آن ساکن گردد.
فصل ششم : در معالجه چشم و گوش
بحار از خصال از حضرت موسی بن جعفر علیه السلام روایت کند که فرمود : سه چیز است که چشم را جلا می دهد : نظر کردن به سبزی ، و آب جاری ، و صورت نیکو.
بحار از محاسن از صادق علیه السلام روایت کند که : قارچ از گیاه بهشت است و آبش از برای دردچشم نافع است .
و از امیر المؤمنین علیه السلام روایت کند که: مسواک کردن چشم را جلا می دهد.
و از طب الائمه روایت کند که : دواء گوش درد آن است که یک کف کنجد پوست نکنده و یک کف خردل(1)بگیرد و جداگانه
1) در تحفه حکیم ص 108 فرموده : خردل تخم گیاهیست برگش شبیه به برگ توت و از آن کوچکتر و خشن و مریع الساق و گلشن زرد و قسمتی از برّی آن را به ترکی قجی نامند الخ.
بکوبد و پس از آن همه را مخلوط کند و روغنش را بگیرد و در شیشه ای بگذارد و درش را با مهر آهنی مهر کند کند و هر وقت خواست دو قطره در گوش بریزد و با پنبه تا سه روز ببندد به اذن خداوند خوب می شود.
دواء دیگر آنکه : چون درد بگیرد سداب را با روغن زیت بپزد دو قطره در آن بریزد به اذن خدای عزوجل ساکن می شود .
و از امیر المؤمنین علیه السلام روایت کند که : چشم سلمان و ابوذر بدرد آمد ، حضرت رسول صل الله علیه و آله وسلم و عیادت ایشان تشریف برد ، چون نظر مبارکش به ایشان افتاد و تا چشمت درد می کند طرف چپ نخوابد و هرگز خرما نرو تا خدای عزوجل شفا دهد
و از حضرت صادق علیه السلام روایت کند که فرمود : هر کس در هر جمعه ناخن بگیرد از زیر هر ناخنی دردی خارج می شود .
و فرمود : سرمه روشنائی چشم را زیاد کند و پلک آن را برویاند.
و فرمود : هر کس در هر پمجشنبه ناخن بگیرد و ابتدا کند به انگشت کوچم و بعد انگشت دست چپ را بگیرد مثل آن است که امان از چشم درد گرفته باشد.
عمر بن توبه از پدرش روایت کند که : مردی خدمت حضرت صادق علیه السلام شکایت نمود از سفیدی که در چشمش پدیدار شده بود و از درد دندان و از بادی که در زانو و مفاصلش بود . حضرت امر فرمود که دو درهم فلفل سفید و دو درهم دارفلفل(1)و یک درهم نشادرصاف خوب بگیرد و همه را بکوید و غربال کند و سه میل از آن در چشم بکشد و یک ساعت صبر کند ، و درد را ساکن کند به اذن خداوند تعالی.
و مرحوم مجلسی رحمت الله در حایه از حضرت صادق علیه السلام رویات کند که فرمود : ماهی خوردن برای درد چشم زیاد دارد.
و فرمود به آب سرد چشمت را بشوی و بعدش سرمه سنگ بکش .
بحار از کشف الغمه از جمیل بن دراج رویات کند که گفت من خدمت حضرت صادق علیه السلام بودم ، بکر بم اعین وارد شد در حالی که چشم درد می کرد، حضرت فرمود : آیا شخص زیرک چشمش درد می کند؟
عرض نمود : چه باید کرد؟
1) در فارسی فلفل دراز گویند . (تحفه)
فرمود : بعد از خوردن طعام دستش را بشوید و بر چشمش بکشد . گفت این کار را کردم دیگر چشم درد نگرفتم .
و از کافی از علی بن محبوب روایت کند که : مردی وارد بر حضرت صادق علیه السلام و شکایت از چشمش کرد . حضرت فرمود : چرا غفلت کرده ای از این سه جزء : صبر ، کافور ، مر ( شیره درختی است ) (یعنی اینها را بر چشم بکش ) چون این عمل کرد خوب شد.
ایضا از کافی از غلام از غلام علی بن یقطین رویات کند که : علی بن یقطین چشم درد داشت ، حضرت موسی بن جعفر علیه السلام ابتداء خودش نوشت : چه منع کرده تو را از سرمه ابی جعفر علیه السلام علیه السلام ؟ یک جزء کافور ریاحی (1)و یک جزء صبر اسقوطری(2)
همه را با هم بکوبند و از حریر در آورندو به چشم بکشند مثل سرمه سنگ ، هر دردی را از سرو بدن بیرون کند.
