مشخصات کتاب

سرشناسه:کردی، محمد طاهر، 1903 - 1979م.

عنوان قراردادی:تبرک الصحابه باثار رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم .فارسی

عنوان و نام پدیدآور:تبرک جستن صحابه به لوازم و آثار رسول خدا صلی الله علیه و آله [کتاب]/ تالیف محمدطاهر بن عبدالقادر کردی مکی؛ ترجمه حیدر انصاری؛ تصحیح حسین طاهانیا: تدوین پژوهشکده حج و زیارت.

مشخصات نشر:تهران: نشر مشعر، 1395.

مشخصات ظاهری:204 ص.: مصور (بخشی رنگی)، نمونه (بخشی رنگی).م س 21/5×14/5 ؛

شابک:72000 ریال: 978-964-540-626-2

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتابنامه: ص. [195] - 204 ؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع:صحابه

موضوع:Muhammad, Prophet, d. 632 -- Companions

موضوع:توسل

موضوع:Invocation

شناسه افزوده:انصاری، حیدر، مترجم

شناسه افزوده:طاهانیان، حسین، 1362 -، مصحح

شناسه افزوده:حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت. پژوهشکده حج و زیارت

رده بندی کنگره:BP28/6/ک4ت2041 1395

رده بندی دیویی:297/94

شماره کتابشناسی ملی:4117826

اشاره

تبرک جستن صحابه به لوازم و آثار رسول خدا صلی الله علیه و آله

تالیف محمدطاهر بن عبدالقادر کردی مکی

فهرست

دیباچه 9

زندگی نامه 13

پیشگفتار مترجم 17

مقدمه مؤلف 21

فصل اول: تبرک جستن صحابه به آثار و لوازم پیامبر (صلی الله علیه و آله) و... 29

تبرک جستن به موی پیامبر (صلی الله علیه و آله) 31

تبرک به ظرف آب پیامبر (صلی الله علیه و آله) 37

تبرک جستن به لباس های پیامبر (صلی الله علیه و آله) 41

داستان برده اهدائی پیامبر (صلی الله علیه و آله) به کعب بن زهیر 42

صحابه دوستدار پیامبر (صلی الله علیه و آله) 49

پناه بردن ایمان به مدینه 51

فصل دوم: خصوصیت و ویژگی کفش های رسول خدا (صلی الله علیه و آله) 57

ویژگی های کفش های پیامبر (صلی الله علیه و آله) 59

نگهدارنده کفش های پیامبر (صلی الله علیه و آله) 63

فصل سوم: اهتمام سلف بر حفظ آثار رسول خدا (صلی الله علیه و آله) 73

خلاصه مطالبی که ذکر آن گذشت 78

فصل چهارم: اماکن دربردارنده برخی آثار و لوازم پیامبر (صلی الله علیه و آله) 81

وجود موهای پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) در اماکن گوناگون 81

وجود نامه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در آستانه 85

برخی از آثار و لوازم موجود در آستانه 87

فصل پنجم: تبرک جستن صحابه به بوسیدن دست و سر و... 91

داستان عداس 94

کاروان بنی عبدالقیس 95

بوسیدن پای پیامبر (صلی الله علیه و آله) توسط عمر 97

بوسیدن دست و پای پیامبر (صلی الله علیه و آله) توسط برخی از اصحاب 99

حکم بوسیدن گونه و اطراف گونه بزرگسالان و خردسالان 101

بوسیدن گونه میت و شخص از سفر بازگشته 104

علت شایع نبودن دست بوسی در زمان حیات رسول خدا (صلی الله علیه و آله) 107

فصل ششم: بیان فضایل رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در قرآن 111

پیامبر (صلی الله علیه و آله) صاحب وسیله و شفاعت کننده 124

ناتوانی زبان و قلم از مدح پیامبر (صلی الله علیه و آله) 128

خاتمه 133

ضمایم 137

مشرک و موحد 139

جذب یا دفع 139

قانون عرضه و تقاضا 140

ارشاد یا انتقام 144

شرک و توحید 145

اسلام، اصلاح گراست یا ویرانگر؟ 150

شرک های مجاز 153

اسلام و زیبایی ها و خوبی های دیگران 154

تصاویر 167

منابع 195

دیباچه

مطابق نص صریح قرآن کریم، پیراهن حضرت یوسف (علیه السلام)، تبرکی شفابخش، برای یعقوب نبی (علیه السلام) شد و خداوند متعال، شفای چشمان سفید شده پدر را در پیراهن پسر، قرار داده بود. همچنین براساس سیره قطعی و مسلم رسول خدا (صلی الله علیه و آله) اصحاب به موها، آب وضو، عصا و دیگر وسایل و اشیای منتسب به آن حضرت، تبرک می جستند. با وجود این، امروزه گروهی که خود را پیرو سیره سلف می شمارد، تبرک جستن مسلمانان به آثار پیامبر (صلی الله علیه و آله) را دستاویزی برای تکفیر آنان قرار داده مال و جان و ناموس مسلمانان را به غارت می برند.

درباره تبرک جستن به لوازم و آثار پیامبر (صلی الله علیه و آله) کتاب های بسیاری نگاشته شده است. اما این کتاب، در این موضوع خاص، از ویژگی منحصر به فردی برخوردار است؛ زیرا به قلم یکی از نخبگان فرهنگی سرزمین وحی، جناب استاد «محمدطاهر کردی مکی» نگارش یافته و با هماهنگی ایشان، آقای «حیدر انصاری نجف آبادی» آن را به فارسی ترجمه کرده است.

پژوهشکده حج و زیارت در راستای اهداف علمی تعریف شده، بر خود لازم دانست تا ضمن تقدیر و تشکر از پدیدآورندگان محترم این اثر، با چاپ و نشر ترجمه فارسی آن، برای تبیین معارف دین سیدالمرسلین (صلی الله علیه و آله) و کاستن از شبهه ها و تفرقه ها میان امت اسلامی قدمی بردارد.

من الله التوفیق

گروه تاریخ و سیره

پژوهشکده حج و زیارت

متن اجازه ترجمه این کتاب به قلم مؤلف:

بسم الله الرحمن الرحیم

إننی قد أذنت للحاج الشیخ حیدر الأنصاری فی ترجمة و طبع ونشرکتابی «تبرک الصحابة بآثار رسول الله (صلی الله علیه و آله)» لوجه الله تعالی بدون مقابل حبّا فی نشر فضائل النبی (صلی الله علیه و آله).

کتبه محمدطاهر الکردی المکی

مکة المکرمة

فی یوم 6 ذی الحجة 1395

ترجمه اجازه نامه مؤلف به مترجم، جهت ترجمه و چاپ:

بسم الله الرحمن الرحیم

اینجانب به حاج شیخ حیدر انصاری اجازه می دهم تا کتاب حاضر را ترجمه و سپس چاپ و توزیع نماید. هدف از این اقدام، صرفاً رضایت پروردگار و علاقمندی به نشر و گسترش فضائل پیامبر (صلی الله علیه و آله) است.

محمد طاهر کردی مکی

مکه مکرمه

6 ذی الحجه سال 1395 هجری

زندگی نامه

زندگی نامه علامه محقق و مورخ، محمد طاهر کردی (1321-1400 هجری)

اسم و نسب ایشان

نامش علامه، امام، مورخ و خطاط ماهر، أبوعبدالرحمن، محمد طاهر ابن شیخ عبدالقادر بن محمود کردی است. ایشان در مکه مکرمه، در سال 1321 هجری (1903 میلادی) به دنیا آمد. پدرش از شهر اربیل شمال عراق، مهاجرت نمود تا در مکه مکرمه سکونت گزیند و از مجاوران خانه خدا گردد، همانگونه که عادت اهل علم و فضل نیز چنین بوده است.

مؤلف در مقدمه کتاب خود با عنون «التاریخ القویم لمکة و بیت الله الکریم» می گوید: «من پدرم را هیچگاه از دعای خیر و طلب مغفرت و رحمت فراموش نمی کنم. مادرم که در آغاز سال 1334 هجری از دنیا رفت و در مکه به خاک سپرده شد، بسیار دلسوز و بامحبت بود. من خدمت و حمایت بی دریغش را فراموش نمی کنم. او به درستی از زنان نیکوکار و برتر بود. پدرم شیخ عبدالقادر کردی، در روز نهم ماه رجب

سال 1365 هجری، از دنیا رفت و در طائف به خاک سپرده شد. من هیچگاه تربیت نیکو و توجه فراوانش را به آموزش خود، فراموش نمی کنم. از همان آغاز کودکی من را در مدرسه «الفلاح» مکه ثبت نام نمود و هنگامی که از آنجا فارغ التحصیل شدم، در آغاز سال 1340 هجری خودش من را به مصر برد، در الأزهر من را ثبت نام کرد تا در آنجا به تحصیل علم بپردازم».

اساتید او

او در مکه مکرمه و الأزهر، از محضر توانمندترین اساتید خط عربی استفاده کرد. محمد طاهر عصرها، به یادگیری خط عربی در «مدرسة تحسین الخطوط العربیه» می پرداخت. اساتید این مدرسه از بهترین استادان خط در ترکیه و مصر آن روزگار بودند. شیخ محمد عبدالعزیز الرفاعی الترکی و شیخ محمد ابراهیم افندی و شیخ علی بدوی و شیخ محمد غریب عربی و استاد محمد رضوان از جمله مشهورترین اساتید او بودند. او به قدری از توانمندی این اساتید بزرگ استفاده کرد که دیری نپایید مبدل به نفر اول رشته خطاطی در سرزمین حجاز گردید.

فعالیت های ایشان

محمدطاهر در زمینه خط و خوشنویسی اقدام به تألیف کتاب های زیادی نمود. او به عنوان عضو کمیسیون اجرائی توسعه حرم مطهر انتخاب گردید. تعداد آثار تألیفی مؤلف، به چهل اثر می رسد. از مهم ترین آثار او می توان به «مقام ابراهیم (علیه السلام)»، «التاریخ القویم لمکة و بیت الله الکریم»، «التفسیر المکی»، «زهرة التفاسیر»، «إرشاد الزمرة لمناسک الحج و العمرة»، «النسب الطاهر الشریف»،

«بدائع الشعر و لطائف الفن»، «الهندسة المدرسیة» و چندین اثر مهم دیگر یاد کرد.

مؤلف علاوه بر آثار ذکر شده، دارای اشعار و امثال و حکم نیز است.

وفات ایشان

محمدطاهر در ظهر روز دوشنبه، ساعت دو و نیم 22 ربیع الثانی سال 1400 هجری، مصادف با 10 مارس سال 1980 میلادی از دنیا رفت.

پیشگفتار مترجم

ویژگی نوشتار حاضر که از نظر خوانندگان گرامی می گذرد، آن است که تاکنون، هیچ نویسنده ای بدین سبک نوشته ای را به رشته تحریر در نیاورده است و از این رو می تواند برای نویسندگان پرکار و جست وجوگر، نمونه و الگوی خوبی باشد؛ تا در این زمینه، مطالب ارزنده ای را گردآوری و عرضه کنند. مقصود و هدف از تألیف و همچنین ترجمه این نوشتار، آن است که برخلاف تصور و نظریه پاره ای از مسلمانان سطحی نگر و کج سلیقه و خودبین، بسیاری از سنت ها و اعمال عموم مسلمانان، از صدر اسلام تاکنون، مانند تبرک جستن به آثار پیامبر (صلی الله علیه و آله) و بزرگان دین و نیز توسل جستن به آنها، نه تنها شرک و کفر و الحاد، به حساب نمی آید، بلکه از نظر عقل و کتاب و سنت، محبوب و مطلوب و سفارش شده می باشد.

