مشخصات کتاب

سرشناسه:صادقی فدکی، سیدجعفر، 1346 -

عنوان و نام پدیدآور:مسافر قبله: آداب سفر عمره و حج از نگاه اهل بیت علیهم السلام/ مولف سید جعفر صادقی فدکی؛ تدوین پژوهشکده حج و زیارت.

مشخصات نشر:تهران: نشر مشعر، 1395.

مشخصات ظاهری:368 ص.

شابک:150000﷼: 978-964-540-652-1

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتابنامه: ص. [361] - 368 ؛ همچنین بصورت زیرنویس.

عنوان دیگر:آداب سفر عمره و حج از نگاه اهل بیت علیهم السلام.

موضوع:حج

*Hajj

حج -- احادیث

*Hajj -- Hadiths

حج عمره

*Hajj omra

حج عمره -- احادیث

*Hajj omra -- Hadiths

شناسه افزوده:حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت. پژوهشکده حج و زیارت

رده بندی کنگره:BP188/8/ص156آ4 1395

رده بندی دیویی:297/357

شماره کتابشناسی ملی:4241332

اطلاعات رکورد کتابشناسی:فاپا

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

آداب سفر عمره و حج از نگاه اهل بیت علیهم السلام

مولف سید جعفر صادقی فدکی

تدوین پژوهشکده حج و زیارت.

فهرست

دیباچه 15

مقدمه 17

فصل اول: مفاهیم و کلیات

الف) کعبه، نخستین خانه بنا شده برای بشر 26

ب) حج از ارکان اسلام 30

ج) حج، احیا کننده اصول و فروع دین 31

د) حاجی و معتمر، میهمان ویژه الهی 35

ه) تأکید ائمه معصومین علیهم السلام بر به جا آوردن مکرر حج و عمره 37

و) اجبار مسلمانان به انجام حج و عمره در صورت ترک آن 39

ز) زوال حیات مادی و معنوی با ترک حج و عمره 40

الف) توبه و پاک شدن از آلودگی ها 42

ب) تهذیب نفس و ایجاد تقوا 44

ج) اقامه دین و تقویت ایمان 45

د) گسستن از شیطان و دشمنان خدا (تبری) 47

ه) پیوند با رهبران الهی و دوستان خدا (تولی) 51

و) آشنایی و اتحاد مسلمانان با یکدیگر 53

ز) شناخت معارف دین و انتقال آنها به دیگران 55

ح) آزمایش و امتحان مؤمنان 57

ط) بهره مندی از منافع دنیوی 59

ی) برخورداری از برکات اخروی 61

آداب عمره و حج 62

فصل دوم: آداب پیش از سفر عمره و حج

مقدمه 69

الف) تأمین هزینه و توشه سفر 78

ب) تأمین مخارج خانواده 81

الف) حقوق الهی 87

ب) حقوق مشترک میان خدا و بنده 88

ج) حق الناس 89

الف) وصیت نیکو نمودن 101

ب) شاخصه های وصیت نیکو 102

ویژگی های همسفر شایسته 104

الف) همشأن بودن 104

ب) انداختن انسان به یاد خدا 105

ج) اهتمام به اوقات نماز و کمک به دیگران 105

د) داشتن اخلاق نیک 106

الف) غسل کردن 111

ب) اقامه نماز و تودیع خانواده 111

ج) قرائت سوره ها و دعایی خاص هنگام خروج 112

د) صدقه دادن 113

ه) گفتن ذکر خاص، هنگام خروج از منزل 113

فصل سوم: آداب سفر عمره و حج

مقدمه 117

الف) توکل بر خداوند 118

ب) طلب کردن خیر از خداوند 120

الف) پیاده رفتن به حج و عمره 134

ب) تحمل گرمای سرزمین وحی 136

ج) تحمل بیماری 137

معنا و نمادهای تواضع 150

الف) تواضع ظاهری 150

ب) تواضع و خشوع باطنی 153

الف) رعایت حرمت حرم و اهل آن 160

ب) غسل کردن 162

ج) زیارت پیامبر صلی الله علیه و آله و اولیای معصوم علیهم السلام 162

د) کامل خواندن نماز 163

ه) بسیار خواندن نماز 164

و) دعا و نماز در مکان های خاص مسجدالنبی صلی الله علیه و آله 166

یک - مرقد مطهر پیامبر صلی الله علیه و آله 166

دو - روضه پیامبر صلی الله علیه و آله 167

سه - منبر پیامبر صلی الله علیه و آله 167

چهار - محراب پیامبر صلی الله علیه و آله 168

پنج - ستون های مسجد 169

ز) سه روز روزه گرفتن 170

ح) زیارت قبور شهدا و مؤمنان 172

ط) زیارت مساجد و مشاهد مشرفه 174

ی) وداع با پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام 178

الف) فلسفه و اهداف زیارت 181

یک - تجدید عهد با اولیای الهی 181

دو - پاک شدن از آلودگی ها 182

سه - درخواست رزق مادی و معنوی 183

چهار - تقرب به خداوند 184

پنج - احیای احکام و آموزه های دین 185

ب) آداب زیارت 187

الف) زیارت اهل بیت علیهم السلام و اولیای الهی 192

ب) عمره و حج مستحبی 193

ج) طواف خانه خدا 194

د) دعا و استغفار 194

الف) داشتن ورع و تقوا 201

ب) ارتباط با اهل سنت 202

ج) تقیه و پرهیز از اعمال تفرقه انگیز 204

الف) آداب قبل از احرام 210

یک - نگه داشتن موی سر و ریش قبل از احرام 210

دو - نظافت بدن 211

سه - مسواک زدن 212

چهار - غسل کردن 212

پنج - اقامه نماز قبل از احرام 213

ب) آداب مقارن احرام 214

یک - خواندن دعا 214

دو - پوشیدن لباس سفید و پنبه ای 215

سه - اشتراط تحلل با خداوند 215

چهار - تلفظ نیت احرام 216

پنج - بلند گفتن تلبیه 217

شش - تکرار کردن تلبیه 217

الف) آداب ورود به حرم و شهر مکه 221

یک - احرام 221

دو - طهارت و غسل 222

سه - ورود با خضوع، آرامش و وقار 223

چهار - خواندن دعا هنگام ورود 224

پنج - ورود به منزل و محل اقامت 225

ب) آداب حضور در حرم و شهر مکه 225

یک - رعایت حرمت حرم و اهل آن 226

دو - اجتناب از ارتکاب و فکر معصیت 227

سه - کامل خواندن نماز 229

چهار - عبادت، ذکر و نماز بسیار 229

پنج - تلاوت قرآن و ختم آن 230

شش - زیارت مشاهد و قبور اولیای الهی و مؤمنان 231

هفت - عمره مفرده 233

هشت - اجتناب از برداشتن لُقطه حرم 234

نه - دفن میت در حرم 236

الف) آداب ورود به مسجدالحرام 238

یک - تطهیر بدن و غسل 238

دو - ورود از باب بنی شیبه 238

سه - سلام و دعا هنگام ورود 239

چهار - ورود با خشوع، آرامش و وقار 239

پنج - دعا هنگام مشاهده کعبه 240

ب) آداب حضور در مسجدالحرام 240

یک - استلام حجرالاسود و دعا نزد آن 241

دو - طواف خانه خدا 243

سه - نماز فراوان 249

چهار - نماز و دعا در حطیم 249

پنج - نماز، دعا و زیارت در حجر اسماعیل 251

شش - دعا در زیر ناودان کعبه 252

هفت - نماز و احرام نزد مقام ابراهیم 253

هشت - استلام ارکان کعبه و دعا نزد آنها 255

نُه - دعا و اقرار به گناهان در ملتزم 256

ده - دعا و استغفار در مستجار 258

یازده - چنگ زدن به پرده کعبه و دعای فراوان 259

دوازده - نگاه بسیار به خانه خدا 261

سیزده - نوشیدن و بر روی خود ریختن آب زمزم 261

چهارده - گریه نزد کعبه 263

پانزده - زیارت حضرت اسماعیل و دیگر پیامبران الهی علیهم السلام 264

الف) شتاب در سعی پس از طواف 267

ب) طهارت و وضو داشتن 267

ج) نوشیدن آب زمزم قبل از سعی 267

د) استلام یا اشاره به حجرالاسود 268

ه) خروج از باب مقابل حجرالاسود 268

و) بالا رفتن و وقوف طولانی بر صفا 268

ز) انجام دادن سعی با آرامش و وقار 269

ح) هروله کردن بخشی از مسعی 270

ط) دعا و ذکر فراوان 270

ی) گریه کردن یا خود را به گریه زدن 271

الف) اختیار حلق 273

ب) شروع از موهای جلوی سر 274

ج) تقصیر از همه مو و ناخن ها 275

د) تقصیر در مروه 275

ه) دفن موهای حلق شده در منا 276

و) تأخیر حلق و تقصیر پس از بازگشت 276

الف) حرکت و حضور با آرامش، وقار و تواضع 280

ب) تلاوت دعا هنگام حرکت 280

ج) تلبیه گفتن تا عرفات 281

د) طهارت و غسل 281

ه) اصرار در دعا و مناجات 281

و) قرائت قرآن 284

ز) فراوان ذکر گفتن 284

الف) حرکت با آرامش و وقار 287

ب) تأخیر انداختن نماز مغرب و عشا تا مشعر 288

ج) احیاء و شب زنده داری شب مشعر 289

د) دعا و ذکر فراوان 290

ه) جمع کردن سنگریزه های رمی جمرات 291

الف) دعا و مناجات 294

ب) مبادرت به رمی جمره عقبه 295

ج) کامل کردن اعمال حج در روز دهم و یازدهم 297

د) اقامت در منا در ایام تشریق 297

ه) تعلیم و تعلم مناسک و معارف دین 298

و) تکبیر گفتن پس از نمازها 300

ز) نماز و ذکر الهی در مسجد خیف 301

فصل چهارم: آداب پس از سفر عمره و حج

مقدمه 313

الف) اهمیت هدیه و سوغاتی 318

ب) بایسته های هدیه خریدن و هدیه دادن 320

یک - مقدم داشتن تکالیف و هزینه های واجب 320

دو - خلوص نیت 321

سه - همسانی هدیه با سفر 322

چهار - خرید هدیه در حد توان 323

پنج - نافع بودن هدیه برای هدیه گیرنده 323

شش - تبعیض نگذاشتن میان هدیه گیرندگان 324

هفت - قبول هدیه و جبران آن 324

ج) مکان تهیه هدیه و سوغاتی 325

الف) اهمیت و جایگاه ولیمه و اطعام 331

ب) آداب ولیمه و اطعام 332

یک - اخلاص و تحصیل رضای الهی 332

دو - اولویت دادن به مؤمنان 334

سه - دعوت از فقرا همراه با اغنیا 334

چهار - تهیه طعام نیکو 335

پنج - شرکت نکردن در مجالس ولیمه بدون دعوت 336

شش - پذیرش دعوت مسلمان برای مجلس ولیمه 337

الف) دستاوردها و پیمان های حج گزار در عمره و حج 339

یک - دستاوردهای عمره و حج 340

دو - عهد و پیمان ها در عمره و حج 342

ب) راه های حفظ دستاوردها و پیمان ها 346

یک - به ودیعه سپردن اعمال، نزد خداوند متعال 347

دو - مواظبت و استمرار بر دستاوردهای سفر 349

سه - حضور مداوم در مجالس موعظه و تذکر 350

کتابنامه 361

دیباچه

حج با شکوه ترین جلوه بندگی انسان به درگاه معبود قادر ازلی است. سالکان طریق بندگی، در حج به اوج کمال می رسند و از همه تعلقات مادی می بُرند و به معبود هستی می پیوندند. خود را به اقیانوس رحمت الهی می سپارند تا از آن، مروارید انس و معرفت صید کنند.

این عبادت بی همانند، راز و رمزهایی دارد که در سایه رعایت آداب ارزشمندش می توان به آن اسرار و راز و رمزها رسید و حجی عاشقانه و عارفانه به جای آورد و با بهترین توشه به وطن بازگشت.

بی شک، دستیابی به معارف بلند حج و رسیدن به برکات دنیوی و اخروی اش، مشروط به آن است که سالک این سفر الهی با آدابش آشنا باشد و آنها را به خوبی به کار بندد.

اهل بیت عصمت علیهم السلام، عمده ترین آداب و شرایطی که سبب قبولی عمره و حج، و اثربخش شدن آن می شود را بیان کرده اند که نیازمند پژوهش های علمی - کاربردی است تا در دسترس علاقه مندان قرار گیرد.

پژوهش حاضر با عنوان «مسافر قبله»، به آداب سفر عمره و حج از منظر اهل بیت علیهم السلام در مراحل مختلف پرداخته است. این اثر، آداب را در سه مرحله قبل از

سفر، حین سفر و بعد از سفر بیان کرده است. ضمن تشکر از محقق محترم جناب آقای «سید جعفر صادقی فدکی» که برای این پژوهش تلاش بسیاری کرد، امیدواریم راهیان سفر حج و عمره با مطالعه آن، با آداب این سفر معنوی بیشتر آشنا شوند و ضمن رعایت آنها، با حج و عمره ای مقبول، به شهر و دیار خود بازگردند.

انه ولی التوفیق

پژوهشکده حج و زیارت

گروه اخلاق و اسرار

مقدمه

هدف اساسی خداوند از خلقت بشر، عبادت الهی و رشد معنوی انسان و تحصیل سعادت ابدی از این طریق است؛ چنان که قرآن کریم در آیه ای به این هدف اشاره می کند و می فرماید: (وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّ لِیَعْبُدُونِ )؛ «و من، جن و انس را نیافریدم؛ مگر برای اینکه مرا پرستش کنند». (ذاریات: 56)

خداوند متعال برای اینکه انسان به این هدف دست یابد و در راه تعالی معنوی و سعادت ابدی گام بردارد، رسولان و پیامبران بسیاری را همراه با کتاب های آسمانی و برنامه هایی انسان ساز به سوی انسان ها مبعوث کرد تا پیامبران، با اعلام و تبلیغ تعالیم این کتاب ها، بشر را از جهل و گمراهی برهانند و به سوی حق و هدایت رهنمون کنند.

مناسک عمره و حج یکی از تعالیم و آموزه های سعادت بخش کتاب های آسمانی است که خداوند برای تحقق این هدف، تشریع کرده و پیامبران را مأمور به تبلیغ و ترویج آن نموده است. مناسک عمره و حج از چنان اهمیت و جایگاهی نزد خداوند تبارک و تعالی برخوردار است که خداوند متعال نخستین خانه ای که روی کره زمین قرار داد، کعبه و محل انجام دادن این دو عبادت بزرگ بود و پس از ایجاد این خانه، فرشتگان الهی و سپس اولین پیامبر خود یعنی حضرت آدم علیه السلام را همراه با جبرئیل علیه السلام مأمور کرد تا بر گرد این خانه طواف کنند و اعمال حج را به جا آورند.

پس از آن، حضرت آدم علیه السلام به طور مکرر نزد این خانه آمد و عمل عمره یا حج را به جای آورد؛ به گونه ای که در برخی روایات از انجام دادن هزار حج از سوی آن حضرت یاد شده است که سیصد مرتبه این عمل، حج اکبر و هفتصد بار آن، حج اصغر یعنی عمره مفرده بوده است.(1) پس از آن حضرت نیز، پیامبران الهی و پیروان آنان در طول قرن های متمادی در این سرزمین مقدس گام نهاده و این عمل عبادی را مکرر به جای آورده اند.

عمره و حج، از جمله تعالیم و تکالیف عظیم الهی است که خیر دنیا و آخرت را برای همه انسان ها، اعم از حج گزاران و دیگر انسان های روی کره زمین به دنبال دارد. گام نهادن در این سفر و انجام دادن مناسک عمره و حج، همه گناهان و آلودگی های انسان را هرچند به عدد ریگ های بیابان و قطرات باران باشد، پاک می کند. انجام دادن هر یک از این دو عبادت، سبب زدوده شدن اخلاق و صفات ناپسند از نفس می شود و انسان ها را به صفات پسندیده و نیک، آراسته می کند. با قدم گذاشتن در سفر عمره و حج، حج گزاران داخل حیطه میهمانان ویژه الهی می گردند که هر چه از خداوند بخواهند به آنان عطا می کند و اگر هم چیزی از خدا درخواست نکنند، خداوند از فضل و کرم بی انتهای خود، آنان را بی نیاز می سازد و حاجت هایشان را برآورده می کند.

زیارت خانه خدا و قبور اولیای الهی در این سفر، سبب از میان رفتن فقر و فلاکت شده و موجبات بهره مندی زائران از مواهب مادی و دنیوی را فراهم می کند. کعبه و سفر حج، از اسباب مهم بقای بشر است و حیات مادی و معنوی آنان در سایه بقای کعبه و به جا آوردن این مناسک تأمین می گردد. حج و عمره، موجب پیوند میان مؤمنان با اولیای معصوم الهی و قطع ارتباط با شیطان و شیطان صفتان عالم می شود. افزون بر این، عامل اتحاد و همبستگی مسلمانان و نیز برخورداری از برکات عظیم اخروی و پاداش جاویدان

(1) . من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 229؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 128.

الهی در بهشت و همنشینی با صدیقان، شهدا، صالحان و پیامبران خدا می گردد.

اما برخورداری از این برکات دنیوی و اخروی، مشروط به آن است که زائر این سفر مقدس، آن گونه که خدا و اولیای معصوم الهی علیهم السلام توصیه کرده اند، قدم در این سفر گذارد و مناسک عمره و حج را با آداب و شرایط خاص آن، به جا آورد، در غیر این صورت، جز هزینه کردن اموال و تحمل رنج بسیار، بهره ای نخواهد برد یا دست کم، بهره اش بسیار اندک خواهد بود.

بر این اساس، پژوهش حاضر، تألیف و در آن عمده ترین آداب این سفر الهی بیان شده است تا حج گزاران و زائران، با آگاهی لازم در این سفر الهی قدم گذارند و مناسک عمره و حج خود را به طور شایسته و آن گونه که اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام سفارش کرده اند، به جا آورند.

گفتنی است این نوشتار در چهار فصل تنظیم شده است: فصل نخست، به مباحث کلی و مقدماتی این موضوع اختصاص یافته و در آن، اهمیت و جایگاه سفر عمره و حج و اهداف و مقاصد این سفر بیان شده است. سبب طرح این مباحث قبل از شروع آداب سفر، آن است تا حج گزاران و زائران این سرزمین، نخست به اهمیت و عظمت سفرشان و نیز با اهداف آن آشنا شوند؛ زیرا تا فرد شناخت کافی به جایگاه و اهداف سفر خود نداشته باشد، نمی تواند آن سفر را شایسته و نیکو انجام داده و بهره لازم را از آن سفر به دست آورد.

در فصل دوم، برخی از آداب و مقدماتی که حج گزار لازم یا شایسته است قبل از حضور در سرزمین وحی انجام دهد، بیان شده است. در فصل سوم این پژوهش، آداب عمره و حج از زمان آغاز سفر تا پایان مناسک مطرح شده است و در فصل پایانی نیز آداب پس از مناسک عمره و حج و بازگشت به وطن، اشاره و بررسی شده است.

در این پژوهش، سعی شده است تا همه مطالب با استناد به معارف وحیانی و احادیث اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام باشد و از پرداختن به مباحث ذوقی و

برداشت های ذهنی و سلیقه ای اجتناب شود. امید است این کوشش ناچیز مورد قبول درگاه حضرت حق و پیشگاه اولیای معصوم الهی علیهم السلام به ویژه حضرت ولی الله اعظم، امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف قرار گیرد و این حقیر و همه زائران و مسافران این سرزمین، با عمل به این آداب و شرایط، از برکات این کلمات نورانی، در دنیا و آخرت بهره مند شویم.

و یرجی من کرمهم المن و القبول.

(یا أَیُّهَا الْعَزِیزُ مَسَّنا وَ أَهْلَنَا الضُّرُّ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا إِنَّ اللّهَ یَجْزِی الْمُتَصَدِّقِینَ ) (یوسف: 88)

فصل اول: مفاهیم و کلیات

فصل اول: مفاهیم و کلیات

اشاره

1. تعریف عمره و حج

عمره: از ریشه «عمر» گرفته شده و در لغت به معنای آباد کردن و زیارت کردن آمده است(1) و در اصطلاح فقه اسلامی، به زیارت خانه خدا با انجام دادن اعمال مخصوص در میقات و مکه، گفته می شود. به عمره، «حج اصغر» یعنی حج کوچک نیز گفته شده است.(2)

عمره به دو قسم «عمره مفرده» و «عمره تمتع» تقسیم می شود. عمره مفرده، به عمره ای اطلاق می گردد که تنها و جدای از اعمال حج به جا آورده می شود(3) و اعمال آن عبارت اند از: احرام، طواف، نماز طواف، سعی بین صفا و مروه، حلق یا تقصیر، طواف نساء و نماز طواف نساء.(4)

عمره تمتع، به عمره ای گفته می شود که همراه با حج تمتع انجام می شود و اعمال آن همانند اعمال عمره مفرده است؛ جز اینکه عمره مفرده، طواف نساء و نماز طواف نساء دارد؛ ولی در عمره تمتع این اعمال وجود ندارد. افزون بر این، عمره تمتع، وظیفه کسانی

(1) . تاج العروس، ج 7، ص 258؛ مجمع البحرین، ج 3، ص 411.

(2) . معجم الفاظ الفقه الجعفری، ص 298؛ فرهنگ فقه، ج 5، ص 479.

(3) . معجم الفاظ الفقه الجعفری، ص 298.

(4) . تذکرة الفقهاء، ج 8، ص 438.

است که اهل مکه و اطراف آن نباشند و این عمل باید در ماه های حج به جا آورده شود و حج گزار بعد از سعی صفا و مروه، حق تراشیدن سر را ندارد و تنها باید تقصیر کند. اما عمره مفرده را همه مکلفان، اعم از اهل مکه یا دیگران، می توانند در همه ماه های سال به جا آورند.(1)

همچنین عمره، به عمره واجب و مستحب تقسیم می شود. عمره واجب آن است که یا به اصل شرع و به سبب تحقق شرایط استطاعت یا به علت اسباب عارضی همچون نذر، سوگند و شرط در ضمن عقد، بر انسان واجب می شود. اما عمره مستحب، عمره ای است که شرایط وجوب را نداشته باشد.(2)

حج: در لغت، به معنای قصد کردن(3)، بازداشتن و زیاد رفت و آمد کردن(4) آمده است و در اصطلاح فقه اسلامی، عبارت است از قصد کردن خانه خدا در زمان خاص با انجام دادن مناسک و اعمال مخصوص(5) که این اعمال عبارت اند از: احرام، وقوف در عرفات، وقوف در مشعر، رمی جمرات، قربانی، حلق یا تقصیر، بیتوته در منا، طواف، نماز طواف، سعی بین صفا و مروه، طواف نساء و نماز طواف نساء.(6)

حج به سه قسم تمتع، قِران و افراد، تقسیم شده است. حج تمتع، آن است که حج گزار، نخست اعمال عمره را به جا می آورد و پس از اتمام و خروج از احرام، دوباره برای مناسک حج، احرام می بندد(7) و بدان سبب به آن، حج تمتع گفته شده است که محرمات احرام، در فاصله زمانی بین عمره و حج که از نظر شرعی یک عمل به

(1) . تذکرة الفقهاء ج 8، ص 438؛ تحریر الوسیله، ج 1، ص 408.

(2) . العروة الوثقی، ج 4، ص 597؛ تحریر الوسیله، ج 1، ص 403.

(3) . معجم مقاییس اللغه، ج 2، ص 29؛ لسان العرب، ج 2، ص 226.

(4) . تاج العروس، ج 3، ص 314؛ لسان العرب، ج 2، صص 226 و 227.

(5) . کشف اللثام، ج 5، ص 75؛ فرهنگ فقه، ج 3، ص 210.

(6) . شرایع الاسلام، ج 1، ص 230؛ جواهر الکلام، ج 18، ص 3.

(7) . مسالک الافهام، ج 2، ص 191؛ مدارک الاحکام، ج 7، ص 156.

شمار می روند، حلال می شود و حج گزار می تواند از آنها بهره مند گردد.(1)

حج افراد، حجی است که حج گزار، تنها اعمال حج را به جا می آورد و عمره را در صورت وجوب، در اوقات دیگر به جا می آورد.(2) علت نامیده شدن این عمل به حج افراد، آن است که این نوع حج، از عمره جدا و به تنهایی به جا آورده می شود.(3) حج قِران، حجی است که حج گزار هنگام احرام بستن برای حج، قربانی خود را نیز به همراه می آورد و به همین سبب نیز به آن حج قران گفته شده است.(4)

از میان سه نوع حج مذکور، حج تمتع وظیفه غیر اهل مکه و اطراف آن است؛ یعنی کسانی که محل سکونت آنان از مکه، 12 یا 48 میل (4 یا 16 فرسخ) - بنابر اختلاف اقوال فقیهان در این موضوع - و بیشتر از این مسافت قرار دارد(5) و حج قران و افراد، وظیفه کسانی است که اهل مکه یا در محدوده مسافت مذکور نسبت به مکه، زندگی می کنند.

همچنین حج از نظر حکم شرعی، به حج واجب و مستحب تقسیم می شود. حج واجب، آن است که به سبب فراهم بودن شرایط استطاعت، بر مکلف واجب می شود که به آن «حجة الاسلام» نیز می گویند(6) یا به سبب اسباب عارضی همچون نذر، عهد، قسم یا نیابت از دیگری بر فرد واجب می گردد.(7)

حج غیر واجب که به آن «حج النفل» یا «حج التطوع» نیز گفته می شود، حجی است که فاقد یکی از اسباب وجوب باشد؛(8) مانند حج فردی که در گذشته، حج واجب خود

(1) . فرهنگ فقه، ج 3، ص 225.

(2) . شرایع الاسلام، ج 1، ص 175.

(3) . فرهنگ فقه، ج 3، ص 216.

(4) . جواهر الکلام، ج 18، ص 50؛ فرهنگ فقه، ج 3، ص 232.

(5) . مستند الشیعه، ج 11، ص 215؛ فرهنگ فقه، ج 3، ص 225.

(6) . جواهر الکلام، ج 17، ص 223؛ فرهنگ فقه، ج 3، ص 241.

(7) . معجم الفاظ الفقه الجعفری، ص 152؛ فرهنگ فقه، ج 3، ص 241.

(8) . معجم الفاظ الفقه الجعفری، ص 151.

را به جا آورده است یا هنوز شرایط استطاعت، از جمله بلوغ یا توانایی مالی، در او فراهم نشده باشد.

2. اهمیت و جایگاه عمره و حج

اشاره

عمره و حج، از جمله اعمال و عباداتی است که در اسلام از اهمیت و جایگاه ویژه ای برخوردار است؛ به گونه ای که کمتر عملی میان عبادات الهی وجود دارد که دارای چنین جایگاه و عظمتی باشد. بر این اساس، خداوند و نیز اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام در آیات و روایات فراوانی، از جایگاه و نقش عظیم این دو عبادت الهی، در هدایت و سعادت بشر، سخن به میان آورده اند و مؤمنان را به رفتن به مکه و مدینه و انجام دادن مکرر مناسک عمره و حج، ترغیب و تشویق کرده اند که در اینجا به برخی از این آیات و روایات اشاره می کنیم:

الف) کعبه، نخستین خانه بنا شده برای بشر

کعبه نخستین خانه ای است که خداوند، آن را برای بشر روی کره زمین قرار داده است؛ چنان که خداوند در قرآن کریم می فرماید:

(إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبارَکاً وَ هُدیً لِلْعالَمِینَ ) (آل عمران: 96)

بدانید نخستین خانه ای که برای مردم بنا نهاده شده، خانه ای است که در سرزمین مکه قرار دارد و سبب برکت و هدایت عالمیان است.

خداوند در آیه 29 سوره حج نیز، کعبه را خانه کهن می نامد و می فرماید: (وَ لْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ الْعَتِیقِ ). این تعبیر نیز حکایت از قدمت بسیار خانه خدا دارد. اما در اینکه کعبه در چه زمان و از سوی چه کسی بنا نهاده شده است و نخستین حج گزاران آن چه کسانی بوده اند، روایات متعددی از اهل بیت علیهم السلام در این باره نقل شده است؛ در برخی احادیث از حضرت ابراهیم علیه السلام سخن به میان آمده است؛(1) از جمله در روایتی از حضرت علی علیه السلام آمده است:

(1) . بحارالانوار، ج 96، ص 48؛ مستدرک الوسائل، ج 9، ص 325.

أَوْحَی الله إِلَی إِبْرَاهِیمَ علیه السلام أَنِ ابْنِ لِی بَیْتاً فِی الْأَرْضِ تَعْبُدُنِی... وَکَانَ إِبْرَاهِیمُ علیه السلام یَبْنِی وَإِسْمَاعِیلُ یُنَاوِلُهُ الْحِجَارَةَ وَیَرْفَعُ الْقَوَاعِدَ.(1)خداوند تبارک و تعالی به حضرت ابراهیم علیه السلام وحی کرد که برای او خانه ای روی زمین بسازد تا در آن خانه عبادت شود.... در پی اجرای این فرمان، حضرت ابراهیم خانه را می ساخت و حضرت اسماعیل علیه السلام نیز سنگ ها را به دست آن حضرت می داد و پایه ها را بالا می برد.

