مشخصات کتاب

پاسخ به شبهه وهابیت پیرامون طعام نذری

به قلم:قاسم رجبیان

سرشناسه:رجبیان، قاسم، 1364 -

عنوان و نام پدیدآور:پاسخ به شبهه وهابیت پیرامون طعام نذری/ به قلم قاسم رجبیان.

مشخصات نشر : قم : عصر رهایی، 1394.

مشخصات ظاهری : 104 ص.؛ISBN 978_600_766_42_1

شابک : 978_600_766_42_1

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : شیعه -- دفاعیه ها و ردیه ها

نذر -- جنبه های مذهبی -- اسلام

وهابیت -- دفاعیه ها و ردیه ها

رده بندی کنگره : BP212/5/ر3پ2 1394

رده بندی دیویی : 297/417

شماره کتابشناسی ملی : 4096005

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

خیراندیش دیجیتالی : انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

اشاره

پاسخ به شبهه وهابیّت پیرامون طعام نذری

نویسنده: قاسم رجبیان

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیم

الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ

صُلِّیَ اللَّهُ عَلَی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ واله أَجْمَعِینَ

سِیما الامام مُبَینٌالْحُجَّةِ الْقَائِمِ المهدی عَجَّلَ اللَّهُ تعالی فَرْجَهُ

اهداء

چون خدای تعالی توفیق داده و این کتاب را در مدت بیست روزی که در کشور عراق بودم، نوشته ام و مخصوصاً شروع کتاب در شهر مقدس کربلاء در جوار حضرت سیدالشهداء و اصحاب و یاران با وفایشان علیهم السلام بود، لذا این اثر را تقدیم می کنم به اصحاب و یاران با وفای آن حضرت، و از آن بزرگ مردان تاریخ، شفاعت و سعادت در دنیا و آخرت مسألت می نمایم.

آمین یا رب العالمین.

تقدیر و تشکر

قبل از شروع کتاب لازم می دانم از استاد عزیزم "حفظه الله تعالی" به پاس این که سالها عمر با برکت خویش را فراتر از جلسات درس و به طور خصوصی، بدون هیچ چشم داشتی به حقیر اختصاص داده و مهربان و دلسوزتر از پدر و مادر شبانه روز مشغول تعلیم و تربیت حقیر بودند و من را با علوم و همچنین دأب و رویه اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام آشنا نمودند تقدیر و تشکر کنم و از خدای تعالی طول عمر با عزت و با برکت برای ایشان خواستارم.

مقدمه

همواره در طول تاریخ، علماء و بزرگان شیعه به تبعیت و پیروی از ائمّه اطهار علیهم السلام شیعیان را به خودداری و پرهیز از هر گونه عمل و یا سخنی که باعث فتنه انگیزی و اختلاف مابین فرق مختلف اسلامی می شود توصیه کرده و می کنند، شیعیان نیز که همیشه همه سعی و تلاششان بر این بوده و هست که در صراط مستقیم اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام که همان اسلام حقیقی و تنها راه راستی است که وجود شریف پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به ما معرّفی فرموده حرکت کنند، عملاً لبیک گفته و همواره در طول تاریخ متفکّرین و عقلاء شیعه هیچ گاه عامل تفرقه و فتنه نبوده و نمی شوند.

در این بین جدیداً فرقه ای تازه تأسیس به نام وهّابیت، که وقتی به پیشینه آنها از جهات تاریخی نگاه می کنیم اصل و ریشه آنها به قوم یهود بر می گردد، سعی کرده اند از این مسأله کمال سوء استفاده را بکنند و هر چه علماء و بزرگان شیعه عملاً و لساناً سعی بر کم کردن اختلافات و درگیری ها مابین فرق مختلف اسلامی دارند این فرقه فتنه گر تازه

تأسیس، تمام فرق اسلامی مخصوصاً شیعه و سنّی را علیه هم تحریک کرده و مخصوصاً با القائات بی پایه و اساسی که بعضاً وارد می کنند عوام و بی سوادهای اهل سنّت را گاهاً تحت تأثیر خود قرار می دهند.

در این سفر که من جهت زیارت عتبات عالیات ائمّه عراق علیهم السلام به این کشور مشرّف شده ام، وقتی در سایت های اینترنتی وهّابیون رجوع کردم متوجّه شدم بعضی شبهه های بی پایه و اساسی در مورد بعضی از اعمال شیعیان وارد کرده اند که البته هر شخصی که حتّی تحصیلات کمی داشته باشد متوجّه می شود که این گونه صحبت کردن ها یا نشأت گرفته از جهل و نادانی هست؛ یعنی آنها حتّی از کتب و منابع اهل سنّت بی خبرند و یا اگر این گونه نباشد مشخّص است که آنها فقط از روی عناد و دشمنی، این مسائلی که هیچ ارزش علمی ندارد را بیان می کنند، شاعر در این باره گوید:

نفس اگر میل حکومت کند***حتّی با عقل خصومت کند

لذا چون در این سفر جهت تقرّب به خدای تعالی، با زیارت و وسیله قرار دادن خاندان عصمت و طهارت علیهم السلام آمده ام و مشغله ام نسبتاً کمتر از دیگر مواقع بود با خود تصمیم گرفتم تا آنجا که وقتم ایجاب کند یکیاز این خزعبلات را بیان و جواب بدهم، باشد که مردم مسلمان متوجّه جهل و بی سوادی و یا عناد و دشمنی این فرقه تازه تأسیس بشوند و بدانند وهّابیت در عین این که زیاد حرف می زنند امّا اگر با حسن ظنّ

بنگریم خیلی بی اطّلاع و بی سواد و اگر بدون حسن ظنّ نگاه کنیم افرادی عنود و متعصّب هستند.