ما درباره جزئیات و صحت و سقم پاره ای از شواهد و مدارک و نوشته های این رساله، مناقشه نمی کنیم و از مجموع آن، یک مطلب را که

بدان اشاره شد، از زبان بیشتر دانشمندان، مورخان، محدثان و مفسران می پذیریم و به اقلیت مخالف هشدار می دهیم و اعلام می کنیم که اگر نظریه و عقاید ویژه شما درست باشد، باید شخص رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و نیز همه پیامبران و بزرگان صحابه و خلفای راشدین و غیر راشد و محدثان بزرگ، مورخان و مفسران را کافر و مشرک بخوانید و کتاب های صحاح شش گانه و مسانید و دیگر کتب حدیث را بسوزانید.

نویسنده این نوشتار، علامه بزرگ و دانشمند نامی، جناب آقای شیخ محمدطاهر کردی مکی است. تولدش در مکه معظمه و تحصیلاتش در همانجا و در مدینه طیبه و قاهره مصر بوده و هم اکنون در سن هشتاد سالگی، در مکه معظمه، سکونت دارد. او پیرمردی روشن فکر و بانشاط و فروتن و خوش سلیقه و بسیار پرکار است و تاکنون بیش از سی تألیف بزرگ و کوچک، در زمینه تفسیر، تاریخ، ادبیات و فنون گوناگون دارد که اغلب آنها، در حجاز و مصر، بارها چاپ شده است. ایشان در فن خطاطی نیز استادی زبردست و هنرمندی بنام است و تاکنون چندین نسخه قرآن برای چاپ نوشته و نیز تابلوهای نفیسی از آیات و اشعار، خلق کرده است و با قلم مو، سوره هایی از قرآن مجید را روی دانه های برنج و گندم و دیگر حبوبات، نوشته است.

با توجه به اینکه نویسنده، خود از اهل سنت و جماعت است و در مرکز جامعه و جریان مخالف؛ و میان امواج تبلیغات آنان پرورش یافته و هم باید در آنجا زندگی کند، اهمیت کار و شجاعت و رشادت و اخلاص او، در تألیف این نوشتار، آشکار می گردد.

در سال 1395 ه. ق (سال آتش سوزی) در موسم حج، در مکه معظمه، در خانه اش، خدمت او رسیدم و اجازه ترجمه این نوشتار را به همراه تابلوی مشخصات مقام ابراهیم که خود خلق و چاپ کرده بود، به انضمام رساله کوچکی که دربردارنده سلسله اسناد و مشایخ احادیث مصافحه و مشابکه و اجازه مصافحه و مشابکه از خودش و استادش تا رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بود را به من هدیه داد. خداوند همه ما را از بندگان خالص خویش و از دوستان و امت حضرت خاتم الانبیاء، محمد (صلی الله علیه و آله) و از پیروان خاندان و صحابه پاکش قرار دهد.

تصحیح ترجمه حاضر، به همت گروه تاریخ و سیره پژوهشکده حج و زیارت و تحت نظارت مدیر محترم گروه تاریخ و سیره حجت الاسلام والمسلمین محمدمهدی فقیه بحرالعلوم و توسط مصحح ارجمند جناب آقای حسین طه نیا انجام گرفته است.

حیدر انصاری نجف آبادی

مقدمه مؤلف

سپاس خدای جهانیان را و درود بر خاتم پیامبران و رسولان و بر خاندان و یاران و پیروانش. در این نوشتار که در زمینه خودش، رسا و یگانه است و دل های مؤمنان را شاد می سازد، بسیاری از احادیث صحیح و آیات قرآن مجید را درباره تبرک جستن صحابه به آثار پیامبر (صلی الله علیه و آله)، گردآوری کردم و این احادیث و آیات، نشانه و اشاره ای است به عظمت و فضیلت و آوازه شهرت و پایه عظمت آن بزرگوار.

چرا چنین نباشد کسی که خدایش، بر جهانیان، برتری داد و منصب نبوت و رسالت را به ایشان ختم کرد و در روز رستاخیز، «مقام محمود» را ویژه او گردانید و به احترام او، امت وحی را بر امت های گذشته، برتری داد.

امیدم از خدای بزرگ آن است خوانندگانی که با دلی پاک و اندیشه ای سالم این نوشتار را می خوانند، سود ببرند و برای من نیز پاداشی باشد که در بهشت برین، در جوار رحمت پروردگار رستگار گردم. این رساله در سال 1374 ه. ق، در مکه مکرمه، تألیف و در

سال 1385 ه. ق، برای اولین بار به چاپ رسید و سپس در سال 1394 ه. ق، برای دومین بار چاپ شد. تبرک جستن به لوازم و آثار پیامبر (صلی الله علیه و آله)، سنتی است که از پیشینیان روایت شده است.

باید دانست که تبرک جستن به آثار پیامبران، از دیر باز تاکنون، نزد مؤمنان وجود داشته و از پیشینیان روایت شده است؛ زیرا پیامبران هم نزد خداوند از جایگاه رفیعی برخوردار هستند و هم بر همه مردم برتری دارند.

روایت شده است که در زمان خلیفه عباسی، متقی لله، ابراهیم بن مقتدر، در سال 331 ه. ق، پادشاه روم، نامه ای نوشت و از خلیفه عباسی درخواست کرد تا دستمالی را که گمان می رود حضرت عیسی (علیه السلام)، آن را به صورت خویش کشیده و عکسش در آن افتاده و در کنیسه رهبان (تحت تصرف خلیفه) نگهداری می گردد، برایش بفرستد. وی در پایان نامه نوشت: اگر تو این دستمال را بفرستی، من به جای آن ده هزار نفر از مسلمانان اسیر را آزاد می کنم.

خلیفه، فقها را احضار نمود و از آنها نظرخواهی کرد. همگی فتوا دادند که دستمال را بفرستد و مسلمانان را آزاد کند. خلیفه نیز چنین کرد.⁽¹⁾بدون تردید، آثار خاتم پیامبران و برگزیده آفرینش و افضل انبیا، مشهورتر، پربرکت تر و شایسته تر از آن دستمال است. گروه بی شماری از صحابه، آن آثار را دیده، به آنها تبرک جسته و به گردآوری آنها، همت گماشته اند. این صحابه که رهبر و سرمشق شایسته دیگران اند، به مو،2.

آب وضو، عرق بدن، لباس، ظرف، جسد و دیگر آثار و لوازم پیامبر (صلی الله علیه و آله) تبرک جسته اند و مورخان بزرگ، داستان های مربوط به آن را نقل کرده اند. به جرأت می توان گفت که تبرک جستن به آثار و لوازم پیامبر (صلی الله علیه و آله)، جزء سیره و سنت صحابه بوده است و سپس تابعان و مؤمنان برجسته و صالح نیز از آنان در این زمینه پیروی کرده اند.

تبرک جستن به برخی از آثار پیامبر (صلی الله علیه و آله)، در زمان حیات ایشان، اتفاق افتاده است و آن حضرت نیز آن را تأیید فرموده و نهی و انکار نکرده است و این خود دلیل محکمی بر مشروع بودن این موضوع است و اگر مشروع نبود، حتماً آن حضرت نهی می فرمود.

همان گونه که اخبار صحیح و اجماع صحابه، دلالت بر مشروع بودن تبرک جستن به آثار و لوازم پیامبر (صلی الله علیه و آله) می کند، دلالت بر قوت ایمان و شدت محبت و دوستی و پیروی آنان از رسول گرامی نیز دارد؛ چنان که شاعر⁽¹⁾گفته است:

أمرّ علی الدیار دیار سلمی أقبّل ذا لجدار و ذا الجدارا

و ما حبّ الدیار شغفن قلبی ولکن حبّ من سکن الدیارا

من از کوی سلمی (معشوقه) می گذرم و این دیوار و آن دیوار را می بوسم.

عشق کوی، دلم را نربوده است؛ بلکه عشق ساکن کوی، دلم را ربوده است.ت.

همچنین گفتنی است علامه ابوالحسن حصری قیروانی قرشی، متولد 420 ه. ق، از شهر «قیروان» به شهر «سبته» رفت و در آنجا، مشغول تدریس قرائت شد. گروه بسیاری در این فن، از محضرش فارغ التحصیل شدند. علامه دارای قصیده مشهوری است که بالغ بر 212 بیت بوده و آغازش چنین است: «یا لیل الصَّبُ متی غده».⁽¹⁾

یا لیل الصب متی غدهأقیام الساعة موعده

ای شب عاشق، چه زمانی به صبح و فردا تبدیل خواهی شد؟ آیا هنگامی که قیامت فرا برسد، صبح فردای عاشق فرا خواهد رسید و شخص عاشق به وصال معشوقش می رسد؟

رقد السّمار فأرقّهأسف للبین یردِّده

شب نشینان عاشق، به خاطر جدایی از معشوق و تأسف و ناراحتی ناشی از آن، بیدار ماندند و نخوابیدند.

وَرش (عثمان ابن سعید) و قالون (عیسی بن مینا) بدون واسطه نقل کرده اند. «مصحح».

از خاک قبر تو با خود می برم تا از هرگونه عطری بی نیاز باشم».

علامه حصری، مشتی از خاک قبر پدر را با خود برد تا همیشه به یاد او باشد و برایش دعا کند. او در این باره می گوید:

سأحمل من ترابک فی رحالی لکی أغنی به عن کل طیب

خاک قبر تو را با خود به سفر می برم تا بوی خوش آن مرا از هر عطری بی نیاز گرداند.

به زودی، خواننده در این کتاب، داستان هایی را درباره تبرک جستن صحابه و تابعان به آثار پیامبر (صلی الله علیه و آله) که از احادیث و مدارک صحیح نقل شده است، خواهد دید. از جمله این احادیث روایتی به این مضمون است: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در جنگ بدر، هنگامی که صفوف سربازان را با چوبدستی خود، مرتب و منظم می کرد، مشاهده کرد که سواد بن عزیه بیرون از صف ایستاده است. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) با چوبدستی شکم او را فشار داد و فرمود:

«ای سواد! راست بایست». سواد گفت: «ای رسول خدا! مرا آزردید؛ درحالی که شما پیامبر حق و عدالت هستید و باید اجازه بدهید من شما را قصاص کنم». پیامبر (صلی الله علیه و آله) پیراهن خود را کنار زد و فرمود: «بیا قصاص کن». سواد به جای قصاص کردن، دست در گردن پیامبر (صلی الله علیه و آله) آویخت و شکم او را بوسید. فرمود: «چرا چنین کردی»؟! گفت: «فرصتی پیش آمد و خواستم پوست من با پوست شما، تماس پیدا کند». پیامبر (صلی الله علیه و آله) نیز برایش دعا کرد.⁽¹⁾

این نمونه کوچکی از اعتقاد راستین و علاقه شدید صحابه به این9.

پیامبر بزرگ است. بی شک، محبت و علاقه به شخص رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، از نخستین روز، میان مردم آشکار بود و آن صفات برجسته و اخلاق پسندیده و برتری های آشکاری که داشت، وی را محبوب دل های قریش و همه مردم ساخته بود، تا آنجا که او را «امین» می نامیدند و هنگامی که خداوند، او را برای هدایت مردم، برانگیخت تا آنان را از تاریکی به روشنایی رهنمون سازد، علاقه و محبت مؤمنان به ایشان افزون گشت. چرا چنین نباشد؛ زیرا آن حضرت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و خلیل خدا و برگزیده اوست.