در احادیث دیگری آمده است که خانه خدا را حضرت آدم علیه السلام بنا کرده و حج و عمره به جا آورده است. رسول خدا صلی الله علیه و آله در این باره فرمود:

بَعثَ اللهُ جَبرئیلَ الی آدمَ و حوّا فَقالَ لَهُما: ابنِیا لی بَیتاً فَخَطّ جَبرَئیلُ فَجَعلَ آدمُ یَحفِرُ و حَوّا تَنقُلُ حتّی أجابَهُ الماءُ ثُمّ نوُدِیَ مِن تَحتِه: حَسبُکَ یا آدمُ فَلمّا بَناهُ أوَحَی اللهُ الیهِ أن یَطوفَ بِه و قیلَ لَهُ: أَنتَ أوّلُ النّاسِ و هذا أوّلُ البَیتِ ثُمَّ تَناسَخَتِ القُروُنُ حَتّی حَجَّهُ النّوُحُ ثُمَّ تَناسَخَتِ القُروُنُ حَتّی رَفَعَ إبراهیمُ القَواعِدَ مِنهُ.(2)خداوند، جبرئیل را به سوی آدم و حوا فرستاد و به آنان فرمود: «برای من خانه ای بسازید». پس جبرئیل نقشه خانه را ترسیم کرد و آدم علیه السلام حفر می کرد و حوا [خاک را] منتقل می کرد تا به آب رسید. سپس به آن حضرت ندا داده شد که ای آدم! کافی است. پس هنگامی که خانه را بنا کرد، خداوند به وی وحی فرستاد که گرد خانه طواف کند و به آن حضرت گفته شد، تو نخستین انسانی و این خانه نیز نخستین خانه است. سپس قرن هایی گذشت تا اینکه حضرت نوح علیه السلام حج را به جا آورد. سپس قرن های دیگری گذشت تا اینکه حضرت ابراهیم علیه السلام پایه های کعبه را دوباره بالا برد.

براساس برخی روایات دیگر، سابقه کعبه و اعمال حج به حضرت آدم علیه السلام ختم

(1) . مستدرک الوسائل، ج 9، ص 325؛ بحارالانوار، ج 96، ص 48.

(2) . کنز العمال، ج 12، ص 213؛ السیرة النبویة، ابن کثیر، ج 1، ص 272.

نمی شود؛ بلکه این مکان مقدس و عمل حج، هزاران سال قبل از خلقت آن حضرت وجود داشته است؛ چنان که در روایتی از امام باقر علیه السلام آمده است:

خداوند زیر عرش، خانه ای برای ملائکه ساخت و آن را «ضراح» نامید و آن «بیت المعمور» است که به فرشتگان دستور داد که گرد آن طواف کنند. سپس به ملائکه فرمان داد در زمین خانه ای همانند بیت المعمور بنا کنند و پس از ساختن آن به وسیله فرشتگان، خداوند به اهل زمین فرمان داد تا گرد آن طواف کنند.(1)

همچنین در روایت دیگری از آن حضرت آمده است:

خداوند به ملائکه الهی اعلام کرد که می خواهد در زمین جانشینی بیافریند. ملائکه الهی به خداوند اعتراض کردند که آیا می خواهی کسی را بیافرینی که در زمین فساد کند و خون بریزد؟! در پی گفتن این سخن، خداوند از آنان روی گرداند. فرشتگان چون رویگردانی خدا را مشاهده کردند، فهمیدند که خطای بزرگی مرتکب شده اند. ازاین رو به عرش الهی پناه بردند و گرد عرش طواف کردند تا خداوند از آنان راضی شود و خداوند نیز توبه آنان را پذیرفت و از آنان راضی شد. در پی این رویداد، خداوند به فرشتگان فرمان داد که آنان روی زمین خانه ای بنا کنند تا انسان هایی نیز که مرتکب گناه می شوند گرد آن طواف کنند تا خداوند به این وسیله، گناه آنان را ببخشاید. ملائکه نیز فرمان الهی را اطاعت کردند و روی زمین، کعبه را بنا نهادند.(2)

براساس برخی احادیث، بنای کعبه، حتی به قبل از خلقت کره زمین برمی گردد؛ از جمله در حدیثی امام صادق علیه السلام درباره علت اینکه قرآن، کعبه را خانه ای کهن نامیده است، فرمود:

إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ بَیْتٍ وَضَعَهُ الله عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ إِلَّا لَهُ رَبٌّ وَسُکَّانٌ یَسْکُنُونَهُ غَیْرَ هَذَا

(1) . مستدرک الوسائل، ج 9، ص 328؛ جامع احادیث الشیعه، ج 10، ص 9.

(2) . دعائم الاسلام، ج 1، ص 292؛ مستدرک الوسائل، ج 9، ص 335.

الْبَیْت فَإِنَّهُ لَا رَبَّ لَهُ إِلَّا الله عَزَّ وَجَلَّ وَهُوَ الْحُرُّ ثُمَّ قَالَ إِنَّ الله عَزَّ وَجَلَّ خَلَقَهُ قَبْلَ الْأَرْضِ ثُمَّ خَلَقَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِ فَدَحَاهَا مِنْ تَحْتِه.(1)هیچ خانه ای را خداوند روی زمین بنا ننهاد؛ جز اینکه آن خانه، صاحب و ساکنانی دارد که در آن خانه سکونت دارند؛ غیر از کعبه که صاحبی جز خداوند عزوجل ندارد و این خانه، خانه ای آزاد است. سپس حضرت فرمود: خداوند، کعبه را قبل از زمین خلق کرد و پس از آن، زمین را خلق نمود و پس از خلقت خانه، زمین را از زیر خانه گسترش داد.

در حدیثی دیگر نیز از آن حضرت آمده است: «فَأَوَّلُ بُقْعَةٍ خُلِقَتْ مِنَ الْأَرْضِ الْکَعْبَة »؛(2) «نخستین بقعه و مکانی از زمین که خداوند خلق کرد، کعبه است».

در نقلی دیگر آمده است: علتی که خداوند، مکه را مادر سرزمین ها می نامد و می فرماید: (وَ لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُری وَ مَنْ حَوْلَها )؛(3) آن است که خداوند، نخست کعبه و زمین آن را و سپس دیگر سرزمین ها را خلق کرده و از زیر کعبه گسترانیده است.(4)

براساس روایاتی دیگر، پس از ساختن کعبه روی زمین، جبرئیل علیه السلام نخستین کسی بود که از اهل آسمان، اعمال حج را به جا آورد.(5) ازاین رو وقتی حضرت آدم علیه السلام اعمال حج را به جا آورد، جبرئیل علیه السلام و ملائکه الهی به استقبال حضرت آدم علیه السلام آمدند و ضمن تبریک گفتن و آرزوی قبولی اعمال برای آن حضرت، به وی گفتند که ما دو هزار(6) یا سه هزار سال(7) قبل از تو، دور خانه کعبه طواف کردیم و اعمال حج را به جای آوردیم.

(1) . الکافی، ج 4، ص 184؛ وسائل الشیعه، ج 13، ص 240.

(2) . من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 241.

(3) . انعام: 92.

(4) . تفسیر قمی، ج 1، ص 210 و ج 2، ص 268.

(5) . علل الشرایع، ج 2، ص 595؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 129.

(6) . الکافی، ج 4، ص 194؛ من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 230.

(7) . علل الشرایع، ج 2، ص 407؛ وسائل الشیعه، ج 13، ص 333.

از مجموع این روایات، چنین به دست می آید که خداوند به سبب عنایت ویژه اش به کعبه و مناسک حج و عمره، قبل از خلقت زمین، کعبه را و پس از خلقت کعبه و جایگاه آن، دیگر قسمت های زمین را خلق کرد و از زیر کعبه گسترانید و قبل از آنکه بشر را خلق کند، ملائکه خویش را مأمور بنای این خانه کرد و به آنان فرمان داد تا گرد این خانه طواف کنند و اعمال حج را به جا آورند و پس از خلقت حضرت آدم علیه السلام، آن حضرت را مأمور بازسازی کعبه کرد و سپس او را به انجام دادن اعمال حج و عمره فرمان داد.

ب) حج از ارکان اسلام

دین اسلام، اصول و فروع فراوانی دارد. ولی از میان همه آنها، پنج عمل، پایه و اساس دین شمرده شده است که یکی از این پنج عمل، مناسک حج است. در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده است:

بُنِیَ الْإِسْلَامُ عَلَی خَمْسِ خِصَالٍ عَلَی الشَّهَادَتَیْنِ وَالْقَرِینَتَیْنِ. قِیلَ لَهُ: أَمَّا الشَّهَادَتَانِ فَقَدْ عَرَفْنَاهُمَا فَمَا الْقَرِینَتَانِ؟ قَالَ: الصَّلَاةُ وَالزَّکَاةُ فَإِنَّهُ لَا یُقْبَلُ أَحَدُهُمَا إِلَّا بِالْأُخْرَی وَالصِّیَامِ وَحِجِّ بَیْتِ اللهِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا وَخُتِمَ ذَلِکَ بِالْوَلَایَةِ فَأَنْزَلَ الله عَزَّ وَجَلَّ:

(الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلَامَ دِینًا) (مائده: 3).(1)اسلام بر پنج چیز استوار است؛ بر شهادتین و دو قرین. به رسول خدا صلی الله علیه و آله عرض شد: شهادتین را دانستیم که چیست. اما دو چیز قرین یکدیگر کدام است؟! رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: نماز و زکات؛ زیرا هر یک از آن دو، بدون دیگری قبول نمی شود و روزه و حج خانه خدا برای کسانی که توانایی رفتن به سوی آن را دارند و خداوند این اعمال را به ولایت ختم کرده و فرموده است: «امروز دینتان را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را برای شما به عنوان آیین [جاودان] برگزیدم».

(1) . الامالی، طوسی، ص 518؛ وسائل الشیعه، ج 1، ص 27.

امام باقر علیه السلام نیز در این باره فرمود:

بُنِیَ الْإِسْلَامُ عَلَی خَمْسٍ الصَّلَاةِ وَالزَّکَاةِ وَالْحَجِّ وَالصَّوْمِ وَالْوَلَایَةِ وَلَمْ تُنَادَ بِشَیْ ءٍ مَا نُودِیَ بِالْوَلَایَةِ.(1)اسلام بر پنج چیز استوار شده است: نماز، زکات، روزه، حج و ولایت. ولی در اسلام به چیزی همانند ولایت ندا داده نشده است.

ج) حج، احیا کننده اصول و فروع دین

هرچند حج و عمره، یکی از عبادات و فروعات دین اسلام به شمار می رود، ولی از اعمال و مناسکی است که بسیاری از اصول و فروع دین را در خود جای داده است. فقیه جامع الشرایط و صاحب جواهر الکلام، درباره این عمل عبادی می نویسد:

حج از عظیم ترین نشانه های اسلام و بافضلیت ترین عملی است که مردم به وسیله آن به خداوند مالک دانا تقرب می جویند؛ زیرا نفس در حج، ذلیل و بدن خسته و رنجور می شود و حج گزار از اهل و وطن خود هجرت می کند. عادات و لذت ها و شهوات دنیوی را ترک و مال خود را در راه خدا انفاق می کند. بر این اساس، حج، ریاضتی نفسانی، اطاعتی مالی، عبادتی بدنی، گفتاری و عملی، وجودی و عدمی است که جمع شدن همه این طاعات، از خواص حج است؛ به طوری که در عبادات دیگر، از جمله کامل ترین آنها که نماز است، این ویژگی ها وجود ندارد.(2)

توحید که نخستین اصل از اصول دین است، در ظاهر و باطن اعمال حج تبلور یافته است. اولین عمل حج و عمره با «تلبیه» و گفتن جملات: « لیبک اللهم لبیک، لبیک لا شریک لک لبیک » آغاز می شود. حج گزار با این کلمات، خداوند را از هرگونه شریکی منزه می داند و به یگانگی او اقرار می کند. عمل طواف نیز به معنای محور قرار دادن خدای یگانه و بریدن از هر چیزی به غیر از اوست. استلام حجرالاسود، عهد بستن با

(1) . الکافی، ج 2، ص 18؛ وسائل الشیعه، ج 1، ص 18.

(2) . جواهر الکلام، ج 17، ص 214.

خدا و بیعت با اوست؛ زیرا بر اساس روایات، حجرالاسود به منزله دست راست خداوند در زمین است که هرکس آن را استلام کند، گویا با خداوند مصافحه و بیعت کرده است.(1)

نبوت نیز اصل دیگری از اصول دین است که در حج و عمره نشانه هایی آشکار دارد. اصل رفتن به حج و عمره، در واقع پاسخ به ندای پیامبر بزرگ الهی، یعنی ابراهیم خلیل علیه السلام است که پس از تجدید بنای کعبه، همه انسان ها را به رفتن به سوی خویش و انجام دادن مناسک حج دعوت کرده است: (وَ أَذِّنْ فِی النّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجالاً وَ عَلی کُلِّ ضامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ ).(2) افزون بر این، حج گزار پس از طواف خانه خدا، پشت مقام ابراهیم به نماز می ایستد. همچنین در دیگر اعمال حج و عمره، همچون سعی میان صفا و مروه، عرفات و منا، رمی جمرات و قربانی نیز، یاد حضرت ابراهیم علیه السلام زنده می شود. همچنین حج گزار بعد یا قبل از انجام دادن اعمال حج و عمره، به زیارت پیامبراسلام صلی الله علیه و آله می رود و با این عمل، عهد و پیمان خود را با آن حضرت تجدید می کند.

معاد، اصل دیگری از اصول دین است که در حج به طور آشکار دیده می شود. اجتماع بزرگ مردمانی از همه مناطق و نژادهای روی کره زمین، نمونه ای از قیامت و حشر اکبر است. انسان هایی که همچون اموات، تنها دو جامه ندوخته بر تن دارند و از تمام مظاهر و نمادهای دنیوی، از جمله نشانه های فقر و غنا، رئیس و مرئوس، قوی و ضعیف، نسب دار و بی نسب، به دورند. ازاین رو، در نقلی از امام صادق علیه السلام، یکی از اهداف تشریع حج، آماده شدن انسان ها برای مرگ و قبر و قیامت دانسته شده است.(3)

ولایت و امامت نیز اصل دیگری از اصول دین یا مذهب است که در حج و عمره تبلور یافته است. کعبه که مقدس ترین نقطه زمین و محور اعمال حج و عمره است،

(1) . الکافی، ج 4، ص 406؛ علل الشرایع، ج 2، ص 424.

(2) . حج: 27.

(3) . مستدرک الوسائل، ج 10، ص 173؛ بحارالانوار، ج 96، ص 125.

محل ولادت ولی خدا و امیرمؤمنان، علی علیه السلام است.(1) بی تردید، حج و عمره زمانی کامل و جامع خواهد بود که با ملاقات و پیوند با ولایت پایان پذیرد. در روایات متعددی از اهل بیت علیهم السلام، کامل شدن حج و عمره که در آیه (وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّهِ )(2) به آن فرمان داده شده، به ملاقات با امام و ولی خدا تفسیر شده است.(3)

همچنین حج و عمره دربردارنده بسیاری از فروعات دین است؛ مانند نماز که حج گزار افزون بر اقامه نمازهای واجب یومیه در طول سفر، باید پس از طواف واجب، دو رکعت نماز طواف پشت مقام ابراهیم علیه السلام اقامه کند؛ چنان که خداوند می فرماید:

(وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِیمَ مُصَلًّی ).(4) روزه از دیگر فروعات دین است که افزون بر استحباب آن در مدینه، حتی برای مسافر(5)، در حج واجب، کفاره برخی اعمال برشمرده شده است؛ چنان که خداوند می فرماید: (فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیامُ ثَلاثَةِ أَیّامٍ فِی الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ ).(6)

در حج و عمره، اعمال نیک فراوان دیگری نیز وجود دارد؛ از جمله قربانی کردن حیوان در راه خدا: (فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ )،(7) اطعام به فقیران از گوشت قربانی: (فَکُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِیرَ )،(8) توبه و استغفار: (ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفاضَ النّاسُ وَ اسْتَغْفِرُوا اللّهَ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ )(9) و نیز ذکر الهی، دعا و طلب حاجت از خداوند: (فَإِذا قَضَیْتُمْ مَناسِکَکُمْ فَاذْکُرُوا اللّهَ ... وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِی الدُّنْیا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النّارِ ).(10)

(1) . خصائص الائمة، ص 39؛ بحارالانوار، ج 35، ص 23 و ج 39، ص 82.

(2) . بقره: 196.

(3) . الکافی، ج 4، ص 549؛ علل الشرایع، ج 2، ص 459.

(4) . بقره: 125.

(5) . الکافی، ج 4، ص 558؛ وسائل الشیعة، ج 14، ص 352.

(6) . بقره: 196.

(7) . بقره: 196.

(8) . حج: 28.

(9) . بقره: 199.

(10) . بقره: 200 و 201.

از دیگر آموزه های دینی متبلور در حج، انفاق های مالی واجب و مستحب است؛ مانند هزینه های سفر عمره و حج یا خارج کردن زکات و خمس واجب از اموال. جهاد نیز از دیگر واجبات دین است که بر پایة روایات متعدد، حج جهاد در راه خدا(1) و بلکه جهاد مقبول خوانده شده است.(2)

هجرت در راه خدا، دوری از اهل و عیال، تحمل کردن سختی های زیاد(3) و کارهای فراوان خیر دیگر که قرآن در آیه 158 سوره بقره، حج گزاران را به انجام دادن آنها ترغیب می کند: (وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَإِنَّ اللّهَ شاکِرٌ عَلِیمٌ )؛ «هرکس از حج گزاران، عمل خیری انجام دهد، خداوند خود، شکرگزار اعمال وی خواهد بود» از اعمال نیک دیگر موجود در عمره و حج است.

بر این اساس، در روایات متعددی، حج و عمره از بسیاری از عبادات و اعمال بزرگ، همچون انفاق، جهاد در راه خدا و برخی عبادات دیگر، برتر دانسته شده است؛ از جمله در روایتی آمده است:

مردی ثروتمند پس از بازگشت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله از حج، نزد آن حضرت آمد و گفت: «یارسول الله! من امسال قصد حج داشتم ولی مانعی پیش آمد و موفق به انجام دادن حج نشدم. از آنجا که مردی ثروتمندم و مال فراوان دارم، بفرمایید با اموالم چه عملی انجام دهم که به همان ثواب حاجیان برسم». رسول خدا صلی الله علیه و آله رو به کوه ابوقبیس کرد و فرمود: «اگر تو به قدر این کوه، طلای سرخ داشته باشی و همه آنها را در راه خدا انفاق کنی، به پاداشی که حاجی به آن رسیده است، نخواهی رسید».(4)

در برخی روایات نیز، حج از جهاد در راه خدا با همراهی غیر معصوم(5)، آزاد کردن

(1) . الکافی، ج 4، ص 259؛ من لایحضره الفقیه، ج 4، ص 416.

(2) . صحیح بخاری، ج 2، ص 141؛ السنن الکبری، ج 9، ص 21.

(3) . علل الشرایع، ج 2، ص 457؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 112.

(4) . الکافی، ج 4، ص 258؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 116.

(5) . الکافی، ج 4، ص 260؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 122.

هفتاد برده(1) و حتی از نماز و روزه، برتر دانسته شده است. درباره سبب برتری آن بر نماز و روزه در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است:

حج، برتر از نماز و روزه است؛ زیرا نمازگزار ساعتی از وقتش را و روزه دار یک روز را از اهل خویش جدا می شود. ولی حج گزار، خویش را در رنج و ناراحتی و دلتنگی می افکند، مالش را هزینه می کند و از خانواده اش برای مدتی طولانی، نه به امید مالی و نه به قصد تجارتی، دور می شود.(2)

د) حاجی و معتمر، میهمان ویژه الهی

هرکس در دنیا میهمان شخص والا مقامی شود، آن را افتخاری بزرگ برای خود می داند؛ به ویژه اگر آن فرد، صاحب مقامات معنوی هم باشد. در حج و عمره نیز حج گزاران نه تنها میهمان بزرگانی همچون رسول خدا صلی الله علیه و آله و دیگر اولیای معصوم الهی همچون فاطمه زهرا علیها السلام و امامان بقیع علیهم السلام هستند، بلکه آنان میهمان ویژه پروردگارند. امام صادق علیه السلام در این باره می فرماید:

إِنَّ ضَیْفَ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ رَجُلٌ حَجَّ وَاعْتَمَرَ فَهُوَ ضَیْفُ اللهِ حَتَّی یَرْجِعَ إِلَی مَنْزِلِه.(3)همانا میهمان خداوند عزوجل، مردی است که حج و عمره به جای می آورد. پس چنین شخصی، تا زمانی که به منزلش بازگردد، میهمان خداست.

مکان و جایگاه دعوت میهمانان، سرزمین مکه، مسجدالحرام و کعبه است که بهترین شهر، مسجد و خانه روی زمین به شمار می رود. جایی که بر اساس روایات متعدد، آب، سنگ، کوه، درخت و خاکش، محبوب ترین آب ها، سنگ ها، کوه ها، درخت ها و خاک های روی زمین است.(4)

(1) . ثواب الاعمال، ص 48؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 111.

(2) . علل الشرایع، ج 2، ص 457؛ من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 221.

(3) . الخصال، ص 127؛ وسائل الشیعه، ج 14، ص 586.

(4) . من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 243؛ وسائل الشیعه، ج 13، ص 243.

پیغام رسانان دعوت به این میهمانی، پیامبران اولوالعزم خدا، یعنی حضرت ابراهیم خلیل علیه السلام و پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله هستند که از طرف خداوند، مأمور شده اند تا بندگان خداوند را برای انجام دادن حج و عمره، به این سرزمین دعوت کنند؛ چنان که خداوند می فرماید:(1) (وَ أَذِّنْ فِی النّاسِ بِالْحَجِّ ...). افزون بر این، خداوند متعال قبل از آمدن میهمانانش، به دو پیامبر بزرگ خویش، یعنی حضرت ابراهیم و حضرت اسماعیل علیهما السلام، فرمان داده است که خانه خدا را برای میهمانانش پاکیزه کنند؛ چنان که می فرماید:

(وَ عَهِدْنا إِلی إِبْراهِیمَ وَ إِسْماعِیلَ أَنْ طَهِّرا بَیْتِیَ لِلطّائِفِینَ وَ الْعاکِفِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ) (بقره: 125)

و ما به ابراهیم و اسماعیل فرمان دادیم که خانه مرا برای طواف کنندگان و معتکفان و رکوع و سجودکنندگان پاکیزه کنید.

بی تردید، پروردگار از میهمانان خود پذیرایی ویژه ای خواهد کرد؛ چنان که امام صادق علیه السلام در روایتی فرمود:

الْحَاجُّ وَالْمُعْتَمِرُ وَفْدُ اللهِ، إِنْ سَأَلُوهُ أَعْطَاهُمْ، وَإِنْ دَعَوْهُ أَجَابَهُمْ، وَإِنْ شَفَعُوا شَفَّعَهُمْ، وَإِنْ سَکَتُوا ابْتَدَأَهُمْ، وَیُعَوَّضُونَ بِالدِّرْهَمِ أَلْفَ أَلْفِ دِرْهَم.(2)حاجی و معتمر، وارد شونده بر خدایند؛ اگر از خدا چیزی درخواست کنند، به آنان عطا می کند و اگر دعایی کنند، به اجابت می رساند و اگر از کسی شفاعت نمایند، شفاعت آنان را می پذیرد و اگر سکوت کنند و چیزی نخواهند، او بدون درخواست، عطای خود را به آنان آغاز می کند و در مقابل هر درهمی که در این راه هزینه کنند، هزار هزار درهم عوض می دهد.

امام کاظم علیه السلام نیز خطاب به شخصی که قصد حج داشت، فرمود:

«آیا می دانی حج گزار چه فضیلتی دارد؟!» گفت: «خیر». حضرت فرمود: «کسی

(1) . مجمع البیان، ج 7، ص 145؛ التفسیر الکبیر، ج 23، ص 27.

(2) . الکافی، ج 4، ص 255؛ تهذیب الاحکام، ج 5، ص 24.

که به حج آید و گرد کعبه طواف کند و دو رکعت نماز به جای آورد، خداوند هفتاد هزار حسنه برای او می نویسد و هفتاد هزار گناه از او محو می کند و هفتاد هزار درجه بر درجات او می افزاید و هفتاد هزار حاجت او را برآورده می کند و برای او ثواب آزاد کردن هفتاد هزار برده را می نویسد که قیمت هر برده ای ده هزار درهم باشد».(1)

ه) تأکید ائمه معصومین علیهم السلام بر به جا آوردن مکرر حج و عمره

عمره و حج از چنان محبوبیت و جایگاهی نزد خداوند و اولیای معصوم الهی برخوردار است که ائمه معصوم علیهم السلام بر رفتن بسیار به حج و عمره تأکید فراوانی کرده اند. از جمله در ادعیه ماه رمضان و شب قدر - که از بهترین ماه ها و شب های استجابت دعاست - مؤمنان به درخواست مکررِ حج از خداوند ترغیب شده اند. امام زین العابدین علیه السلام در دعایی خطاب به خداوند چنین فرمود:

اللَّهُمَّ وَامْنُنْ عَلَیَّ بِالْحَجِ وَالْعُمْرَةِ وَزِیَارَةِ قَبْرِ رَسُولِکَ صَلَواتُکَ عَلَیْهِ وَرَحْمَتُکَ وَبَرَکَاتُکَ عَلَیْهِ وَعَلَی آلِهِ وَآلِ رَسُولِکَ عَلَیْهِمُ السَّلَامُ أَبَداً مَا أَبْقَیْتَنِی فِی عَامِی هَذَا وَفِی کُلِّ عَام.(2)خدایا! بر من منت بگذار و توفیق انجام دادن حج و عمره و زیارت قبر رسول خودت را - که صلوات و رحمت و برکات تو بر او و خاندانش باد - تا زمانی که زنده ام، در این سال و در همه سال ها، به من عنایت فرما.

در بخشی دیگر از دعای آن حضرت آمده است:

وَ أَتْمِمْ لِی إِنْعَامَکَ، إِنَّکَ خَیْرُ الْمُنْعِمِین وَاجْعَلْ بَاقِیَ عُمُرِی فِی الْحَجِّ وَالْعُمْرَة.(3)خدایا! و نعمت خودت را بر من کامل کن که تو بهترین نعمت دهنده ای و بقیه عمر مرا در حج و عمره قرار ده.

(1) . الکافی، ج 4، ص 411؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 121.

(2) . صحیفه سجادیه، دعای 23.

(3) . همان، دعای 47.

در ادعیه متعدد دیگری نیز که از امام صادق و امام کاظم علیهما السلام نقل شده است، به مؤمنان سفارش شده است که در همه سی شب ماه رمضان، از جمله شب قدر، از خداوند توفیق انجام دادن حج را در همان سال و همه سال ها طلب کنند.(1)

افزون بر این، در روایاتی دیگر به انجام دادن مکرر حج، حتی با صرفه جویی در مخارج زندگی یا استقراض از دیگران سفارش شده است؛ از جمله در حدیثی آمده است که امام صادق علیه السلام به یکی از اصحاب خود به نام «عیسی بن منصور» فرمود: « یَا عِیسَی إِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَأْکُلَ الْخُبْزَ وَالْمِلْحَ وَتَحُجَّ فِی کُلِّ سَنَةٍ فَافْعَل »(2)؛ «ای عیسی! اگر می توانی نان خالی و نمک بخوری و هر ساله به حج بروی، این کار را انجام بده».

در روایتی دیگر آمده است که شخصی به امام صادق علیه السلام فرمود:

إِنِّی رَجُلٌ ذُو دَیْنٍ فَأَتَدَیَّنُ وَأَحُجُّ فَقَالَ نَعَمْ هُوَ أَقْضَی لِلدَّیْن.(3)من مردی بدهکارم. آیا باز قرض کنم و حج به جا آورم؟! امام علیه السلام فرمود: «بلی. حج برای ادای دین کارسازتر است».

این نکته در روایات متعدد دیگری نیز از اهل بیت علیهم السلام آمده است.(4) البته فقیهان، این روایات را حمل بر مواردی کرده اند که شخص توانایی مالی برای پرداخت بدهی خود را داشته باشد یا گفته اند این روایات، اختصاص به افرادی دارد که توکل آنان به خداوند زیاد است که برای چنین افرادی، رفتن به حج یا عمره، حتی با وجود بدهکاری، ایرادی ندارد.(5)

اولیای الهی و امامان معصوم علیهم السلام افزون بر اینکه دیگران را به زیاد رفتن به حج و عمره ترغیب و تشویق می کردند، خود نیز مکرر این عمل را به جای می آوردند؛ از

(1) . اقبال الاعمال، ج 1، ص 79.

(2) . تهذیب الاحکام، ج 5، ص 442؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 135.

(3) . تهذیب الاحکام، ج 5، ص 441؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 140.

(4) . تهذیب الاحکام، ج 5، ص 441؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 140.

(5) . جواهر الکلام، ج 17، ص 260؛ الحدائق الناضره، ج 14، ص 93.

جمله در روایاتی نقل شده است که حضرت آدم علیه السلام هفتصد بار حج و سیصد بار عمره به جا آورد.(1)

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ده یا بیست مرتبه عمل حج را انجام دادند.(2) در سیره امام حسن مجتبی(3) و امام سجاد علیهما السلام(4) نیز از 20 تا 25 بار حج یاد شده است که بیشتر این سفرها نیز با پای پیاده انجام گرفته است. درباره حضرت خضر علیه السلام(5) و امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف(6) نیز روایت شده است که آن دو ولی خدا، هرساله در اعمال حج حضور دارند.