البتّه چون در سفر هستم طبیعتاً دسترسی ام به منابع و کتب کمتر خواهد بود، ولی به یاری خدا سعی می کنم مطالب را تا آنجا که در توانم بوده و ممکن باشد جامع و کامل و با استناد به مطالب مورد تأیید شیعه و سنّی بنویسم.

الحمدللّه و شکرلله که خدای تعالی توفیق داد تا این کتاب را در کشور عراق و در جوار ائمّه مدفون در این کشور بنویسم.

قاسم رجبیان

21 محرم الحرام 1437

کربلاء معلی

شبهه وهابیت؛ استفاده از طعام نذری حرام است!

اشاره

یکی از شبهاتی که وهابیت مطرح کرده و با آن به عقاید و اعمال و عبادات مردم مسلمان پیرو علی بن ابی طالب علیهماالسلام متعرّض شده، مسأله نذوراتی است که شیعیان انجام می دهند.

وهابیت قائل است اگر کسی نذری را برای غیر اللّه قرار داد یا این که هم برای اللّه و هم برای غیر اللّه قرار بدهد، بدون تردید مرتکب شرک در عبادت شده؛ زیرا کسی غیر از اللّه را شریک نذر کرده است.

بنابراین نذوری که برای امامان یا اهل بیت علیهم السلام صورت می گیرد شرک است و جایز نیست که مسلمانان از آن نذور استفاده کنند و اذعان دارند و نوشته اند: متأسّفانه بسیاری از شیعیان امروزه در مراسمات مختلف خود اقدام به پخش نذری می کنند که برای امامان خود نذر کرده اند، لذا استفاده از آن نذری ها نه تنها جایز نبوده بلکه مسلمان موحّد بایستی به نشانه برائت از آن، از استعمال نذور پرهیز کند.

مردم مسلمان مواظب باشید حرام است هر نذری که برای غیر اللّه باشد؛

چرا که اللّه متعال می فرماید: «إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنزِیرِ وَ مَا أُهِلَّ بِهِ لِغَیرِْ اللّه».⁽¹⁾

یعنی: جز این نیست که خدا بر شما گوشت مرده و خون و گوشت خوک و آنچه از حیوانات حلال گوشت که در وقت ذبح اسم غیر خدا بر آنها برده می شود، حرام کرده است.

ابن تیمیه می نویسد:

«قال علمائنا لا یجوز أن یُنذر لقبر و لا للمجاورین عند القبر شیئاً من الأشیاء، لا من درهم و لا من زیت، و لا من شمع، و لا من حیوان و لا غیر ذلک، کلّه نذر معصیة، و قد ثبت فی الصحیح: من نذر أن یطیع اللّه فلیطعه، و من نذر أن یعصی اللّه فلا یعصه»؛⁽²⁾

یعنی: علمای ما گفته اند: جایز نیست که برای قبر و یا کسانی که در کنار آن هستند چیزی اعم از پول و روغن و شمع و حیوان و غیر آن نذر شود؛ تمامی این ها نذر و معصیت خدا است؛ و در روایت صحیح آمده است: هرکس نذر کرده که خدا را اطاعت کند، پس باید او را اطاعت کند و هرکس که نذر کرده خدا را عصیان کند، پس نباید سرپیچی از فرمان خدا بکند.

قصیمی در این باره می نویسد:

«إنها من شعائر الشیعة الناشئة عن غلوّهم فی أئمتهم و تألیههم لعلی و ولده»؛⁽¹⁾

یعنی: این کار از خصوصیّات شیعه است که منشأ آن غلوّ ایشان در مورد ائمّه شان و خدا دانستن علی و اولاد اوست.

شهرستانی از وی نقل می کند:

"و إذا کان الطلب من الموتی (و لو کانوا أنبیاء) ممنوعاً خشیة الشرک، فالنذر للقبور، أو لسکّان القبور نذر حرام باطل یشبه النذر للأوثان و من اعتقد أنَّ فی النذر للقبور نفعاً أو أجراً فهو ضال جاهل"؛⁽²⁾

یعنی: وقتی که از مردگان چیزی طلب شود (حتّی اگر از انبیاء باشند) به خاطر ترس از شرک ممنوع است، پس نذر برای قبور یا برای کسانی که در کنار آنها هستند نیز نذر حرام و باطل است و شبیه نذر برای بت هاست؛ و هرکس اعتقاد داشته باشد که نذر برای قبور فایده یا ثوابیدارد، گمراه و جاهل است.