محبت ژرف و احترام فوق العاده صحابه به او، در همه جا آشکار بود. برای مثال، در داستان صلح حدیبیه، عروة بن مسعود ثقفی، بزرگ اهالی طائف و نماینده قریش، خدمت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) رسید و شدت علاقه و شیفتگی صحابه را دید که چگونه آنان برای ربودن قطرات آب وضوی پیامبر (صلی الله علیه و آله) و تبرک جستن به آن، از یکدیگر سبقت می گیرند. همچنین در حضورش، آهسته سخن می گویند و نگاه تند، به چهره اش نمی افکنند. آن گاه عروه به سوی قریش بازگشت و گفت:

ای گروه قریش! من کسری، پادشاه ساسانی و دربارش و قیصر، پادشاه روم و تشریفاتش را دیده ام؛ ولی هرگز هیچ پادشاهی را میان ملتش، همانند محمد (صلی الله علیه و آله) میان اصحابش، ندیده ام؛ به طوری که اصحاب او، به هیچ قیمتی، وی را رها نخواهند کرد. دقت کنید و درست بیندیشید! اگر محمد (صلی الله علیه و آله) راه سعادت را به شما عرضه کرد، بپذیرید. من خیرخواه شمایم و می دانم که هرگز بر او پیروز نخواهید شد.

صحابه، رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را این گونه، خالصانه و صادقانه، دوست می داشتند و مؤمنان در هر زمان و مکانی، او را بیش از جان و فرزند و ثروتشان، دوست می داشتند. هر محبوبی را در راهش، فدا می کردند و به همه آثار و لوازم او، تبرک می جستند که ما قسمتی از آن را در این کتاب، در ضمن شش فصل و یک خاتمه، بیان خواهیم کرد؛ تا خواننده با این موضوع، آشناتر گردد. از خداوند، توفیق و هدایت می خواهیم و خدای جهانیان را شکر می نماییم و بر سالارمان، محمد (صلی الله علیه و آله) و بر خاندان و اصحابش، درود می فرستیم.

مکه مکرمه

محمدطاهر بن عبدالقادر کردی مکی

خطاط مکه مکرمه

تصویر شماره 1. یکی از آثار استاد محمدطاهر بن عبدالقادر کردی مکی

تصویر شماره 2. سوره تبارک به خط استاد محمد طاهر بن عبدالقادر کردی مکی

فصل اول: تبرک جستن صحابه به آثار و لوازم پیامبر (صلی الله علیه و آله) و شدت محبتشان به ایشان

اشاره

اصحاب رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، به شدت، به آثار آن بزرگوار، علاقه داشتند و پیوسته به آنها تبرک می جستند و گاهی برای ربودن قطرات آب وضوی ایشان، بر یکدیگر سبقت می جستند و پیامبر (صلی الله علیه و آله) همه اینها را می دید و با سکوت خود، آنها را امضا نموده و تایید می کرد و این خود، دلیل شرعی جواز تبرک جستن به لوازم و آثار پیامبر (صلی الله علیه و آله) است؛ چنان که بخاری در صحیح خود در باب غزوه طائف و مسلم نیز در صحیح خود، در باب فضائل الصحابه، باب فضائل ابوموسی، از ابوموسی روایت کرده اند:⁽¹⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در «جعرانه» میان مکه و مدینه فرو آمد و من و بلال، در حضورش بودیم. در این هنگام، یک نفر عرب بیابان نشین، وارد شد و گفت: «چرا وعده ای را که به من داده ای، انجام نمی دهی»؟ پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «بشارت باد تو را». عرب بادیه نشین گفت: «شما این سخن را بسیار گفته اید». پیامبر (صلی الله علیه و آله) خشمگین شد و رو به بلال و

ابوموسی کرد و فرمود: «عرب بیابان نشین بشارت را رد کرد. شما بپذیرید». گفتند پذیرفتیم. سپس ظرف آبی را طلبید و دست و صورتش را در آن شست و مقداری آب دهان در آن ریخت و فرمود: «از این آب، بنوشید و به صورت و سینه خود بپاشید و بشارت باد شما را». آن دو نفر هم ظرف را گرفتند و به فرموده پیامبر (صلی الله علیه و آله) عمل کردند. در این هنگام، ام سلمه از پشت پرده، صدا زد: «قدری هم از آب این ظرف برای مادرتان بگذارید». آنان نیز مقداری از آن آب را به او دادند.

همچنین صحابه، به زیادی آب وضوی پیامبر (صلی الله علیه و آله)، قطرات بینی، مو، ظرفی که از آن آب می آشامید و به سایر ظروف ایشان، تبرک می جستند؛ چنان که در صحیح بخاری، در کتاب شروط، در داستان صلح حدیبیه، آمده است: هرگاه پیامبر (صلی الله علیه و آله) آب دهان یا بینی خود را می انداخت، صحابه آن را می گرفتند و به صورت و به بدنشان می مالیدند و پیامبر (صلی الله علیه و آله) به آنها نگاه می کرد و هرگاه وضو می گرفت، صحابه برای ربودن قطرات وضویش، با یکدیگر درگیر می شدند.

همچنین بخاری در صحیح خود، در باب خاتم نبوت، با اسنادش از جعید بن عبدالرحمان روایت می کند: از سائب بن یزید شنیدم که می گفت: خاله ام مرا خدمت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) برد و گفت: این خواهرزاده من، بیمار است. پیامبر (صلی الله علیه و آله) دستی بر سر من کشید و از خدا، برایم برکت خواست و سپس وضو گرفت و من از آب وضویش، نوشیدم.

همچنین بخاری در باب صفات و ویژگی های پیامبر (صلی الله علیه و آله)، از ابوجحیفه وهب بن عبدالله سوائی روایت می کند:

مردم بپا خاستند؛ دست های پیامبر (صلی الله علیه و آله) را می گرفتند و به صورت های خویش می کشیدند. من نیز دستش را گرفتم و به صورت خود کشیدم؛ دست مبارکش از مشک، خوشبوتر و از برف، سردتر بود.

بخاری در باب صفات پیامبر (صلی الله علیه و آله)، از همین ابوجحیفه، روایت می کند:

پیامبر (صلی الله علیه و آله) در «ابطح»، میان خیمه ای بود. بلال از خیمه بیرون آمد و مردم را به نماز، دعوت کرد و باز به درون خیمه رفت و بازمانده آب وضوی پیامبر (صلی الله علیه و آله) را بیرون آورد و مردم هجوم بردند و آن آب را گرفتند. مردم، آب وضویی که به بدن شریف آن حضرت رسیده بود را در ظرفی جمع می کردند و به آن تبرک می جستند.

بخاری این حدیث را در کتاب وضو، باب استعمال بازمانده آب وضوی مردم نیز نقل کرده است. همچنین بخاری در کتاب لباس، باب «القبة الحمراء من أدم»، (خیمه سرخ پوستین)، با اسنادش از ابوجحیفه نقل می کند:

میان خیمه سرخ پوستین، خدمت پیامبر (صلی الله علیه و آله) رسیدم. بلال، آب وضوی پیامبر (صلی الله علیه و آله) را گرفت و مردم برای گرفتن آن، بر یکدیگر سبقت می گرفتند. هرکس قطره ای به دست می آورد، به سر و صورتش می مالید و هرکس به دست نمی آورد، از رطوبت دست رفیقش، استفاده می کرد.

بخاری این حدیث را در دو جا از کتاب نماز هم آورده است.

تبرک جستن به موی پیامبر (صلی الله علیه و آله)

همچنین در حدیث صحیح آمده است: هرگاه پیامبر (صلی الله علیه و آله)، سرش را می تراشید، موهایش را به برخی از صحابه می داد تا میان دیگران تقسیم

کنند و به آنها تبرک جویند؛ چنان که مسلم در صحیح خود، از انس روایت می کند: «رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را دیدم سرش را می تراشید و اصحابش، اطرافش را گرفته بودند و هر تار مویش، در دست یکی از آنان بود».

خواننده گرامی در لابه لای احادیث ذکر شده به شدت محبت و علاقه صحابه به رسول خدا (صلی الله علیه و آله) پی می برد و متوجه می گردد که چگونه آنها یک تار مو از موهایش را نگاهداری می کردند و قطرات و رطوبت وضویش را می گرفتند و به آنها تبرک می جستند.

بخاری از انس بن مالک روایت می کند: «چون رسول خدا (صلی الله علیه و آله) سرش را می تراشید، ابوطلحه انصاری، نخستین کسی بود که مویش را بر می داشت». ابوعوانه نیز در صحیح خود، روایت کرده است: رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، به آرایشگر دستور داد سرش را بتراشد. سپس موهای طرف راست سرش را به ابوطلحه داد و دستور داد تا موهای طرف دیگر را در میان مردم، تقسیم کنند.

مسلم نیز از طریق ابن عیینه، از هشام بن حکم، از ابن سیرین روایت می کند که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) پس از رمی جمره و قربانی، آرایشگر را خواست و موهای طرف راستش را تراشید و به ابوطلحه بخشید. سپس موهای طرف چپ را به ابوطلحه داد و فرمود: «آنها را میان مردم، تقسیم کن».

همچنین مسلم در روایت دیگری از حفص بن غیاث نقل می کند که رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، موهای طرف راست سرش را میان اطرافیانش تقسیم کرد. در عبارت دیگری، آمده است که حضرت، یک تار مو و دو تار مو میانشان توزیع کرد و موهای سمت چپ سرش را به ام سلیم داد.

حرص و ازدحام مردم، برای به دست آوردن یک یا دو تار مو، دلیل محکمی است بر این ادعا که تبرک جستن به آثار رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، در میان صحابه، امری بسیار آشکار، همگانی و جایز و مشروع بوده است. در واقع، نفس عمل و امر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بر جواز آن، کفایت می کند و هیچ کس نمی تواند منکر آن شود؛ مگر آنانی که بویی از ایمان نبرده اند.⁽¹⁾

در کتاب «تاریخ الخمیس» و «منهاج نووی» آمده است که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در حجة الوداع، وارد منا شد و رمی جمره کرد. سپس قربانی نمود و بعد به آرایشگر فرمود تا سرش را بتراشد و موهایش را به مردم بدهد.

در کتاب «مناسک کرمانی» نیز آمده است که پیامبر (صلی الله علیه و آله) بعد از رمی جمره عقبه، به منزلش در منا بازگشت، قربانی ها را طلبید، همه را ذبح کرد و سپس آرایشگر را خواست و دستور داد طرف راست سرش را بتراشد. موهایش را به ابوطلحه داد که میان مردم تقسیم کند و درباره موهای طرف دیگر سرش نیز همین کار را کرد. نقل شده است که چند موی جلوی سرش، نصیب خالد بن ولید گشت؛ چنان که صاحب کتاب «الشفاء» می نویسد، چند تار موی پیامبر (صلی الله علیه و آله)، در کلاه خود خالد بود که خالد از برکت آنها، در هر جنگی پیروز می شد.

بخاری در صحیح خود، در باب وضو، از ابن سیرین روایت می کند:

من به عبیده گفتم مقداری از موی رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نزد ما هست و ما آن را از انس یا از خاندان انس، به دست آورده ایم. عبیده گفت:6.

«اگر یک تار موی آن حضرت، نزد من بود، پیش من، از همه دنیا محبوب تر بود».

گفتنی است اسماعیلی، این حدیث را بدین عبارت نقل کرده است: «یک تار موی آن حضرت نزد من، از هر طلا و نقره ای، محبوب تر است».