و) اجبار مسلمانان به انجام حج و عمره در صورت ترک آن

براساس برخی احادیث، اگر همه مردم، حج را ترک کنند، حکومت اسلامی وظیفه دارد مردم را به اجبار به حج و عمره ببرد. در روایتی از امام صادق علیه السلام در این باره آمده است:

لَوْ عَطَّلَ النَّاسُ الْحَجَّ لَوَجَبَ عَلَی الْإِمَامِ أَنْ یُجْبِرَهُمْ عَلَی الْحَجِّ إِنْ شَاؤُوا وَإِنْ أَبَوْا فَإِنَّ هذَا الْبَیْتَ إِنَّمَا وُضِعَ لِلْحَجِّ.(7)اگر مردم حج را تعطیل کنند، بر امام واجب است تا آنان را به رفتن به حج اجبار کند؛ چه آنان میل به رفتن داشته باشند یا نداشته باشند؛ زیرا کعبه برای حج قرار داده شده است.

در حدیث دیگری از آن حضرت آمده است:

اگر مردم حج را ترک کنند، بر حاکم اسلامی واجب است که آنان را بر رفتن به حج و ماندن نزد کعبه وادار کند و اگر زیارت پیامبر صلی الله علیه و آله را هم ترک کردند، آنان

(1) . من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 229؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 128.

(2) . الکافی، ج 4، صص 244 و 252؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 128.

(3) . مستدرک الوسائل، ج 8، صص 29 و 30؛ بحارالانوار، ج 43، ص 340.

(4) . وسائل الشیعه، ج 11، ص 125؛ مستدرک الوسائل، ج 8، صص 48 و 49.

(5) . مستدرک الوسائل، ج 10، ص 43؛ جامع احادیث الشیعه، ج 10، ص 200.

(6) . من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 20؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 135.

(7) . الکافی، ج 4، ص 272؛ علل الشرایع، ج 2، ص 396.

را به زیارت مرقد آن حضرت و بودن کنار مرقد ایشان وادار کند و اگر مردم اموالی برای رفتن به حج و زیارت قبر پیامبر صلی الله علیه و آله نداشته باشند، حاکم باید هزینه آنان را از بیت المال تأمین کند.(1)

ز) زوال حیات مادی و معنوی با ترک حج و عمره

کعبه لنگرگاه ثبات، آرامش و امنیت بشر است و خداوند آن را برای بقای حیات مادی و معنوی انسان ها قرار داده است؛ چنان که می فرماید: (جَعَلَ اللّهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرامَ قِیاماً لِلنّاسِ )؛ «خداوند [زیارت] کعبه را وسیله به پاداشتن [مصالح] مردم قرار داده است». (آل عمران: 97)

تعبیر (قِیاماً لِلنّاسِ ) بنا به گفته مفسران، معنای عامی دارد که هم حیات معنوی انسان را شامل می شود؛ به طوری که وی را از جهل و دوری از تعالیم حیات بخش ادیان توحیدی نجات می دهد و هم حیات مادی و حفظ انسان را از هلاکت دنیوی شامل می شود.(2)

بنابراین اگر همه مردم، حج و عمره را تعطیل کنند، افزون بر از بین رفتن یا تضعیف حیات معنوی آنان، حیات دنیوی شان نیز در معرض خطر قرار می گیرد؛ چنان که در روایات فراوانی از اهل بیت علیهم السلام به این مسئله اشاره شده است؛ از جمله امیرمؤمنان علی علیه السلام در وصیت خود خطاب به همه مسلمانان فرمود: «لَا تَتْرُکُوا حَجَّ بَیْتِ رَبِّکُمْ فَتَهْلِکُوا» ؛(3) «حج خانه پروردگارتان را ترک نکنید که هلاک می شوید».

همچنین آن حضرت قبل از شهادت در وصیتی خاص به امام حسن و امام حسین علیهما السلام فرمود:

أوُصیکُما بِتَقوَی اللهِ... الله الله فِی بَیْتِ رَبِّکُمْ لَا تُخَلُّوهُ مَا بَقِیتُمْ فَإِنَّهُ إِنْ تُرِکَ لَمْ تُنَاظَرُوا.(4)شما را به رعایت تقوای الهی سفارش می کنم... سپس فرمود: از خدا پروا کنید! از

(1) . الکافی، ج 4، ص 272؛ من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 420.

(2) . الکافی، ج 4، ص 272؛ من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 420.

(3) . ثواب الاعمال، ص 236؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 23.

(4) . نهج البلاغه، نامه 47؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 23.

خدا پروا کنید درباره خانه پروردگارتان؛ تا زمانی که زنده اید آن را خالی مگذارید؛ زیرا اگر حج خانه خدا ترک شود، مهلت داده نمی شوید.

در احادیثی نیز از امام باقر و امام صادق علیهما السلام آمده است که اگر عموم مردم حج را ترک کنند، عذاب الهی نازل می شود و آنان را هلاک می کند.(1) بر این اساس، اگر مشاهده می شود بسیاری از انسان ها از جمله مسلمانان با وجود بی اعتنایی به حج در امان اند و در دنیا گرفتار عذاب یا بلایی نمی شوند، به برکت وجود مؤمنانی است که حج را انجام می دهند. امام صادق علیه السلام در این باره فرمود:

خداوند به وسیله آن دسته از شیعیان ما که حج را به جا می آورند، بلا را از آن دسته از شیعیانی که حج را ترک می کنند دفع می کند و اگر همه آنان بر ترک حج اجتماع کنند، هلاک خواهند شد.

سپس امام برای این سخن خود به آیه (وَ لَوْ لا دَفْعُ اللّهِ النّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَ لکِنَّ اللّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْعالَمِینَ )(2) استناد فرمود که در آن، خداوند از دفع خطر برخی از مردم به سبب برخی دیگر، سخن به میان آورده است.(3)

3. حکمت و اهداف عمره و حج

اشاره

بی شک هر یک از اعمال و احکام شریعت اسلام، حکمت و اهداف خاصی دارد که گاه برای عوام و خواص آشکار است و گاه برای همگان، حتی عالمان اسلامی، قابل فهم و درک نیست.

تشریع حج و عمره نیز از این قاعده مستثنا نیست و خداوند متعال برای تشریع این مناسک، اهداف و مقاصد خاصی را قرار داده است که به نفع و مصلحت بشر است. ازاین رو بر مؤمنان حج گزار، شایسته است در حد امکان و توان، در پی تحقق این اهداف

(1) . وسائل الشیعه، ج 11، ص 20؛ مستدرک الوسائل، ج 8، ص 15.

(2) . بقره: 251.

(3) . الکافی، ج 2، ص 451؛ وسائل الشیعه، ج 1، ص 28.

الهی باشند و از داشتن نیت ها و اهداف دیگر که گاهی با اهداف تشریع این دو عبادت منافات دارد، اجتناب کنند. در اینجا ما به برخی از حکمت ها و اهدافی که در روایات اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام برای سفر عمره و حج بیان شده است، اشاره می کنیم:

الف) توبه و پاک شدن از آلودگی ها

از حکمت های مهم تشریع مناسک حج و عمره از سوی خداوند، پاک کردن بندگان از آلودگی های گناهان است تا آنان را دوباره به حریم بندگان خالص و طاهر خود داخل کند؛ چنان که امام باقر علیه السلام فرمود:

خداوند چون به فرشتگان دستور داد که بر حضرت آدم علیه السلام سجده کنند، آنان در برابر این درخواست خداوند پاسخ دادند که آیا روی زمین کسی را قرار می دهی که فساد می کند و خون می ریزد؛ درحالی که ما تسبیح و تقدیس می کنیم. خداوند در پاسخ آنان فرمود: «من چیزی را می دانم که شما نمی دانید». پس بر آنان غضب کرد و هنگامی که فرشتگان، غضب الهی را مشاهده کردند در درگاه الهی توبه کردند. خداوند برای پذیرش توبه آنان فرمان داد که بر دور «ضراح» که همان «بیت المعمور» است طواف کنند. آنان نیز به طواف بر گرد بیت المعمور و استغفار به درگاه الهی مشغول شدند و خداوند توبه آنان را قبول کرد و از آنان راضی شد و اصل طواف از آنجا آغاز گشت. سپس خداوند در مقابل «ضراح»، روی زمین، کعبه را برای آن دسته از فرزندان آدم که مرتکب گناه می شوند ایجاد کرد تا آنان را از گناهانی که مرتکب شده اند پاک کند.(1)

در روایتی نیز از امام صادق علیه السلام آمده است که پس از ارتکاب ترک اولی از سوی حضرت آدم علیه السلام و اخراج از بهشت، آن حضرت از عمل خود پشیمان شد و به درگاه الهی تضرع کرد. آن گاه خداوند، جبرئیل علیه السلام را به سوی آن حضرت فرستاد و جبرئیل علیه السلام به حضرت آدم علیه السلام عرض کرد:

(1) . الکافی، ج 4، ص 188؛ وسائل الشیعه، ج 13، ص 295.

إِنَّ الله عَزَّ وَجَلَّ بَعَثَنِی إِلَیْکَ لِأُعَلِّمَکَ الْمَنَاسِکَ الَّتِی یُرِیدُ الله أَنْ یَتُوبَ عَلَیْکَ بِهَا.(1)خداوند عزوجل، مرا به سوی تو فرستاد تا مناسک و اعمالی که خداوند می خواهد توبه تو را به وسیله آنها بپذیرد، به تو بیاموزم.

پس از پایان یافتن اعمال حج حضرت آدم علیه السلام، جبرئیل علیه السلام خطاب به آن حضرت فرمود: « إِنَّ الله عَزَّ وَجَلَّ قَدْ غَفَرَ ذَنْبَکَ وَقَبِلَ تَوْبَتَکَ وَأَحَلَّ لَکَ زَوْجَتَک» ؛(2) «خداوند گناه تو را بخشود و توبه ات را پذیرفت و همسرت را بر تو حلال کرد».

در حدیثی دیگر از امام صادق علیه السلام آمده است که پس از آنکه حضرت آدم علیه السلام طواف کرد و به ملتزم، پشت کعبه رسید و به گناهان خود در این مکان اقرار کرد، خطاب به خداوند فرمود:

یَا رَبِّ إِنَّ لِکُلِ عَامِلٍ أَجْراً وَقَدْ عَمِلْتُ فَمَا أَجْرِی؟ فَأَوْحَی الله عَزَّ وَجَلَّ إِلَیْهِ: یَا آدَمُ قَدْ غَفَرْتُ ذَنْبَکَ. قَالَ: یَا رَبِّ وَلِوُلْدِی أَوْ لِذُرِّیَّتِی؟ فَأَوْحَی الله عَزَّ وَجَلَّ إِلَیْهِ: یَا آدَمُ مَنْ جَاءَ مِنْ ذُرِّیَّتِکَ إِلَی هَذَا الْمَکَانِ وَأَقَرَّ بِذُنُوبِهِ وَتَابَ کَمَا تُبْتَ ثُمَّ اسْتَغْفَرَ غَفَرْتُ لَه.(3)پروردگارا! هرکسی عملی را انجام دهد، مزدی دارد و من این اعمال را انجام دادم. پس مزد من چیست؟ خداوند به آن حضرت وحی کرد که گناهان تو را بخشودم. حضرت آدم علیه السلام فرمود: «آیا گناهان فرزندان و ذریه مرا نیز بخشودی؟». خداوند به آن حضرت وحی کرد که هرکس از فرزندان تو به این مکان آید و به گناهانش اقرار کند و همانند تو استغفار کند، گناهانش را می آمرزم.

امام زین العابدین علیه السلام نیز در رساله حقوق خود درباره تشریع حج فرمود:

وَ حَقُّ الْحَجِّ أَنْ تَعْلَمَ أَنَّهُ وِفَادَةٌ إِلَی رَبِّکَ وَفِرَارٌ إِلَیْهِ مِنْ ذُنُوبِکَ وَفِیهِ قَبُولُ تَوْبَتِک.(4)حق حج آن است که بدانی حج، کوچ کردن به سوی پروردگار و فرار از گناهان خویش است و در حج توبه ات پذیرفته می شود.

(1) . الکافی، ج 4، ص 192، علل الشرایع، ج 2، ص 400.

(2) . الکافی، ج 4، ص 192؛ علل الشرایع، ج 2، ص 400.

(3) . الکافی، ج 4، ص 194؛ وسائل الشیعه، ج 12، ص 346.

(4) . من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 620؛ وسائل الشیعه، ج 15، ص 173.

امام رضا علیه السلام نیز در این باره فرمود:

فَإِنْ قَالَ: فَلِمَ أُمِرَ بِالْحَجِّ؟ قِیلَ: لِعِلَّةِ الْوِفَادَةِ إِلَی الله عَزَّ وَجَلَّ وَطَلَبِ الزِّیَادَةِ وَالْخُرُوجِ مِنْ کُلِّ مَا اقْتَرَفَ الْعَبْدُ تَائِباً مِمَّا مَضَی مُسْتَأْنِفاً لِمَا یَسْتَقْبِلُ.(1)اگر گفته شود چرا خداوند انسان ها را به انجام دادن حج امر کرد، در پاسخ گفته می شود، سبب آن، کوچ کردن بنده به سوی خداوند و خارج شدن از هر آنچه بنده انجام داده می باشد؛ درحالی که از گذشته خود توبه کرده و پس از بازگشت، زندگی جدیدی را آغاز می کند.

این هدف در روایات متعدد دیگر نیز از امامان معصوم علیهم السلام آمده است. بر این اساس، زائران خانه خدا باید توجه داشته باشند که سفر حج و عمره، سفر توبه و ترک معصیت است. بنابراین اگر مؤمنان و مسافران این سفر معنوی، با آگاهی و رعایت آداب این سفر، قدم در این سرزمین مقدس بگذارند، می توانند همه گناهان چندین ساله خود را هرچند به عدد قطرات باران و ریگ های زمین باشد، پاک کنند و با قلب و روحی طاهر، همچون روزی که از مادر متولد شده اند، به سرزمین خود بازگردند.

ب) تهذیب نفس و ایجاد تقوا

از دیگر اهداف مهم حج و عمره، پیراستن نفس از رذایل اخلاقی و آراستن آن به فضایل اخلاقی و ایجاد تقواست؛ چنان که خداوند می فرماید:

(الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِی الْحَجِّ وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ یَعْلَمْهُ اللّهُ وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزّادِ التَّقْوی وَ اتَّقُونِ یا أُولِی الْأَلْبابِ) (بقره: 197)

حج، ماه های معینی دارد. پس هرکس در این ماه ها حج را بر خود واجب گرداند باید در اثنای حج از همبستری و نافرمانی و جدال با دیگران بپرهیزد و هر کار

(1) . علل الشرایع، ج 1، ص 273؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 13.

خیری انجام دهید، خداوند بر آن آگاه است. برای خود توشه برگیرید که در حقیقت، بهترین توشه، تقوا و پرهیزکاری است و ای خردمندان از من پروا کنید.

در روایات اهل بیت علیهم السلام و کلمات مفسران، کلمه «فسوق» در آیه مذکور، به دروغ، فحش(1)، تفاخر(2)، لقب بد دادن به یکدیگر یا هرگونه گناه(3) تفسیر شده است. برخی از محققان نیز گفته اند: مراد از (فَلا رَفَثَ )، کنترل قوای شهوانی، مقصود از (لا فُسُوقَ ) تطهیر قوه غضب و مراد از (لا جِدالَ ) تهذیب قوای فکری است.(4) در بخشی از روایت امام رضا علیه السلام نیز که درباره فلسفه تشریع حج ذکر شده، آمده است:

عِلَّةُ الْحَجِّ الْوِفَادَةُ إِلَی اللهِ.. وَحَظْرِهَا عَنِ الشَّهَوَاتِ وَاللَّذَّاتِ وَالتَّقَرُّبُ فِی الْعِبَادَةِ إِلَی اللهِ عَزَّ وَجَلَّ وَالْخُضُوعُ وَالِاسْتِکَانَةُ وَالذُّلُّ... وَحَظْرُ الْأَنْفُسِ عَنِ الْفَسَاد.(5)علت تشریع حج، حرکت انسان به سوی خدا،... پرهیز نفس از شهوات و لذت ها، تقرب جستن به خداوند در عبادت، تقویت خضوع و فروتنی در خود... و دور کردن نفس از فساد است.

افزون بر این، از جمله حکمت های هر یک از اعمال حج و عمره، اعم از واجبات، محرمات و حتی مستحبات و مکروهات، همین اهداف، یعنی زدودن رذایل اخلاقی از نفس و آراستن آن به فضایل اخلاقی و ایجاد تقواست که در مباحث آینده به برخی از این حکمت ها اشاره می شود.

ج) اقامه دین و تقویت ایمان

هدف دیگر تشریع عمره و حج، اقامه و احیای دین الهی و تقویت ایمان مؤمنان است؛ چنان که خداوند می فرماید:

(1) . الکافی، ج 4، ص 338؛ تهذیب الاحکام، ج 5، ص 296.

(2) . تهذیب الاحکام، ج 5، ص 297.

(3) . مجمع البیان، ج 2، ص 44؛ الجامع لاحکام القرآن، ج 2، ص 408.

(4) . فرهنگ اسرار و معارف حج، صص 40 و 41.

(5) . علل الشرایع، ج 2، ص 404؛ جامع احادیث الشیعه، ج 10، ص 227.

(جَعَلَ اللّهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرامَ قِیاماً لِلنّاسِ وَ الشَّهْرَ الْحَرامَ وَ الْهَدْیَ وَ الْقَلائِدَ) (مائده: 97)

خداوند، کعبه و ماه های حرام و قربانی های بی نشان و نشان دار را برای قوام کار مردم قرار داد.

در روایات اهل بیت علیهم السلام، (قِیاماً لِلنّاسِ )، به اقامه دین و معاش مردم تفسیر شده است.(1) در روایتی آمده است که حضرت فاطمه علیها السلام فرمود: « فَفَرَضَ الله الْإِیمَانَ تَطْهِیراً مِنَ الشِّرْکِ... وَالْحَجَّ تَسْنِیَةً لِلدِّین» ؛(2) «خداوند ایمان را برای تطهیر انسان از شرک... و حج را برای رفعت دین قرار داد».

این روایت در منابع دیگر با تعبیراتی متفاوت، از جمله «تشییداً للدین»(3) به معنای محکم کردن دین یا «تقویة للدین»(4) به معنای تقویت کردن دین آمده است که همه این تعبیرات، حکایت از نقش و جایگاه مهم حج و عمره در اقامه دین و استحکام آن برای حج گزاران و دیگر مؤمنان و مسلمانان دارد. در حدیثی نیز امام صادق علیه السلام فرمود: «لَا یَزَالُ الدِّینُ قَائِماً مَا قَامَتِ الْکَعْبَة» ؛(5) «دین تا زمانی که کعبه پابرجا باشد، پابرجا خواهد بود».

سبب آنکه حج و عمره موجب اقامه دین و تقویت ایمان می شود، آن است که در حج و عمره، بسیاری از احکام و معارف دین، احیا می گردد؛ زیرا چنان که در مباحث گذشته اشاره شد، حج و عمره هرچند یکی از واجبات دین است، اما از واجبات و اعمالی است که بسیاری از احکام و معارف دین، اعم از اصول و فروع دین را در خود جای داده است و این آموزه ها در آن یادآوری و تکرار می شود و این خود سبب زنده شدن دستورها و احکام دین و تقویت ایمان حج گزار می گردد.

افزون بر این، در هر سال میلیون ها نفر از مسلمانان از سراسر نقاط زمین قدم در این

(1) . وسائل الشیعه، ج 11، ص 60؛ بحارالانوار، ج 96، ص 65.

(2) . علل الشرایع، ج 1، ص 248؛ وسائل الشیعه، ج 1، ص 22.

(3) . الاحتجاج، ج 1، ص 134؛ بحارالانوار، ج 29، ص 223.

(4) . بحارالانوار، ج 6، ص 110؛ مناقب آل ابی طالب، ج 2، ص 198.

(5) . علل الشرایع، ج 2، ص 396؛ الکافی، ج 4، ص 271.

سرزمین مقدس می گذارند و با یادآوری و فراگیری آموزه های اسلام، آنها را در سراسر سرزمین های اسلامی انتشار می دهند که از این جهت نیز دین و ایمان دیگر مسلمانانِ به حج نیامده، احیا و تقویت می شود.

د) گسستن از شیطان و دشمنان خدا (تبری)

از دیگر اهداف تشریع عمره و حج، گسستن از شیطان و دشمنان خدا، و برائت جستن از آنان برای همیشه است. مؤمن و مسلمان باید از دشمنان خدا و هر آنچه مانع رشد و تکامل او و رسیدن وی به سعادت است، بیزاری جوید و بغض و عداوت آنان را در دل و عمل داشته باشد.

تبری از شیطان و دشمنان خدا، یکی از اصول اعتقادی همه ادیان توحیدی است که در آیات و روایات متعدد بر آن تأکید شده است. قرآن کریم در آیات متعددی شیطان را دشمن انسان معرفی کرده و انسان ها را به دوری از او فرمان داده است؛ از جمله خداوند می فرماید: (أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یا بَنِی آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّیْطانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ )؛ «ای فرزندان آدم! آیا با شما پیمان نبستم که شیطان را نپرستید؛ زیرا شیطان، دشمن آشکار شماست». (یس: 60)

خداوند در آیه ای دیگر از قرآن کریم، تبری از کفار و معبودان آنها را سیره دائمی حضرت ابراهیم علیه السلام و پیروانش دانسته و مسلمانان را به الگو قرار دادن آن حضرت در این باره فرمان داده است:

(قَدْ کانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إِبْراهِیمَ وَ الَّذِینَ مَعَهُ إِذْ قالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنّا بُرَآؤُا مِنْکُمْ وَ مِمّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ کَفَرْنا بِکُمْ وَ بَدا بَیْنَنا وَ بَیْنَکُمُ الْعَداوَةُ وَ الْبَغْضاءُ أَبَداً حَتّی تُؤْمِنُوا بِاللّهِ وَحْدَهُ... ) (ممتحنه: 4)

برای شما در سیره ابراهیم و یارانش سرمشق نیکویی است؛ آن گاه که به قوم کافر خود گفتند: ما از شما و هر آنچه را غیر از خدا می پرستید، بیزاریم. به شما کفر

می ورزیم و بین ما و شما دشمنی و کینه ابدی خواهد بود؛ تا زمانی که به خدای یگانه ایمان بیاورید.

در روایات ائمه معصوم علیهم السلام نیز تبری از دشمنان خدا و بغض و کینه داشتن از آنان، از واجبات دین و بلکه از دستگیره های مهم ایمان شمرده شده است. امام رضا علیه السلام در نامه ای خطاب به مأمون نوشت: « وَحُبُّ أَولیاءِ اللهِ تَعالی واجِبٌ وَکَذلِکَ بُغضُ أَعداءِ اللهِ وَالبَراءَةُ مِنهُم »؛(1) «دوستی اولیای خدای عزوجل و همچنین بغض دشمنان آنان و برائت جستن از آنان واجب است».

امام صادق علیه السلام نیز در روایتی فرمود:

روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله از اصحاب خود سؤال کرد که مهم ترین دستگیره ایمان چیست؟ در پاسخ گفتند: خدا و رسول او داناترند. بعضی گفتند: نماز و برخی دیگر گفتند: زکات و برخی نیز روزه یا حج و عمره یا جهاد را ذکر کردند. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «همه اینها که گفتید دارای فضیلت است. اما مهم ترین دستگیره ایمان نیست». سپس حضرت فرمود: «مهم ترین دستگیره ایمان محبت ورزیدن برای خدا و بغض و کینه داشتن برای خدا و دوستی اولیای الهی و تبری از دشمنان خداوند است».(2)

این اصل از چنان اهمیتی برخوردار است که افزون بر طرح جداگانه آن در آیات و روایات، در حج نیز به طور خاص به آن تأکید و یکی از حکمت ها و اهداف آن شمرده شده است؛ چنان که خداوند می فرماید:

(وَ أَذِّنْ فِی النّاسِ بِالْحَجِّ ... لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ ... ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ) (حج: 27-29)

مردم را به حج فرا بخوان.... تا شاهد منافع خویش باشند.... سپس آلودگی ها را از خود دور کنند.

در برخی روایات، علی علیه السلام یکی از مصادیق (تَفَث) در آیه مذکور را رمی

(1) . عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 132؛ وسائل الشیعه، ج 16، ص 169.

(2) . الکافی، ج 2، ص 126؛ معانی الاخبار، ص 398.

جمرات - که نماد دوری و برائت از شیطان است - دانسته اند.(1) در روایات آمده است که حضرت آدم علیه السلام وقتی به امر خدا و همراهی جبرئیل علیه السلام مناسک حج را انجام داد، از منا تا خانه خدا، شیطان در سه مکان بر او مجسم شد و با وسوسه کوشید آن حضرت را از ادامه مناسک حج بازدارد. ولی حضرت آدم علیه السلام با پرتاب هفت سنگ، او را از خود دور کرد.(2)

در برخی روایات دیگر آمده است که شیطان در این سه مکان بر حضرت ابراهیم علیه السلام ظاهر شد و آن حضرت نیز او را با هفت سنگ از خود دور کرد. ازاین رو رمی جمرات، میان پیروان حضرت ابراهیم علیه السلام به صورت یک سنت، رواج یافت.(3)

می توان گفت هدف اصلی از رمی جمرات، دور ساختن و طرد شیطان و شیطان صفتان از جان و زندگی فردی و اجتماعی انسان است تا آنچه مانع انجام وظیفه بندگی در پیشگاه خداوند است از سر راه مؤمنان برداشته شود. درواقع رمی جمرات، تمرین عملی و همگانی برای زنده نگه داشتن روح مبارزه با شیطان و صفات شیطانی است.

افزون بر رمی شیاطین جن، باید در حج از شیطان های انسانی و پیروان آنها نیز برائت جست و پیوند و ارتباط خود را با این شیطان صفتان نیز قطع کرد؛ چنان که خداوند در سال نهم هجری، آیات سوره برائت را بر پیامبرش نازل کرد و به آن حضرت فرمان داد تا برائت خدا و خود را از مشرکان و کفار اعلام کند:

(وَ أَذانٌ مِنَ اللّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی النّاسِ یَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ أَنَّ اللّهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ) (توبه: 3)

و این اعلامی است از سوی خدا و پیامبر او بر مردم در روز حج اکبر که خداوند و پیامبرش از مشرکان بیزارند.

(1) . مستدرک الوسائل، ج 9، ص 372؛ بحارالانوار، ج 96، ص 312.

(2) . الکافی، ج 4، ص 193؛ علل الشرایع، ج 2، ص 401.

(3) . علل الشرایع، ج 2، ص 437.

پس از نزول آیات برائت از مشرکان، رسول خدا صلی الله علیه و آله نخست ابوبکر را برای اعلام این پیام به سوی مکه فرستاد. ولی قبل از رسیدن ابوبکر به مکه، جبرئیل نازل شد و از سوی خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله فرمان داد که باید این پیام از سوی خودت یا شخصی که از توست، برای مشرکان قرائت شود.

ازاین رو، پیامبر صلی الله علیه و آله امیرمؤمنان علی علیه السلام را با شتر مخصوص خود به دنبال ابوبکر فرستاد و آن حضرت در منطقه «روحاء» پیام برائت را از ابوبکر گرفت و خود برای ابلاغ آن عازم مکه شد و در روز عید قربان آن را در جمع حج گزاران اعلام کرد.(1)

آیات برائت از مشرکان و اعلام آن از سوی امیرمؤمنان علی علیه السلام در سال نهم هجری، این درس را به حج گزاران و بلکه همه مسلمانان در تمامی سرزمین های اسلامی و همه عصر و زمان ها می دهد که بندگی خداوند، تنها در نماز، زکات، روزه و حج خلاصه نمی شود؛ بلکه کنار این اعمال، باید مسلمانان از شیطان و شیطان صفتان تاریخ در همه زمان ها نیز برائت جویند و با حرکت عملی خود نگذارند که جهان خواران و مستکبران عالم که رهروان راه شیطان و مشرکان صدر اسلام اند بر مقدرات کشورهای اسلامی چیره شوند و علاوه بر قتل و غارت ثروت های مسلمانان، آنان را از راه حق و هدایت، منحرف سازند و دین و اعتقادات آنان را به یغما برند. امام خمینی رحمه الله، آن احیاگر حج صحیح ابراهیمی، در پیام خود به حج گزاران در این باره آورده است:

سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و اعلان برائت، کهنه شدنی نیست و نه تنها اعلان برائت به ایام و مراسم حج منحصر نشود که باید مسلمانان، فضای سراسر عالم را از محبت و عشق نسبت به ذات حق و نفرت و بغض عملی از دشمنان خدا لبریز کنند و به وسوسة ة ة خناسان و شبهات تردیدآفرینان و متحجرین و منحرفین گوش فرا ندهند و لحظه ای از این آهنگ مقدس توحیدی و جهان شمولی اسلام غفلت نکنند.(2)

(1) . الکشاف، ج 2، ص 172؛ الدرالمنثور، ج 3، صص 209 و 210؛ المیزان، ج 9، ص 162.

(2) . صحیفه امام، ج 20، ص 315.