مذمّت تفسیر به رأی آیات قرآن در منابع روایی اهل سنّت

در مورد استنادی که در بالا برای مشرک خواندن شیعه به آیه 173 سوره بقره داده بودند؛

اولاً: بیان این مسأله و استناد به این آیه خود نشان از بی سوادی این جماعت دارد، چرا که این استناد تفسیر به رأی است و تفسیر به رأی طبق منابع روایی معتبر و صحیح شیعه و سنّی حرام است و ما در این جا نظریات بعضی از دانشمندان و بزرگان فرق مختلف اسلامی پیرامون تفسیر به رأی را خواهیم آورد:

محمّد بن جریر طبری که اهل سنّت او را ابوالمفسّرین و امام المورّخین می خوانند پس از نقل روایت مشهور نبوی "من قال فی القرآن برایه فلیتبوأ مقعده من النار" و نیز روایت "من قال فی القرآن بغیر علم فلیتبوأ مقعده من النار" در تحلیل مفهوم تفسیر به رأی چنین آورده است:

این روایات شاهد مدّعای ماست که تفسیر و اظهار رأی در آن دسته از آیات قرآن که آگاهی از آنها بدون وجود بیان صریح پیامبرصلی الله علیه و آله یا نصب دلالت از سوی ایشان امکان ندارد جایز نیست، و هر کس در این دسته از

آیات طبق رأی خود اظهار نظر کند، حتّی اگر مطابق واقع باشد، به خاطر کار ناصوابش خطا کار است؛ زیرا مطابقت رأی او با واقع مطابقت از روی یقین نیست، بلکه مطابقت از سوی حدس و گمان است، و هر کس درباره دین خداوند با ظنّ اظهار نظر کند، از روی عدم علم بر خداوند اظهار رأی کرده است، کاری که خداوند آن را در قرآن بر بندگانش حرام نموده، آنجا که می فرماید: "قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّیَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ وَ الْإِثْمَ وَ الْبَغْیَ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ أَنْ تُشْرِکُوا بِاللَّهِ ما لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَی اللَّهِ ما لا تَعْلَمُون".⁽¹⁾

یعنی: بگو: پروردگار من تنها اعمال زشت چه آشکار باشد و چه پنهان و گناه و تجاوز به ناحقّ را و این که چیزی را که خدا دلیلی برای آن نازل نکرده شریک خدا قرار دهید و درباره خدا مطلبی را که نمی دانید بگویید، حرام کرده است.⁽²⁾

ابوبکر محمّد بن قاسم انباری؛ ادیب، لغت شناس، مفسّر و عالم به علم قرائات، معروف به ابن انباری بر این باور بوده که منظور از روایت ابنعباس در سنن ترمذی، جلد: 4، صفحه: 268؛ کسی است که درباره قرآن چیزی بگوید که می داند حق غیر از آن است و نیز مراد از "رأی" را در

روایت جندب در سنن ترمذی، جلد: 4، صفحه: 268؛ "آراء شخصی" دانسته است، بنابراین کسی که درباره آیات قرآن نظری مطابق میل خود بدهد، بدون آن که آن را از ائمّه پیشین گرفته باشد، حتّی اگر به نتیجه درستی برسد، به خطا رفته است.⁽¹⁾

بغدادی می نویسد: علماء معتقدند نهی از اظهار نظر از روی رأی در قرآن در حق کسی وارد شده که قرآن را طبق مقصود نفسانی خود تفسیر کرده و از هوای نفس خود پیروی کند. این امر می تواند از روی علم باشد، مانند: باطنیه و خوارج که قرآن را برای تثبیت بدعتشان تفسیر می کنند. گاه نیز می تواند از روی جهل باشد.

به گفته ابن عطیه اندلسی که فقیه و مفسّر اهل سنّت است: کسی که بدون توجّه به نظر دانشمندان و به کارگیری قواعد علمی نظیر نحو و لغت و اصول، قرآن را تفسیر کند، آن را به رأی خود تفسیر کرده است.⁽²⁾

علاوه بر نظر دانشمندان و بزرگان اهل سنّت، روایاتی نیز در منابعمعتبرشان به طرق مختلف از رسول خدا

صلی الله علیه و آله آمده که تفسیر به رأی را حرام و ممنوع دانسته است:

اوّل: کسی که به رأی خود یا به آنچه علم و آگاهی ندارد در قرآن سخن

گوید در آتش منزل گزیند،⁽¹⁾یا در بعضی روایات دیگر آمده جایگاه خود را در آتش قرار دهد.⁽²⁾

دوّم: هر فرد با وضو که قرآن را به رأی خود تفسیر کند، وضویش را اعاده نماید.⁽³⁾

سوّم: کسی که در کتاب خدا به رأی خود سخنی بگوید حتّی اگر به نتیجه درستی هم برسد، خطاکار است.⁽⁴⁾

مذمّت تفسیر به رأی آیات قرآن در منابع روایی شیعه

اوّل: شیخ صدوق در روایتی صحیحه به سند خود از امام رضا علیه السلام به نقل از پدرانشان از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می کند که خداوند می فرماید: هر کس کلام مرا به رأی خود تفسیر کند به من ایمان نیاورده است.⁽¹⁾