همان طور که گفته شد، خالد بن ولید مقداری از موی آن حضرت را در کلاه خود خود گذاشته بود و هنگامی که در جنگ ها شرکت می کرد به برکت موهای آن بزرگوار، پیروز می شد. زمانی که در جنگ یمامه، کلاه خودش افتاد، با تمام نیرو کوشید تا آن را بردارد. سپس آن را بر سر نهاد. این عمل، در نظر برخی از صحابه، خیلی کوچک آمد؛ زیرا گمان می کردند، خالد برای یک کلاه خود کم ارزش، جانش را به خطر انداخته است. ولی خالد بن ولید گفت: «من این کار را به سبب ارزش کلاه خود نکردم. بلکه چون موی رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در آن بود، نخواستم به دست مشرکان بیفتد».⁽¹⁾

همچنین بخاری در کتاب لباس، باب احادیث موی سپید (ما یذکرفی الشیب)، از اسرائیل بن یونس، به نقل از عثمان بن عبدالله بن موهب غلام آل طلحه روایت می کند:

فامیلم، مرا پیش ام سلمه، همسر رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، برای گرفتن ظرف نقره ای فرستادند که موی رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در آن بود و از برکت آن، چشم زدگی و چیزهای دیگر، درمان می شد. من موهای سرخی را در آن دیدم.⁽²⁾6.

این حدیث را ابن ماجه نیز در کتاب سنن خود، باب لباس، آورده است.⁽¹⁾قسطلانی می گوید: «معنای حدیث این است که ام سلمه، چند تار موی پیامبر (صلی الله علیه و آله) را در محفظه نقره ای نگه داشته بود و صحابه نیز برای تبرک و مداوا، به آن مراجعه می کردند».⁽²⁾

در جلد پنجم کتاب «زاد المسلم»، باب شرح حال ابو ایوب انصاری؛ راوی حدیث «یهود در قبورشان عذاب می شوند» که در صحیح مسلم و صحیح بخاری آمده است، چنین ذکر کرده است: از سعید بن مسیب روایت شده است که ابو ایوب انصاری، چند تار موی ریش پیامبر (صلی الله علیه و آله) را برداشت و رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به او فرمود: «هیچ بدی و گزندی، به تو نمی رسد».

ابن سکن از صفوان بن هبیره، به نقل از پدرش روایت می کند: ثابت بنائی از قول انس بن مالک به من گفت: این تار مویی است از موهای پیامبر (صلی الله علیه و آله)، آن را زیر زبان من بگذار. من نیز آن مو را زیر زبانش گذاشتم. هنگامی که او دفن شد آن موها زیر زبانش بود.⁽³⁾

محمد بن عبدالله انصاری، از قول پدرش، از ثمامه، به نقل از انس، روایت می کند: «ام سلیم»، پوستی پهن می کرد و پیامبر (صلی الله علیه و آله) روی آن استراحت می کرد. هرگاه پیامبر (صلی الله علیه و آله) خوابش می برد، ام سلیم از مو و عرق بدن آن حضرت برمی داشت و در شیشه ای نگهداری می کرد. سپس آنها را با عطر به هم می آمیخت. انس هنگام مرگ، وصیت کرد که از این3.

عطر، در حنوطش بریزند. این حدیث را بخاری در اواخر کتاب استیذان، روایت کرده است.⁽¹⁾

حضرت علامه شیخ حسنین مخلوف، مفتی سابق کشور مصر، در کتابش «فتاوی شرعیة و بحوث اسلامیة»⁽²⁾بعد از سخن گفتن از غسل دادن زینب، دختر رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، می گوید: پیامبر (صلی الله علیه و آله) به زنانی که زینب را غسل می دادند، فرمود: «هر وقت، از غسل دادن فارغ شدید، به من خبر بدهید».⁽³⁾هنگامی که خبر دادند، آن حضرت جامه ای از بدنش بیرون آورد و دستور داد بر بدن زینب بپوشانند تا از برکت آن، بهره مند گردد.

این داستان، خود دلیلی است بر مشروعیت تبرک جستن به آثار صالحان. روایت شده است که امام احمد بن حنبل، سه تار از موهای پیامبر (صلی الله علیه و آله) را با خود داشت و دستور داد هنگام کفن کردنش، یکی از آنها را روی چشم راست و دیگری را روی چشم چپ و سومی را روی دهانش بگذارند تا از آنها، تبرک جوید.⁽⁴⁾با این همه آیا هیچ مؤمنی می تواند منکر تبرک جستن به آثار رسول خدا (صلی الله علیه و آله) گردد؟!

شایسته است خواننده گرامی به شدت محبت صحابه و تابعان و همه مسلمانان نسبت به رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بنگرد و مشاهده کند که آنان چگونه آثارش را نگهداری می کردند و به آنها تبرک می جستند؛ چه در زمان3.

حیاتش و چه بعد از وفاتش. از جمله نادانی های شرم آور و محرومیت های بزرگ، این است که در این عصر، برخی از گروه های مردم به نگهداری و تبرک جستن به آثار رسول خدا (صلی الله علیه و آله) اعتراض می کنند. ما از خداوند، سلامت و عافیت از فتنه های آشکار و نهان را خواستاریم.

همچنین شایسته است که خواننده محترم به آنچه در صحیح بخاری در اواخر کتاب جهاد و سیر در باب زره و عصا و شمشیر و ظروف و مهر و انگشتر و مو و کفش و ظروفی آمده است که صحابه و مسلمانان بعدی، در زمان حیات آن حضرت و بعد از وفاتش، بدان ها تبرک می جستند، بنگرد و اندیشه کند.

ابوبکر بن ابی شیب و ابن ابی عاصم از طریق ابوالخیر، از قول ابورهم، به نقل از ابوایوب روایت کرده اند:

به رسول خدا (صلی الله علیه و آله) گفتم شما برای من غذا می فرستید و من اگر اثر انگشتان شما را در آن غذا ببینم، از آن می خورم و در این غذای آخری، اثر انگشتان شما را ندیدم. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: «آری! همانا در این غذا، پیازی بود و من به احترام فرشته ای که با من هست، از آن نخوردم. ولی شما بخورید».⁽¹⁾

تبرک به ظرف آب پیامبر (صلی الله علیه و آله)

از ام ثابت کبشه، دختر ثابت و خواهر حسان بن ثابت، روایت شده است: «رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بر من وارد شد و از دهانه مشکی که آویزان بود،

ایستاده آب نوشید. من برخاستم و دهانه مشک را بریدم». این حدیث را ترمذی روایت می کند و می گوید: «حدیث صحیح و حسن است».⁽¹⁾شارح این حدیث، در کتاب «ریاض الصالحین» می گوید: «ام ثابت، دهانه مشک را برید تا جای دهان پیامبر (صلی الله علیه و آله) را نگهداری کند و به آن تبرک جوید. همچنین صحابه می کوشیدند تا از جایی که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) از آن آب نوشیده بود، آب بنوشند.

بخاری در صحیح خود، کتاب اشربه، اول باب شرب از جام و ظروف پیامبر (صلی الله علیه و آله) می گوید: «عبدالله بن سلام صحابی، به ابوبرده گفت: می خواهی با جامی که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) از آن آب نوشیده است، به تو آب بدهم؟»2.

بخاری در همین باب، با اسنادش از سهل بن سعد ساعدی، روایت می کند: «رسول خدا (صلی الله علیه و آله) با اصحابش وارد سقیفه بنی ساعده شد و در آنجا نشست؛ سپس رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به من فرمود: «به ما آب بده». من نیز این جام را آوردم و به آنان آب دادم. ابوحازم می گوید: «سهل ساعدی، همان جام را آورد و ما برای تبرک جستن به رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، از آن آب، نوشیدیم». سپس می گوید: «بعدها، عمر بن عبدالعزیز، از سهل خواهش کرد آن جام را به او ببخشد و سهل نیز آن را به او بخشید».⁽¹⁾این حدیث را مسلم نیز در باب اشربه، آورده است.⁽²⁾

بخاری در همین باب، با اسنادش از عاصم احول، روایت می کند: «جام رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را نزد انس بن مالک دیدم. انس گفت: من بارها با این جام، به رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آب داده ام».⁽³⁾البته در عبارت روایت مسلم، چنین آمده است: «من بارها با همین جام، همه انواع نوشیدنی ها را همانند: آب و عسل و شیر به رسول خدا (صلی الله علیه و آله) داده ام».⁽⁴⁾

قرطبی در کتاب «مختصر البخاری» می نویسد:

در برخی از نسخه های قدیمی بخاری، چنین نوشته شده است: ابوعبدالله بخاری می گوید: من خودم این جام را در بصره دیدم و از آن، آب نوشیدم.⁽⁵⁾این جام را از نصر بن انس، به هشتصد هزار درهم خریده بودند.

این جام نزد صحابه و تابعان نگهداری می شد و با آب نوشیدن از آن تبرک می جستند. از هیچ یک از صحابه و بزرگان تابعین شنیده نشده است که کسی این عمل را کوچک شمرده یا انکار کرده باشد. بلکه باید گفت: نادان هایی که چنین عملی را کوچک می شمارند یا انکار می کنند، خودشان گمراه هستند.

بخاری در باب «شرب البرکة و الماء المبارک» با اسنادش از جابر بن عبدالله، روایت می کند:

من در حضور رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بودم که وقت نماز عصر رسید؛ درحالی که فقط مقدار کمی آب داشتیم. آن را در ظرفی قرار دادیم. رسول خدا (صلی الله علیه و آله)0.

دستش را در آن فرو برد و انگشتانش را باز کرد. سپس فرمود: «هرکس می خواهد وضو بگیرد به سمت من بشتابد؛ برکت از آن خداست». من دیدم که آب از میان انگشتانش می جوشید؛ مردم وضو گرفتند و از آن آب نوشیدند. من متوجه شدم که آن آب متبرک است و در نوشیدن آن، کوتاهی نکردم. سالم بن ابوجعد می گوید: به جابر گفتم: «شما در آن روز، چند نفر بودید؟» جابر گفت: «1400 نفر».⁽¹⁾

سخن جابر که گفت: متوجه شدم که متبرک است و بسیار از آن نوشیدم، به صراحت بیان می دارد که سنت و روش مسلمانان نخستین و پیروانشان، در تبرک جستن به آثار رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و تبرک جستن به هرآنچه با بدن مبارکش تماس داشته و به آنچه از بین انگشتانش جوشیده است، راه و روشی است که باید از آن پیروی کرد و از آن دفاع نمود و هر عقیده ای که برخلاف این اصل باشد، نشانگر گمراهی صاحبان آن عقیده و گمراه ساختن دیگران است.

مسلم نیز در صحیح خود در کتاب «فضائل»، باب «تقرب و تبرک جستن مردم به رسول خدا (صلی الله علیه و آله)» از انس بن مالک روایت می کند:

هنگامی که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نماز صبح را می خواند، کارگران مدینه با ظرف های پر از آب می آمدند. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) دست در همه آنها فرو می برد. برخی اوقات که هوا، بسیار سرد بود، باز هم رسول خدا (صلی الله علیه و آله) دست در آب فرو می برد.⁽²⁾4.