ایشان در جایی دیگر آورده است:

مسلمانان... باید به فکر رمی استعمار از کشورها و سرزمین های اسلامی خود باشند و برای بیرون راندن جنود ابلیس و برچیدن پایگاه های نظامی شرق و غرب از کشورهای خود تلاش نمایند و نگذارند دنیاخواران از امکانات آنان در جهت منافع خود و ضربه زدن به کشورهای اسلامی استفاده کنند.(1)

ه) پیوند با رهبران الهی و دوستان خدا (تولی)

پیوند دادن مؤمنان و مسلمانان با رهبران الهی در هر عصر و زمان به طور عام و پیوند با پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و امامان معصوم علیهم السلام پس از ظهور اسلام به طور خاص، از دیگر اهداف تشریع مناسک حج است. پیوند با رهبران الهی از چنان اهمیتی برخوردار است که خداوند متعال در نخستین رسالتی که به حضرت ابراهیم علیه السلام برای دعوت مردم به حج می دهد، آن حضرت را مأمور می کند که مردم را برای انجام دادن این فریضه الهی، به سوی خود فرا بخواند:

(وَ أَذِّنْ فِی النّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجالاً وَ عَلی کُلِّ ضامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ) (حج: 27)

و مردم را به حج فرا خوان تا پیاده و سواره بر شتران لاغر و از هر راه دور به سوی تو آیند.

همچنین وقتی حضرت ابراهیم علیه السلام، همسر و فرزندش را در سرزمین مکه قرار داد، هنگام حرکت، دست به دعا برداشت و از خداوند درخواست کرد تا قلوب انسان ها را به سوی ذریه او متمایل کند:

(رَبَّنا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِیُقِیمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ) (ابراهیم: 37)

پروردگارا! ذریه ام را در سرزمینی بدون زرع، نزد خانه محترم تو قرار دادم. پس دل های برخی از مردم را به سوی آنان گرایش ده.

در روایات متعددی از اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام، مراد از ذریه ابراهیم علیه السلام در

(1) . صحیفه امام، ج 20، ص 319.

آیه مذکور، امامان معصوم علیهم السلام دانسته شده و رجوع به آنان در سفر حج، یکی از اهداف مهم تشریع حج و عمره شمرده شده است. از جمله در حدیثی آمده است که امام باقر علیه السلام به طواف کنندگان خانه خدا، نظری افکند و فرمود:

هَکَذَا کَانُوا یَطُوفُونَ فِی الْجَاهِلِیَّةِ. إِنَّمَا أُمِرُوا أَنْ یَطُوفُوا ثُمَّ یَنْفِرُوا إِلَیْنَا فَیُعْلِمُونَا وَلَایَتَهُمْ وَیَعْرِضُونَ عَلَیْنَا نَصْرَهُمْ ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الْآیَةَ (فَاجْعَلْ أَفْئِدَة مِّنَ النَّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ) فَقَالَ: آلُ مُحَمَّدٍ آلُ مُحَمَّدٍ. ثُمَّ قَالَ: إِلَیْنَا، إِلَیْنَا.(1)در جاهلیت نیز این گونه به دور خانه خدا طواف می کردند. همانا مردم مأمور شده اند که کعبه را طواف کنند و سپس به سوی ما بیایند و ما را از ولایت و دوستی خود آگاه نمایند و یاری خود را بر ما عرضه کنند. سپس حضرت آیه: (

فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ ) را خواند و فرمود: مراد حضرت ابراهیم علیه السلام از ذریه خود در این آیه، آل محمد است. سپس فرمود: مردم باید به سوی ما بیایند. باید به سوی ما بیایند.

آن حضرت در حدیثی دیگر، با استناد به همین آیه فرمود:

فَنَحْنُ وَاللهِ دَعْوَةُ إِبْرَاهِیمَ علیه السلام الَّتِی مَنْ هَوَانَا قَلْبُهُ قُبِلَتْ حَجَّتُهُ وَإِلَّا فَلا.(2)به خدا سوگند! مراد از دعای ابراهیم علیه السلام ما اهل بیتیم؛ اهل بیتی که اگر قلب کسی گرایش به سوی ما داشته باشد، حج او قبول می شود و در غیر این صورت، حج او پذیرفته نیست.

همچنین امام صادق علیه السلام، دیدار با امامان معصوم علیهم السلام را موجب تکمیل حج دانست و فرمود:

إِذَا حَجَّ أَحَدُکُمْ فَلْیَخْتِمْ حَجَّهُ بِزِیَارَتِنَا لِأَنَّ ذَلِکَ مِنْ تَمَامِ الْحَج.(3)هرگاه یکی از شما به حج رود، باید حج خود را با دیدار ما به پایان برد؛ زیرا دیدار ما سبب کامل شدن حج می شود.

(1) . بحارالانوار، ج 65، ص 87؛ الکافی، ج 1، ص 392.

(2) . الکافی، ج 8، ص 312؛ بحارالانوار، ج 24، ص 238.

(3) . علل الشرایع، ج 2، ص 459؛ عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 293.

افزون بر این، ولایت و امامت، روح عمره و حج و بلکه محور همه اعمال و عبادات است و با وجود امام و حجت خداست که کعبه و حج و عمره، معنا و مفهوم پیدا می کند. ازاین رو، امام حسن مجتبی و امام سجاد علیهما السلام در سخنانی، خود را فرزند مکه و منا و مشعر و عرفات و رکن و مقام دانسته اند.(1) معنای این سخنان آن است که مکه و منا و مشعر و عرفات واقعی که حج گزار را به خدا می رساند ماییم و با هدایت و ارشاد ماست که هر یک از این مکان ها و اعمالی که در آنها انجام می شود، مفهوم و معنا می یابد و اثر واقعی خود را خواهد داشت؛ چنان که امام باقر علیه السلام در پاسخ به این سؤال که از میان ارکان اسلام، یعنی نماز، زکات، روزه، حج و ولایت، کدام یک مهم تر و برتر است، فرمود:

الْوَلَایَةُ أَفْضَلُهُنَّ، لِأَنَّهَا مِفْتَاحُهُنَّ وَالْوَالِی هُوَ الدَّلِیلُ عَلَیْهِنَّ.(2)ولایت برتر از ارکان دیگر است؛ زیرا ولایت کلید دیگر ارکان است و ولی، دلیل و راهنما به دیگر ارکان دین نیست.

و) آشنایی و اتحاد مسلمانان با یکدیگر

از دیگر اهداف تشریع مناسک حج، آشنا شدن و پیوند مسلمانان با یکدیگر و یاری همدیگر است؛ چنان که امام صادق علیه السلام درباره علت تشریع حج فرمود:

فَجَعَلَ فِیهِ الِاجْتِمَاعَ مِنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ... فَذَلِکَ عِلَّةُ الْحَج.(3)خداوند در حج، مردم را از مشرق و مغرب زمین جمع کرد تا یکدیگر را بشناسند... و این است علت تشریع حج.

با بررسی آیات قرآن می توان به این نتیجه رسید که جامعه انسانی از یک ریشه و نژاد بوده و اتحاد و همبستگی در فطرت آنان به ودیعه نهاده شده است و تضادها و اختلاف ها، پدیده هایی اند که تحت تأثیر عوامل جانبی، مقاصد شخصی و گروهی و طغیان بشر پدید آمده است. خداوند در این باره می فرماید:

(1) . الامالی، صدوق، ص 245؛ تحف العقول، ص 233؛ بحارالانوار، ج 45، ص 138.

(2) . الکافی، ج 2، ص 18؛ بحارالانوار، ج 65، ص 332.

(3) . علل الشرایع، ج 2، ص 406؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 14.

(کانَ النّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللّهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ وَ مَا اخْتَلَفَ فِیهِ إِلاَّ الَّذِینَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَیِّناتُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ) (بقره: 213)

مردم [در آغاز] امت واحدی بودند و خداوند، پیامبران را برانگیخت تا مردم را بشارت و بیم دهند و با آنان کتاب حق را نازل کرد تا میان مردم درباره آنچه اختلاف داشتند، داوری کند. تنها گروهی از کسانی که کتاب را دریافت داشته بودند، پس از آنکه نشانه های روشن به آنها رسیده بود، به سبب انحراف از حق و ستمگری، در آن اختلاف کردند.

بر این اساس، خداوند متعال برای اینکه بشر را به این فطرت خود بازگرداند و آنان را بر محور توحید، گرد آورد و اختلاف و تفرقه را از میان آنان دور سازد، افزون بر فرستادن پیامبران الهی و کتاب های آسمانی، اعمال و تکالیف متعددی را نیز برای تحقق این هدف، تشریع کرده است.

یکی از اعمال و تکالیفی که با هدف آشنایی مسلمانان با یکدیگر و اتحاد آنان تشریع شده، مناسک عمره و حج است؛ اینکه خداوند به همه مسلمانان فرمان می دهد که از سراسر عالم با هر گروه و نژاد و قبیله و مذهبی که هستند، در یک زمان و در یک سرزمین، گرد هم آیند و همانند هم لباس بپوشند و گرد یک خانه طواف کنند و اعمال و مناسکی همانند انجام دهند، برای این است که افزون بر انجام دادن مراسم و مناسک عبادی خویش، با یکدیگر آشنا و متحد شوند و ضمن بررسی مشکلات یکدیگر، برای حل آنها چاره اندیشی کنند؛ زیرا بی شک اتحاد مسلمانان، همه نقشه های دشمنان اسلام را نقش بر آب خواهد کرد. رسول خدا صلی الله علیه و آله در خطبه ای که برای حج گزاران در سرزمین منا ایراد کرد، فرمود: « الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ تَتَکَافَأُ دِمَاؤُهُمْ وَهُمْ یَدٌ عَلَی مَنْ سِوَاهُم» ؛(1) «اهل ایمان با هم برادرند؛ خون های آنان با هم برابری می کند. همه با هم در حکم یک دست و قدرت در مقابل بیگانه اند».

(1) . الکافی، ج 1، ص 404؛ وسائل الشیعه، ج 29، ص 76.

امام خمینی رحمه الله نیز در این باره فرمود:

حج برای این است که مشکلات یک سال مسلمین را بررسی کنند و درصدد رفع مشکلات برآیند.... حج... برای قیام ناس بوده است. برای این بوده است که مسلمین، مشکلات مسلمین را درک کنند و در رفعش کوشش کنند و برای این بوده است که بین مسلمین اخوت و مودت پیدا بشود. اگر ما حج برویم و مصالح مسلمین را در نظر نگیریم، بلکه... نگذاریم مسلمین صحبت بکنند، از جنایت هایی که بر مسلمین می گذرد اطلاع نیابیم و روی آن پرده بپوشیم، این حج نیست. این یک صورت بی معناست. آن حجی که خداوند تبارک و تعالی می خواهد و آن حجی که اسلام از ما خواسته است، آن است که وقتی می روید حج، این مسلمین بلاد را بیدار کنید متحد کنید با هم.(1)

غرض ز انجمن و اجتماع، جمع قواست چرا که قطره چو شد متصل به هم، دریاست

زقطره هیچ نیاید، ولی چو دریا گشت محیط گردد و از وی نهنگ خواهد ساخت

زفرد فرد محال است کارهای بزرگ ولی ز جمع، توان خواست هرچه خواهی خواست

ز) شناخت معارف دین و انتقال آنها به دیگران

هدف دیگر تشریع حج و عمره، آن است که مسلمانان با معارف دین و آموزه های قرآن و روایات اهل بیت علیهم السلام و نیز اماکن و حوادث بر جا مانده از رسول خدا صلی الله علیه و آله و امامان معصوم علیهم السلام آشنا شوند و در بازگشت از این سفر معنوی، آنچه را فرا گرفته یا مشاهده کرده اند، برای دیگران بازگو کنند؛ چنان که امام رضا علیه السلام درباره فلسفه تشریع حج فرمود:

فَإِنْ قَالَ فَلِمَ أُمِرَ بِالْحَجِّ قِیلَ: لِعِلَّةِ الْوِفَادَةِ إِلَی الله عَزَّ وَجَلَّ وَطَلَبِ الزِّیَادَةِ... مَعَ مَا فِیهِ مِنَ التَّفَقُّهِ وَنَقْلِ أَخْبَارِ الْأَئِمَّةِ: إِلَی کُلِّ صُقْعٍ وَنَاحِیَةٍ کَمَا قَالَ الله تَعَالَی (فَلَوْلاَ نَفَرَ مِن کُلِّ فِرْقَة مِّنْهُمْ طَآئِفَة لِّیَتَفَقَّهُواْ فِی الدِّینِ وَلِیُنذِرُواْ قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُواْ إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ).(2) و (3)

(1) . صحیفه امام، ج 18، ص 52.

(2) . توبه: 122.

(3) . عیون اخبارالرضا، ج 2، ص 126؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 13.

اگر گفته شود که چرا خدا انسان ها را مأمور به حج کرده است؟ در پاسخ گفته می شود: هدف از حج، کوچ کردن انسان به سوی خداوند عزوجل و طلب زیادی است.... افزون بر آنچه در حج از تفقه و فهم دین و نقل اخبار امامان معصوم به هر منطقه و ناحیه ای از سرزمین های اسلامی است؛ همان گونه که خداوند عزوجل می فرماید: «چرا از هر گروهی از مؤمنان، طایفه ای به سفر نمی روند تا دانش دین را بیاموزند و چون بازگشتند، مردم خود را انذار کنند. شاید آنان نیز از خدا پروا نمایند».

در روایتی نیز از امام صادق علیه السلام سؤال شد:

مَا الْعِلَّةُ الَّتِی مِنْ أَجْلِهَا کَلَّفَ الله الْعِبَادَ الْحَج... وَلِتُعْرَفَ آثَارُ رَسُولِ اللهِ صلی الله علیه و آله وَتُعْرَفَ أَخْبَارُهُ وَیُذْکَرَ وَلَا یُنْسَی.(1)علتی که خداوند بندگان را مکلف به حج کرد چیست؟ [آن حضرت در بخشی از کلام خود فرمود:] «علت تشریع حج آن است که مردم با آثار رسول خدا صلی الله علیه و آله و اخبار آن حضرت آشنا شوند و این آثار و اخبار یادآوری گردد و فراموش نشود.

حج گزار در این سفر، افزون بر اینکه با مسائل فراوان عمره و حج آشنا می شود، احکام و معارف دینی دیگر مرتبط با این دو عبادت را نیز می آموزد؛ برای مثال، برای صحیح انجام دادن نمازهای واجب و مستحب حج و عمره، با احکام نماز، برای حلال شدن اموال، با مسائل زکات، خمس و دیگر واجبات مالی و نیز برای پاک بودن لباس و بدنش، با احکام طهارت و نجاست آشنا می شود. همچنین حج گزار به برکت عمره و حج با بسیاری از مسائل اعتقادی، اخلاقی و سیاسی که به نوعی با مسائل حج و عمره ارتباط دارد، آشنا می شود.

افزون بر این، حج گزاران در این سفر به اماکن و زیارتگاه ها و مساجد فراوانی که از زمان پیامبر صلی الله علیه و آله و امامان معصوم علیهم السلام بر جای مانده، می روند و از نزدیک با این اماکن و زیارتگاه ها آشنا می شوند. در این اماکن، حوادث صدر اسلام و جنگ هایی که

(1) . علل الشرایع، ج 2، ص 406؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 15.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و مسلمانان برای حفظ اسلام کرده اند، سختی ها و رنج هایی که در این راه متحمل شده اند، فضایل و مناقب پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله، امامان معصوم علیهم السلام و اصحاب آن حضرت و نیز اعمال کینه توزانه و قبیح دشمنان آنان و مباحث فراوان دیگر بازگو می شود.

همچنین حج گزاران در عرفات، مشعر و منا که سرزمین عرفان و معرفت و شعور است، افزون بر دعا و مناجات، در جلسات متعدد معرفتی که در احادیث پیشوایان دین به آن سفارش شده است، شرکت می کنند. در این جلسات، آنان با عقاید و معارف دین و احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله و امامان معصوم علیهم السلام آشنا می شوند و شناخت خود را از دین و آموزه های الهی تعمیق می بخشند.

ح) آزمایش و امتحان مؤمنان

یکی از سنت های الهی در این دنیا امتحان و آزمایش بندگان است تا انسان های پاک از ناپاک، راستگو از دروغگو، صابر از غیرصابر و مؤمن واقعی از غیرواقعی شناخته شوند تا در پی آن، خداوند به انسان های پاک، راستگو، صابر و مؤمن واقعی، پاداش و افراد ناپاک، دروغگو، غیرصابر، کافر و منافق را کیفر دهد و این از سنت های مستمر الهی است که از ابتدای خلقت بشر وجود داشته و تا قیامت ادامه دارد؛ چنان که خداوند می فرماید:

(أَ حَسِبَ النّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ * وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللّهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکاذِبِینَ) (عنکبوت: 1 و 2)

آیا مردم پنداشته اند که چون بگویند ایمان آوردیم، رها شوند و دیگر آزمایش نشوند. به یقین، ما کسانی را که پیش از آنها بودند آزمودیم تا خداوند آنان را که راست گفتند از دروغگویان متمایز کند.

شیوه های آزمایش الهی نیز متعدد و متفاوت است؛ گاهی خداوند انسان را با مسائل مالی مانند خمس و زکات، گاهی با گرسنگی مثل روزه، گاهی نیز با بخشیدن جان مانند جهاد در راه خدا امتحان می کند. سفر عمره و حج نیز یکی از این تکالیف الهی است که خداوند به وسیله آن، بندگان خویش را امتحان می کند. امیرمؤمنان علی علیه السلام در روایتی به

این حکمت اشاره کرده و فرموده است:

أَ لَا تَرَوْنَ أَنَّ الله سُبْحَانَهُ اخْتَبَرَ الْأَوَّلِینَ مِنْ لَدُنْ آدَم إِلَی الْآخِرِینَ مِنْ هَذَا الْعَالَمِ بِأَحْجَارٍ لَا تَضُرُّ وَلَا تَنْفَعُ وَلَا تُبْصِرُ وَلَا تَسْمَعُ فَجَعَلَهَا بَیْتَهُ الْحَرَامَ الَّذِی جَعَلَهُ الله لِلنَّاسِ قِیَاماً ثُمَّ وَضَعَهُ بِأَوْعَرِ بِقَاعِ الْأَرْضِ... ابْتِلَاءً عَظِیماً وَامْتِحَاناً شَدِیداً وَاخْتِبَاراً مُبِیناً....(1)آیا نمی بینید که خداوند متعال همه جهانیان از زمان حضرت آدم علیه السلام تا آخرین انسان ها را با این سنگ هایی که ضرر و نفع و بینایی و شنوایی ندارند امتحان می کند. پس خداوند خانه اش را در سخت ترین مکان های روی زمین قرار داد.... و این آزمایشی بزرگ و آشکار است.

امام صادق علیه السلام نیز فرمود:

این خانه ای است که خداوند به وسیله آن، بندگانش را به پرستش واداشت تا با آمدن به این مکان، میزان پیروی و اطاعت آنان را بیازماید. ازاین رو بندگان خود را به بزرگداشت و زیارت این خانه ترغیب کرد.(2)

حج گزاران در این مراسم عبادی از جهات مختلفی امتحان می شوند؛ مانند امتحان آنان در برابر پذیرش اصل تکلیف عمره و حج که بسیاری از حکمت ها و اسرار آن را نمی شناسند، امتحان آنان در برابر هزینه کردن اموال برای انجام دادن این فریضه الهی و نیز امتحان در برابر محرمات، هنگام احرام عمره یا حج.

گفتنی است خداوند متعال، هنگام احرام، برخی از کارهای حلال و حتی مستحبی همچون حلال بودن زن و شوهر، نگاه در آینه، استفاده از زیورآلات و بوی خوش را حرام کرده است. بی تردید یکی از علل این تحریم ها، آزمایش حج گزاران است تا مشخص شود چه کسانی از فرمان الهی پیروی می کنند؛ چنان که خداوند درباره صید که یکی از محرمات احرام است به این حکمت اشاره می کند و می فرماید:

(1) . الکافی، ج 4، ص 200؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 11.

(2) . الکافی، ج 4، ص 198؛ الامالی، صدوق، ص 715.

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَیَبْلُوَنَّکُمُ اللّهُ بِشَیْ ءٍ مِنَ الصَّیْدِ تَنالُهُ أَیْدِیکُمْ وَ رِماحُکُمْ لِیَعْلَمَ اللّهُ مَنْ یَخافُهُ بِالْغَیْبِ) (مائده: 94)

ای کسانی که ایمان آورده اید، خداوند شما را به چیزی از شکار که در دسترس شما و تیررسی نیزه های شما قرار دارد آزمایش می کند تا معلوم شود چه کسی در خفا از خداوند ترس دارد.

همچنین زائران در این سفر با سختی ها و ناملایمات فراوانی روبرویند؛ مانند دور بودن راه، زمان زیاد سفر، گرما یا سرمای راه و مقصد، خطرات طی کردن این مسیر و سختی های بسیار دیگر.

بی شک این گونه آزمایش های الهی برای سنجش میزان صبر مؤمنان در برابر سختی ها و ناملایمات است تا بر اساس آن، صابران، پاداش دریافت کنند. بنابراین حج گزاران باید در این سفر توجه داشته باشند که خداوند همه اعمال آنان را از ابتدا تا انتهای سفر، رصد می کند تا مشخص شود چه کسانی پیرو دستورهای او بوده و در برابر سختی های این سفر بردبارند و چه کسانی ناشکیبا بوده و در برابر دستورهای الهی و ناملایمات صبر و بردباری لازم را ندارند.

ط) بهره مندی از منافع دنیوی

از دیگر اهداف عمده تشریع حج و عمره، منفعت دنیوی است تا مؤمنان از رهگذر این مناسک به خیرات مادی و معنوی در دنیا دست یابند؛ چنان که خداوند می فرماید: (وَ أَذِّنْ فِی النّاسِ بِالْحَجِّ ... لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ )؛ «و مردم را به حج فرا خوان... تا شاهد منافع خویش باشند». (حج: 27 و 28).

براساس روایات اهل بیت علیهم السلام، مراد از منافع در این آیه، هم منافع دنیوی و هم برکات اخروی است.(1) گفتنی است یکی از منافع دنیوی این سفر، مسائل مادی و اقتصادی است؛ چنان که امام صادق علیه السلام فرمود:

(1) . الکافی، ج 4، ص 422؛ تهذیب الاحکام، ج 5، ص 122.

فَجَعَلَ فِیهِ الِاجْتِمَاعَ مِنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ... وَلِیَتَرَبَّحَ کُلُّ قَوْمٍ مِنَ التِّجَارَاتِ مِنْ بَلَدٍ إِلَی بَلَدٍ وَلِیَنْتَفِعَ بِذَلِکَ الْمُکَارِی وَالْجَمَّالُ... وَلَوْ کَانَ کُلُّ قَوْمٍ إِنَّمَا یَتَّکِلُونَ عَلَی بِلَادِهِمْ وَمَا فِیهَا هَلَکُوا وَخَرِبَتِ الْبِلَادُ وَسَقَطَ الْجَلَبُ وَالْأَرْبَاحُ... فَذَلِکَ عِلَّةُ الْحَجِّ.(1)پس خداوند در حج، مردم را از مشرق و مغرب زمین جمع کرد تا... هر گروهی از تجارت های خود از شهری به شهری دیگر سود برند و کرایه دهندگان و صاحبان شتر بهره مند شوند... و اگر هر قومی تنها به تجارت در سرزمین خود و آنچه در آن است بسنده کند هلاک می گردید و سرزمین ها از آبادی و منفعت خارج می شد و تجارت و سود مردم از بین می رفت... پس این است علت و فلسفه حج.

امام رضا علیه السلام نیز یکی از علت های تشریع حج را سود اقتصادی دانسته و فرموده است:

حج برای همه مردم در شرق و غرب عالم منفعت دارد؛ چه آنان که در خشکی اند، چه آنان که در دریا بسر می برند، چه آنان که حج می گزارند و چه آنان که در حج نیستند؛ اعم از تاجران، واردکنندگان کالا، فروشندگان و خریداران، کاسبان و کرایه دهندگان مرکب ها، فقیران و مسکینان....(2)

از دیگر منافع دنیوی حج، بی نیازی حج گزاران و نجات آنان از فقر است؛ چنان که در حدیثی رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «الْحَجُّ وَالْعُمْرَةُ یَنْفِیَانِ الْفَقْر» ؛(3) «حج و عمره، فقر را از بین می برد».

در احادیثی دیگر نیز از آن حضرت آمده است که فرمود: «حج به جا آورید تا بی نیاز شوید»(4) یا «حج به جا آورید تا فقیر نشوید».(5) در روایتی نیز «اسحاق بن عمار»، یکی از اصحاب امام صادق علیه السلام می گوید:

(1) . علل الشرایع، ج 2، ص 406؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 14.

(2) . عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 126؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 13.

(3) . تهذیب الاحکام، ج 5، صص 21 و 22؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 107.

(4) . مستدرک الوسائل، ج 11، ص 16؛ بحارالانوار، ج 96، ص 11.

(5) . جامع احادیث الشیعه، ج 10، ص 165.

به امام صادق علیه السلام گفتم: «من با خودم عهد کردم که هر ساله یا خود به حج بروم یا یکی از بستگانم را با مال خودم به حج بفرستم». حضرت فرمود: «آیا بر این نیت، تصمیم جدی گرفته ای؟» گفتم: «بلی». حضرت فرمود: «اگر این عمل را انجام دهی، من تو را به زیاد شدن ثروت بشارت می دهم».(1)

منافع و برکات دنیوی حج و عمره، تنها به منافع مادی و اقتصادی محدود نمی شود؛ بلکه برکات دیگری نیز از جمله سلامتی بدن را به همراه دارد. امام زین العابدین علیه السلام در این باره فرمود: «حُجُّوا وَاعْتَمِرُوا تَصِحَّ أَجْسَامُکُمْ وَتَتَّسِعْ أَرْزَاقُکُم» ؛(2) «حج و عمره به جا آورید تا جسمتان سالم و روزی تان زیاد شود».

برکت دیگر دنیوی حج و عمره، طولانی شدن عمر است؛ چنان که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: « مَنْ رَجَعَ مِنْ مَکَّةَ وَهُوَ یَنْوِی الْحَجَّ مِنْ قَابِلٍ زِیدَ فِی عُمُرِه »؛(3) «کسی که از مکه بازگردد و قصد انجام دادن حج در آینده را داشته باشد، بر عمرش افزوده می شود».

ی) برخورداری از برکات اخروی

مهم تر از برکات دنیوی، بهره مندی مؤمنان از منافع و پاداش عظیم اخروی است که در آیات 27 و 28 سوره حج نیز یکی از اهداف تشریع این مناسک شمرده شده است. از جمله منافع اخروی حج، آمرزش گناهان حج گزاران و ورود به بهشت و دستیابی به پاداش های فراوان آن است؛ چنان که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «الْحَجَّةُ ثَوَابُهَا الْجَنَّةُ وَالْعُمْرَةُ کَفَّارَةٌ لِکُلِّ ذَنْب» ؛(4) «پاداش حج، بهشت است و عمره، کفاره هر گناهی است».

در روایتی دیگر نیز آن حضرت فرمود:

کسی که برای حج و عمره از خانه خارج شود، برای هر قدمی که برمی دارد،

(1) . الکافی، ج 4، ص 253؛ ثواب الاعمال، ص 47.

(2) . ثواب الاعمال، ص 47؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 15.

(3) . من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 220؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 151.

(4) . الکافی، ج 4، ص 253؛ من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 220.

خداوند هزار هزار حسنه به او می دهد و هزار هزار گناه از او محو می کند و هزار هزار درجه بر درجات او می افزاید و در برابر هر درهم و دیناری که در این راه هزینه کند، خداوند هزار هزار دینار به او عطا می کند و در مقابل هر کار نیکی که در این سفر انجام دهد، خداوند هزار هزار حسنه برای او می نویسد و حج گزار تا زمان برگشت، در ضمان الهی قرار دارد. اگر در این سفر از دنیا برود، وارد بهشت می شود و اگر زنده از این سفر بازگردد، همه گناهانش آمرزیده می شود.(1)

در روایتی دیگر از امام صادق علیه السلام نقل شده است که وقتی حضرت موسی علیه السلام حج را به جا آورد، جبرئیل علیه السلام بر آن حضرت نازل شد. حضرت موسی علیه السلام به جبرئیل علیه السلام عرض کرد: «پاداش کسی که حج را با نیت صادق و نفقه ای پاک و حلال به جا آورد، چیست»؟ جبرئیل نیز از پروردگار سؤال کرد و خداوند در پاسخ او فرمود:

أَجْعَلُهُ فِی الرَّفِیقِ الْأَعْلَی مَعَ النَّبِیِّینَ وَالصِّدِّیقِینَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِینَ وَحَسُنَ أُولَئِکَ رَفِیقا.(2)او را در بهشت در جایگاه رفیق اعلی با پیامبران و صدیقان و شهدا و صالحان جای می دهم و آنان بهترین رفیق و همراه اند.

آداب عمره و حج

هر عمل و عبادتی که اسلام برای بشر تشریع کرده است، آداب و شرایط خاصی دارد که مؤمنان وظیفه دارند آن عمل را بر اساس آن آداب و شرایط به جا آورند. در غیر این صورت، آن عبادت یا به طور کلی هیچ ارزش و اعتباری نخواهد داشت یا از ارزش و بهره اندکی نزد خداوند برخوردار خواهد بود.

برای نمونه، نماز یکی از عبادات و واجبات دین و بلکه مهم ترین تکلیف الهی پس از شناخت خداوند تبارک و تعالی است که پذیرش همه عبادات و اعمال خیر دیگر،

(1) . ثواب الاعمال، ص 292؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 104.