دوّم: از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده: هرکس قرآن را به رأی خود تفسیر کند به خداوند دروغ بسته است.⁽²⁾

سوّم: طبق بعضی روایات بیشترین نگرانی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله معنا کردن نابجای قرآن است.⁽³⁾

چهارم: علی بن ابی طالب علیهماالسلام در پاسخ شخصی که مدّعی وجود تناقض در قرآن بود؛ او را از تفسیر قرآن به رأی خود برحذر داشت و فرمود: چه بسا آیه ای در ظاهر به کلام بشری شباهت داشته باشد؛ ولی معنا و مقصود آن به کلام بشر شباهت نداشته باشد.⁽⁴⁾

پنجم: بنا به نقلی، امام صادق علیه السلام فرمودند: اهل بصره در نامه ای به امام حسین علیه السلام معنای صمد را خواستند و امام در پاسخ با استناد به حدیثی

از رسول خدا صلی الله علیه و آله آنان را از جدال بدون علم و آگاهی درباره قرآن برحذر داشتند.⁽¹⁾

ششم: قتادة بن دعامه به محضر امام باقرعلیه السلام وارد شد، امام علیه السلام فرمود: ای قتاده! به من گزارش شده که تو قرآن را تفسیر می کنی!؟؟

عرض کرد: آری.

حضرت در ضمن سخنان خود فرمود: وای بر تو! اگر قرآن را از پیش خود تفسیر نموده ای که خود و دیگران را هلاک کرده ای.⁽²⁾

هفتم: از امام صادق علیه السلام نقل شده: هر کس قرآن را به رأی خود تفسیر کند حتّی اگر به نتیجه درستی نیز برسد مأجور نیست.⁽³⁾

هشتم: امام صادق علیه السلام در روایتی دیگر، تفسیر به رأی آیات کتاب خدا را کفر می شمارند.⁽⁴⁾

نهم: از امام رضا علیه السلام نیز نقل شده: آن حضرت، علی بن محمّد بن الجهم را از تأویل کتاب خدا با رأی خود برحذر داشت، چرا که تأویل آن را جزخدا و راسخان در علم نمی دانند.⁽⁵⁾

پاسخ شیعه و سنّی به شبهه وهابیت

حال که ممنوعیت تفسیر به رأی آیات کلام اللّه مجید را از نظر شیعه و سنّی دانستیم، با این مقدمّه عرض می کنم آنچه مفسّرین شیعه و سنّی در توضیح و تفسیر این آیه آورده اند این است: مراد از "مَا أُهِلَّ بِهِ لِغَیرِْ اللَّهِ" حیوانی است که موقع ذبح؛ نام خدا روی آن برده نشود، ابن ابی الحاتم در تفسیر این آیه می نویسد: منظور آن حیواناتی است که در هنگام ذبح غیر نام خدا بر آنها برده می شود.

"قال ابن کثیر فی الآیة المذکورة فی السؤل من سورة البقرة:

ما أهل به لغیر اللّه و هو ما ذبح علی غیر اسمه تعالی من الأنصاب و الأنداد و الأزلام و نحو ذلک مما کانت الجاهلیة ینحرون له⁽¹⁾"

یعنی ابن کثیر در پاسخ به سوالی در مورد آیه مذکوره گفته است:

ما اهل به لغیر اللّه آن چیزی است که در حال ذبح اسم غیر خدا از بت ها وسنگ ها و امثال این ها که در زمان جاهلیت برای آنها قربانی می شد برده شود.

حدثنا عصام بن رواد، ثنا آدم، ثنا أبو جعفر، عن الربیع عن أبی العالیة: وما أُهِلَّ بِه لِغَیْرِ اللَّه یقول: ما ذکر علیه غیر اسم اللَّه. وروی عن الربیع نحو ذلک.

الوجه الثانی:

حدثنا أبی، ثنا أبوحذیفة، ثنا شبل، عن ابن أبی نجیح، عن مجاهد:

و ما أُهِلَّ بِه لِغَیْرِ اللَّه قال: ما ذبح لغیر اللَّه. و روی عن الحسن، و قتادة، و الضحاک و الزهری، نحو ذلک.

یعنی: از ابی العالیه در تفسیر آیه "ما اهل به لغیر اللّه" نقل شده که منظور حیوانی است که در حین ذبح نام غیر خدا بر آن برده شود و از ربیع هم مانند همین حرف نقل شده.

معنای دوم:

مجاهد در تفسیر آیه می گوید مقصود آن حیوانی است که برای غیر خدا ذبح شده باشد و از حسن و قتادة و ضحاک و زهری هم مثل همین کلام بیان شده.