تبرک جستن به لباس های پیامبر (صلی الله علیه و آله)

بخاری در کتاب ادب، باب حسن خلق و سخاوت، با اسنادش از سهل بن سعد، روایت می کند:

زنی، جامه ای برای پیامبر (صلی الله علیه و آله) آورد و گفت: این جامه را بپوشید. پیامبر (صلی الله علیه و آله) هم که به آن جامه نیاز داشت، آن را پوشید. سپس مردی از اصحاب، آن جامه را دید و گفت: «چه جامه زیبایی است. ای رسول خدا (صلی الله علیه و آله) این را به من بپوشانید». پیامبر (صلی الله علیه و آله) هم جامه را به او داد. دوستان مرد صحابی، وی را سرزنش کردند که چرا جامه ای را که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به آن نیاز داشت، درخواست کردی؟! مرد صحابی در پاسخ گفت: «چون این جامه را رسول خدا (صلی الله علیه و آله) پوشید؛ من به امید تبرک جستن به آن، درخواست کردم تا آن را به من بدهد و امیدوارم آن را کفن خود سازم».⁽¹⁾

صاحب کتاب «سیرة خیرالعباد» می گوید:

در صحیح مسلم، از اسماء، دختر ابوبکر، روایت شده است: «این جبه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) است». سپس جبه شاهانه ای را که به نرمی دیباج و دو چاکش با دیباج، حاشیه دوزی شده بود، بیرون آورد و گفت:

«این جبه نزد عایشه بود و وقتی مرد، من آن را گرفتم. این جبه را رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می پوشید و ما آن را می شوییم و برای شفا، آب آن را به بیماران می دهیم».⁽²⁾

شارح کتاب «زاد المسلم» می نویسد:

صاحب کتاب «عقد الفرید»، به هنگام ذکر داستان مرگ معاویه، نوشته است: در آخرین لحظات مرگش، یزید به همراه عثمان بن محمد بن ابوسفیان وارد شد. آن گاه یزید با پدرش، سخن گفت. ولی پدرش، پاسخی نداد. بعد از مدتی، گفت: «ای فرزندم! بزرگ ترین گناهان من، کارهایی است که برای تو کردم. ای پسرم! من روزی با رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بیرون رفتم و هنگامی که آن حضرت، وضو می گرفت، من آب بر دستش می ریختم؛ در آن هنگام، حضرت به پیراهن پاره من نگاه کرد و فرمود: «آیا می خواهی پیراهنی به تو بدهم؟» گفتم: «آری». حضرت پیراهنی به من داد که یک بار بیشتر، آن را نپوشیدم و الآن هم موجود است. همچنین روزی پیامبر (صلی الله علیه و آله) مو و ناخن هایش را کوتاه کرد و من آنها را برداشتم و در شیشه ای نهادم. وقتی من مردم، مرا غسل بده و این مو و ناخن را در چشم و بینی من بگذار و پیراهن را زیر کفنم قرار بده؛ زیرا اگر چیزی سود داشته باشد، همین است».⁽¹⁾

داستان برده اهدائی پیامبر (صلی الله علیه و آله) به کعب بن زهیر

کعب بن زهیر، در نگهداری برده ای که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به او داده بود، سخت می کوشید. داستان او مشهور است که ما در اینجا آن را به اختصار نقل می کنیم: زهیر از بزرگان شعر و ادب است. قبل از مسلمان شدن،

پیامبر (صلی الله علیه و آله) را هجو و نکوهش می کرد. به هنگام فتح مکه، بسیاری از مردم، از جمله کعب و برادرش، بجیر که او نیز شاعر بود، فرار کردند.

اما بجیر در مدینه نزد رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آمد؛ سخنان پیامبر (صلی الله علیه و آله) را شنید و مسلمان شد، سپس در همانجا ماند. این خبر به کعب رسید و از مسلمان شدن برادرش، سخت ناراحت شد. سپس اشعاری در نکوهش بجیر نوشت و برایش فرستاد. بجیر نیز داستان اشعار کعب را به پیامبر (صلی الله علیه و آله) خبر داد. پیامبر (صلی الله علیه و آله) در بازگشت از غزوه طایف فرمود: «هریک از شما، کعب را دید، او را بکشد».

سپس بجیر در نامه ای به کعب نوشت که پیامبر (صلی الله علیه و آله) خونت را مباح کرده است و اگر جانت را دوست داری، بیا به خدمت رسول خدا (صلی الله علیه و آله)؛ زیرا او توبه همه را می پذیرد و به گذشته ها نمی نگرد. کعب هم قصیده ای در مدح رسول خدا (صلی الله علیه و آله) سرود و به قصد مسلمان شدن، راهی مدینه شد. هنگامی که وارد مدینه گردید، به اتفاق مردی از عشیره جهینه که با هم، سابقه آشنایی داشتند، وارد مسجد شدند و آن مرد، پیامبر (صلی الله علیه و آله) را به کعب نشان داد و گفت: برو از او امان بخواه.

کعب آمد و مقابل پیامبر (صلی الله علیه و آله) نشست. دست در دست او نهاد. پیامبر (صلی الله علیه و آله) او را نمی شناخت. سپس گفت: «ای رسول خدا (صلی الله علیه و آله) کعب بن زهیر آمده است تا توبه کند، مسلمان شود و از شما امان بخواهد. اگر من او را به اینجا بیاورم، شما توبه او را می پذیرید»؟ پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «آری». کعب گفت: «من خودم، کعب هستم». در این هنگام، مردی از انصار برخاست و گفت: «ای رسول خدا (صلی الله علیه و آله) اجازه بده، من گردن این دشمن خدا را

بزنم». پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «رهایش کن؛ زیرا او از کفر بیرون آمده و توبه کرده است». آن گاه کعب، قصیده «بانت سعاد» را در حضور پیامبر (صلی الله علیه و آله) سرود و رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به آن اشعار گوش می داد، تا به این بیت رسید:

همانا پیامبر (صلی الله علیه و آله) شمشیر درخشانی است که مردم به وسیله آن هدایت می شوند.

همچنانکه ایشان شمشیری است از شمشیرهای برنده خداوند.⁽¹⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله) جامه ای را که بر دوش داشت، برداشت و بر دوش کعب انداخت. معاویه حاضر شد ده هزار درهم بدهد و این جامه را بگیرد. ولی کعب حاضر نشد آن را به او بدهد و گفت: من تن پوش رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را با هیچ چیز عوض نمی کنم. بعد از مرگ کعب، معاویه بیست هزار درهم به ورثه کعب داد و جامه را گرفت. این همان جامه ای است که نزد خلفا بود و ابن قانع از ابن مسیب نقل می کند که خلفا این جامه را در اعیاد و مناسبت های رسمی می پوشیدند. شامی می گوید: آن جامه الآن وجود ندارد زیرا ظاهراً در فتنه مغول ها مفقود شده است.

در صحیح مسلم آمده است:

پیامبر (صلی الله علیه و آله) در خانه ام سلیم، روی پوستی خوابیده بود و ام سلیم، عرق مبارکش را جمع می کرد و در شیشه ای می ریخت. وقتی پیامبر (صلی الله علیه و آله) بیدار شد، فرمود: «ام سلیم چه می کنی؟» گفت: «به امید تبرک جستن و شفا برای فرزندانمان چنین کردم». پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود:

«کار خوبی کردی».ل.

گفتنی است که مسلم، در باب «خوشبویی عرق پیامبر (صلی الله علیه و آله)»، این حدیث را به سه طریق، روایت کرده است.⁽¹⁾

توجه و اهتمام به نگهداری آثار رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و تبرک جستن به آن ها، هیچ جای انکار ندارد و اصلا عجیب به نظر نمی رسد؛ زیرا او رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، خلیل خدا، حبیب خدا و گرامی ترین بنده خداست و وجودش، جامع همه خیرات و برکات است. پس در این صورت، چرا به همه آثارش، تبرک جسته نشود؟! حال آنکه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در نزد اصحابش، محبوب تر از جان و مال و فرزندانشان بود و تمامی آثار و لوازمش نیز چنین است. بلال، مؤذن رسمی پیامبر (صلی الله علیه و آله)، هنگامی که بعد از وفات ایشان، از شام به مدینه آمد، مردم از او خواهش کردند برایشان اذان بگوید. مرد و زن، کوچک و بزرگ مردم مدینه، جمع شدند تا صدای اذان او را بشنوند. زمانی که بلال گفت: «الله أکبر الله أکبر»، همگی ناله سر دادند و گریه کردند. وقتی گفت: «أشهد أن لا إله إلا الله»، همگی فریاد زدند. هنگامی که گفت: «أشهد أن محمداً رسول الله»، تمامی کسانی که در مدینه بودند، صدای گریه و ناله شان بلند شد. دوشیزگان و پرده نشینان بیرون دویدند و گریه می کردند. آن روز، همانند روز وفات رسول خدا (صلی الله علیه و آله) شد. سبب این همه ابراز احساسات و عواطف، به یاد آوردن عصر نورانی و شکوفای پیامبر (صلی الله علیه و آله) بود که آن حضرت هنوز در بین آنان بود.3.

امام مالک در باب صلوات بر پیامبر (صلی الله علیه و آله)، از عبدالله بن دینار روایت کرده است: «عبدالله بن عمر را می دیدم که کنار قبر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می ایستاد و بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و ابوبکر و عمر، صلوات می فرستاد».⁽¹⁾

در اول کتاب «موطأ» به هنگام ذکر شرح حال امام مالک، آمده است: مالک، با همه پیری و ناتوانی اش، هرگز در مدینه، سوار بر مرکب نمی شد و می گفت: در شهری که جسد رسول خدا (صلی الله علیه و آله) دفن شده است، من سوار هیچ مرکبی نمی شوم. همچنین نقل است که وی، هرگاه می خواست حدیثی بگوید، وضو می گرفت و محاسنش را شانه می زد. سپس با وقار و آرامی، در جایگاهش می نشست و حدیث می گفت. به او گفتند:

«چرا چنین می کنی؟!» گفت: «دوست می دارم که شأن و حرمت حدیث رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را حفظ کنم».⁽²⁾

در شرح حال امام بخاری نیز آمده است: «من کتاب صحیح بخاری را در مدت شانزده سال، از میان ششصد هزار حدیث، استخراج کردم. پیش از نوشتن هر حدیثی، غسل می کردم و دو رکعت نماز می خواندم».⁽³⁾

همه اینها، نشانه احترام به پیامبر (صلی الله علیه و آله) و احادیث آن بزرگوار است. خدایا! نعمت محبت و تجلیل از بزرگ ترین پیامبرت، محمد (صلی الله علیه و آله) و آل و اصحابش را به ما ارزانی دار.

عبدالله بن عمر نیز هرگاه نام رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را می شنید، می گریست و3.

هرگاه از جایگاه پیامبر (صلی الله علیه و آله) می گذشت، چشمانش را فرو می بست و پیوسته در هر مسجدی که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در آن نماز خوانده بود، به دنبال آثار ایشان می گشت. همچنین از راه هایی عبور می کرد که رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، از آنها عبور کرده بود. در عرفات نیز در جایی می ایستاد که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در آنجا ایستاده بود.⁽¹⁾مالک در باب دعای کتاب «موطأ» می گوید:

عبدالله بن عمر، وارد یکی از روستاهای بنی معاویه شد و پرسید:

«آیا می دانید پیامبر (صلی الله علیه و آله)، در کجای این مسجد، نماز خوانده است؟» عبدالله ابن جابر بن عتیک نیز گفت: «آری». آن گاه جایی از مسجد را نشان وی داد.⁽²⁾

در برخی از روایات معراج، آمده است که پیامبر (صلی الله علیه و آله) سوار مرکبش براق شد و به همراه جبرئیل گردش کرد تا به نخلستانی رسیدند. جبرئیل گفت: «پایین بیا6.

و نماز بخوان». پیامبر (صلی الله علیه و آله) نیز از مرکبش پیاده شد و نماز خواند؛ سپس دوباره سوار مرکبش شد. جبرئیل گفت: «می دانی که در کجا نماز خواندی؟» فرمود: «نه». گفت: «آنجا، طیبه (مدینه) است. تو به آنجا مهاجرت خواهی کرد». باز در جای دیگری جبرئیل گفت: «پایین بیا و نماز بخوان». آن گاه بعد از نماز گفت: «می دانی اینجا کجاست؟» فرمود: «نه». گفت: «اینجا، طور سینا و کنار درخت موسی است که خداوند با او سخن گفت». باز سوار شد و در جای دیگری، جبرئیل گفت: «پایین بیا و نماز بخوان». بعد از نماز گفت: «آیا می دانی در کجا نماز خواندی؟!» فرمود: «نه». گفت: «اینجا بیت لحم، زادگاه عیسی بن مریم (علیهما السلام) است» که در روایات بسیاری، بیان شده است.