(2) . من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 236؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 144.

مشروط به پذیرفته شدن نماز است. اگر خداوند نماز انسان را قبول کند، دیگر عبادات او را نیز می پذیرد، در غیر این صورت، هیچ عبادتی از انسان قبول نمی شود.(1)

ولی این تکلیف مهم الهی، آداب و شرایط خاصی دارد که در صورت رعایت آنها، قبول درگاه پروردگار می شود. در غیر این صورت، یا به طور کلی نماز فرد پذیرفته نمی شود؛ چنان که امام صادق علیه السلام فرمود: «گاه شخصی پنجاه سال نماز اقامه می کند ولی هیچ نمازی از او پذیرفته نمی شود».(2) یا امیرمؤمنان علی علیه السلام فرمود: «بسیاری از نمازگزاران، از نمازشان جز رنج و زحمت بهره دیگری ندارند».(3) یا بهره نماز آنان اندک خواهد بود؛ چنان که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «گاه فاصله میان نماز دو نمازگزار که قیام و رکوع یکسانی دارند، همانند فاصله میان زمین تا آسمان است».(4)

روزه نیز یکی دیگر از واجبات و تکالیف مهم اسلام است و از چنان اهمیتی برخوردار است که خداوند از میان همه عبادات، این عبادت را به خود اختصاص داده و متعهد شده است که پاداش آن را نیز خود بر عهده گیرد.(5) ولی این عبادت نیز در صورتی پذیرفته می شود که با آداب و شرایط خاص آن به جای آورده شود و در غیر این صورت، روزه دار هیچ بهره ای از روزه اش جز گرسنگی و تشنگی نخواهد داشت(6) یا پاداش روزه او اندک خواهد بود.

حج و عمره نیز از این قاعده کلی مستثنا نیست و همچون دیگر دستورها و تکالیف دین، آداب و شرایط خاصی دارد و در صورتی از حج گزار و معتمر پذیرفته می شود و به آنان پاداش داده خواهد شد که با آداب و شرایط خاص آن به جا آورده شود؛

(1) . الکافی، ج 3، ص 268؛ من لایحضره الفقیه، ج 1، ص 208.

(2) . الکافی، ج 3، ص 269؛ تهذیب الاحکام، ج 2، ص 240.

(3) . وسائل الشیعه، ج 1، ص 72؛ مستدرک الوسائل، ج 7، ص 367.

(4) . مستدرک الوسائل، ج 4، ص 98؛ جامع احادیث الشیعه، ج 5، ص 31.

(5) . الکافی، ج 4، ص 63.

(6) . وسائل الشیعه، ج 1، ص 72.

چنان که در روایتی امام صادق علیه السلام ضمن تشبیه زیارت امام حسین علیه السلام به حج، برای آن آداب و شرایطی ذکر کرد و در پایان سخن خود فرمود:

فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِکَ تَمَّ حَجُّکَ وَعُمْرَتُکَ وَاسْتَوْجَبْتَ مِنَ الَّذِی طَلَبْتَ مَا عِنْدَهُ بِنَفَقَتِکَ وَاغْتِرَابِکَ عَنْ أَهْلِکَ وَرَغْبَتِکَ فِیمَا رَغِبْتَ أَنْ تَنْصَرِفَ بِالْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ وَالرِّضْوَان.(1)اگر این آداب را رعایت کردی و با این شیوه، عملت را انجام دادی، حج و عمره تو تمام و کامل خواهد بود و در برابر اموالی که در این راه صرف کرده ای و رنجی که بر اثر دوری از اهل خود کشیدی و زحمتی که در برابر اعراض از امیال و خواسته هایت متحمل شدی، مستوجب برخورداری از غفران و رحمت و رضوان الهی خواهی بود.

اما اگر شخص، آداب و شرایط عمره و حج را رعایت نکند، عمل او یا به طور کلی پذیرفته نمی شود؛ چنان که امام سجاد علیه السلام به شخصی که از فراوانی تعداد مسلمانان در حج یاد کرد، فرمود: «مَا أَکْثَرَ الضَّجِیجَ وَأَقَلَّ الْحَجِیجَ! »؛(2) «ضجه زننده زیادند. ولی حج گزار واقعی اندک اند». همچنین در حدیثی دیگر، امام باقر علیه السلام فرمود: «لَا یَقْبَلُ الله عَزَّ وَجَلَّ حَجّاً وَلَا عُمْرَةً مِنْ مَالٍ حَرَام» ؛(3) «خداوند حج و عمره ای را که با مال حرام باشد قبول نمی کند». یا اگر هم پذیرفته شود، بهره آنان از این سفر پرخیر و برکت کمتر خواهد بود؛ چنان که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

حاجیان سه دسته اند. بهره مندترین آنان کسانی اند که گناهان گذشته و آینده آنان بخشوده شده و خداوند آنان را از عذاب قبر حفظ می کند. گروه دیگر کسانی اند که گناهان گذشته آنان بخشوده شده و به آنان گفته می شود که اعمالتان را از نو آغاز کنید و گروه سوم کسانی اند که خداوند تنها اهل و مال آنان را از آفات حفظ می کند.(4)

(1) . کامل الزیارات، ص 251؛ وسائل الشیعه، ج 14، ص 528.

(2) . مستدرک الوسائل، ج 10، ص 39؛ بحارالانوار، ج 96، ص 258.

(3) . الامالی، صدوق، ص 527؛ بحارالانوار، ج 93، ص 163.

(4) . الکافی، ج 4، ص 267؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 101.

آداب حج و عمره براساس روایات اهل بیت علیهم السلام، به دو بخش تقسیم می شود: بخش نخست، آداب و شرایط واجب این سفر است؛ همچون رعایت اخلاص، تهیه هزینه و توشه حج از مال حلال که بدون رعایت این موارد، یا حج به طور کلی پذیرفته نمی شود یا تنها به مقداری که این آداب و شرایط در آنها رعایت شده است، قبول می شود؛ هرچند از نظر فقهی، ممکن است حج این افراد صحیح باشد و تکلیف شرعی از عهده آنان برداشته شود.

بخش دوم، آداب مستحب این سفر است؛ همچون خواندن اذکار و دعاهایی خاص در آغاز سفر، داشتن طهارت و با غسل یا وضو بودن هنگام ورود یا حضور در برخی اماکن، کمک به همسفران و رفع نیازهای غیر ضروری آنان که بی تردید، انجام دادن این اعمال، سبب افزایش پاداش عمره و حج و تقرب بیشتر حج گزار به خداوند تبارک و تعالی می گردد.

بر این اساس، باید حج گزاران توجه داشته باشند که برخی از آداب، واجب بوده و از اهمیت بیشتری برخوردار است و باید در حد توان و امکان، آنها را رعایت کنند. اما برخی از آداب، مستحب بوده و از اهمیت کمتری برخوردار است. ازاین رو زائر باید در رعایت این آداب، به مقتضای حال خویش و زمان و مکانی که در آن قرار دارد توجه کند و در صورتی آنها را انجام دهد که اولاً، حال به جای آوردن مستحبات مذکور را داشته باشد و سعی نکند آنها را بر نفس خود تحمیل کند و ثانیاً، انجام دادن آن اعمال باعث بروز مشکلات برای خود یا دیگران نشود.

گفتنی است آداب مطرح شده در این نوشتار، اختصاص به حج ندارد؛ بلکه عمره را نیز که در روایات به «حج اصغر» تعبیر شده است،(1) شامل می شود؛ البته به غیر از موارد خاص؛ مانند آداب عرفات، مشعر و منا.

در ضمن، برخی از این آداب، مربوط به قبل از سفر، برخی دیگر از زمان شروع تا

(1) . وسائل الشیعه، ج 14، ص 298؛ مستدرک الوسائل، ج 10، ص 63.

پایان سفر و برخی نیز اختصاص به بعد از سفر دارد. ازاین رو آداب مذکور، در سه فصل جداگانه، به ترتیب زمان انجام دادن آنها، بیان شده است. امیدواریم به یاری پروردگار و عنایت اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام، خوانندگان و زائران خانه خدا، از این مطالب به خوبی استفاده کنند و با کسب بهره کامل دنیوی و اخروی از این سفر معنوی، به سرزمین خود بازگردند.

فصل دوم: آداب پیش از سفر عمره و حج

فصل دوم: آداب پیش از سفر عمره و حج

اشاره

مقدمه

اشاره

لازم است زائران خانه خدا قبل از فرا رسیدن زمان سفر، خود را برای آن آماده کنند و اسباب و مقدمات لازم را فراهم سازند؛ چنان که امام صادق علیه السلام فرمود: «مَنْ أَرَادَ الْحَجَّ فَتَهَیَّأَ لَه»؛(1)«کسی که قصد حج دارد باید برای آن آماده شود».

ولی حج گزاران باید توجه داشته باشند که مقصد، میزبان و دستاورد این سفر با سفرهای دیگر فرق دارد. ازاین رو باید آمادگی آنان برای این سفر با سفرهای دیگر تفاوت داشته باشد. مقصد این سفر، دو شهر مدینه منوره و مکه مکرمه است که مقدس ترین شهرها و مکان های روی زمین است؛ سرزمینی که سال ها محل نزول فرشتگان الهی و نزول قرآن کریم بوده است. در این دو شهر، اشرف مخلوقات و بندگان خدا، یعنی پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله و اهل بیت مطهر او علیهم السلام، سال های متمادی، زندگی کرده و پس از رحلت نیز اجساد مطهر آنان در این سرزمین دفن شده است.

میزبان این سفر، رسول خدا صلی الله علیه و آله و امامان معصوم علیهم السلام و بلکه خداوند متعال است. دستاورد این سفر نیز دستیابی به منافع فراوان مادی و معنوی، دنیوی و اخروی و تحصیل سعادت ابدی است. ازاین رو برای گام نهادن در چنین سفری، باید اسباب و مقدمات آن متناسب با مقصد، میزبانان و دستاوردهای سفر باشد.

(1) . المحاسن، ج 1، ص 71؛ بحارالانوار، ج 96، ص 9.

بر این اساس، مهیا کردن آداب و مقدمات این سفر همانند دیگر سفرها، طی چند ساعت یا چند روز امکان پذیر نیست؛ بلکه باید از مدت ها قبل خود را برای این سفر عظیم معنوی آماده کرد؛ زیرا زائر خانه خدا، افزون بر تهیه توشه و ابزار مادی، به توشه و مقدمات دیگری نیز نیاز دارد تا بتواند بهره کاملی از سفر ببرد. ازاین رو، در احادیث اهل بیت علیهم السلام سفارش شده است که خود را برای این سفر همچون سفر آخرت و مرگ آماده کنید؛ چنان که امام صادق علیه السلام فرمود:

إِذَا أَرَدْتَ الحج... اسْتَعِدَّ اسْتِعْدَادَ مَنْ لَا یَرْجُو الرُّجُوع.(1)وقتی قصد رفتن به حج را کردی... همانند کسی آماده شو که امید بازگشت به وطن را ندارد.

بنابراین، شایسته است چنین مسافری، افزون بر توشه مادی، توشه معنوی سفر را نیز آماده کند. در غیر این صورت، اگر زائر بدون فراهم کردن توشه و مقدمات مذکور، عازم این سفر شود جز رنج و زحمت چیزی نصیب او نخواهد شد و مصداق این شعر خواهد بود که می گوید:

به طواف کعبه رفتم به حرم رهم ندادند که برون در چه کردی که درون خانه آیی

در این فصل به آداب و مقدمات مهمی که شایسته یا لازم است مسافر سرزمین وحی پیش از سفر، آنها را رعایت و آماده کند اشاره می کنیم.

ره به سویت هماره هموار است خوش به حال کسی که رهوار است

هر که باشد مسافر کویت ره نشانش دهی به هر سویت

تو که نور همه جهان باشی در پس پرده کی نهان باشی

1. توجه به مقصد و اهداف سفر

بی تردید، شناخت مقصد و اهداف هر سفر، از ضروری ترین مقدمات آن است؛ به این معنا که شخص مسافر باید پیش از حرکت و سفرش، به مقصد و اهداف آن آگاهی

(1) . مصباح الشریعه، ص 48؛ بحارالانوار، ج 96، ص 124.

داشته باشد. امیرمؤمنان علی علیه السلام در وصیتی خطاب به کمیل فرمود:

یَا کُمَیْلُ مَا مِنْ حَرَکَةٍ إِلَّا وَأَنْتَ مُحْتَاجٌ فِیهَا إِلَی مَعْرِفَة.(1)ای کمیل! هیچ حرکت و عملی که از تو سر می زند وجود ندارد، مگر اینکه در آن حرکت و عمل، احتیاج به شناخت داری.

شناخت مقصد و اهداف سفر از آن جهت ضرورت دارد که زمینه بهره مندی کامل از منافع مادی و معنوی آن سفر را فراهم می کند. اما اگر شخص بدون این شناخت به سوی مقصدی حرکت کند نه تنها به آن مقصد نخواهد رسید، بلکه ممکن است، قدم در بیراهه نهاده و از مقصد اصلی دور گردد؛ چنان که امام صادق علیه السلام فرمود:

الْعَامِلُ عَلَی غَیْرِ بَصِیرَةٍ کَالسَّائِرِ عَلَی غَیْرِ الطَّرِیقِ لَا یَزِیدُهُ سُرْعَةُ السَّیْرِ إِلَّا بُعْداً.(2)کسی که بدون بصیرت و شناخت، عملی را انجام دهد، همانند کسی است که در بیراهه حرکت می کند و سرعت حرکت او، جز دور شدن از مقصد، نفعی به حال او ندارد.

سفر عمره و حج نیز از این قاعده مستثنا نیست. کسی که در این سفر معنوی قدم می گذارد باید بداند به کجا مسافرت می کند و مقصود و هدف وی از این سفر چیست؟ چرا باید رنج بسیار این سفر را تحمل کند و در این سفر اعمال و مناسکی همچون احرام، طواف خانه خدا و سعی میان صفا و مروه را انجام دهد؟!

در حدیثی، پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله خطاب به مسلمانان فرمود: «مَعَاشِرَ النَّاسِ حُجُّوا الْبَیْتَ بِکَمَالِ الدِّینِ وَالتَّفَقُّه» ؛(3) «ای مردم! حج خانه خدا را با کمال دین و تفقه و آگاهی کامل انجام دهید». بی شک، این سفر تنها به انجام دادن ظاهری مناسکی همچون احرام، طواف، نماز طواف، سعی بین صفا و مروه، وقوف در مشعر و منا، قربانی و رمی جمرات نیست. اگر کسی این گونه بیندیشد، مقصد سفر خود را نشناخته و روح این مناسک را

(1) . مستدرک الوسائل، ج 17، ص 268؛ بحارالانوار، ج 74، ص 267.

(2) . الکافی، ج 1، ص 43؛ من لایحضره الفقیه، ج 4، صص 401 و 402.

(3) . مستدرک الوسائل، ج 10، ص 174؛ بحارالانوار، ج 37، ص 214.

درک نکرده است؛ در نتیجه، بهره اش از این سفر بسیار اندک خواهد بود.

زائر خانه خدا باید بداند که به سرزمینی سفر می کند که محبوب ترین سرزمین ها نزد خداوند است؛ چنان که خداوند، این سرزمین و این خانه را قبل از خلقت دیگر سرزمین ها خلق کرده و فرشتگان الهی را مأمور کرده است تا با حضور در این سرزمین، گرد این خانه طواف کنند و پس از آنان، پیامبران، اولیا، اوصیا و مؤمنان را به طواف آن، مکلف کرده است.

زائر باید توجه داشته باشد که به سرزمینی سفر می کند که 23 سال محل نزول فرشتگان الهی از جمله جبرئیل امین علیه السلام بوده است که آیات قرآن را بر قلب پاک رسول خدا صلی الله علیه و آله نازل می کرده است. همچنین قدم به قدم این سرزمین، محل گام های اولیای الهی، پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و امامان معصوم علیهم السلام است.

زائر و مسافر این سرزمین باید آگاهی داشته باشد که هدف از زیارت اولیای معصوم الهی و انجام دادن مناسک عمره یا حج، تجدید عهد با خداوند متعال و اولیای معصوم او در اطاعت از آنان، پاک شدن از گناهان و آلودگی های گذشته، تهذیب نفس از اخلاق رذیله و آراسته شدن به اخلاق پسندیده، تقویت دین و ایمان، پیوند با ائمه و اولیای الهی، گسستن از شیطان و دشمنان خدا و اهداف دیگری است که در مباحث گذشته به برخی از این اهداف اشاره شد.

افزون بر این، زائر سفر عمره و حج باید توجه داشته باشد که هدف از انجام دادن اعمالی همچون احرام، طواف، سعی میان صفا و مروه، حلق و تقصیر، رفتن به عرفات، مشعر و منا، تنها همین انجام دادن ظاهر اعمال برای رفع تکلیف شرعی نیست؛ بلکه خداوند در این اعمال و مناسک، اسرار و اهداف متعددی را گنجانده است؛ برای مثال، بر اساس روایتی از امام صادق علیه السلام، زائر باید توجه داشته باشد که هنگام احرام، باید هر آنچه او را از یاد و اطاعت خدا دور می کند بر خود حرام کند. لبیک گفتن نیز در حقیقت اجابت خالصانه به ندای الهی است که او را به بندگی و ترک پیروی از شیطان

و هواهای نفسانی فراخوانده است. در طواف خانه خدا زائر باید قلب و دل خود را همانند فرشتگان الهی که بر گرد عرش طواف می کنند، تنها متوجه پروردگار کند. در سعی میان صفا و مروه و هروله میان این دو کوه، بداند که از هواهای نفسانی و وسوسه های شیطانی فرار می کند و به خداوند متعال پناهنده می شود.

در عرفات که سرزمین اعتراف است، باید به گناهان خود اعتراف کند و با خداوند بر یگانگی او و اطاعتش تجدید عهد نماید. در مشعر یا مزدلفه که به معنای تقرب و نزدیکی است، باید به خداوند تقرب جوید و از ارتکاب گناه که سبب دوری او از خدا می گردد، اجتناب کند. در منا که سرزمین آرزوهاست، باید هر آنچه را که خداوند دوست دارد، آرزو کند و از آرزوهای نفسانی و هر آنچه خداوند تحریم کرده، دوری گزیند. با ذبح قربانی باید هواهای نفسانی و طمع به مال دنیا را ذبح کند و با رمی جمرات، شهوت ها و همه افعال ناپسند را از خود دور کند. با حلق و تراشیدن سر، عیوب ظاهری و باطنی را برای همیشه از خود جدا کند. با طواف وداع، تنها با خداوند، یار و همراه گردد و از هر آنچه غیر از خداوند است وداع کند و پس از پایان حج و بازگشت به وطن، بر عهد و پیمان های خود با پروردگار، همواره ثابت قدم بماند.(1)

البته اینها بخشی از اسرار و اهداف نهفته در این مناسک است. پس شایسته است زائر خانه خدا با مطالعه و تحقیق بیشتر، از دیگر اهداف و اسرار بیان شده برای عمره و حج در قرآن و روایات، آگاه شود و اعمال و مناسک خود را با توجه و شناخت این اهداف و اسرار به جا آورد که در غیر این صورت، گویا عمره یا حجی به جا نیاورده است؛ چنان که امام سجاد علیه السلام به فردی که توجهی به اهداف و اسرار حج نداشت، فرمود:

فَمَا وَصَلْتَ مِنًی وَلَا رَمَیْتَ الْجِمَارَ وَلَا حَلَقْتَ رَأْسَکَ وَلَا أَدَّیْتَ نُسُکَکَ،... وَلَا تَقَرَّبْتَ، ارْجِعْ فَإِنَّکَ لَمْ تَحُج.(2)

(1) . مصباح الشریعه، صص 48 و 49.

(2) . مستدرک الوسائل، ج 10، ص 172؛ جامع احادیث الشیعه، ج 10، ص 373.

پس تو در حقیقت به منا نرفته ای و جمرات را رمی نکرده ای و سر خود را نتراشیده ای و مناسک حج را به جا نیاورده ای... و به خداوند متعال، تقرب نجسته ای. بازگرد که تو حج را به جا نیاورده ای.

شاعر نامدار حکیم، «ناصر خسرو» نیز این مضمون را در قالب شعری زیبا به نظم درآورده است که در بخشی از آن آمده است:

بازگو تا چگونه داشته ای حرمت آن بزرگوار حکیم

چون همی خواست گرفت احرام چه نیت کردی اندر آن حریم

جمله بر خود حرام کرده بدی هر چه مادون کردگار قدیم

گفت: نی، گفتمش زدی لبیک از سر علم و از سر تعظیم

گفت: نی، گفتمش چو در عرفات ایستادی و یافتی تقدیم

عارف حق شدی و منکر خویش به تو از معرفت رسید نسیم

گفت: نی، گفتمش چو می کشتی گوسفند از پی یسیر و یتیم

قرب خود دیدی اول و کردی قتل و قربان نفس شوم لئیم

گفت: از این باب هر چه گفتی تو من ندانسته ام صحیح و سقیم

گفتم: ای دوست، پس نکردی حج نشدی در مقام محو مقیم

رفته ای مکه دیده، آمده باز محنت بادیه، خریده به سیم

گر تو خواهی که حج کنی پس از این اینچنین کن که کردمت تعلیم(1)

البته توجه و معرفت به اهداف و اسرار یاد شده، نسبی است؛ به این معنا که خداوند از هرکس به اندازه توان و معرفتش این تکلیف را طلب کرده است. بنابراین باید هرکس در حد توان و فهم خود، آگاهی و بصیرت خویش را در این باره تحصیل یا ارتقا دهد و سپس عازم این سفر مقدس و معنوی شود.

(1) . دیوان ناصرخسرو، ص 300.

2. تعجیل در انجام دادن سفر عمره و حج

خداوند متعال در طول دوران حیات انسان ها گاه دریچه هایی از رحمت خود را بر روی برخی بندگان می گشاید. ازاین رو مؤمنان زیرک باید قدر این فرصت را بدانند و تلاش کنند که خود را در معرض این نسیم های رحمت الهی قرار دهند تا از برکات آنها بهره مند شوند. رسول خدا صلی الله علیه و آله در روایتی فرمود:

إِنَّ لِرَبِّکُمْ فِی أَیَّامِ دَهْرِکُمْ نَفَحَاتٍ، أَلَا فَتَعَرَّضُوا لَهَا.(1)برای پروردگارتان در دوران عُمر شما، نسیم های رحمتی است. آگاه باشید و خود را در معرض این نسیم های رحمت قرار دهید.

تشرف به حج یا عمره نیز یکی از این نسیم های رحمت الهی است که خداوند توفیقش را به برخی از بندگان خود می دهد؛ چنان که حضرت علی علیه السلام فرمود:

خداوند، حج خانه خودش را بر شما واجب کرد و از میان بندگانش افراد شنونده ای را برگزید تا دعوتش را اجابت و سخنش را تصدیق کنند و در مواقف و جایگاه پیامبرانش قرار گیرند و همانند فرشتگان الهی شوند که بر گرد عرش او طواف می کنند.(2)

بنابراین باید بندگان مؤمن پروردگار توجه داشته باشند که در اولین فرصت ممکن، عازم این سفر پر خیر و برکت شوند و آن را به دلایل غیرضروری به تأخیر نیندازند که ممکن است دیگر توفیق این سفر از آنان سلب شود؛ چنان که پیامبراکرم صلی الله علیه و آله فرمود:

مَنْ أَرَادَ الْحَجَّ فَلْیَتَعَجَّلْ فَإِنَّهُ قَدْ یَمْرَضُ الْمَرِیضُ وَتَضِلُّ الضَّالَّةُ وَتَعْرِضُ الْحَاجَة.(3)کسی که قصد به جا آوردن حج را دارد باید عجله کند؛ زیرا گاهی فرد، مریض می شود یا مرکب یا چیزی از او مفقود می گردد یا گرفتار حاجتی می شود که مانع انجام دادن حج او می شود.

(1) . بحارالانوار، ج 68، ص 221 و ج 80، ص 352.

(2) . نهج البلاغه، خطبه 2.

(3) . مستدرک الوسائل، ج 8، ص 17؛ سنن ابن ماجه، ج 2، ص 962.

همچنین حضرت در حدیثی دیگر فرمود: «برای رفتن و خروج به سوی مکه تعجیل کنید؛ زیرا هیچ یک از شما نمی داند چه حادثه ای، همچون مریضی یا حاجتی، برای او پیش خواهد آمد».(1)

براساس این روایات، علت تعجیل، آن است که انسان از آینده خود خبر ندارد و نمی داند آیا در فرصت های دیگر می تواند عازم سفر حج یا عمره گردد یا خیر؛ زیرا ممکن است حوادث ناخواسته ای برای او پیش آید که این توفیق عظیم الهی از او گرفته شود؛ مانند اینکه به مریضی یا بی پولی مبتلا شود یا حتی با حادثه ای از دنیا برود یا شیطان، او را از این سفر منصرف کند؛ چنان که در روایتی از امام باقر علیه السلام آمده است:

مَنْ هَمَّ بِشَیْ ءٍ مِنَ الْخَیْرِ فَلْیُعَجِّلْهُ فَإِنَّ کُلَّ شَیْ ءٍ فِیهِ تَأْخِیرٌ فَإِنَّ لِلشَّیْطَانِ فِیهِ نَظْرَة.(2)هرکس قصد انجام دادن عمل خیری را دارد، باید تعجیل کند؛ زیرا هر چیزی که در آن تأخیر افتد، شیطان برای آن فکر و حیله ای دارد.

این مسئله از چنان اهمیتی برخوردار است که در برخی روایات، مؤمنان، حتی از توصیه به دیگران برای تأخیر انداختن حج، به شدت نهی شده اند؛ چنان که امام صادق علیه السلام فرمود:

لِیَحْذَرْ أَحَدُکُمْ أَنْ یُعَوِّقَ أَخَاهُ مِنَ الْحَجِّ فَتُصِیبَهُ فِتْنَةٌ فِی دُنْیَاهُ مَعَ مَا یُدَّخَرُ لَهُ فِی الْآخِرَة.(3)بپرهیزید از اینکه برادر دینی خود را از رفتن به حج منصرف کنید و حج او را به تأخیر اندازید که اگر چنین کنید، در دنیا گرفتار مصیبتی می شوید و در آخرت نیز نزد خداوند کیفری محفوظ خواهید داشت.

در حدیثی دیگر «اسحاق بن عمار» می گوید:

به امام صادق علیه السلام گفتم که شخصی ضعیف الحال با من درباره رفتن به حج مشورت کرد و من به او گفتم بهتر است حج نرود. حضرت در پاسخ فرمود: «چنین مشورتی

(1) . کنز العمال، ج 6، ص 16؛ السنن الکبری، ج 4، ص 340.

(2) . الکافی، ج 2، ص 143؛ وسائل الشیعه، ج 1، ص 113.

(3) . من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 221؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 138.

شایسته تو نیست. پس به سبب این مشورت ناپسندی که به او دادی، یک سال مریض خواهی شد». من پس از آن، یک سال مریض شدم.(1)

البته استحباب تعجیل در صورتی است که عمره یا حج مکلف، مستحبی باشد. اما اگر فردی حج واجب شده اش را به تأخیر بیندازد، افزون بر محروم شدن از برکات دنیوی و اخروی این مناسک، مرتکب عملی حرام شده است که عقاب اخروی را در پی خواهد داشت؛ چنان که «محمد بن فضیل» از اصحاب امام رضا علیه السلام می گوید:

از امام رضا علیه السلام درباره این سخن خداوند که می فرماید: (وَ مَنْ کانَ فِی هذِهِ أَعْمی فَهُوَ فِی الْآخِرَةِ أَعْمی وَ أَضَلُّ سَبِیلاً )؛(2) «هرکس در این دنیا کور باشد، در آخرت کور و گمراه تر خواهد بود»، سؤال کردم. آن حضرت در پاسخ فرمود: «مراد کسی است که حج واجب بر عهده اوست و هزینه رفتن به حج را نیز دارد؛ ولی امروز و فردا می کند و آن را به تأخیر می اندازد تا مرگ او فرا رسد.(3)

این مسئله به حج واجب خود شخص اختصاص ندارد؛ بلکه اگر میتی درباره انجام دادن حجش به کسی وصیت کرده باشد و او حج میت را به تأخیر اندازد، عمل حرامی مرتکب شده است؛ چنان که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

کسی که ضامن وصیت میت در مسئله حجش شده است، ولی در انجام دادن آن بدون عذر، کوتاهی کند، خداوند نماز و روزه اش را قبول نمی کند و دعایش را مستجاب نخواهد کرد و در هر شب و روزی که حج میت را به تأخیر اندازد، صد گناه برای او نوشته می شود.(4)

بنابراین مؤمنانی که خداوند این فرصت استثنایی را در اختیار آنان گذاشته و اسباب و مقدمات این سفر را برای آنان فراهم کرده است، نباید به دلایل غیر ضروری، خود را

(1) . الکافی، ج 4، ص 271؛ من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 221.

(2) . اسراء: 72.

(3) . من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 447؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 28.

(4) . مستدرک الوسائل، ج 8، ص 61؛ جامع احادیث الشیعه، ج 10، ص 291.

از این سفر عظیم معنوی محروم کنند؛ زیرا چه بسا فرصت دیگری برای آنان فراهم نشود و برای همیشه توفیق تشرف به خانه خدا را از دست بدهند.