بحار از دعوات راوندی از حضرت صادق علیه السلام روایت کند که فرمود : در وقت خواب سرمه کشیدن ، امان از آب آوردن چشم است.
و از امیر المؤمنین علیه السلام روایت کند که فرمود : قارچ از منّ است (1)، و منّ از بهشت است و آبش شفاء چشم است . و از محاسن و کافی از رسول خدا روایت کند که فرمود : قارچ از منّ است ، و منّ از بهشت است و آبش شفاء چشم است (2)
و در کتاب النبوی صل الله علیه و آله وسلم ص 280 فرمود : قارچ سرد و تر است در درجه سوم ، و برای معده بد می باشد ، و به کندی هضم می شود ، و زیاد خوردنش باعث قولنج و سکته و فلج و موجب درد معده و عسر بول است ، و ترش ضررش کمتر است از خشکش ، و فرمود برای تاریکی چشم و چشم دردی که از حرارت باشد نافع است ، و اعتراف اطبا را نقل کرده ، انتهی کلامه .
مرحوم مجلسی رحمه الله از ابن حجر او از خطایی نقل کرده که : سبب اینکه قارچ این همه فضیلت پیدا کرده آن است که حلال محض است و در بدست آوردنش شبه ای نیست ، و از این استنباط نموده که در چیز حلال جلاء چشم است و در حرام عکس است ، انتهی کلامه.
فصل هفتم : در معالجه امراض دندان و دهان
بحار از امام رضا علیه السلام روایت کند که فرمود : برای زخم دهان زیره و سعتر (1)و نمک بگیر و بکوب و دو مرتبه یا سه مرتبه در دهان کن خوب می شود . راوی حدیث گوید : این عمل را انجام دادم خوب شد.
از کافی از حضرت صادق علیه السلام روایت کند که : هر کس اول لقمه اش را با نمک بخورد ، نقطه ای سفید و سیاه که در صورت او پیدا می شود می برد.
و ایضا از کافی از حضرت موسی بن جعفر علیه السلام روایت کند فرمود: کسی که استنجا کند به سعد (2)بعد از غائط به درد بواسیر مبتلا نشود.
و کسی که بعد از طعام به آن دهنش را بشوید هیچ دردی به دهانش عارض نشود.
و ایضا از کافی از ابی ولّاد روایت کند که گفت : دیدم حضرت موسی بن جعفر علیه السلام را که در حِجر نشسته بود و جماعتی از
اهل بیتش بودند ، شنیدم می فرمود : دندانم درد می کرد ، سعد را گرفته بر آن مالیدم بهبودی حاصل کرد و دردش ساکن شد.
بحار از طب الائمه رویات کند که آن حضرت فرمود : سرکه که از شراب بعمل آمده باشد بُنِ دندان را محکم می کند .
و از کافی از حمزه بن طیار (1)رویات کند که گفت : خدمت حضرت موسی بن جعفر علیه السلام بودم ، دیدند که گفت : خدمت حضرت موسی بن جعفر علیه السلام بودم ، دیدند که من بخود می پیشچم ، سبب پرسیدند ، عرض کردم خوب شد و خبر به حضرت دادم ، فرمود: مردم مداوا نمی کنند به چیزی که بهتر از گرفتن خون یا آشامیدن عسل باشد.
و نیز از کافی از سلیمان بن جعفر جعفری روایت کند که گفت : شنیدم از حضرت موسی بن جعفر علیه السلام که می فرمود : دواء دندان آن است که حنظل را بگیری و پوستش کنده و روغنش را گرفته ، اگر دندان را کرم خورده و به گود افتاده چند قطره در آن بچکاند و قدری هم در پنبه بکن و توی دندان گذار و بخواب به پشت و تا سه مرتبه این عمل را بجای آور . و اگر کرم نخورده و
1) مرحوم مجلسی رحمه الله فرمود : آنچه که در کتب رجال ذکر شده آن است که حمزه بن طیار در زمان حضرت صادق علیه السلام فوت شد و آن حضرت برای او طلب مغفرت کردند ، پس روایتش از موسی بن جعفر علیه السلام شاید در زمان پذیرش بوده انتهی کلامه رفع مقامه.