البتّه در مذهب شیعه در بین علماء و بزرگان درباره این مسأله هیچ اختلاف نظری وجود ندارد و همه متّفقند که برای حلّیّت ذبح، آوردن نام خدا ضروری و واجب است و مراجع عظیم الشأن تقلید در رساله های عملیه خویش یکی از شرایط حلّیّت ذبح را بردن نام خدای تعالی دانسته

اند، این در حالی است که بزرگان اهل سنّت بعضاً آوردن نام خدا را شرط حلّیّت نمی دانند، مثلاً: علماء و بزرگان شافعی مذهب می گویند: تسمّی (بردن نام خدا هنگام ذبح)، شرط در حلال بودن خوردن ذبیحه نیست، بلکه اگر نام غیر خدا را بیاورند، حرام می شود.⁽¹⁾

عبدالرحمن بن محمد الجزیری در الفقه علی المذاهب الاربعه و مذهب اهل البیت نویسد: الشافعیة قالوا التسمیة لیست شرطا فی حل أکل الذبیحة، فلو ترک التسمیة عمدا حلت الذبیحة، و لکن ترک التسمیة مکروه، أما الذبیحة التی یحرم أکلها فهی التی ذکر اسم غیر اللّه علیها، وهی التی کانت تذبح للأصنام.⁽²⁾

یعنی: شافعی مذهب ها می گویند: تسمیه شرط در حلّیت خوردن ذبیحه نمی باشد، پس اگر عمداً ترک شود ذبیحه حلال می باشد و لکن مکروه است، امّا ذبیحه ای حرام می شود که نام غیر خدا بر آن برده شود.

شبهه وهابیت بر قربانی کردن برای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله واهل بیت علیهم السلام

از شبهاتی که وهّابیّت در مورد بحث نذر و قربانی مطرح کرده و القاء می کند، شبهه حرام بودن قربانی برای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و اهل بیت عصمت

و طهارت

علیهم السلام است؛ آنها به این بهانه که این قربانی ها برای غیر خداست و با نسبت دادن تهمت و دروغ به شیعیان، که آنها در هنگام ذبح به جای نام خدا، نام امام حسین علیه السلام را می برند، دیدگاه افراد سست عقیده و جاهل به این مسأله را نسبت به شیعیان مخدوش می کنند.

آنها به دروغ و تهمت می گویند: شیعیان هنگام ذبح حیوانات، برای طعام نذری، گویند: "باسم اللّه و اسم الحسین" و یا کلماتی از این قبیل می گویند؛ و این دروغ را بهانه برای نجاست قربانی شیعیان در عزاداری ها و حرمت خوردن از گوشت آن قرار داده اند.

البتّه همانگونه که اظهر من الشمس است و هر کس بخواهد می تواند برود و از نزدیک، محسوس و یا غیر محسوس تحقیق و مشاهده کند، شیعیان هیچ گاه چنین نگفته و نمی گویند، امّا اهل سنّت گاهی چنین می کنند و علماء و بزرگانشان در کتب خود در این زمینه آورده اند: اگر کسی هنگام ذبح علاوه بر نام خدا، نام کس دیگری ببرد و چنین بگوید،

بلامانع هست، که ذیلاً به آن نظرات اشاره می شود:

"و علی هذا فإذا قال الذابح باسم اللّه و اسم محمد و أراد أذبح باسم اللّه و أتبرک باسم محمد فینبغی أن لا یحرم"؛⁽¹⁾

یعنی: بنابراین اگر قصاب بگوید: بسم اللّه و اسم محمّد و مقصود او آن باشد که به اسم خدا ذبح می کنم و اسم رسول خدا را برای تبرّک می آورم، سزاوار است که حرام نباشد.

در ادامه نوشته است:

و قول من قال لا یجوز ذلک یمکن أن یحمل علی أن اللفظة مکروهة لأن المکروه یصح نفی الجواز و الإباحة المطلقة عنه؛⁽²⁾

یعنی: بنابراین اگر قصاب بگوید: بسم اللّه و اسم محمّد صلی الله علیه و آله و مقصودش این باشد که به اسم خدا ذبح می کنم و اسم رسول خدا صلی الله علیه و آله را برای تبرّک می آورم، سزاوار است که حرام نباشد و اگر کسی بگوید: این کار جایز نیست، ممکن است آن را به این حمل کنیم که گفتن این لفظ مکروهاست؛ زیرا در مورد مکروه نیز می توان گفت که جایز نیست و مقصود آن باشد که مباح نیست.

"قال الرافعی فإن أراد أذبح بسم اللّه و أتبرک باسم محمد صلی الله علیه و آله فینبغی أن

لا یحرم و یحمل إطلاق من نفی الجواز عنه علی أنه مکروه لأن المکروه یصح نفی الجواز عنه"؛⁽¹⁾

یعنی: رافعی گفته است: اگر مقصود آن باشد که با اسم خدا قربانی می کنم و با اسم رسول خدا

صلی الله علیه و آله تبرّک می جویم، سزاوار است که حرام نباشد و کلام کسی که گفته این کار جایز نیست نیز حمل بر کراهت می شود، زیرا در مورد مکروه می توان گفت که جایز نیست و مقصود آن باشد که مباح نیست.

معنای نذر

قبل از هر چیزی ابتداء باید معنای نذر را معین کنیم، معنی نذر آن است که انسان خود را متعهّد به انجام کار یا پرداخت چیزی معیّن، در صورت تحقّق هدف و برآورده شدن مقصود و حاجت خویش بکند و بگوید: "برای خدا بر گردن من است که اگر چنین شد فلان کار را انجام دهم" این عمل همان نذر شرعی است که علماء و بزرگان در کتب و رسائل خود به آن اشاره فرموده اند.