3. تهیه هزینه و نیازمندی های سفر

اشاره

زائر و مسافر سرزمین وحی، پس از آشنایی با عظمت و اهداف سفرش، باید اسباب و مقدمات آن را فراهم کند. در اینجا به برخی از مقدمات مادی این سفر که تهیه آنها ضرورت دارد اشاره می کنیم:

الف) تأمین هزینه و توشه سفر

نخستین اقدام مقدماتی زائر، تأمین هزینه سفر، اعم از هزینه اصل سفر عمره و حج و مخارج در طول سفر است. در این مورد اهل بیت علیهم السلام به مؤمنان سفارش کرده اند که هزینه حج را از ماه ها و گاه سال ها قبل، اندک اندک کنار بگذارند تا هنگام فرا رسیدن موسم حج، هیچ گونه نگرانی و دغدغه ای نداشته باشند؛ چنان که امام صادق علیه السلام فرمود:

لَوْ أَنَّ أَحَدَکُمْ إِذَا رَبِحَ الرِّبْحَ أَخَذَ مِنْهُ الشَّیْ ءَ فَعَزَلَهُ فَقَالَ هَذَا لِلْحَجِّ وَإِذَا رَبِحَ أَخَذَ مِنْهُ وَقَالَ هَذَا لِلْحَجِّ جَاءَ إِبَّانُ الْحَجِّ وَقَدِ اجْتَمَعَتْ لَهُ نَفَقَةٌ عَزَمَ الله فَخَرَجَ وَلَکِنْ أَحَدُکُمْ یَرْبَحُ الرِّبْحَ فَیُنْفِقُهُ فَإِذَا جَاءَ إِبَّانُ الْحَجِّ أَرَادَ أَنْ یُخْرِجَ ذَلِکَ مِنْ رَأْسِ مَالِهِ فَیَشُقُّ عَلَیه.(1)اگر هریک از شما که سودی نصیبش می شود، بخشی از آن را جدا کند و بگوید: این برای حج باشد و این عمل را تکرار کند، هنگام موسم حج، هزینه سفرش آماده است. ازاین رو با خیالی آسوده عزم خانه خدا می کند. اما بعضی از شما همه سودی را که در طول سال نصیب شان می شود مصرف می کنند. چنین افرادی وقتی موسم حج فرا می رسد باید هزینه آن را از اصل سرمایه خود خارج کنند که این کار برای آنان سخت است.

افزون بر هزینه سفر، وظیفه دیگر زائر، تهیه توشه و نیازمندی های سفرش است؛ چنان که خداوند، زائران خانه خود را به فراهم آوردن توشه سفر فرمان می دهد و می فرماید:

(1) . الکافی، ج 4، ص 280؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 143.

(الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ ... وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ یَعْلَمْهُ اللّهُ وَ تَزَوَّدُوا...) (بقره: 197)

حج در ماه های معینی انجام می شود... شما هر کار نیکی که انجام می دهید، خداوند آگاه است و برای این سفر توشه بردارید.

در شأن نزول این آیه نقل شده است که در صدر اسلام، عده ای از مسلمانان هنگام رفتن به حج، هیچ زاد و توشه ای را با خود برنمی داشتند و می گفتند، ما به خدا توکل می کنیم. ولی هنگام نیاز، خود را سربار دیگران می کردند که با نزول آیه مذکور، این اندیشه آنان باطل دانسته شد و همه حج گزاران به برداشتن توشه سفر مأمور شدند.(1) در روایتی امیرمؤمنان علی علیه السلام به خرید برخی نیازهای سفر سفارش کرده و سپس آن حضرت برای سخن خود به آیه 46 توبه استناد کرد که خداوند می فرماید: (وَ لَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً )؛ «اگر آنان قصد خروج داشتند، قطعاً توشه سفر را آماده می کردند».(2)

در روایتی دیگر نیز آن حضرت فرمود:

أَنَّ رَسُولَ الله صلی الله علیه و آله کَانَ یُسَافِرُ بِسِتَّةِ أَشْیَاءَ بِالْقَارُورَةِ وَالْمِقَصِّ وَالْمُکْحُلَةِ وَالْمِرْآةِ وَالْمُشْطِ وَالسِّوَاک.(3)رسول خدا صلی الله علیه و آله شش چیز را در سفر همراه خود می برد: ظرف آب، قیچی، سرمه دان، آینه، شانه و مسواک.

از جمله لوازمی که حج گزاران شایسته است قبل از سفر، آنها را فراهم کنند، عبارت است از: لباس مخصوص احرام، دمپایی مخصوص احرام، کمربند یا همیان برای مردها که لباس احرام را محکم نگه می دارد و لوازم همراه زائر را در آن می گذارند، کیسه کوچک برای سنگریزه های جمرات، کیسه مخصوص کفش ها، ناخن گیر، خمیر دندان، صابون بدون بو، باد بزن برای فصول گرما، لیوان آب، خودتراش برای حلق سر در حج

(1) . مجمع البیان، ج 2، ص 42؛ جامع البیان، ج 2، ص 380.

(2) . وسائل الشیعه، ج 11، ص 35؛ بحارالانوار، ج 10، ص 96.

(3) . مستدرک الوسائل، ج 8، ص 217؛ جامع احادیث الشیعه، ج 16، ص 433.

یا عمره، تسبیح برای گفتن ذکر، کتاب دعا، قلم و دفتر برای یادداشت احکام و مسائل شرعی و نیز ثبت خاطرات سفر، طناب برای بستن بار مسافر و نیازهای دیگر، نخ و سوزن، لوازم حمام و نظافت، داروهای مورد نیاز برای افراد بیمار و دیگر نیازهای ضروری حج گزار.

همچنین در روایات سفارش شده است که زائر، خوراکی های خاصی را برای این سفر به همراه داشته باشد؛ چنان که امیرمؤمنان علیه السلام فرمود:

إِذَا أَرَدْتُمُ الْحَجَّ فَتَقَدَّمُوا فِی شِرَاءِ الْحَوَائِجِ لِبَعْضِ مَا یُقَوِّیکُمْ عَلَی السَّفَر.(1)هرگاه قصد رفتن به حج را کردید، برخی نیازها را که سبب تقویت و توانایی شما در سفر می گردد، خرید کنید.

در حدیثی دیگری نیز آمده است:

هرگاه امام سجاد علیه السلام برای حج و عمره به مکه مسافرت می کرد، از بهترین و پاکیزه ترین خوراکی ها - همچون بادام، شکر، آرد سرخ شده مخلوط با ترشیجات یا مخلوط با شکر - همراه خود می برد.(2)

همچنین در روایات ائمه معصوم علیهم السلام، همراه داشتن خاک کربلا و انگشتر عقیق در سفر، سبب ایمنی مسافر از بسیاری آفات و خطرها دانسته شده است؛ از جمله در روایتی، امام باقر علیه السلام فرمود: «طِینُ قَبْرِ الْحُسَیْنِ علیه السلام شِفَاءٌ مِنْ کُلِّ دَاءٍ وَأَمَانٌ مِنْ کُلِ خَوْفٍ» ؛(3) «خاک قبر امام حسین علیه السلام شفای هر درد و امان از هر ترسی است». درباره انگشتر عقیق نیز امام صادق علیه السلام فرمود: «الْخَاتَمُ الْعَقِیقُ أَمَانٌ فِی السَّفَر» ؛(4) «انگشتر عقیق، سبب امان در سفر است».

از آنجا که ممکن است برای همه زائران به همراه بردن توشه سفر، از جمله خوراکی های مورد نیاز، مقدور نباشد، طبق سفارش روایات اهل بیت علیهم السلام، شایسته است

(1) . من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 282؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 425.

(2) . الکافی، ج 8، ص 303؛ من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 282.

(3) . مستدرک الوسائل، ج 10، ص 125؛ جامع احادیث الشیعه، ج 12، ص 527.

(4) . الکافی، ج 6، ص 470؛ مستدرک الوسائل، ج 3، ص 296.

افراد دارای تمکن مالی، توشه یا خوراکی بیشتری همراه خود بردارند تا از آنها نیز به دیگر همراهانشان بذل و بخشش کنند؛ چنان که امام صادق علیه السلام فرمود: « إِنَّ مِنَ الْمُرُوءَةِ فِی السَّفَرِ کَثْرَةَ الزَّادِ وَطِیبَهُ وَبَذْلَهُ لِمَنْ کَانَ مَعَک»؛(1)«از اخلاق جوانمردان در سفر، زیادی توشه و پاکیزگی و بخشش آن به همراهان است».

ب) تأمین مخارج خانواده

زائر باید افزون بر تأمین هزینه و توشه سفر خود، هزینه خانواده خویش را نیز تأمین کند تا هنگام سفر و غیبت او، آنان مشکلی نداشته باشند. در واقع تأمین نفقه و هزینه خانواده، جزو ملاک های استطاعت حج گزار است که در صورت عدم توانایی بر تأمین نفقه، هنگام سفر و حتی پس از بازگشت، استطاعتش محقق نمی شود و حج بر وی واجب نمی گردد.(2) در حدیثی امام باقر علیه السلام درباره شرط استطاعت وجوب حج در آیه 97 سوره آل عمران، می فرماید:

السَّعَةُ فِی الْمَالِ إِذَا کَانَ یَحُجُّ بِبَعْضٍ وَیُبْقِی بعَضاً یقَوتُ بِه عِیالَه.(3)مراد از استطاعت در آیه، توانایی مالی شخص است که با بخشی از آن، حج را به جا آورد و بخشی دیگر را برای خوراک خانواده اش باقی گذارد.

همچنین در حدیثی دیگر آن حضرت فرمود:

حج خانه خدا بر کسی واجب است که استطاعت رفتن به حج را داشته باشد و استطاعت، همان داشتن زاد و توشه، مرکب، سلامتی بدن و داشتن هزینه خانواده در زمان سفر و پس از بازگشت از سفر است.(4)

تأمین هزینه خانواده در مدت سفر، به حج واجب اختصاص ندارد؛ بلکه در حج و

(1) . وسائل الشیعه، ج 11، ص 422؛ بحارالانوار، ج 73، ص 266.

(2) . جواهر الکلام، ج 17، ص 273؛ جامع المدارک، ج 2، ص 267.

(3) . الکافی، ج 4، ص 267؛ علل الشرایع، ج 2، ص 453.

(4) . وسائل الشیعه، ج 11، ص 38؛ جامع احادیث الشیعه، ج 10، ص 247.

عمره مستحبی نیز تأمین هزینه آنان یکی از تکالیف واجب سرپرست خانواده است و بلکه در این گونه سفرها، به طریق اولی، تأمین هزینه خانواده واجب خواهد بود؛ زیرا هزینه خانواده، جزو نفقه زن و فرزند می باشد که بر سرپرست خانواده واجب است؛ درحالی که حج یا عمره ای که زائر قصد انجام دادن آن را دارد بر وی مستحب است و عمل واجب، بر عمل مستحبی مقدم است.

گشاده دستی در هزینه و توشه سفر

یکی از سفارش های اهل بیت علیهم السلام در روایات، آن است که اگر زائر خانه خدا توانایی مالی مناسبی دارد، در هزینه و تأمین توشه این سفر، گشاده دست باشد و بیشتر از سفرهای دیگر هزینه کند. رسول خدا صلی الله علیه و آله در این باره فرمود: «وَ یُبْغِضُ الْإِسْرَافَ إِلَّا فِی حَجٍّ وَعُمْرَةٍ» ؛(1) «خداوند اسراف را مبغوض می دارد؛ مگر در سفر حج و عمره».

البته مراد از اسراف در این روایت، گشاده دستی و بیشتر هزینه کردن نسبت به مواقع دیگر است؛ نه هدر دادن و از بین بردن نعمت های الهی. در نقلی دیگر از آن حضرت آمده است: « کُلُّ نَعِیمٍ مَسْئُولٌ عَنْهُ صَاحِبُهُ إِلَّا مَا کَانَ فِی غَزْوٍ أَوْ حَجّ »؛(2) «از هر نعمتی که خدا داده است از صاحبش سؤال می شود؛ مگر آنچه در جهاد یا حج هزینه شده است».

در حدیثی دیگر، آن حضرت به امیرمؤمنان علی علیه السلام فرمود: «ای علی! در چهار چیز چانه نزن: در خریدن قربانی و کفن و خرید اسیر و برده و اجرت رفتن به مکه».(3) امام زین العابدین علیه السلام نیز به «قهرمانه» که مأمور خرید توشه حج برای آن حضرت بود فرمود: « إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَشْتَرِیَ لِی مِنْ حَوَائِجِ الْحَجِّ شَیْئاً فَاشْتَرِ وَلَا تُمَاکِس»؛(4)«هرگاه خواستی چیزی از نیازمندی های حج را خریداری کنی، خرید کن و چانه نزن».

(1) . من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 279؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 149.

(2) . من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 221؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 102.

(3) . من لایحضره الفقیه، ج 4، ص 370؛ وسائل الشیعه، ج 3، ص 57.

(4) . من لایحضره الفقیه، ج 3، ص 197؛ وسائل الشیعه، ج 17، ص 455.

پیامبر صلی الله علیه و آله و امامان معصوم علیهم السلام نیز در این باره با گشاده دستی عمل می کردند؛ چنان که نقل شده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله در سفر حج، یکصد شتر قربانی کرد که 66 شتر از جانب خود آن حضرت و 34 شتر از جانب امیرمؤمنان علی علیه السلام بود.(1)

چه بسا حکمتش آن است که این سفری به سوی خداوند و مسافرش نیز میهمان خداوند است. ازاین رو تمامی هزینه هایش، انفاق در راه خدا و در راه میهمانی خدا به شمار می رود و خداوند چندین برابر آن را در دنیا و آخرت به زائر بازمی گرداند.

البته در برخی روایات، سخن از کم کردن هزینه های این سفر است؛ از جمله در حدیثی آمده است که امام صادق علیه السلام به یکی از اصحاب خود فرمود:

یَا فُلَانُ، أَقْلِلِ النَّفَقَةَ فِی الْحَجِّ، تَنْشَطْ لِلْحَجِّ وَلَا تُکْثِرِ النَّفَقَةَ فِی الْحَجِّ، فَتَمَلَّ الْحَجَّ.(2)فلانی! هزینه حج را کم کن تا حج با نشاطی را به جا آوری و زیاده روی در هزینه آن نکن؛ چون سفر حج را ملال آور می کنی.

همچنین یکی از اصحاب امام صادق علیه السلام می گوید:

ما گروهی در منا بودیم که خرید قربانی برای ما سخت شده بود و پول کافی برای خرید نداشتیم و همان طور که به دنبال قربانی می گشتیم ناگهان امام صادق علیه السلام را مشاهده کردیم که کنار گله گوسفندی ایستاده است و به شدت چانه می زند. ما ایستادیم و به آن حضرت نگاه کردیم. بعد از فراغت یافتن امام علیه السلام از خرید گوسفند، آن حضرت به سوی ما آمد و فرمود: «گمان می کنم که شما از چانه زدن من تعجب کرده اید؟!» ما به حضرت عرض کردیم: «بله». حضرت فرمود: «هر شخصی که فریب بخورد، نه ستایش می شود و نه اجری نزد خداوند دارد».(3)

فقیهان باتوجه به روایات دسته نخست که به گشاده دستی در سفر حج سفارش شده و شمار آنها نیز بیشتر است، احادیث اخیر را مخصوص موردی دانسته اند که شخص در

(1) . من لایحضره الففقیه، ج 2، ص 237؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 231.

(2) . الکافی، ج 4، ص 280؛ تهذیب الاحکام، ج 5، ص 442.

(3) . الکافی، ج 4، ص 496؛ وسائل الشیعه، ج 14، ص 123.

صورت هزینه زیاد، در سختی و زحمت قرار می گیرد(1) یا گفته اند که این احادیث، به موردی اختصاص دارد که فروشندگان، از مخالفان مذهب اهل بیت علیهم السلام هستند(2) یا همان گونه که از روایت اخیر به دست می آید، این عمل مربوط به موردی است که قیمت ها بسیار بالا بوده و در صورت خرید کالا یا حیوان، خریدار مغبون و فریب خورده به شمار می رود. اما در غیر موارد ذکر شده، یعنی جایی که شخص از توان مالی برخوردار است و فروشندگان نیز از پیروان مذهب اهل بیت علیهم السلام هستند و قیمت ها نیز مناسب است و فروشنده قصد فریب خریدار را ندارد، شایسته است که مسافران خانه خدا، از گشاده دستی دریغ نکنند و بدانند که این گونه مخارج، در واقع هزینه کردن در راه پروردگار است و او نیز عوض آن را بسیار نیکوتر به آنان بازمی گرداند.

4. توبه و پرداخت حقوق خدا و خلق

اشاره

از مقدمات مهم حج و شاید اصلی ترین مقدمه این سفر، پشیمانی زائر از گناهان و خطاهای گذشته خود و جبران حقوق تضییع شده خدا و خلق اوست؛ چنان که امام صادق علیه السلام فرمود: «إِذَا أَرَدْتَ الْحَجَّ... اغْتَسِلْ بِمَاءِ التَّوْبَةِ الْخَالِصَةِ ذُنُوبَکَ» ؛(3) «هرگاه اراده حج کردی... با آب توبه خالص گناهانت را بشوی».

در بخشی دیگر از کلام آن حضرت آمده است: «وَ اخْرُجْ مِنْ حُقُوقٍ تَلْزَمُکَ مِنْ جِهَةِ الْمَخْلُوقِین» ؛(4) «هنگام اراده حج، حقوقی را که مردم بر ذمه تو دارند ادا کن». امام رضا علیه السلام نیز فرمود: « إِذَا أَرَدْتَ الْخُرُوجَ إِلَی الْحَجِّ... وَقَضَیْتَ مَا عَلَیْکَ مِنَ الدَّیْن» ؛(5) «هرگاه قصد خروج به حج را داشتید... دیون و بدهی هایی را که بر ذمه دارید، ادا کنید».

(1) . مرآة العقول، ج 17، ص 170.

(2) . روضة المتقین، ج 7، ص 23؛ الوافی، ج 14، ص 1130.

(3) . مصباح الشریعه، ص 47؛ مستدرک الوسائل، ج 10، ص 172.

(4) . همان.

(5) . مستدرک الوسائل، ج 8، ص 121؛ جامع احادیث الشیعه، ج 16، ص 435.

عادت مردم در رفتن به میهمانی، آن است که نخست در خانه خویش به حمام می روند و خویش را شست وشو می دهند؛ آن گاه لباس نو و تمیز می پوشند، ظاهر خود را می آرایند، به خود عطر می زنند و سپس به میهمانی می روند. حج و عمره نیز در واقع همان میهمانی خداوند است؛ با این تفاوت که میزبان این میهمانی با دیگر میزبان ها تفاوت دارد. و تنها به ظاهر افراد نمی نگرد؛ بلکه افزون بر ظاهر، به باطن میهمانان خود نیز نظر دارد. بنابراین میهمان این سرزمین مقدس باید ادب ضیافت و میهمانی چنین صاحبخانه ای را مراعات کند و علاوه بر نظافت ظاهر، باطن خود را نیز با آب توبه بشوید و با ظاهر و باطنی پاک، وارد حرم و حریم الهی گردد که در این صورت، خداوند نیز به فضل و کرمش، به گونه شایسته از او پذیرایی کرده و توبه او را خواهد پذیرفت.

موانع تا نگردانی زخود دور درون خانه دل نایدت نور

تو را آیینه زنگار باشد حجاب دیدن دلدار باشد

گفتنی است که توبه زائر، باید واقعی و به تعبیر قرآن کریم، نصوح باشد.(1) توبه نصوح، چنان که در روایات(2) و کلمات مفسران(3) آمده، توبه خالصانه است؛ به طوری که گناهکار دوباره به گناهان گذشته خود بازنگردد و همچنین حقوقی را که از خداوند یا بنده او ضایع کرده است، جبران کند. مؤید این نکته، آیات بسیاری است که قرآن کریم بعد از اشاره به توبه، از اصلاح و جبران کوتاهی ها سخن به میان آورده است؛(4) از جمله خداوند می فرماید:

(فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَ أَصْلَحَ فَإِنَّ اللّهَ یَتُوبُ عَلَیْهِ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ) (مائده: 39)

هرکس پس از کردار ناپسندش توبه کند و اصلاح نماید، خدا توبه او را می پذیرد. همانا خداوند آمرزنده و مهربان است.

(1) . تحریم: 8.

(2) . الکافی، ج 2، ص 432؛ وسائل الشیعه، ج 16، ص 72.

(3) . مجمع البیان، ج 10، ص 62.

(4) . بقره: 160؛ آل عمران: 89 و....

یکی از معانی «اصلاح» در آیه مذکور و آیات مشابه، آن است که شخص، اعمال ضایع یا فاسد شده اش را دوباره انجام دهد(1) یا با اعمال نیک خود در آینده، اعمال قبیح گذشته اش را جبران کند.(2) در روایتی نقل شده است که شخصی در حضور امیرمؤمنان علی علیه السلام جمله «استغفرالله ربی و اتوب الیه» را که بسیاری از افراد، لقلقه زبانشان شده، بر زبان جاری کرد. حضرت با خشم و عتاب به او فرمود:

آیا می دانی استغفار چیست؟! استغفار درجه علیین است که شش شرط دارد: نخستین شرط آن، پشیمانی از اعمال گذشته است. شرط دوم، تصمیم جدی بر بازنگشتن به گناهان است. شرط سوم، آن است که حقوقی را که از بندگان خدا ضایع کردی جبران کنی. شرط چهارم، آن است که هر واجبی را که بر عهده ات بوده و از تو فوت شده است به جا آوری... وقتی این اعمال را انجام دادی، می توانی استغفار را بر زبان جاری کنی.(3)

بر این اساس، در صورتی پشیمانی و بازگشت شخص از گناهان و خطاهای گذشته، توبه واقعی خواهد بود که توبه کننده، افزون بر پشیمانی از اعمال گذشته، به فکر جبران و اصلاح کوتاهی های گذشته خود باشد و حقوقی را که از دیگران ضایع کرده است، جبران کند.

اقسام حقوق و راه های جبران آنها

اشاره

حقوقی که بر عهده انسان نهاده شده بر سه قسم است: حقوق الهی، حقوق مشترک میان خدا و بنده و حقوق بندگان یا حق الناس. گفتنی است ادای هریک از اینها روش خاص خود را دارد که ما در اینجا ضمن تعریف این حقوق، راه های جبران آن را بیان می کنیم.

(1) . المیزان، ج 5، ص 118؛ تفسیر نمونه، ج 11، ص 445؛ تفسیر بیضاوی، ج 1، ص 433 و ج 2، ص 62.

(2) . تفسیر نمونه، ج 2، ص 650.

(3) . نهج البلاغه، کلمه 417؛ وسائل الشیعه، ج 16، ص 77.

الف) حقوق الهی

حقوق الهی یا حق الله حقوقی است که تنها به خداوند اختصاص دارد؛ مانند حج. قرآن کریم در این باره می فرماید:

(وَ لِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً ) (آل عمران: 97)

و برای خداوند است بر عهده مردم، حج خانه او برای کسانی که توانایی رفتن به سوی آن را داشته باشند.

نماز و روزه نیز از دیگر حقوق خاص خداوند بر بندگان است. ازاین رو در صورتی که حج گزار این حقوق را ضایع کرده و آنها را در وقت خاص خود به جا نیاورده است، باید جبران کند و قبل از سفر، قضای این واجبات را به جا آورد و اگر فرصت قضای همه نمازها یا روزه های فوت شده را ندارد، تصمیم جدی بگیرد قضای این واجبات را در هر فرصت ممکن به جا آورد؛ به این صورت که هر مقدار امکان دارد قبل از سفر انجام دهد و بخشی از نمازهای قضا شده را در زمان سفر و مقدار باقیمانده را بعد از سفر به جا آورد.

گفتنی است یکی از نمازهای واجب نیز، نماز آیات است که ممکن است بسیاری از افراد در زمان بروز برخی حوادث، از جمله گرفتگی ماه یا خورشید، آن را به جا نیاورده باشند. ازاین رو قضا کردن این نماز نیز یکی از تکالیف آنان قبل از سفر حج و عمره است.

پرداخت فدیه و کفارات روزه، از دیگر حقوق الهی بر عهده بندگان است. بر این اساس، افرادی که به علت مریضی یا مسافرت نتوانسته اند روزه بگیرند یا به عمد، روزه های رمضان را افطار کرده اند و در همان سال موفق نشده اند قضای آن را به جا آورند، باید علاوه بر به جا آوردن قضای روزه، فدیه و کفاره افطار کردن روزه یا به تأخیرانداختن آن را نیز پرداخت کنند که مقدار و چگونگی پرداخت فدیه و کفارات مذکور، در رساله های عملیه مراجع تقلید، بیان شده است.

ب) حقوق مشترک میان خدا و بنده

حقوق مشترک میان خدا و بنده، حقوقی است که از یک سو حق خداوند متعال بوده و از سویی دیگر به انسان ها تعلق دارد؛ مانند زکات که از یک سو حق خداست؛ زیرا افزون بر تکلیف الهی بودن زکات، بخشی از سهم آن نیز به خدا تعلق دارد که باید در راه خدا مصرف شود و از سویی دیگر، حق افرادی خاص همچون فقیر و مسکین در آن قرار دارد که باید در محل مخصوص خود، مصرف شود. ازاین رو اگر زکاتی بر ذمه زائران خانه خدا قرار داشته باشد باید قبل از سفر، آن را پرداخت کنند؛ چراکه پرداخت نکردن آن، مانع قبولی عبادات از جمله حج و عمره می شود؛ چنان که علی علیه السلام فرمود:

أَیُّهَا النَّاسُ أَدُّوا زَکَاةَ أَمْوَالِکُمْ فَمَنْ لَا یُزَکِّی لَا صَلَاةَ لَهُ وَمَنْ لَا صَلَاةَ لَهُ لَا دِینَ لَهُ وَمَنْ لَا دِینَ لَهُ لَا حَجَّ وَلَا جِهَادَ لَهُ.(1)ای مردم! زکات اموال خود را ادا کنید؛ زیرا کسی که زکات اموالش را ادا نکند نماز او پذیرفته نمی شود و کسی که نمازش پذیرفته نشود، دینی برایش نیست و کسی که دینی نداشته باشد، حج و جهاد او پذیرفته نمی شود.

خمس نیز از دیگر حقوق مشترک میان خدا و بنده است و افرادی که این حقوق در اموال آنان قرار دارد به پرداخت آن مکلف اند؛ چنان که قرآن کریم به این حق مشترک اشاره کرده و پرداخت آن را شرط ایمان به خداوند دانسته است:

(وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ ءٍ فَأَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللّهِ) (انفال: 41)

اگر به خدا ایمان دارید، بدانید از آنچه غنیمت و سود بردید، یک پنجم آن برای خدا، پیامبر، خویشاوندان [او]، یتیمان، مساکین و در راه ماندگان است.

در روایتی نیز آمده است که شخصی از شیعیان، نامه ای به امام رضا علیه السلام نوشت و از آن حضرت درخواست بخشش خمس بر خود کرد. امام علیه السلام در پاسخ نامه چنین نوشت:

(1) . مستدرک الوسائل، ج 7، ص 11؛ جامع احادیث الشیعه، ج 8، ص 7.

بسم الله الرحمن الرحیم. خمس را از ما دریغ نکنید و تا می توانید خود را از دعای ما محروم نکنید. همانا پرداخت خمس، کلید روزی شما و سبب محو شدن گناهانتان است و ذخیره ای است برای روزی که به شدت به آن نیاز دارید. مسلمان کسی است که به آنچه با خدا عهد بسته وفا کند. مسلمان کسی نیست که با زبان، اقرار به مسلمانی کند و در عمل، مخالفت ورزد.(1)

معنای فراز اخیر سخن امام علیه السلام آن است که هر مسلمانی با پذیرش آیین اسلام، در حقیقت با خداوند تبارک و تعالی عهد بسته است که تسلیم او باشد و دستورش را بپذیرد و با آن مخالفتی نکند. بر اساس این عهد و پیمان، شخص باید تکالیف و واجبات الهی را انجام دهد و از آنچه نهی کرده است، اجتناب ورزد. پرداخت خمس نیز یکی از همین تکالیف الهی است که شخص باید آن را از اموال خود خارج کند و به مصرف خاص آن برساند.

ج) حق الناس

حق الناس، حقوقی است که افراد بر ذمه یکدیگر دارند؛ اعم از حق مالی؛ مانند مالی که از دیگران، با اطلاع یا بدون اطلاع صاحب حق، نزد شخص، باقی مانده باشد یا حق غیر مالی؛ مانند وارد کردن خسارت بدنی به کسی، افشای اسرار، افترا و غیبت و امثال آنها.

حق الناس از لحاظی بالاتر از حقوق الهی است؛ زیرا خداوند ممکن است از حق خود صرف نظر کند. اما از حق الناس گذشت نکرده و عفو از آن را به صاحبان حق واگذار کرده است. امیرمؤمنان علی علیه السلام در این باره فرمود:

وَأَمَّا الظُّلْمُ الَّذِی لَا یُتْرَکُ فَظُلْمُ الْعِبَادِ بَعْضِهِمْ بَعْضاً الْقِصَاصُ هُنَاکَ شَدِید.(2)اما قسم سوم، ظلمی است که رها نمی شود و آن ظلم بندگان به یکدیگر است که قصاص در اینجا بسیار شدید است.

(1) . الکافی، ج 1، ص 548؛ تهذیب الاحکام، ج 4، ص 140.