از این احادیث چنین استنباط می شود که هرجایی که اثر و نشانه ای از پیامبران باشد، در آنجا نماز خوانده می شود و آنجا، محترم و جای تبرک جستن است؛ به ویژه جاهایی که منسوب به پیامبر ما، محمد (صلی الله علیه و آله) باشد. از همین رو، صحابی و صحابی زاده، عبدالله بن عمر، در هر جایی و در هر مسجدی، به دنبال آثار پیامبر (صلی الله علیه و آله) می گشت.

در واقع این شیوه و سنت، از زمان صحابه تا زمان ما، پیوسته وجود داشته است و همه مسلمانان در سراسر جهان، حرص و علاقه شدیدی برای تبرک جستن به آثار رسول خدا (صلی الله علیه و آله) داشته و دارند و این خود بیانگر محبت سرشاری است که نسبت به رسول خدا (صلی الله علیه و آله) ابراز می داشته و می دارند. خدا رحمت کند کسی را که گفت:⁽¹⁾

أمرّ علی الدیار دیار سلمی أقبّل ذا الجدار و ذا الجدارا

و ما حبّ الدیار شغفن قلبی ولکن حبّ من سکن الدیارا

من از کوی سلمی (معشوقه) می گذرم و این دیوار و آن دیوار را می بوسم.

عشق کوی، دلم را نربوده است؛ بلکه عشق ساکن کوی، دلم را ربوده است.ت.

در روایت صحیحی آمده است که صحابه، از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) درخواست می کردند که در خانه آنان، نماز بخواند؛ چنان که بخاری در کتاب «صلوة»، روایت می کند: عتبان بن مالک، چون چشمش ضعیف بود و می ترسید که نتواند به مسجدالنبی (صلی الله علیه و آله) بیاید، از پیامبر (صلی الله علیه و آله) خواهش کرد که در جایی از خانه اش، نماز بخواند تا آنجا را محل نماز خویش قرار دهد. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نیز به خانه اش رفت و فرمود: «دوست داری کجا نماز بخوانم؟» عتبان به گوشه ای از منزلش اشاره کرد. پیامبر (صلی الله علیه و آله) به نماز ایستاد و صحابه، پشت سرش صف بستند.

صحابه دوستدار پیامبر (صلی الله علیه و آله)

معلوم می شود که صحابه، پیامبر (صلی الله علیه و آله) را بسیار دوست می داشتند، او را بزرگ می دانستند و به آثارش و به ته مانده آب و شیر و غذایش و به مو و جامه و عرق بدنش و به آب دهان و به قطرات آب وضویش تبرک می جستند و به سر و صورت خود می مالیدند. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نیز همه این اعمال را می دید ولی آنان را از انجام چنین اعمالی نهی نمی فرمود. همین واکنش نشان ندادن پیامبر (صلی الله علیه و آله)، محکم ترین دلیل برای جایز بودن این گونه اعمال است. از این گذشته، تمامی روایات مذکور نشانگر علاقه و دوستی و احترام مسلمانان به پیامبر (صلی الله علیه و آله) است.

در صحیح مسلم و صحیح بخاری، از انس روایت شده است: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: «هیچ یک از شما ایمانش تکمیل نمی گردد تا آنکه من نزد او، از پدر و فرزند و از همه مردم، محبوب تر باشم».⁽¹⁾بخاری در صحیح خود می گوید:

عمر گفت: «ای رسول خدا! تو نزد من، از همه چیز، محبوب تری؛ مگر از جان خودم». پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «هیچ یک از شما، ایمانش تکمیل نمی گردد تا آنکه من از جانش هم محبوب تر باشم». آن گاه عمر گفت: «تو از جان من هم محبوب تری». پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «اکنون ایمانت تکمیل شد».⁽¹⁾

آری! محبت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در دل و جان امتش، تا روز قیامت می جوشد؛ مگر در دل سنگدلانی که از ایمان کامل، محروم اند. امام احمد، روایت کرده است: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: «گروهی از امت من که پس از من خواهند آمد، بیش از همه مرا دوست می دارند و حاضرند مال و خاندان خود را بدهند و مرا ببینند».⁽²⁾

حاکم نیز روایت کرده است: پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «گروهی از امت من، پس از من می آیند که دوست می دارند مال و خاندان خود را بدهند و دیدار مرا بخرند».⁽³⁾

این حقیقت، در زمان ما که سال 1393 ه. ق است، به طور کامل آشکار است و ما با چشمان خود مشاهده می کنیم، همه حجاجی که به مکه و مدینه می آیند، هرکدام چه رنج ها و سختی هایی می کشند و چه پول ها و هزینه های کلانی خرج می کنند تا به زیارت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و زیارت فرزندان و خاندان و اصحابش، نائل گردند.5.

دل های آنان پس از زیارت، آرام و وجدان هایشان، آسایش می یابد. گویا سراسر جهان را به آنان داده اند. در آنجا، سینه های مؤمنان و علاقه مندان از جمله عالمان، فاضلان، ادیبان و بلیغان به جوشش می آید و با زبان های گوناگون، عالی ترین قصاید و مدایح و شیواترین سخنان را در وصف رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می سرایند.

پناه بردن ایمان به مدینه

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: «ایمان، به مدینه پناه می برد»؛⁽¹⁾یعنی اهل ایمان، مدینه را پناهگاه و خانه خود می دانند و هرکجا باشند، به یاد آنجا هستند و در آنجا، آسایش و آرامش می یابند. بی تردید این موضوع، معجزه ای است که در همه اوقات، به ویژه ایام حج دیده می شود. در واقع شوق و رغبت حجاج و زائران مدینه منوره هر ساله، آشکار است؛ به طوری که هزاران هزار حاجی، پشت سر هم، وارد مدینه می شوند و پس از زیارت، به مکه معظمه می روند تا مناسک حج را انجام دهند و اگر از پیش، انجام داده باشند، به شهر و میهن خود، باز می گردند.

یکی دیگر از معجزات آشکار در این باره، این است که از این همه جمعیت بیکران زائران مدینه، تاکنون شنیده نشده است که حتی یک نفرشان، قبر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را عبادت کرده باشد؛ زیرا براساس روایت مالک و ابن ابی شیبه و بزاز، پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرموده است: «خدایا! قبر مرا بت قرار مده».⁽²⁾

همچنین به روایت عطاء بن یسار، حضرت فرمود: «خدایا! قبر مرا بتی که عبادت شود، قرار مده». بی تردید، خشم خداوند شدید شد بر کسانی که قبور پیامبرانشان را سجده گاه قرار دادند.⁽¹⁾

[این گونه احادیث، دستاویزی شده است برای برخی از بیماردلانی که بدون توجه به هدف احادیث و بدون در نظر داشتن احادیث دیگر، ناجوانمردانه به پاره ای از مساجد مسلمانان تاخته و آنجا را بتخانه نامیده اند. ولی همان گونه که مؤلف می گوید، تاکنون کسی قبر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) یا قبور امامان را عبادت نکرده و بر آنها سجده ننموده و آن قطعه زمین و تربت را خدا (بت) ندانسته است.

اصولاً قبر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و قبور امامان، در همه جا، زیر صندوق ها و ضریح ها، محافظت می شود و هیچ کس نمی تواند روی آنها سجده کند. در همه جا، بنای مساجد و نمازها و دعاها و سجده، اطراف قبور است و حتی بوسیدن قبور نیز برای خداوند است؛ وگرنه در جهان، قبر فراوان است.

چرا همین مردمانی که مقابل تربت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و امامان، به خاک می افتند و آنها را می بوسند و در آنجا می گریند و زمزمه می کنند، به بارگاه ها و آرامگاه های پرزرق و برق فراعنه مصر و زمامداران و فرمانروایان دیگر، کمترین اعتنایی ندارند؟!

از این گذشته، خداوند در داستان اصحاب کهف، می فرماید:

«بر قبورشان، مسجدی ساختند». در احادیث بسیاری نیز آمده است که هر کجا، مسجدی بنا شود، در آنجا پیغمبری مدفون است؛ مگر3.

«حجر اسماعیل». علاوه بر این بهترین مکان مسجدالحرام برای نماز و دعا، مقبره هاجر و اسماعیل و پیامبران دیگر است. همان گونه که نماز و دعا در مقام ابراهیم (علیه السلام) و در کنار خود رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، ارزش دیگری دارد، نماز و دعا در کنار قبر آن حضرت و تربت پاکان دیگر، بی اثر نخواهد بود].⁽¹⁾

آری! خداوند دعای بنده و رسولش، محمد (صلی الله علیه و آله) را مستجاب فرمود و قبر شریفش را بتی که عبادت شود، قرار نداد؛ با وجود آن که جمعیت فراوانی در تمامی اوقات سال به زیارت آن مکان مقدس مشرف می شوند، اما بی شک، نیت و قصد همگی آنان از زیارت، فقط تقرب جستن به خدا و رسولش است. در واقع، مردم از شدت شوق و محبت، همانند تشنگانی که به سرچشمه گوارا می روند، از یکدیگر سبقت می گیرند و بر آن درگاه پاک و شریف، هجوم می آورند؛ زیرا در آنجا، فیوضات معنوی و انوار نیرومندی وجود دارد؛ چنان که گفته اند: «و المورد العذب کثیر الزحام». «سرچشمه گوارا، همیشه شلوغ است».⁽²⁾

یزدحم الناس علی بابهو المنهل العذب کثیر الزحام

مردم در درگاهش ازدحام می کنند. این امر عجیب نیست؛ زیرا سرچشمه ای که آبش گوارا باشد، همیشه شلوغ است. «مصحح».

حرم رسول خدا (صلی الله علیه و آله) همانند حجرالاسود است که در رکن کعبه معظمه، نصب شده است و مردم در موسم حج، برای بوسیدن آن، هجوم».

می آورند. تاکنون شنیده نشده است که یک نفر، حجرالاسود را عبادت کرده باشد؛ نه در دوران اسلامی و نه در عصر جاهلیت. بدون تردید، این امر بیانگر لطف پروردگار نسبت به رسولش و حجرالاسود است. همچنین تاکنون شنیده نشده است کسی، سنگ مقام ابراهیم (علیه السلام) را که چند هزار سال است کنار کعبه است، عبادت کرده باشد یا کسی خود کعبه را عبادت کند؛ نه در عصر اسلامی و نه در عصر جاهلیت. خدایا! درود تو بر آقا و سالار ما محمد (صلی الله علیه و آله) و بر خاندان و همسران و نوادگان و اصحابش. خدایا! درود و سلام تو بر آن کسی که زندگی اش، متفاوت تر از زندگی مردم و مرگش، متفاوت تر از مرگ مردم و مقامش، برتر از مقام مردم است.⁽¹⁾سلام و درودی پیوسته تا روز رستاخیز و به».

عدد آفریدگانت و به درجه خشنودی ات و به سنگینی عرشت و به مداد کلماتت.