سابقه نذر و قربانی

مسأله نذر از احکام تأسیسی اسلام نیست بلکه همواره در سایر ادیان و حتّی در دوران قبل از اسلام میان مردم متداول بود که برای نمونه می توان به ماجرای نذر مادر حضرت مریم علیهاالسلام که در قرآن به آن اشاره شده و جریان نذر حضرت عبدالمطلب علیه السلام در مورد ذبح فرزندش که در متون شیعه و سنّی از آن یاد شده اشاره کرد.

اما با ظهور دین مقدّس اسلام این مسأله نیز مورد تأیید اسلام قرار گرفت و احکام و قوانینی مشخّص برای نذر جعل فرمود و بعضی از انحرافاتی که در طول تاریخ در این مسأله توسّط جهّال وارد شده بود را از بین برد.

احکام نذر در تشیع

در اکثر کتب فقهی شیعیان، فصلی به نام "باب نذر" وجود دارد و تمام رساله های مراجع عظیم الشأن تقلید و فتاوای آنها بر این اصل استوار است که نذر، نوعی عبادت است و مانند بقیه عبادات باید برای خدای تعالی و با قصد قربت باشد، و دو شرط "نیّت قربه الی اللّه" و "صیغه نذر "را لازمه آن دانسته اند. و اگر یکی از این دو شرط نباشد، نذر باطل بوده و محقّق نمی شود و این دو شرط مکمّل یکدیگرند. نیّت نذر مانند بقیه عبادات باید برای خدا و رضایت و تقرّب به او باشد.

به طور کلّی نذر دارای سه رکن اساسی است.

اوّل: نیت نذر.

دوّم: صیغه نذر.

سوّم: متعلّق نذر.

به اعتقاد شیعه برای ادای نذر، اگر نیّت برای غیر خدا باشد، حتّی به نیّت پیامبران الهی و ائمّه اطهار علیهم السلام باطل کننده نذر خواهد بود.

شرط بعدی صیغه نذر می باشد؛ بدین معنا که نذر کننده باید در موقع نذر

صیغه بخواند و چنانچه نام خدا در آن صیغه نباشد صیغه نذر جاری نمی شود. مثلاً کسی که روزه نذر می کند باید بگوید: "برای خدا روزه می گیرم⁽¹⁾" یا مثلاً کسی که می خواهد طعام نذری بدهد باید بگوید "برای تقرّب به خدا و به محبّت امام حسین علیه السلام طعام نذری می دهم".

لذا در دین مقدّس اسلام حقیقی یعنی مذهب تشیع، هم نیّت نذر و هم صیغه نذر، هر دو تأکید بر انجام نذر برای خدای تعالی دارند و باید برای رضایت و تقرّب به خدا باشد.

و اما مُتَعَلَّق نذر یعنی عملی که ناذر (شخص نذر کننده) می خواهد آن را برای خدا در صورت برآورده شدن حاجتش انجام دهد، باید دارای شرایطی باشد.

اوّل: متعلّق نذر باید فعل واجب یا مستحب و یا لااقل مباحی باشد که رجحان داشته باشد و در صورتی که متعلّق نذر معصیت یا فعل مکروه و یا مباحی باشد که متساوی الطرفین باشد نذر باطل است.

دوّم: متعلّق نذر باید فعلی باشد که در توان ناذر باشد؛ یعنی اگر ناذر کاری که عاجز از انجام آن است را نذر کند هیچ گونه تکلیف شرعی برذمّه او بار نمی شود.

سوّم: متعلّق نذر باید چیزی باشد که در تملّک ناذر باشد؛ یعنی ناذر

اجازه ندارد مثلاً نذر کند: اگر پدرم شفا یافت برای خدا نیمی از اموالش را صدقه می دهم.

تمام این مسائل مورد اتّفاق علماء و دانشمندان شیعه و سنّی می باشد و مرحوم شهید ثانی در الروضه البهیه فی شرح اللمعة الدمشقیه به آن اشاره نموده است.⁽¹⁾

همچنین اهل سنّت نیز این مطالب را قبول داشته و در کتب خود به آنها اشاره نموده اند.

ابن تیمیه در مجموعه فتاوای خود در جلد: 22 صفحه: 200 آورده:

النَّاذِرُ لَیْسَ عَلَیْهِ أَنْ یُوقِفَ إلَّا مَا کَانَ طَاعَةً لِلَّهِ کَمَا قَالَ النَّبِیُّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ }مَنْ نَذَرَ أَنْ یُطِیعَ اللَّهَ فَلْیُطِعْهُ وَ مَنْ نَذَرَ أَنْ یَعْصِیَ اللَّهَ فَلَا یَعْصِهِ {وَ لِهَذَا لَوْ نَذَرَ حَرَاماً أَوْ مَکْرُوهاً أَوْ مُبَاحاً مُسْتَوِیَ الطَّرَفَیْنِ لَمْ یَکُنْ عَلَیْهِ الْوَفَاءُ بِهِ.