(2) . نهج البلاغه، خطبه 176؛ مستدرک الوسائل، ج 12، ص 104.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز درباره قصاص حق الناس در آخرت چنین فرموده است:

هرکس از برادر دینی اش حق مالی و غیر مالی بر ذمه دارد، در همین دنیا و قبل از روزی که درهم و دیناری در آن روز نیست، حلالیت بطلبد. در غیر این صورت، در قیامت از اعمال نیک او برمی دارند و به صاحب حق می دهند و اگر کار نیکی نداشته باشد، از گناهان صاحب حق برمی دارند و بر گناهان او می افزایند.(1)

حق الناس به اندازه ای مهم است که بر اساس برخی احادیث، با ریخته شدن نخستین قطره از خون شهید روی زمین، خداوند همه گناهان او را می آمرزد به جز حقوقی که از دیگران ضایع کرده است.(2)

تعدی به حقوق مردم و جبران نکردن آن، آثار متعدد دیگری برای همگان از جمله زائر خانه خدا دارد. از جمله آثار مهم آن مستجاب نشدن دعا و حتی قبول نشدن حج و عمره شخص است؛ چنان که امام صادق علیه السلام فرمود:

إِنَّ الله لَا یُرْفَعُ إِلَیْهِ دُعَاءُ عَبْدٍ وَفِی بَطْنِهِ حَرَامٌ أَوْ عِنْدَهُ مَظْلِمَةٌ لِأَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ.(3)خداوند دعای بنده ای را که در شکمش حرامی باشد یا حقی از بندگانش بر ذمه او باشد، نمی پذیرد.

ماجرای علی بن یقطین و ابراهیم جمال

در روایتی نقل شده است که ابراهیم جمال، از شیعیان موسی بن جعفر علیه السلام، به دیدار علی بن یقطین که از شیعیان و وزیر هارون الرشید بود، رفت. ولی علی بن یقطین به ابراهیم اجازه دیدار نداد. پس از این واقعه، در موسم حج همان سال، علی بن یقطین عازم حج شد و پس از به جا آوردن اعمال حج برای ملاقات موسی بن جعفر علیه السلام عازم مدینه شد. ولی آن حضرت، اجازه ملاقات به علی بن یقطین نداد.

(1) . بحارالانوار، ج 72، ص 243؛ مسند احمد، ج 2، ص 435.

(2) . الکافی، ج 5، ص 94؛ من لایحضره الفقیه، ج 3، ص 378.

(3) . بحارالانوار، ج 90، ص 321؛ جامع احادیث الشیعه ج 15، ص 345.

روز بعد، وی موسی بن جعفر علیه السلام را بیرون منزل ملاقات کرد و به آن حضرت عرض کرد: «ای آقای من! چه گناهی مرتکب شده ام که مرا به حضور نپذیرفتید؟!». امام علیه السلام فرمود: «چون تو مانع دیدار برادر دینی ات با خودت شدی من هم مانع دیدار تو با خود شدم». سپس حضرت به علی بن یقطین فرمود: «تا ابراهیم شتربان را از خود راضی نکنی، خداوند سعی و حج تو را نمی پذیرد». علی بن یقطین به سفارش موسی ابن جعفر علیه السلام عازم کوفه شد و رضایت ابراهیم را به دست آورد و پس از آن عازم مدینه شد و امام علیه السلام حاضر شد وی را به حضور بپذیرد.(1)

حق الناس یا مادی است یا غیر مادی. حق الناس مادی نیز دو صورت دارد: گاهی انسان، صاحب حق را می شناسد که در این صورت باید بدهی خود را به وی پرداخت کند. اما گاهی صاحب حق را نمی شناسد. در این صورت، اگر بدهی او قابل توجه است، می تواند با اجازه مرجع تقلید خود، بدهی اش را از طرف صاحب حق، به فقرا بدهد و اگر بدهی اندکی دارد، خودش می تواند از طرف صاحب حق این بدهی را به فقرا پرداخت کند.

و اگر حق دیگران غیر مالی باشد، اگر شخص را می شناسد و به او دسترسی دارد، باید از او حلالیت بطلبد. اما اگر شخص را نمی شناسد یا به او دسترسی ندارد و یا حلالیت طلبیدن، گاه سبب پدید آمدن مفسده بیشتر می شود، می تواند برای صاحب حق استغفار کند یا کار خیری برای او انجام دهد؛ چنان که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «مَنْ ظَلَمَ أَحَداً فَفَاتَهُ، فَلْیَسْتَغْفِرِ اللهَ لَهُ؛ فَإِنَّهُ کَفَّارَةٌ لَه» ؛(2) «کسی که به شخصی ظلمی کرده است و دسترسی به او ندارد، باید برای او استغفار کند؛ زیرا استغفار برای او، کفاره گناهانش به شمار می رود».

همچنین آن حضرت درباره کفاره غیبت فرمود: «کَفَّارَةُ الِاغْتِیَابِ أَنْ تَسْتَغْفِرَ لِمَنِ اغْتَبْتَه» ؛(3) «کفاره غیبت، آن است که برای کسی که از او غیبت کرده ای استغفار کنی».

(1) . عیون المعجزات، ص 90؛ بحارالانوار، ج 48، ص 90.

(2) . الکافی، ج 2، ص 334؛ ثواب الاعمال، ص 274.

(3) . الکافی، ج 2، ص 357؛ مستدرک الوسائل، ج 9، ص 130.

حقوقی که انسان ها بر عهده یکدیگر دارند، بسیار گسترده است و موارد زیادی را شامل می شود و یکی از مهم ترین آنها حق رحم است؛ زیرا هر فردی وظیفه دارد با خویشاوندان خود رفت و آمد داشته باشد. اما برخی افراد حتی برای مسائل جزئی دنیوی، ارتباط خود را با خویشاوندان قطع می کنند. بر اساس برخی روایات، قطع رحم سبب مستجاب نشدن دعا و گاه مانع قبولی همه اعمال مؤمنان در قیامت می شود؛ چنان که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

ارحام و امانت دو چیزند که در قیامت، دو طرف پل صراط را احاطه کرده اند. پس اگر انجام دهنده صله رحم و امانتدار از آن عبور کند، راه او به سوی بهشت باز است و مانعی وجود ندارد. ولی اگر شخص خائن و قاطع رحم عبور کند، ارحام و امانت، مانع عبور کردن او می شوند و هیچ یک از اعمالش به حال وی سودی ندارد و چنین افرادی با صورت در آتش جهنم سقوط می کنند.(1)

بنابراین زائر خانه خدا باید از فرصت خاص سفر عمره و حج استفاده کند و در صورت قطع ارتباط با خویشاوندان، این ارتباط را با تلاش و از خودگذشتگی برقرار کند تا افزون بر برداشته شدن موانع پذیرش اعمال او، از برکات دنیوی و اخروی ارتباط با خویشاوندان بهره مند شود.

5. تهیه مال و توشه حلال

اشاره

از دیگر آداب مهم و واجب عمره و حج، مال و توشه حلال است. حج گزار باید، هم هزینه اصل سفر و هم هزینه آنچه را در این سفر با خود به همراه می برد از اموال حلال و پاک تهیه کند. رسول خدا صلی الله علیه و آله در این باره فرمود:

مَنِ اکْتَسَبَ مَالًا حَرَاماً، لَمْ یَقْبَلِ الله مِنْهُ صَدَقَةً وَلَا عِتْقاً وَلَا حَجّاً وَلَا اعْتِمَاراً.(2)کسی که مالی را از راه حرام کسب کند، خداوند از او صدقه و آزادی برده و حج و عمره ای را نمی پذیرد.

(1) . الکافی، ج 2، ص 152؛ وسائل الشیعه، ج 19، ص 68.

(2) . وسائل الشیعه، ج 11، ص 145؛ بحارالانوار، ج 73، ص 362.

همچنین آن حضرت فرمود:

هرگاه مردی با مال حلال برای حج خانه خدا خارج شود و پایش را در رکاب قرار دهد و ندای «لبیک اللهم لبیک» را سر دهد، منادی از آسمان ندا می دهد: «لبیک وسعدیک»؛ توشه و مرکب تو حلال است و حج تو پذیرفته است و در آن گناهی نیست. اما اگر با مال ناپاک از خانه خارج شود و پایش را در رکاب گذارد و ندا به «لبیک...» سر دهد، منادی از آسمان چنین پاسخ گوید: «لا لبیک و لا سعدیک»؛ توشه و هزینه ات حرام و حج تو، گناه آلود است و پذیرفته نمی شود.(1)

امام کاظم علیه السلام نیز فرمود:

إِنَّا اهلُ بَیتٍ حَجُّ صَرُورَتِنَا وَمُهُورُ نِسَائِنَا وَأَکْفَانُنَا مِنْ طَهُورِ أَمْوَالِنَا.(2)ما اهل بیتی هستیم که هزینه حج و مهر زنان و کفن خود را از اموال پاک خویش تهیه می کنیم.

مال حرام آن چنان نزد خداوند متعال مغضوب است که حتی مقدار اندک آن در هزینه این سفر، مانع قبولی حج یا عمره می شود؛ چنان که امام صادق علیه السلام به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: « مَنْ تَجَهَّزَ وَفِی جَهَازِهِ عَلَمٌ حَرَامٌ لَمْ یَقْبَلِ الله مِنْهُ الْحَجَّ» ؛(3) «کسی که بار سفر حج را ببندد و میان توشه او پرچمی حرام وجود داشته باشد، خداوند حج او را نمی پذیرد».

شاعری عرب، این مضمون را چنین آورده است:

حَجَجتَ بِمالٍ أصلُهُ سُحتٌ فَما حَجَجتَ وَلیکِن حَجَّتِ العِیرُ

لا یقبَلُ اللهُ إلاّ کُلّ طَیّبَةٍ ما کُلُّ مَن حَجَّ بَیت اللهِ، مَبروُرٌ(4)

اگر با مالی که اصل آن حرام است حج به جا آوردی، در حقیقت تو حج به جا

(1) . مجمع الزوائد، ج 10، ص 292؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 144.

(2) . من لایحضره الفقیه، ج 1، ص 189؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 144.

(3) . وسائل الشیعه، ج 11، ص 164؛ جامع احادیث الشیعه، ج 10، ص 259.

(4) . ربیع الابرار و نصوص الاخیار، ج 2، ص 297.

نیاورده ای؛ بلکه شتر تو حج کرده است. خداوند جز چیزهای پاک را قبول نمی کند و این گونه نیست که هرکس حج خانه خدا را به جا آورد، قبول شود.

«شهید مطهری» در توضیح این شعر می گوید:

در آن عصر چون مرکب سفر، شتر بوده، این تعبیر به کار رفته است. ولی در عصر حاضر درباره کسی که با مال حرام، حج به جا می آورد باید چنین گفته شود: «فَما حَجَجتَ ولیکِن حَجَّتِ الطَیّارةُ والسَیّارَةُ» ؛(1) «پس تو حج به جا نیاورده ای؛ بلکه هواپیما و ماشین حج به جا آورده است».

اقسام مال حرام

مال حرام انواع و اقسام متعددی دارد و در برخی روایات، به برخی از اموال و درآمدهای حرام که مانع پذیرش حج یا عمره می شود، اشاره شده است؛ از جمله در حدیثی امام باقر علیه السلام فرمود:

مَنْ أَصَابَ مَالًا مِنْ غُلُولٍ أَوْ رِبًا أَوْ خِیَانَةٍ أَوْ سَرِقَةٍ لَمْ یُقْبَلْ مِنْهُ فِی زَکَاةٍ وَلَا صَدَقَةٍ وَلَا حَجٍّ وَلَا عُمْرَةٍ.(2)کسی که مالی را از راه فریب، ربا، خیانت یا سرقت به دست آورد و با آن زکات یا صدقه دهد یا به حج یا عمره رود، خداوند هیچ یک از این اعمال را از او نمی پذیرد.

موارد ذکر شده در این روایت، از باب ذکر مصداق است؛ نه اینکه مال حرام، منحصر در این راه ها باشد. درواقع مال حرام از هر راهی به دست آید، مغضوب خداوند است و عبادت با آن پذیرفته نمی شود؛ اعم از اینکه از راه فریب، ربا، خیانت یا سرقت باشد یا از راه های دیگر، تحصیل گردد؛ مانند گرفتن رشوه، انجام دادن معاملات غیرشرعی و غیرقانونی یا اموالی که خمس و زکات آنها خارج نشده است یا اموالی که حق دیگری در آن قرار دارد.

(1) . یادداشت های استاد مطهری، ج 6، ص 520.

(2) . الامالی، صدوق، ص 527؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 145.

بنابراین، همه مؤمنان به ویژه زائران خانه خدا، باید توجه به حلال بودن درآمدهای خود داشته باشند و سعی کنند از مسائل شرعی مربوط آگاهی یابند؛ زیرا افراد در بسیاری از موارد، به سبب آشنا نبودن با مسائل شرعی، گرفتار اموال حرام یا شبهه ناک می شوند. به همین علت در روایات اسلامی بر آشنایی با احکام شرع، قبل از تجارت تأکید زیادی شده است؛ از جمله در روایتی، امیرمؤمنان علی علیه السلام فرمود:

یَا مَعْشَرَ التُّجَّارِ الْفِقْهَ ثُمَّ الْمَتْجَرَ الْفِقْهَ ثُمَّ الْمَتْجَرَ الْفِقْهَ ثُمَّ الْمَتْجَرَ وَاللهِ لَلرِّبَا فِی هَذِهِ الْأُمَّةِ أَخْفَی مِنْ دَبِیبِ النَّمْلِ عَلَی الصَّفَا.(1)ای گروه تاجران! پس از شناخت احکام، تجارت کنید. پس از شناخت احکام، تجارت کنید. پس از شناخت احکام، تجارت کنید. به خدا سوگند! نفوذ ربا در این امت، پنهان تر از راه رفتن مورچه بر سنگ صاف است.

6. شناخت مناسک و احکام مورد نیاز

از دیگر آداب و مقدمات سفر عمره و حج، آشنایی زائر خانه خدا با احکام مرتبط سفرش است؛ زیرا حج گزار نمی تواند بدون این آشنایی، اعمالش را صحیح به جا آورد و بی شک، عمل ناصحیح، مقبول پروردگار نخواهد بود. رسول خدا صلی الله علیه و آله در این باره فرمود: «مَعَاشِرَ النَّاسِ حُجُّوا الْبَیْتَ بِکَمَالِ الدِّینِ وَالتَّفَقُّه» ؛(2) «حج را با دین و تفقه کامل انجام دهید». همچنین حضرت فرمود: «تَعلَّموُا مَناسِکَکُم فَاِنَّها مِن دیِنکُم» ؛(3) «مناسک حجتان را یاد بگیرید؛ زیرا این مناسک جزو دین شماست».

ضرورت شناخت احکام و مناسک حج، چنان است که پس از اتمام بنای کعبه، جبرئیل امین علیه السلام نزد حضرت آدم علیه السلام آمد و به او فرمود: «إِنَّ الله عَزَّ وَجَلَّ أَرْسَلَنِی إِلَیْکَ

(1) . الکافی، ج 5، ص 150؛ من لایحضره الفقیه، ج 3، ص 195.

(2) . مستدرک الوسائل، ج 10، ص 174؛ جامع احادیث الشیعه، ج 10، ص 23.

(3) . کنز العمال، ج 5، ص 23؛ الجامع الصغیر، ج 1، ص 510.

لِأُعَلِّمَکَ الْمَنَاسِکَ الَّتِی تَطْهُرُ بِهَا»؛(1)«همانا خداوند عزوجل، مرا به سوی تو فرستاد تا مناسک و اعمالی را که با آن پاک می شوی، به تو تعلیم دهم».

آن گاه، جبرئیل دست حضرت آدم علیه السلام را گرفت و با بردن آن حضرت به مکان های مناسک حج، همه احکام را به ایشان تعلیم داد.(2) همچنین وقتی حضرت ابراهیم علیه السلام با حضرت اسماعیل علیه السلام خانه کعبه را تجدید بنا کردند، دست به دعا برداشتند و گفتند: (رَبَّنا وَ اجْعَلْنا مُسْلِمَیْنِ لَکَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَکَ وَ أَرِنا مَناسِکَنا )؛ «پروردگارا! ما و فرزندانمان را فرمانبردار خویش گردان و مناسکمان را به ما بیاموز». (بقره: 128)

در روایات اهل بیت علیهم السلام آمده است که پس از این تقاضا، جبرئیل علیه السلام نازل شد و نخست آنان را به غسل کردن قبل از ورود به حرم فرمان داد و سپس چگونگی محرم شدن و تلبیه گفتن و انجام دادن هر یک از اعمال حج را به آنان آموزش داد.(3)

پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله نیز قبل از آخرین سفر حج خود که به «حجة الوداع» مشهور شد، مأمورانی را به سرزمین های اسلامی فرستاد و به همگان اعلام کرد، هرکس می خواهد مناسک حج را یاد بگیرد، در این سفر، آن حضرت را همراهی کند. آن حضرت در موارد متعدد سفر حج برای مسلمانان خطبه خواند و مناسک حج را به آنان تعلیم داد؛ از جمله در روایتی نقل شده است:

کانَ رَسولُ اللهِ صلی الله علیه و آله إذا کانَ قَبلَ یَومِ التَرویَةِ بِیومٍ خَطَبَ النّاسَ فَاَخبَرَهُم بِمَناسِکِهِم.(4)رسول خدا صلی الله علیه و آله یک روز پیش از روز ترویه، برای مردم خطبه می خواند و مناسکشان را به آنها می آموخت.

اما اگر حج گزاران کوتاهی کنند و احکام ضروری این مناسک را فرا نگیرند، علاوه بر این که ممکن است اعمالشان باطل شود، خداوند نیز آنها را بازخواست خواهد کرد و

(1) . الکافی، ج 4، ص 191؛ علل الشرایع، ج 2، ص 400.

(2) . همان.

(3) . الکافی، ج 4، ص 202؛ علل الشرایع، ج 2، ص 586.

(4) . کنز العمال، ج 7، ص 91؛ السنن الکبری، ج 5، ص 111.

جهل آنان به مناسک و احکام شرعی، دلیل پذیرفته شده ای در محضر پروردگار نخواهد بود؛ چنان که امام صادق علیه السلام فرمود:

إنَّ اللهَ تَعالی یَقوُلُ لِلعَبدِ یَومَ القِیامَةِ، عَبدِی، أکُنتَ عالِماً؟ فَإن قالَ: نَعَم، قالَ لَهُ: أفَلا عَمِلتَ بِما عَلَّمتَ؟ وَإن قالَ: کُنتُ جاهِلاً، قالَ لَهُ: أفَلا تَعَلَّمتَ حَتّی تَعمَلَ؟ فَیَخصِمُهُ.(1)خداوند تبارک و تعالی در روز قیامت به بنده اش می گوید: بنده من! آیا عالم بودی و می دانستی؟ پس اگر بگوید بله، خداوند به او می گوید: چرا به آنچه می دانستی عمل نکردی؟ و اگر بگوید جاهل بودم، خداوند به او می گوید: پس چرا یاد نگرفتی تا عمل کنی؟ و با این روش، خداوند از بنده بازخواست می کند.

برای آشنایی با احکام مورد نیاز، راه ها و شیوه های متعددی وجود دارد؛ مانند رجوع به مناسک حج مراجع تقلید و دیگر کتب مربوط به احکام حج و عمره. البته چون مسائل حج و عمره، تخصصی است، زائران نباید فقط به مطالعه خودشان بسنده کنند؛ بلکه ضرورت دارد با مراجعه نزد عالمان و متخصصان، احکام خود را از آنان بپرسند. گفتنی است در عصر حاضر روحانیانی برای کاروان های زائران تعیین شده اند که آنان با تشکیل جلساتی، قبل و در زمان سفر، مسائل مورد نیاز را به زائران آموزش می دهند.

البته گاهی مشاهده می شود عده ای از زائران خانه خدا، به ویژه در سفرهای عمره، از شرکت در جلسات آموزش مناسک خودداری می کنند؛ زیرا برخی معتقدند سواد کافی را دارند و می توانند با مراجعه به مناسک مراجع تقلید یا دیگر منابع، پاسخ مسائل شرعی خود را بیابند. برخی دیگر نیز فکر می کنند چند بار به حج یا عمره آمده اند، ازاین رو نیازی به شرکت مجدد در این جلسات ندارند یا گمان می کنند چون فرصت سفر کوتاه است، باید وقت گرانبهای خود را به کارهای مهم تر که رفتن به زیارت و خواندن نماز و تلاوت قرآن در مسجدالنبی صلی الله علیه و آله و مسجدالحرام است اختصاص دهند. اما باید توجه داشت بر اساس سفارشات اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام، هیچ یک از این دلایل، پذیرفتنی نیست،

(1) . الامالی، مفید، ص 227؛ الامالی، طوسی، ص 9.

بنابراین باید این عزیزان به این نکات توجه داشته باشند:

اولاً، مسائل حج و عمره، تخصصی است؛ به طوری که عموم حج گزاران نمی توانند با رجوع به مناسک مراجع تقلید یا مطالعه یک یا چند کتاب، به طور صحیح با این احکام و مسائل آشنا شوند.

ثانیاً، احکام و مناسک عمره و حج به قدری فراوان است که افراد غیرمتخصص با آمدن چند سفر یا مطالعه چند کتاب نمی توانند همه مسائل را فرا گیرند. مؤید گستردگی مسائل حج و عمره، روایتی از «زراره» است که روزی به امام صادق علیه السلام عرض کرد:

فدای شما شوم. حدود چهل سال است که درباره حج از شما می پرسم و شما پیوسته جواب می دهید. امام علیه السلام در پاسخ فرمود: ای زراره! می خواهی مسائل خانه ای که دوهزار سال قبل از پیدایش آدم علیه السلام حج گزارده می شد، در چهل سال به پایان برسد.(1)

افزون بر احکام اختصاصی عمره و حج، احکام بسیار دیگری مانند مسائل وضو، غسل، تیمم، قرائت نماز، خمس و زکات وجود دارد که شناخت آنها بر زائر خانه خدا ضروری است.

ثالثاً، هرچند قرائت قرآن و نماز و زیارت دارای پاداشی عظیم نزد خداوند است، ولی حضور در مجالس فراگیری علم و آشنایی با مسائل و احکام دینی، پاداشی بزرگ تر نزد خداوند دارد؛ چنان که رسول خدا صلی الله علیه و آله در این باره به ابوذر فرمود:

یَا أبَا ذَرٍّ الْجُلُوسُ سَاعَةً عِنْدَ مُذَاکَرَةِ الْعِلْمِ أَحَبُّ إِلَی اللهِ تَعَالَی مِنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ کُلِّهِ اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ مَرَّةٍ عَلَیْکُمْ بِمُذَاکَرَةِ الْعِلْمِ فَإِنَّ بِالْعِلْمِ تَعْرِفُونَ الْحَلَالَ مِنَ الْحَرَامِ یَا أبَا ذَرٍّ الْجُلُوسُ سَاعَةً عِنْدَ مُذَاکَرَةِ الْعِلْمِ خَیْرٌ لَکَ مِنْ عِبَادَةِ سَنَةٍ صِیَامٍ نَهَارُهَا وَقِیَامٍ لَیْلُهَا.(2)ای ابوذر! نزد خداوند، نشستن یک ساعت در مجلس علم، از تلاوت و ختم دوازده هزار مرتبه قرآن کریم محبوب تر است. بر شما باد به گفت وگوی مباحث

(1) . من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 519؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 12.

(2) . مستدرک الوسائل، ج 5، ص 396؛ جامع احادیث الشیعه، ج 15، ص 459.

علمی؛ زیرا با داشتن علم است که حلال و حرام خدا شناخته می شود. ای ابوذر! نزد خداوند، نشستن یک ساعت در مجلس علم، از عبادت یک سال شخصی که روزهای آن را روزه بگیرد و شب هایش را به عبادت بپردازد، برتر است.

همان گونه که در روایت اشاره شده است، با داشتن علم، می توان حلال و حرام الهی را شناخت و به آنها عمل کرد. بر این اساس، نشستن در مجالس علمی و آگاه شدن از مناسک و احکام مورد نیاز، افزون بر اینکه یک ضرورت دینی برای مؤمنان است، پاداشی بزرگ نزد خداوند تبارک و تعالی دارد؛ به طوری که دستیابی به چنین پاداشی، با تلاوت قرآن یا نماز در مسجدالحرام یا مسجدالنبی صلی الله علیه و آله جبران نخواهد شد.

گفتنی است که در این جلسات، زائران علاوه بر احکام و مسائل شرعی، با مباحث اعتقادی، اخلاقی، تاریخی و دیگر معارف دینی نیز آشنا می شوند. بی تردید این افزایش سطح معرفت و دانش، موجب افزایش پاداش اعمال آنان نزد خداوند نیز می شود؛ زیرا بر اساس آیات قرآن و روایات متعدد، درجه و مقام دانایان با نادانان، مساوی نیست(1) و خداوند در آخرت به اندازه علم و معرفت افراد، به اعمال آنان پاداش می دهد؛ چنان که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «الْمَعْرُوفُ بِقَدْرِ الْمَعْرِفَةِ» ؛(2) «احسان و دادن پاداش به اندازه معرفت افراد است».

7. نوشتن وصیت نامه

اشاره

از توصیه های اکید اسلام به مسلمانان در همه احوال، به ویژه هنگام نزدیک شدن مرگ و رفتن به مسافرت، نوشتن وصیت است؛ چنان که خداوند می فرماید:

(کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ) (بقره: 180)

نوشته شده است بر شما که چون مرگ یکی از شما فرا رسد، اگر مالی بر جای

(1) . زمر: 9.

(2) . بحارالانوار، ج 44، ص 196.

گذاشته، برای پدر و مادر و خویشاوندان خود به طور پسندیده وصیت کند و این حقی است بر پرهیزکاران.

رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز فرمود: «مَنْ مَاتَ بِغَیْرِ وَصِیَّةٍ مَاتَ مِیتَةً جَاهِلِیَّةً» ؛(1) «کسی که بدون وصیت بمیرد، به مرگ جاهلی از دنیا رفته است». همچنین امام صادق علیه السلام فرمود: «مَنْ رَکِبَ رَاحِلَةً فَلْیُوصِ» ؛(2) «کسی که بر مرکبی سوار می شود [و قصد سفر دارد] باید وصیت کند». امام رضا علیه السلام نیز خطاب به زائران خانه خدا فرمود:

إِذَا أَرَدْتَ الْخُرُوجَ إِلَی الْحَجِّ... أَوْصَیْتَ...، لِأَنَّکَ لَا تَدْرِی کَیْفَ یَکُونُ، عَسَی أَنْ لَا تَرْجِعَ مِنْ سَفَرِک.(3)هرگاه قصد خروج به حج را داشتی... وصیت کن...؛ زیرا تو نمی دانی که چه پیش می آید. ممکن است که از این سفر بازنگردی.

فقها با توجه به این گونه از آیات و روایات، گفته اند: اگر کسی حق یا دین واجبی بر عهده دارد، اعم از حقوق الهی همچون نماز و روزه یا حقوقی که مردم بر ذمه او دارند، مانند بدهی مالی، نوشتن وصیت بر وی واجب است؛ هرچند قصد مسافرت به جایی را نداشته باشد. اما برای کسی که حق یا دین واجبی بر ذمه ندارد، نوشتن وصیت مستحب است.(4) البته از آنجایی که احتمال خطر در سفرها، به ویژه سفرهای دور و طولانی، زیادتر می شود بر نوشتن وصیت در این هنگام تأکید بیشتری شده است.

نکته دیگری که نوشتن وصیت را هنگام سفر عمره و حج، دو چندان می کند، آن است که سفر عمره و حج، سفر توبه و بازگشت به سوی خداوند است و چنان که اشاره شد، یکی از شرایط توبه و قبولی این مناسک، پرداخت حقوق، اعم از حقوق الهی و حقوق مردم است و چون زائر خانه خدا ممکن است فرصت ادای همه حقوق خود را

(1) . وسائل الشیعه، ج 19، ص 259؛ جامع احادیث الشیعه، ج 19، ص 167.

(2) . الکافی، ج 4، ص 542؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 369.

(3) . مستدرک الوسائل، ج 8، ص 122؛ جامع احادیث الشیعه، ج 16، ص 435.

(4) . جواهر الکلام، ج 25، ص 44؛ مهذب الاحکام، ج 7، صص 338 و 339.

قبل از سفر نداشته باشد، ضرورت دارد که وصیت کند و ضمن تعیین وضعیت اموال خود و تعیین وظایف اهل و فرزندان، تکلیف حقوق باقیمانده بر ذمه خویش را نیز معین کند تا مانعی برای پذیرش توبه و نیز حج یا عمره اش باقی نماند.

الف) وصیت نیکو نمودن

براساس آیات و روایات، مؤمنان و زائران خانه خدا، موظف اند که وصیت خود را به شیوه ای نیکو و پسندیده انجام دهند و دستور شرع و عدالت را در وصیت مراعات کنند؛ چنان که خداوند می فرماید: (اَلْوَصِیَّةُ لِلْوالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا )؛ «وصیت برای والدین و خویشاوندان باید نیکو و معروف باشد». (بقره: 180)

همچنین خداوند در آیه ای دیگر می فرماید: (مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصی بِها أَوْ دَیْنٍ غَیْرَ مُضَارٍّ )؛ «تقسیم ارث باید بعد از عمل به وصیت یا دیون میت باشد؛ وصیت و دینی که ضرری به کسی وارد نکند». (نساء: 12)

امام رضا علیه السلام نیز به حج گزاران چنین سفارش کرده است: « إِذَا أَرَدْتَ الْخُرُوجَ إِلَی الْحَجِّ... أَوْصَیْتَ... وَأَحْسَنْتَ الْوَصِیَّة »؛(1) «هرگاه قصد خروج به حج را داشتی... وصیت کن... و این وصیت را نیکو و پسندیده به جای آور».