تصویر شماره 3. نمای درونی بخشی از مسجد پیامبر (صلی الله علیه و آله) از سمت شمال

فصل دوم: خصوصیت و ویژگی کفش های رسول خدا (صلی الله علیه و آله)

اشاره

ما در کتاب «مقام ابراهیم (علیه السلام)» و کتاب دیگرمان «التاریخ القویم لمکة و بیت الله الکریم»، درباره پاهای پدر همه پیامبران الهی، ابراهیم خلیل (علیه السلام)،⁽¹⁾سخن گفته ایم و در اینجا، درباره خصوصیات کفش های رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، که یکی از آثار و لوازم اوست، سخن می گوییم.⁽²⁾

امام احمد، در کتاب «زهد»، روایت می کند: «رسول خدا (صلی الله علیه و آله) از کفشی که کوچکتر از پایش بود، بدش می آمد». مناوی در شرحش می گوید:

یعنی رسول خدا (صلی الله علیه و آله) دوست نمی داشت کفش، بزرگ تر یا کوچک تر از پایش باشد و این دلیل بر حسن ذوق، احساس لطیف، شناخت کامل و حسن انتخاب است؛ زیرا رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در خلقت و اخلاق و در عقل و دین، سرآمد مردمان و در کردار و گفتار و در همه امور دین و دنیا، پیشوای همه است.

بخاری و مسلم از عمر، روایت کرده اند: «پیامبر (صلی الله علیه و آله) نعلین چرمی دباغی شده می پوشید و محاسن مبارکش را با گیاه ورس⁽¹⁾و زعفران، رنگ می کرد».⁽²⁾

همچنین بخاری و مسلم، روایت کرده اند: پیامبر (صلی الله علیه و آله) با نعلین خود، نماز می خواند و نیز روایت کرده اند: رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، مقدم کردن پای راست را در هنگام کفش پوشیدن، راه رفتن، طهارت و در همه کارها، دوست می داشت. از اینجا معلوم می شود که پیامبر (صلی الله علیه و آله) کفش می پوشید، پابرهنه راه نمی رفت و به پابرهنگی عادت نداشت. صاحب کتاب «تاریخ الخمیس»، در باب «خروج پیامبر (صلی الله علیه و آله) از مکه به سوی غار»، می نویسد:

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) میان راه، کفش های خود را بیرون آورد و با سر پنجه راه می رفت؛ تا اثر جای پایش بر روی زمین آشکار نباشد، و در نتیجه پوست پایش سائیده شد. ابوبکر او را بر روی کولش گذاشت تا به غار رسیدند.⁽³⁾

سپس چند سطر پس از آن می نویسد:

از ابوبکر روایت شده است که به عایشه گفت: «ای کاش من و رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را می دیدی که چگونه به غار ثور صعود کردیم. در رابطه با پیامبر (صلی الله علیه و آله) باید گفت: دو پای رسول خدا (صلی الله علیه و آله) زخم برداشت. ولی دو پای من، همانند سنگ بود». عایشه گفت: «علتش آن است که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) عادت ندارد پابرهنه راه برود».7.

در روایت دیگری، ابوبکر می گوید: در غار دیدم از پای پیامبر (صلی الله علیه و آله)، خون می چکد. من گریستم و فهمیدم که او عادت ندارد، پابرهنه راه برود.

بدون تردید، رسول خدا (صلی الله علیه و آله) کفش می پوشید و برحسب عادت مردم، هرکسی در سال، دست کم به دو جفت کفش، نیاز دارد. اگر فرض کنیم که پیامبر (صلی الله علیه و آله) از ده سالگی تا پایان عمرش، کفش پوشیده است، یعنی در مدت 53 سال، حضرت از 106 جفت کفش، استفاده کرده است؛ درحالی که معمولاً خردسالان، از چهار یا پنج سالگی، کفش می پوشند و این همه کفش، اگرچه از جهاتی، با هم یکسان هستند، ولی از جهاتی نیز با یکدیگر فرق دارند. بنابراین اگر چه اندازه و شکل این تعداد کفش به یک شکل بوده است، لکن حتما باید در ساخت برخی از آنها تفاوت اندکی بوده باشد. شاید هم سازندگان آن کفش ها بیشتر از یک نفر بوده باشند.

ویژگی های کفش های پیامبر (صلی الله علیه و آله)

صاحب کتاب «زاد المسلم»، در باب شرح حدیث «پیامبر (صلی الله علیه و آله) با نعلین نماز می خواند»، می گوید:

طول کفش ایشان، یک وجب و دو انگشت و عرض آن، در قسمت برآمدگی پا، هفت انگشت و در قسمت کف پا، پنج انگشت و بالای آن، شش انگشت و نوک آن، باریک و عرض میان دو جای انگشتان، به مقدار دو انگشت بود.⁽¹⁾

حافظ بزرگ، زین العابدین عراقی نیز اوصاف کفش های رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را در «ألفیة السیرة النبویة»، به همین کیفیت آورده است. در این باره چنین می سراید:

ونَعلُه الکَریمة المَصُونَهْ طوبی لمن مَسَّ بها جَبینَهْ

لها قِبالان بسَیرِ وهُما سِبتِیَّتان سَبَتُوا شَعْرَهما

وطولها شِبْرٌ و اصبعانِ وعَرْضها مما یلی الکعْبانِ

سبعُ أصابع وبطنُ القَدَمِ خمسٌ، و فوق ذا فستٌ فاعلم

و رأسُها محدَّد و عرضُ ما بین القِبَالین اصبعان اضْبِطْهُما

و هذه مثالُ تلک النعل و دَورِها، أکرمْ بها مِنْ نعلِ

خوش به حال کسی که پیشانیش را به کفش های مقدس پیامبر (صلی الله علیه و آله) مالیده است.

آن کفش ها دو بند دارند. آنها چرم هایی هستند که دباغی شده اند.

طولشان یک وجب و دو انگشت است و عرضشان در سمت پایین قوزک

هفت انگشت و در قسمت کف پا پنج انگشت و بالای آن شش انگشت است.

نوک آن تیز، و عرض میان دو بند آن، به اندازه دو انگشت است.

این الگو متعلق به کفشی است که بهترین کفش دنیا است.

تصویر شماره 4. اولین الگو از کفش های مبارک پیامبر (صلی الله علیه و آله)

تصویر شماره 5. دومین الگو از کفش های مبارک پیامبر (صلی الله علیه و آله)

فاصله (1) تا (2)\26 سانتی متر

فاصله (3) تا (4)\13/5 سانتی متر

فاصله (5) تا (6)\9 سانتی متر

فاصله (7) تا (8)\12 سانتی متر

امام ابوالعباس احمد مقری، صاحب کتاب «نفح الطیب» و «إضائة الدجنة» تألیف نفیسی⁽¹⁾درباره اوصاف کفش های رسول خدا (صلی الله علیه و آله) دارد که در حیدرآباد هند، چاپ شده است.

در صحیح مسلم، به نقل از کتاب «مبارق الأزهار فی مشارق الأنوار»، از ابوهریره روایت شده است:

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) میان چند نفر از اصحابش، نشسته بود. سپس برخاست و رفت و دیگر برنگشت. صحابه نگران شدند و من نخستین کسی بودم که به جست وجوی او شتافتم و او را در بوستان یکی از صحابه یافتم. آن حضرت کفش های خود را به من داد و فرمود: «برو بیرون این بوستان و هرکس را دیدی با یقین قلبی، «لا اله الا الله» می گوید، او را به بهشت مژده بده». من بیرون رفتم و نخستین کسی را که دیدم، عمر بود. هنگامی که حدیث را برایش نقل کردم، چنان به سینه من زد که از پشت، به زمین افتادم. آن گاه برگشتم خدمت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و عمر نیز پشت سر من آمد و جریان را گفتم. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «ای عمر! چرا چنین کردی؟!» گفت: «ترسیدم مردم به این حرف ها، مغرور شوند و دیگر عمل نکنند».⁽²⁾و⁽³⁾

همان گونه که پیامبر (صلی الله علیه و آله) کفش می پوشید، چکمه نیز می پوشید؛ چنان که نویسنده کتاب «تاریخ الخمیس» می گوید: «پیامبر (صلی الله علیه و آله) چکمه پوشید و آنها).

را مسح کرد». ترمذی نیز می گوید: «چکمه های پیامبر (صلی الله علیه و آله) مشکی و ساده بود و آنها را نجاشی، پادشاه حبشه، برایش فرستاده بود».⁽¹⁾

در روایات دیگری نیز آمده است که پیامبر (صلی الله علیه و آله) گاهی آنها را می پوشید و بر آنها، مسح می کشید. گاهی کفش دباغی شده و گاهی کفش دباغی نشده می پوشید. هر لنگه از نعلین او، دو بند و دو جای انگشت داشت و به رنگ زرد بود.⁽²⁾ترمذی می گوید: گاهی حضرت، کفش بافته شده می پوشید و با آنها نماز می خواند.⁽³⁾کتاب «الشمائل المحمدیة»، از محمد بن بشار، از قول ابوداوود، به نقل از همام، از قتاده روایت می کند: به انس بن مالک گفتم: «کفش های پیامبر (صلی الله علیه و آله) چگونه بود؟» گفت: «هر لنگه اش، دو جای انگشت داشت».⁽⁴⁾همچنین از ابوکریب محمد بن علاء، از قول وکیع به نقل از سفیان، از خالد حذاء، از قول عبدالله بن حارث، از ابن عباس، روایت شده است: «هر لنگه از کفش های پیامبر (صلی الله علیه و آله)، دو بند و دو جای انگشت داشت».

نگهدارنده کفش های پیامبر (صلی الله علیه و آله)

عبدالله بن مسعود هذلی که یکی از سبقت گیرندگان در اسلام است و در غزوه بدر و سایر غزوات، شرکت داشته است، نگهدارنده کفش های

پیامبر (صلی الله علیه و آله) بود و هرگاه پیامبر (صلی الله علیه و آله) می نشست، کفش آن حضرت را برمی داشت و میان آستین خود می گذاشت و هرگاه برمی خاست، آن را به ایشان می پوشانید. عبدالله، میان صحابه، به صاحب راز و مسواک و فرش و بالش، معروف بود.⁽¹⁾مسلم در صحیح خود روایت می کند که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به ابن مسعود فرمود: «من به تو اجازه می دهم تا پشت پرده بیایی و راز مرا بشنوی تا آن گاه که تو را نهی کنم».⁽²⁾ابن مسعود بر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) وارد می شد و کفش هایش را می پوشانید و پیشاپیش و همراهش راه می رفت؛ هنگام غسل کردن ایشان، پرده داری می کرد و ایشان را از خواب، بیدار می ساخت.

صاحب کتاب «التراتیب الإداریة» می گوید:

در کتاب «مختصر السیر» تألیف ابن جماعه و همچنین در کتاب «المواهب» و کتاب های دیگر آمده است که عبدالله بن مسعود، کفشدار رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بود و هرگاه پیامبر (صلی الله علیه و آله) می ایستاد، کفش هایش را به او می پوشانید و هرگاه می نشست، آنها را در آستین خود می گذاشت.⁽³⁾تا اینکه آن حضرت بلند می شد. در حدیث حرث و ابن ابی عمر از مرسل قاسم بن عبدالرحمان روایت شده است: «هرگاه پیامبر (صلی الله علیه و آله) برمی خاست، کفش ها را به او می پوشانید و راه می افتاد و پیش از پیامبر (صلی الله علیه و آله) وارد حجره می شد».⁽⁴⁾3.