یعنی: ناذر نمی تواند کاری را نذر کند مگر آن که در آن کار اطاعت خدا باشد همانطور که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: کسی که کاری که اطاعتالهی در آن است را نذر کند باید نذرش را ادا کند و کسی که کاری که معصیت الهی در آن است را نذر کند نباید آن فعل را مرتکب شود.

به همین دلیل اگر کسی فعل حرام یا مکروه یا مباحی که متساوی الطرفین

باشد را نذر کند وفای به آن نذر بر او واجب نمی باشد.

حال با این توضیح وقتی کسی بخواهد نذر کند، اگر صیغه نذر نخواند، این نذر محقّق نخواهد شد. یعنی چنین نذری شرعی نبوده و عمل به آن، واجب نیست، بنابراین برای این که نذر، شرعی بوده و محقّق بشود باید بگوید: من برای رضای خدا و تقرّب به او، فلان چیز را نذر می کنم.تمام فقهای شیعه شرط تحقّق نذر را استعمال کلمه "اللّه" در صیغه نذر می دانند، مرحوم محمد حسن نجفی صاحب جواهر درباره نذر می فرمایند:

"یجب فی صیغته التی هی سبب الالتزام أن یقول: للّه علیَّ بمعنی عدم انعقاد النذر لو جعل الالتزام لغیر اللّه من نبی مرسل أو ملک مقرب"؛⁽¹⁾

یعنی: واجب است در صیغه نذر که سبب ملتزم شدن به انجام آن می شود گفته شود: "برای خدا بر گردن من است" به این معنی که اگر برای غیر خدا، مانند پیامبری یا ملک مقربی نذر کند، صحیح نمی باشد.امّا نذر کننده در مصرف نذر خود مختار است، مثلاً می تواند نذر کند: گوسفندی را برای خدا در حرم فلان امام یا امامزاده قربانی کند، یا حتّی می تواند پول یا گوسفند یا هر چیز دیگری را برای خدا نذر کرده و آن را به شخص خاصّی از علماء، بزرگان، سادات، افراد مؤن و متّقی بدهد و

یا می تواند آن را به فقرا داده، یا جمعی را با آن اطعام کند و یا به هیئات و عزاداران بدهد.

پس وقتی شیعیان مثلاً در ماه محرم برای حضرت سیدالشهداء علیه السلام نذر کرده و اطعام می دهند؛ در واقع به این معناست که برای خدا نذر می کنند و به خاطر محبّتی که به ذریه رسول اللّه صلی الله علیه و آله دارند، در ایامی که متعلّق به هر کدام از آل اللّه هست به مردم مسلمان اطعام می دهند؛ باشد که ثواب این صدقه و اطعام و نذری که دارند، به لطف و محبّت به ائمّه معصومین علیهم السلام مضاعف شود.

در نذر برای غیر از ائمّه اطهارعلیهم السلام (مثلاً برای اموات) هدف شان در واقع نذر برای خدای تعالی است که ثواب آن نذر را به صاحب قبر اهداء می کنند، مثلاً: معمولاً شیعیان برای اموات شان در شب های جمعه طعامی درست کرده و به دیگران می دهند که این کار را لِلّه (برای خدا) انجام داده و ثوابش را به روح اموات خود هدیه می کنند، بلکه باقیات الصّالحاتی باشد و باعث نجات آن عزیز از دست رفته شان گردد، و یااگر آن میت فرد پاکی بوده، سبب ارتقاء و علوّ درجه ایشان در عالم بعد شود.

لذا مشخّص شد که مقصود از طعام نذری، تقرّب به اموات و به علّت نذر برای آنها نیست؛ بلکه برای خدا و هدف تقرّب به سوی خدای تعالی است.

جواز صدقه دادن از طرف اموات در نظر اهل سنّت

معلوم شد که شیعیان تنها نذر را برای خدای تعالی و تقرّب جستن به او انجام می دهند و منظورشان از بردن نام اموات در نذر، فرستادن ثواب آن نذر برای وی است، بزرگان اهل سنّت نیز چنین عملی را نه تنها نهی نکرده، بلکه ستوده و علّت نذر و صدقاتی که مردم مسلمان برای اموات خویش می دهند را بیان کرده اند؛ به عنوان مثال:

شیخ سلامه عزامی شافعی می گوید:

"من استخبر حال من یفعل ذلک من المسلمین وجدهم لا یقصدونبذبائحهم و نذورهم للأموات إلاّ الصدقة عنهم و جعل ثوابها لهم.

و قد علموا ان اجماع أهل السنّة منعقد علی أن صدقة الأحیاء نافعة للأموات واصلة إلیهم، و الأحادیث فی ذلک صحیحة مشهورة:

منها ما صحَّ عن سعد، انه سأل النبی صلی الله علیه و آله قال: یا نبی اللّه ان اُمّی افتلتت(أی ماتت) و أعَلْمُ أنها لو عاشت لتصدقت أفإن تصدَّقتُ عنها أینفعها ذلک؟ قال: نعم . فسأل النبیِّ: أیُّ الصدقة أنفع یا رسول اللّه صلی الله علیه و آله؟ قال:

الماء، فحفر بئراً و قال: هذه لاُمّ سعد"؛⁽¹⁾

یعنی: هر کس که در احوال مسلمانانی که این کار را انجام می دهند، مطالعه کند متوجّه خواهد شد که ایشان از نذر و قربانی خویش برای اموات، غیر از صدقه دادن برای ایشان و فرستادن ثوابش برای آنها قصد دیگری ندارند.

و قطعاً بدان که اجماع اهل سنّت بر این مطلب است که صدقه افراد زنده برای اموات و گذشتگان سود داشته و به ایشان خواهد رسید؛ و روایات در این زمینه بسیار مشهور هستند؛ روایتی از سعد رسیده که از رسول خدا صلی الله علیه و آله سؤل کرد و عرضه داشت: مادر من از دنیا رفته و می دانم اگر زنده می ماند صدقه می داد؛ آیا اگر از جانب او صدقه بدهم به او سودیمی رسد؟ آن حضرت پاسخ دادند: آری.

پس سؤل کرد: ای رسول خدا! کدام صدقه فایده اش بیشتر است؟

حضرت فرمودند: آب، پس چاهی حفر کرده و گفت: ثواب استفاده از آب این چاه برای مادر سعد است.

وی در ادامه می گوید:

"اللام فی هذه لاُم سعد هی اللام الداخلة علی الجهة التی وجّهتْ إلیه الصدقة لا علی المعبود، المتقرّب إلیه، و هی کذلک فی کلام المسلمین،

فهم سعدیون لا وثنیون، و هی کاللام فی قوله تعالی: انّما الصدقات للفقراء"؛⁽¹⁾

یعنی: حرف "لام" در عبارت "لِاُمِ سعد" (یعنی برای مادر سعد) لامی است که جهت و علّت را معیّن می کند؛ یعنی در واقع همان جهتی که صدقه را برای آن قرار داده است؛ نه این که برای تعیین معبودی که به سوی او تقرّب جسته می شود. در کلام مردم مسلمان نیز همین طور است؛ ایشان خدا را می پرستند و بت پرست نیستند و این "لام" مانند"لام" در کلام خداوند است که فرموده است: بدرستی که صدقات برای فقراء است.

روایات اهل سنّت از رسول خدا

صلی الله علیه و آله نیز دلالت بر صحّت نذر دارد:

ثابت بن ضحاک از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده:

"أنّ رجلا سأله أنّه نذر أن یذبح ببوانه، فأتی رسول اللّه، فأخبره فقال صلی الله علیه و آله هل کان فیها وثنٌ من أوثان الجاهلیة یُعبد؟

قالوا: لا.

قال: هل کان فیها عید من أعیادهم؟

قالوا: لا.قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله أَوفِ بنذرک، فانه لا وفاء لنذر فی معصیة

اللّه، و لا فیما لا یملک ابن آدم"؛⁽¹⁾

یعنی: شخصی نزد پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آمده و سؤل کرد: نذر کرده که در بوانه،⁽²⁾قربانی دهد.

حضرت سؤل فرمودند: آیا در آنجا بتی از بت های جاهلیّت پرستیده می شده؟

عرض کرد: خیر.

حضرت فرمودند: آیا آنجا محلّ مراسمی خاص از رسوم جاهلیّت بوده است؟

عرض کرد: خیر.

حضرت فرمودند: به نذرت وفا کن، به درستی که در راه معصیت خدا و همچنین در مسائلی که انسان قادر به انجام آن نمی باشد وفا به نذر لازم نیست.

این روایت از نظر بزرگان اهل سنّت روایت صحیحی است و یحیی بن شرف النووی در ذیل این روایت می گوید: "رواه أبو داوود بإسناد صحیح علی شرط البخاری و مسلم"؛⁽³⁾

یعنی: ابو داوود این روایت را با سند صحیح طبق شروط بخاری و مسلم آورده است.

میمونه از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده:

"حدثنا علی بن عبدالعزیز ثنا أبونعیم ثنا عبد اللّه بن عبدالرحمن یعنی بن کعب الطائفی عن یزید بن مقسم عن میمونة بنت الحارث أنها کانت ردیف أبیها فسمعت أباها یسأل النبی صلی الله علیه و آله قال إنی نذرت لأنحرن ببوانة فقال هل بها وثن أو طاغیة تعبد قال لا قال أوف بنذرک"؛⁽¹⁾

یعنی: از میمونه روایت شده که در پشت سر پدر خویش نشسته بود؛پس از پدرش شنید که از رسول خدا

صلی الله علیه و آله سؤل کرد: من نذر کرده ام در بوانه قربانی کنم؛ پس حضرت فرمودند: آیا در آنجا بت یا شیطانی پرستش می شده؟

عرض کرد: خیر؛ پس حضرت فرمودند: به نذرت وفا کن.

همچنین

"أن أباها قال للنبی صلی الله علیه و آله انی نذرتُ أن أذبح خمسین شاة علی بوانه، فقال: هناک شی ء من هذه النُصُب؟

فقال: لا.

قال صلی الله علیه و آله فأوفِ بنذرک، فذبح تسعاً و أربعین و بقیت واحدة، فجعل یعد