امام ابوالعباس مقری در کتاب «فتح المتعال» می نویسد:

در حدیث صحیح آمده است که عبدالله بن مسعود، نگهدارنده کفش ها و مسواک و بالش و آفتابه پیامبر (صلی الله علیه و آله) بود. هرگاه پیامبر (صلی الله علیه و آله) برمی خاست، کفش هایش را به او می پوشانید و هرگاه می نشست، آنها را در آستین خود می گذاشت تا اینکه پیامبر (صلی الله علیه و آله) از جایش بلند می شد. محمد بن یحیی، از قاسم روایت کرده است: هرگاه پیامبر (صلی الله علیه و آله) می نشست، عبدالله بن مسعود برمی خاست و کفش های آن حضرت را از پای مبارک ایشان بیرون می آورد و در آستین خود می گذاشت. هنگام برخاستن، به او می پوشانید و با عصا، پیشاپیش او راه می رفت تا وارد حجره اش شود.⁽¹⁾

و برخی، از جمله ابن سعد، گفته اند: نگهدارنده کفش ها و ظرف آبخوری پیامبر (صلی الله علیه و آله)، انس بن مالک بود.⁽²⁾حافظ ابن حجر نیز می گوید: حامل نعلین، عبدالله بن مسعود بود.⁽³⁾

در کتاب «قوت المغتذی علی جامع الترمذی» و نیز به نقل از بیضاوی آمده است: «ابن مسعود، پیوسته در خدمت پیامبر (صلی الله علیه و آله) بود. هنگام وضو گرفتن، آفتابه او را برمی داشت و کفش هایش را می گرفت و در آستین خود می گذاشت».⁽⁴⁾6.

مناسب است در اینجا داستانی را که در تاریخ ابن کثیر، درباره احوالات محمدمهدی، خلیفه عباسی، آمده است نقل کنیم:

«روزی، مردی بر خلیفه وارد شد که کفشی با خود آورده بود و می گفت: این کفش رسول خدا (صلی الله علیه و آله) است که برای شما، به عنوان هدیه آورده ام. مهدی گفت: «آن را بیاور». آن مرد نیز کفش را به او داد. خلیفه کفش را بوسید؛ بر چشم نهاد و ده هزار درهم نیز به او جایزه داد. زمانی که آن مرد بیرون رفت، خلیفه گفت: به خدا سوگند! می دانم که این کفش را رسول خدا (صلی الله علیه و آله) ندیده است تا چه رسد به آنکه پوشیده باشد. ولی اگر من او را از خود می راندم، می رفت و پیش مردم می گفت: من کفش های رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را به خلیفه هدیه دادم، اما او نپذیرفت. مردم هم حرف او را تصدیق می کردند. چون مردم عوام، جانب همانند خودشان را می گیرند و عادتشان این است که به ناتوان در برابر توانا، کمک می کنند؛ اگرچه آن ناتوان، ستمگر باشد. بنابراین ما، زبان او را به ده هزار درهم خریدیم و آن را بهتر و نکوتر دیدیم».

چه نیکوست عقل و ریاست و چه نیکوتر است، اگر دین و دنیا، با هم درآمیزند.

همچنین در کتاب «التراتیب الإداریة»، آمده است: عده ای از دانشمندان بزرگ، مانند ابوالیمن ابن عساکر، سراج بلقینی، بستی، شمس محمد بن عیسی مقری صاحب کتاب «قرة العینین فی تحقیق أمر النعلین» و دیگران، کتاب های مستقلی درباره نعلین رسول خدا (صلی الله علیه و آله) تألیف کرده اند.

مشهورتر از همه، امام ابوالعباس مقری تلمسانی، مدفون در مصر است که کتاب «النفحات العنبریة فی وصف نعلی خیرالبریة» و کتاب «فتح المتعال فی مدح خیرالنعال» را نوشته است. کتاب اخیر را در مسجدالنبی (صلی الله علیه و آله)، نزدیک پاهای رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در یک جلد و نیز کتاب دیگرش «فی العمامة النبویة» را در مسجدالنبی (صلی الله علیه و آله) نزدیک سر مقدس آن حضرت، نوشته است.

گفتنی است کتاب «فتح المتعال» را چند نفر از دانشمندان، خلاصه کرده اند. از جمله رضی الدین ابوالخیر عبدالمجید قادری هندی که کتابش در هندوستان به چاپ رسیده است و ابوالمحاسن یوسف نبهانی و ابوالحسن علی بن سلیمان دمنتی، مدفون در مراکش. هر سه کتاب، نزد من موجود است. در کتاب مختصر اول می گوید: کتاب هایی که درباره کفش های رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نوشته شده است، بالغ بر پنجاه و چند جلد می شود. صاحب کتاب «الرحلة العیاشیة» می گوید:

من در شهر مکه، حدود نیمی از کتاب «اللآئی المجموعة»، تألیف عبدالله بن محمد بن هارون طائی قرطبی را درباره توصیف کفش های رسول خدا (صلی الله علیه و آله) دیدم. مؤلفش می نویسد: سبب تألیف کتاب، این بود که از من خواسته شد تا اشعاری بگویم تا آن اشعار را اطراف تصویر و الگوی نعال پیامبر (صلی الله علیه و آله) بنویسند. من در این باره، قطعه شعری سرودم و از شعرا و ادبای اندلس نیز خواستم که آنان هم قصایدی در این باره بگویند. آنچه به دست آمد، بیش از 130 قطعه شعر کوچک و بزرگ بود.

شیخ ابوسالم می گوید:

حافظ مقری، مؤلف کتاب «فتح المتعال»، با همه اطلاعات وسیع و محفوظات بسیارش و با همه کوششی که درباره اخبار و اطلاعات مربوط به کفش های پیامبر (صلی الله علیه و آله) کرده، نه تنها کتاب «اللآئی المجموعة» را ندیده است، بلکه به بسیاری از کتاب های دیگری که پیش از او نوشته شده، نیز دسترسی نداشته است و بیشتر مطالب کتابش، سخنان خودش و سخنان معاصرینش است و اگر این کتاب را دیده بود، شیفته آن می شد.⁽¹⁾

در توصیف کفش های رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، شعرای بسیاری، قصاید و قطعات نغز و لطیف و عالی سروده اند و بسیاری از آنها، در کتاب ها ثبت و ضبط شده است.

مؤلف می گوید: یک لنگه از کفش های رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، در شهر فاس اندلس موجود است که دانشمند فاضل، آقای سید عبدالعزیز بن ابوالقاسم ابن مسعود دباغ، خطیب و امام جماعت فعلی مسجد پاشا در شهر جده، آن را دیده است.

در تاریخ بیستم ماه شعبان 1376 ه. ق که در شهر جده، به اتفاق دوست فاضلم، آقای محمدهادی عقیل، در خانه دو برابر عزیز، آقایان سعید بن صالح و عبدالرحمان بن صالح دباغ بودیم، آقای عبدالعزیز دباغ گفت: در سال 1357 ه. ق که در شهر فاس بودم، یک لنگه کفش خود رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را در خانه یکی از دانشمندان فاضل فاس دیدم که وی،7.

آن را میان دو قاب شیشه گذاشته بود. لنگه دیگرش را برخی از سلاطین، از آنان گرفته بودند. آقای دباغ، از صاحبخانه خواهش کرده بود که اجازه دهد اندازه های آن کفش را روی کاغذ ضخیم به عنوان الگو در بیاورد و مطالبی را که اطرافش نوشته اند، بنویسد. صاحبخانه نیز اجازه داده بود. این تصویر، همان الگوی کاغذی کفش پیامبر (صلی الله علیه و آله) است. عین همین تصویر، در کتاب «الشجرة المحمدیة»، چاپ ترکیه، موجود است.

اینک برخی از عباراتی که اطراف لنگه کفش موجود در فاس نوشته شده است، ذکر می گردد: سپاس خدای را که دو نفر، در سال های خیلی دور، این لنگه کفش را دیده اند و نامشان را بعد از تاریخِ نوشته شده [روی ورقه ای که کنار کفش می باشد] نوشته اند.

تصویر شماره 6. الگوی یک لنگه کفش رسول خدا (صلی الله علیه و آله). اصل آن لنگه کفش در خانه یکی از دانشمندان فاضل فاس نگهداری می شده است.

فاصله (1) تا (2)\26 سانتی متر

فاصله (3) تا (4)\13/5 سانتی متر

فاصله (5) تا (6)\9 سانتی متر

فاصله (7) تا (8)\12 سانتی متر

ما این لنگه کفش را در خانه سادات طاهری، اهل صقلیه در «درب الدرج» حومه فاس اندلس دیدیم. سپس بار دیگر هم آن را در خانه شان در «درب السعود» دیدیم و هیچ گونه تغییری در او نیافتیم.

تاریخ این واقعه مصادف با شانزدهم ذی حجه سال 1135 ه. ق بوده است.

عبدالله محمد بن احمد و محمد بن احمد مسناوی و ادریس بن محمد عراقی حسینی زیر آن نوشته اند: سپاس خدای را که بر بنده اش، تاودی بن سوده، منت گذاشت و به زیارت این لنگه کفش رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نائل گشت؛ سپس آن را به صورت کشید و به آن تبرک جست.

به دنبال عبارت ذکر شده، این عبارت آمده است: سپاس خدای را و سلام و درود بر مولای ما، رسول خدا (صلی الله علیه و آله) که بر بنده اش، محمد بن احمد حسینی صقلی، منت نهاد تا کفش مبارک پیامبر (صلی الله علیه و آله) را لمس کنم. ذی حجه 1213 ه. ق

پس از آن این عبارت ذکر شده است: سپاس خدای را و درود بر مولای ما محمد، اشرف مخلوقات، آنچه سید شریف حسینی، در بالا نوشته است، در حضور این بنده فقیر خداوند، محمد بن احمد بتنیس بوده است. همگی ما به آن کفش مبارک، تبرک جستیم.

در همان تاریخ احمد بن مهدی بن محمد بن عباس بوعزاوی آن کفش را مشاهده کرد. در ربیع الاول سال 1334 ه. ق در خانه شریف سیدی عبدالکریم طاهری، محمد بن رشید حسینی عراقی این کفش مبارک را مسح کرد و به آن تبرک جست.

در همین تاریخ محمد عبدالحی بن عبدالکبیر حسنی کتانی ادریسی، ادریس مکوار، محمد بن علال بن عبدالسلام حسنی وزانی و پسرش،

محمد بن محمد بن علال حسنی وزانی، محمد بن محمد رشید عراقی، عبدالسلام بن محمد طیب شرفی، علی بن طیب شرفی و محمد بن عبدالسلام طاهری این کفش را زیارت کردند.

خداوند بر نگارنده این سطور، منت نهاد و در تاریخ 10 ربیع الثانی سال 1357 ه. ق به زیارت و تبرک جستن و به صورت مالیدن کفش مبارک پیامبر (صلی الله علیه و آله) نائل گشت و این چند سطر را مستقیماً از الگوی کفش مبارک، در خانه سیدی محمد بن سیدی عبدالسلام طاهری حسینی صقلی، صاحب کفش، ذکر کرد. عبدالعزیز دباغ بن محمد ابوالقاسم بن مسعود حسنی ادریسی، در چهارم ماه صفر سال 1358 ه. ق، این تصویر و این عبارت را، با اصل، مطابقت داد.

شیخ محمد تاودی بن سوده، در حواشی خود بر کتاب صحیح بخاری، در باب نوشیدن از جام پیامبر (صلی الله علیه و آله)، صفحه 73، می نویسد:

خداوند بر این بنده ناچیز، منت نهاد و یک لنگه از کفش های پیامبر (صلی الله علیه و آله) را دیدم. آن را به صورت و چشم خودم کشیدم. این توفیق در واپسین روزهای سال 1200 ه. ق در دارالاشراف طاهری، در عدوه اندلس، نزدیک وادی مصموده، حاصل گشت. جد سادات طاهری به صاحب النعال معروف بود.

سلطان مولانا اسماعیل آنان را مجبور کرد تا کفش ها را به او بسپارند. آنها یک لنگه آن را دادند و لنگه دیگرش را پنهان کردند. این کفش، میان جعبه ای است و آن جعبه هم میان صندوقی و در جای محترمی، نگاهداری می شود. در اطراف آن سطری به خط یکی از علمای معاصر،