در آموزه های اسلامی، وصیت پسندیده، جایگاه ویژه ای دارد؛ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «مَنْ مَاتَ عَلَی وَصِیَّةٍ حَسَنَةٍ مَاتَ شَهِیداً» ؛(2) «کسی که با وصیت نیکو از دنیا برود شهید از دنیا رفته است». امام صادق علیه السلام نیز فرمود:

کسی که در وصیتش عدالت را رعایت کند، مثل این است که در زمان حیاتش، آن اموال را در راه خدا صدقه داده است و اگر کسی در وصیتش ظلم کند، در روز قیامت خداوند را در حالی ملاقات می کند که خداوند از او رویگردان است.(3)

(1) . مستدرک الوسائل، ج 8، ص 122؛ بحارالانوار، ج 96، ص 334.

(2) . مستدرک الوسائل، ج 2، ص 117؛ جامع احادیث الشیعه، ج 3، ص 138.

(3) . الکافی، ج 7، ص 58؛ علل الشرایع، ج 2، ص 567.

ب) شاخصه های وصیت نیکو

بی تردید، وصیت نیکو آن است که وصیت کننده بر اساس شرع و دستور الهی عمل کند و حقوق همگان را هنگام وصیت در نظر بگیرد. برخی شاخصه های مهم چنین وصیتی بر اساس آیات قرآن و روایات عبارت است از:

اولاً: وصیت نباید موجب ضرر به کسی شود؛ مانند اینکه وصیت کننده، برخی یا همه ورثه را از ارث محروم کند یا به بیش از یک سوم مال که اختیار شرعی دارد، برای خود وصیت نماید. هر یک از این موارد و همانند آنها، مصداق ضرر به ورثه است که در برخی روایات، ضرر رساندن به ورثه از گناهان کبیره شمرده شده است.(1)

ثانیاً: عدالت را در اجرای وصیت رعایت کند و به هر یک از ورثه به اندازه حقی بدهد که خداوند برای آنان تعیین کرده است و برخی از ورثه را بدون هیچ دلیل شرعی و عقلایی بر دیگری ترجیح ندهد.

ثالثاً: تمامی بدهکاری های مالی و غیرمالی خود را در وصیت بیان کند؛ مانند بدهی به افراد حقیقی یا حقوقی، مهریه همسر، نماز یا روزه واجب قضا شده، خمس و زکات پرداخت نشده، امانت دیگران و حج واجبی که از خود یا دیگری بر ذمه او قرار دارد.

رابعاً: اگر طلبی از فرد یا افرادی دارد، تکلیف آن را مشخص کند.

خامساً: مستحب است که وصیت کننده از ثلث اموال خود برای خویشاوندان فقیری که ارثی به آنان نمی رسد و نیز راه های خیری همچون ساختن مسجد یا مدرسه، مبلغی مشخص را وصیت کند.

شایسته است وصیت کننده، محل دفن خود را نیز معین کند و اگر برای او سرزمین معینی خصوصیت ندارد، بهتر است وصیت کند که در صورت فوت در سفر حج، در مکه یا مدینه دفن شود که مرگ در این سرزمین و دفن در آن، فضیلت فراوانی دارد که در مباحث آینده به برخی روایات مربوط به این موضوع اشاره خواهیم کرد.

(1) . وسائل الشیعه، ج 19، ص 268؛ جامع احادیث الشیعه، ج 19، ص 172.

حکمت تأکید بر نیکو نگاشتن وصیت، آن است که از بروز اختلافات میان وارثان جلوگیری شود. برای نوشتن وصیت نیکو و شایسته، بهتر است وصیت زیر نظر عالمان دین نوشته شود. همچنین اگر اموال باقی مانده، زیاد و درخور توجه است، بهتر است پس از نوشتن وصیت، آن را به ثبت محضری رسانند و برای اجرای دقیق آن، ناظر یا ناظرانی نیز قرار دهند تا از هرگونه تخلف و اختلاف جلوگیری شود.

8. انتخاب همسفر شایسته

اشاره

از توصیه های دیگر اهل بیت علیهم السلام هنگام رفتن به سفر، به ویژه سفر حج و عمره، آن است که شخص، تنها سفر نکند و برای خود، همراه و رفیقانی برگزیند؛ چنان که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «الرَّفِیقَ ثُمَ الطَّرِیقَ» ؛(1) «هنگام سفر، اول رفیق را انتخاب کنید، سپس به مسافرت روید».

همچنین آن حضرت در وصیتی به امیرمؤمنان علی علیه السلام فرمود: «یا علی! هیچ گاه تنهایی به مسافرت نرو؛ زیرا شیطان همراه فرد تنهاست و او از دو نفر دورتر است».(2) در حدیثی دیگر، «اسماعیل بن جابر» می گوید:

من در مکه نزد امام صادق علیه السلام بودم که شخصی از مدینه به مکه آمده بود. امام علیه السلام به او فرمود: «با چه کسی به مکه آمده ای؟» او گفت: «به تنهایی آمدم». حضرت به او فرمود: «یک نفر، شیطان است؛ دو نفر نیز شیطان اند. سه نفر، همراه اند و چهار نفر رفیق اند».(3)

از مجموع این روایات استفاده می شود که اسلام، تک روی و کناره گیری از دیگران را در خوردن، خوابیدن یا مسافرت کردن، ناپسند می شمارد. سبب چنین سفارشی آن است که افراد از خطرات جسمی یا روحی تک روی مصون مانده و از برکات مادی و معنوی داشتن همراه بهره مند شوند.

(1) . الکافی، ج 4، ص 286؛ من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 278.

(2) . الکافی، ج 8، ص 302؛ من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 277.

(3) . من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 277؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 411.

البته مذموم شمردن تنها بودن در این کارها مربوط به زمانی است که امکان حضور فرد میان جمع و گروه وجود داشته باشد. اما اگر شخص مجبور به خوردن یا خوابیدن یا سفر به تنهایی باشد، تنهایی اش ناپسند نیست و نهی در روایات، شامل وی نمی شود.

ویژگی های همسفر شایسته

اشاره

انسان باید در انتخاب همسفر خود، به ویژه در سفر عمره و حج، بسیار دقت کند تا همسفری شایسته برگزیند که از صفات و ویژگی های نیک برخوردار است؛ زیرا همسفر خوب، شخص را در بهره مندی از برکات معنوی و دوری از صفات ناشایست یاری می کند. اما همسفر ناشایست با مشغول کردن زائر به سخنان و اعمال لغو و گناه آلود، وی را از هدف اصلی دور می سازد. بر این اساس، در روایات اهل بیت علیهم السلام سفارش شده است که در طول زندگی، دوست و هنگام مسافرت، همسفری برگزینید که از صفات پسندیده برخوردار باشد. در اینجا به برخی از این ویژگی ها که در روایات بر آن تأکید شده است، اشاره می کنیم:

الف) همشأن بودن

انسان در سفر باید رفیقی را برگزیند که از نظر مالی، همشأن و همسطح او باشد و برتری بر وی نداشته باشد؛ چنان که امام باقر علیه السلام فرمود:

إِذَا صَحِبْتَ فَاصْحَبْ نَحْوَکَ وَلَا تَصْحَبَنَّ مَنْ یَکْفِیکَ، فَإِنَّ ذَلِکَ مَذَلَّةٌ لِلْمُؤْمِنِ.(1)هنگامی که با کسی همسفر شدی، پس با مثل خودت همراه شو و با کسی که هزینه تو را تأمین می کند، همسفر مشو که این کار موجب ذلت مؤمن است.

در واقع اگر فردی با بالاتر از خود همراه و همنشین شود، ممکن است فرد پولدار در سفر گشاده دستی کند و بیشتر هزینه کند و همین باعث خوار شدن دیگر همسفران شود؛ چنان که یکی از اصحاب امام صادق علیه السلام به نام «عبد ربه» که وضع مالی خوبی داشت، می گوید:

(1) . الکافی، ج 4، ص 286؛ من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 279.

به امام صادق علیه السلام گفتم: «شما از حال من آگاهید و بذل و بخشش من را به براداران دینی ام می دانید. آیا می توانم با بعضی از آنها در راه مکه همراه شوم و به آنها بذل و بخشش کنم؟» حضرت فرمود: «ای شهاب! چنین مکن؛ زیرا اگر تو آنچه داری به آنان ببخشی و آنان نیز در هزینه کردن همانند تو زیاده روی کنند به آنان ستم کرده ای و اگر آنان از خرج کردن خودداری کنند، آنها را ذلیل کرده ای. پس با امثال خود همسفر شو».(1)

البته اگر همراهی این اشخاص به گونه ای باشد که باعث شرمندگی و یا زمینه ارتکاب عمل خلاف شرع دیگری فراهم نشود، همسفر بودنشان ایرادی نخواهد داشت.

ب) انداختن انسان به یاد خدا

از دیگر ویژگی های همراه شایسته، آن است که همنشینی و همراهی با او انسان را به یاد خدا بیندازد و فرد را تشویق به انجام دادن کارهای خیر کند؛ چنان که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

حواریون حضرت عیسی علیه السلام از آن حضرت سؤال کردند که با چه کسی همنشینی کنیم؟ ایشان در پاسخ فرمود: « مَنْ یُذَکِّرُکُمُ اللهَ رُؤْیَتُهُ وَیَزِیدُ فِی عِلْمِکُمْ مَنْطِقُهُ وَیُرَغِّبُکُمْ فِی الْآخِرَةِ عَمَلُه» ؛(2) «کسی که دیدارش شما را به یاد خدا بیندازد و گفتارش بر دانش شما بیفزاید و عملش شما را به آخرت ترغیب کند».

ج) اهتمام به اوقات نماز و کمک به دیگران

از دیگر صفات و ویژگی های همراه شایسته، مواظب بر اوقات نمازها و کمک کردن به دیگران در همه حالات است. امام صادق علیه السلام در این باره فرمود:

اخْتَبِرُوا إِخْوَانَکُمْ بِخَصْلَتَیْنِ، فَإِنْ کَانَتَا فِیهِمْ وَإِلَّا فَاعْزُبْ ثُمَّ اعْزُبْ ثُمَّ اعْزُبْ: مُحَافَظَةٍ عَلَی الصَّلَوَاتِ فِی مَوَاقِیتِهَا وَالْبِرِّ بِالْإِخْوَانِ فِی الْعُسْرِ وَالْیُسْرِ.(3)

(1) . من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 279؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 413.

(2) . الکافی، ج 1، ص 39؛ وسائل الشیعه، ج 12، ص 23.

(3) . الکافی، ج 2، ص 672؛ وسائل الشیعه، ج 12، ص 147.

برادرانتان را با دو ویژگی امتحان کنید که اگر این دو ویژگی در آنها وجود داشت با آنان همراه باشید و در غیر این صورت از آنان فاصله بگیرید، پس فاصله بگیرید، پس فاصله بگیرید. نخست مواظبت بر اوقات نماز و دیگری نیکی کردن به برادران در سختی و رفاه.

د) داشتن اخلاق نیک

از دیگر ویژگی های مسافر و همنشین سفر حج و عمره، داشتن اخلاق نیک است. رسول خدا صلی الله علیه و آله در یکی از سفرهای حج، خطاب به همراهان فرمود: «مَنْ کَانَ سَیِّئَ الْخُلُقِ وَالْجِوَارِ فَلَا یَصْحَبنَا» ؛(1) «کسی که بداخلاق و بدهمنشین است، با ما همراه نشود».

به علت اهمیت زیاد اخلاق نیک و نیز اینکه در روایات دیگر، امامان معصوم علیهم السلام آن را یکی از آداب حج گزار دانسته اند، در فصل بعدی با تفصیل بیشتر به این موضوع می پردازیم.

افزون بر خصلت های ذکر شده، در احادیث امامان معصوم علیهم السلام ویژگی های دیگری نیز برای همنشین انسان در سفر ذکر شده است؛ مانند زینت بودن برای همراهان، اهل مشورت بودن، خنده رو بودن، کریمانه برخورد کردن در زاد و توشه، همراهی کردن با رفیقان هنگام حرکت یا توقف، قرض دادن به رفیقان، گوش دادن به سخن فرد بزرگ تر و پاسخ مثبت دادن به درخواست های همسفران.(2)

مرد حاجی همره حاجی طلب خواه هند و خواه ترک و یا عرب

منگر اندر نقش و اندر رنگ او بنگر اندر عزم و در آهنگ او

گر سیاه است و هم آهنگ تو است تو سپیدش دان که همرنگ تو است(3)

زائر خانه خدا باید توجه داشته باشد که خود نیز مسافر این خانه است و برای دیگر زائران، همنشین و همراه به شمار می رود. ازاین رو سزاوار است همان گونه که انتظار

(1) . مکارم الاخلاق، ص 251؛ بحارالانوار، ج 73، ص 273.

(2) . من لایحضره الفقیه، ج 2، صص 278-297؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 440.

(3) . مثنوی، دفتر یکم، بیت: 2894-2896.

دارد همراهان او دارای این صفات نیک باشند، باید بکوشد تا خودش نیز همنشین و همراه شایسته ای برای دیگر زائران خانه خدا باشد.

به همراه بردن خانواده و خویشاوندان

بسیاری از مسلمانان در کشورهای اسلامی، از جمله ایران، سفرهای زیارتی را به تنهایی یا با همسرشان به جا می آورند و اندک اند کسانی که فرزندان و دیگر خویشاوندان را با خود در این سفرها همراه کنند؛ درحالی که سیره اهل بیت علیهم السلام بر خلاف این روش بوده است؛ به طوری که در بسیاری از اوقات، این سفرها را با همراهی خانواده و خویشاوندان به جا می آوردند؛ چنان که «ام سلمه» از همسران رسول خدا صلی الله علیه و آله می گوید: «حَجَّ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله حِجَّةَ الْوَدَاعِ بِأَزْوَاجِه» ؛(1) «رسول خدا صلی الله علیه و آله حجة الوداع را با همراهی همسرانش انجام داد».

امام باقر علیه السلام نیز درباره یکی از سفرهای حج امیرمؤمنان علی علیه السلام فرمود: «کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام مُحْرِماً وَمَعَهُ بَعْضُ صِبْیَانِهِ» ؛(2) «علی علیه السلام در حال احرام بود و برخی از بچه های کوچک آن حضرت نیز همراه ایشان بودند». «علی بن جعفر»، برادر امام کاظم علیه السلام نیز می گوید:

با برادرم موسی بن جعفر علیه السلام در چهار سفر به سوی مکه پیاده حرکت کردیم؛ درحالی که در این سفرها، خانواده و اهل بیت آن حضرت، ما را همراهی می کردند. پیاده روی ما در سفر نخست، 26 روز و در سفر دوم، 25 روز و در سفر سوم، 26 روز و در آخرین سفر، 21 روز به طول انجامید.(3)

به همراه بردن خانواده و فرزندان، افزون بر اینکه در غالب موارد، یار و همراه شایسته ای برای حج گزار به شمار می روند، نقش زیادی نیز در شکل گیری شخصیت دینی، فرهنگی و اجتماعی آنان دارد و در بیشتر موارد سبب می شود، فرزندان به برکت این سفرها، در مسیر

(1) . الامالی، طوسی، ص 475؛ بحارالانوار، ج 22، ص 243.

(2) . تهذیب الاحکام، ج 5، ص 67؛ وسائل الشیعه، ج 12، ص 482.

(3) . قرب الاسناد، ص 299؛ وسائل الشیعه، ج 14، ص 317.

صحیح و مستقیم الهی قرار گیرند و افکار و اعتقادات دینی آنان تقویت و استحکام یابد. ازاین رو به مؤمنانی که توانایی مالی دارند توصیه می شود که در سفرهای زیارتی همچون سفر عمره و عتبات که امکان همراهی خانواده در آنها بیشتر است به این سیره اهل بیت علیهم السلام اقتدا کنند و خانواده و فرزندان خود را نیز همراه خود ببرند.

9. اعلام سفر و بدرقه زائر

اشاره

از دیگر آداب سفر زیارتی، آن است که زائر، سفر خود را به همگان اعلام و با آنان خداحافظی کند؛ چنان که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

حَقٌّ عَلَی الْمُسْلِمِ إِذَا أَرَادَ سَفَراً أَنْ یُعْلِمَ إِخْوَانَهُ وَحَقٌّ عَلَی إِخْوَانِه اذا قَدِمَ أَنْ یَأتوه.(1)بر گردن شخص مسلمان، آن است که هرگاه قصد سفری کرد، برادران مسلمان خود را از سفر خود باخبر سازد و هنگام بازگشت، دیگران به دیدارش بروند.

اعلام کردن سفر خود به دیگران، به ویژه سفر حج و عمره که از سفرهای مهم انسان در طول زندگی است، آثار و برکات دنیوی و اخروی فراوانی به همراه دارد. یکی از این برکات، تعظیم شعائر الهی است که قرآن کریم آن را نشانه تقوای قلوب می شمرد و می فرماید: (وَ مَنْ یُعَظِّمْ شَعائِرَ اللّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَی الْقُلُوبِ )؛ «و هرکس شعائر الهی را بزرگ بشمارد، کار آنان نشانگر پرهیزکاری دل هاست». (حج: 32)

زیرا با اعلام سفر عمره و حج میان مؤمنان و بدرقه کردن وی از سوی دیگران، نام و یاد حج و عمره در جامعه زنده می شود و بسیاری از افراد، اشتیاق انجام دادن حج و عمره در دل هایشان زنده می گردد و از خداوند متعال توفیق این سفر را تقاضا می کنند و حتی برای انجام دادن این عمل اقدام می کنند و این خود، نوعی تبلیغ و ترویج این مناسک الهی و مصداقی از تعظیم این مناسک خواهد بود.

فایده دیگر اعلام آن است که زائر با دیگران ارتباط برقرار می کند و ضمن تحقق زیارت

(1) . الکافی، ج 2، ص 176؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 449.

مؤمن و صله رحم که خود ثوابی عظیم نزد خداوند دارد، مؤمنان از همدیگر حلالیت می طلبند و برخی کدورت هایی که ممکن است از یکدیگر داشته باشند از بین می رود.

همچنین هنگام خداحافظی، دیگران برای سلامتی و موفقیت و قبولی حج و عمره زائر و دیگر مسافران این سرزمین دعا می کنند و از زائران نیز التماس دعا می نمایند و او نیز در مقابل، خود را به دعا برای آنان ملزم می کند.

بدرقه معتمر و حج گزار

گفتنی است که در احادیث اهل بیت علیهم السلام به دیگر مؤمنان نیز سفارش شده است که هنگام سفر برادر دینی خود، به بدرقه او بروند و برای او در سفر آرزوی سلامتی و سعادت کنند؛ چنان که نقل شده است رسول خدا صلی الله علیه و آله هنگام مسافرت مؤمنان به بدرقه آنان می رفت و هنگام وداع چنین می فرمود:

زَوَّدَکُمُ الله التَّقْوَی وَوَجَّهَکُمْ إِلَی کُلِّ خَیْرٍ وَقَضَی لَکُمْ کُلَّ حَاجَةٍ وَسَلَّمَ لَکُمْ دِینَکُمْ وَدُنْیَاکُمْ وَرَدَّکُمْ سَالِمِینَ إِلَی سَالِمِینَ.(1)خداوند تقوا را توشه راهتان قرار دهد و به سوی هر خیری شما را رهنمون سازد و همه حاجت های شما را برآورد و دنیا و دین شما را سالم نگه دارد و شما را سالم به سوی خویشان و دوستان بازگرداند.

در نقلی دیگر آمده است که آن حضرت هرگاه مسافری را بدرقه می کرد، دست او را می گرفت و می فرمود:

خداوند برای تو همسفرانی خوب قرار دهد و کمکش را درباره ات کامل گرداند و ناهمواری ها را برایت هموار سازد و دور را برای تو نزدیک سازد و مهم تو را کفایت کند و دین و امانت و عواقب کارت را برایت محفوظ دارد و تو را به سوی هر خیری رهنمون گرداند. تقوای الهی را پیشه کن. تو را به خدا می سپارم؛ بر برکت خداوند عزوجل حرکت کن.(2)

(1) . من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 276؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 406.

(2) . من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 276؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 407.

امام صادق علیه السلام نیز به بدرقه گروهی از یاران خود که پیاده عازم حج بودند رفت و هنگام وداع با آنان دست به دعا برداشت و فرمود: «اللَّهُمَّ احْمِلْهُمْ عَلَی أَقْدَامِهِمْ وَسَکِّنْ عُرُوقَهُمْ» ؛(1) «خدایا آنان را توان راه پیمودن و آرامش نفس، عطا فرما».

از این گونه روایات، به دست می آید که بدرقه و وداع با مسافر، به ویژه زائر خانه خدا، از اعمال بسیار نیک است. بنابراین شایسته است مؤمنان نیز با پیروی از سنت ائمه معصوم علیهم السلام، از بدرقه مؤمنانی که عازم سفر عمره یا حج اند کوتاهی نکنند تا ضمن بزرگداشت شعائر الهی، از برکات این عمل نیز بهره مند شوند.

از نکات مهم و درخور توجه در این روایات، دعاهای خاص اهل بیت علیهم السلام برای زائران این سرزمین است. پیشوایان دین افزون بر بدرقه مسافران حج و عمره، بسیاری از خیرات و نعمت های دنیوی و اخروی، همچون سلامتی بدن، سلامتی دین و دنیا، برآورده شدن حاجات، دفع موانع و مشکلات و بلکه نازل شدن همه خیرات و دفع همه بدی ها را برای مسافران از خداوند درخواست می کردند.

ازاین رو شایسته است مؤمنان نیز هنگام بدرقه مسافران خانه خدا از این سنت پیشوایان دین پیروی کنند و علاوه بر طلب دعا برای خود و دیگران، برای شخص مسافر نیز از خداوند متعال، سلامتی، موفقیت، بازگشت با حج مقبول و سعی مشکور را بخواهند.

10. غسل، نماز و... هنگام خروج از منزل

اشاره

به منظور آمادگی بیشتر زائر برای این سفر بسیار مهم معنوی و نیز حفظ خود و خانواده از خطرات و موانع پیش رو در احادیث منقول از معصومان علیهم السلام، آداب و اعمال خاصی برای سفر ذکر شده که شایسته است مؤمنان این آداب و توصیه ها را رعایت کنند. در اینجا به برخی از این آداب اشاره می کنیم:

(1) . وسائل الشیعه، ج 11، ص 408؛ بحار الانوار ج 73، ص 280.

الف) غسل کردن

مستحب است زائر هنگام سفر و خروج از منزل، غسل کند(1) تا افزون بر طهارت جسم، روح خود را پاک و پاکیزه سازد؛ چنان که در روایتی ضمن توصیه به غسل هنگام سفر، خواندن این دعا سفارش شده است:

بِسْمِ اللهِ وَبِاللهِ وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِالله وَعَلَی مِلَّةِ رَسُولِ الله وَالصَّادِقِینَ عَنِ الله صَلَوَاتُ اللهِ عَلَیْهِمْ أَجْمَعِینَ. اللَّهُمَّ طَهِّرْ بِهِ قَلْبِی وَاشْرَحْ بِهِ صَدْرِی وَنَوِّرْ بِهِ قَبْرِی. اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ لِی نُوراً وَطَهُوراً وَحِرْزاً وَشِفَاءً مِنْ کُلِّ دَاءٍ وَآفَةٍ وَعَاهَةٍ وَسُوءٍ وَمِمَّا أَخَافُ وَأَحْذَرُ وَطَهِّرْ قَلْبِی وَجَوَارِحِی وَعِظَامِی وَدَمِی وَشَعْرِی وَبَشَرِی وَمُخِّی وَعَصَبِی وَمَا أَقَلَّتِ الْأَرْضُ منا. اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ لِی شَاهِداً یَوْمَ حَاجَتِی وَفَقْرِی وَفَاقَتِی إِلَیْکَ یَا رَبَّ الْعَالَمِینَ إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیر.(2)«سید بن طاووس» پس از ذکر این غسل، درباره نیت آن می نویسد:

مسافر برای این غسل می تواند چند نیت را تداخل کند؛ از جمله غسل توبه از همه گناهانی که آگاهانه یا ناآگاهانه مرتکب شده است، غسل حاجت، غسل زیارت، غسل استخاره (طلب خیر از خدا کردن)، غسل نماز، غسل دعا و اگر جمعه بود، غسل جمعه و اگر غسل واجب نیز بر ذمه داشت، نیت آن را در ذهن بیاورد و برای همه این نیت ها، یک غسل انجام دهد.(3)

ب) اقامه نماز و تودیع خانواده

از دیگر آداب سفر هنگام خروج از منزل، اقامه دو یا چهار رکعت نماز و به ودیعه سپردن خانواده نزد خداوند تبارک و تعالی پس از نماز است.(4) امام صادق علیه السلام به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

(1) . الحدائق الناضره، ج 14، ص 42؛ کتاب الطهاره، شیخ انصاری، ج 2، ص 332.

(2) . الامان من اخطار الاسفار و الازمان، ص 33؛ بحارالانوار، ج 73، ص 235.

(3) . الامان من اخطار الاسفار و الازمان، ص 34.

(4) . الحدائق الناضره، ج 14، ص 42؛ العروة الوثقی، ج 2، ص 213.

شخص مسافر هیچ چیزی برای خانواده اش بهتر باقی نمی گذارد از اینکه هنگام سفر دو رکعت نماز بخواند و پس از نماز بگوید: «اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْتَوْدِعُکَ نَفْسِی وَأَهْلِی وَمَالِی وَذُرِّیَّتِی وَدُنْیَایَ وَآخِرَتِی وَأَمَانَتِی وَخَاتِمَةَ عَمَلِی»؛(1)«خدایا! من، خود و خانواده و مال و فرزندان و دنیا و آخرت و امانت و پایان کارم را به تو واگذار می کنم».

در پایان این روایت، امام صادق علیه السلام فرمود: «هیچ کس این دعا را بر زبان جاری نمی کند؛ مگر اینکه خداوند عزوجل خواسته او را عطا خواهد کرد».(2)

ج) قرائت سوره ها و دعایی خاص هنگام خروج

مستحب است مسافر هنگام سفر، درِ منزل بایستد و به طرفی که قصد حرکت به آن سمت را دارد سوره های «حمد»، «ناس»، «فلق»، «توحید» و «آیة الکرسی» را به طرف جلو و چپ و راست تلاوت کند و سپس این دعا را بخواند:

اللَّهُمَّ احْفَظْنِی وَاحْفَظْ مَا مَعِی وَسَلِّمنا وَسَلِّمْ مَا مَعِی وَبَلِّغْنِی وَبَلِّغْ مَا مَعِی بِبَلَاغِکَ الْحَسَنِ الْجَمِیل.(3)خدایا! مرا و هرچه را همراه من است، نگه دار و من را و هرچه را با من است، سالم بدار و من را و هرچه را با من است، به گونه شایسته و زیبا به مقصد برسان.

امام صادق علیه السلام درباره برکات سوره ها و دعاهای مذکور فرمود:

اگر کسی این سوره ها و دعاها را قبل از سفر بخواند، خداوند، او و آنچه را همراه اوست، حفظ می کند و سالم نگه می دارد و او و آنچه را همراه اوست، به مقصد می رساند. آیا نمی بینید [کسی که خود را با آنچه همراه دارد به خدا نمی سپارد] گاه خود، حفظ می شود، ولی آنچه همراه اوست از بین می رود یا خود به مقصد می رسد، ولی آنچه همراهش است به مقصد نمی رسد یا خود سالم می ماند، ولی آنچه همراه اوست به سلامت نمی رسد.(4)

(1) . الکافی، ج 3، ص 480؛ من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 271.

(2) . همان.

(3) . جواهر الکلام، ج 18، ص 140؛ مستند الشیعه، ج 13، ص 346.

(4) . الکافی، ج 2، ص 543؛ من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 271.

د) صدقه دادن

از دیگر آداب سفر هنگام خروج از منزل، دادن صدقه به مستمندان و خواندن این دعا پس از دادن صدقه است:

اللَّهُمَّ إِنِّی اشْتَرَیْتُ بِهَذِهِ الصَّدَقَةِ سَلَامَتِی وَسَلَامَةَ سَفَرِی وَمَا مَعِی اللَّهُمَّ احْفَظْنِی وَاحْفَظْ مَا مَعِی وَسَلِّمنا وَسَلِّمْ مَا مَعِی وَبَلِّغْنِی وَبَلِّغْ مَا مَعِی بِبَلَاغِکَ الْحَسَنِ الْجَمِیل.(1)خدایا! من با دادن این صدقه، سلامت خودم و سلامت سفرم و آنچه را با من است، خریدم. خدایا! مرا و آنچه را با من است، حفظ کن و مرا و آنچه را با من است، سالم نگه دار و مرا و آنچه را با من است، به گونه شایسته و زیبا به مقصد برسان.

دادن صدقه، بسیاری از آفات و خطرها از جمله نحوست ایام را از بین می برد. در حدیثی «حماد بن عثمان» به امام صادق علیه السلام عرض کرد:

آیا سفر در برخی ایام ناپسند کراهت دارد، مثل چهارشنبه یا غیر این روز؟ حضرت فرمود: سفرت را با صدقه آغاز کن و هر روزی که تمایل داشتی از منزل بیرون برو.(2)

ه) گفتن ذکر خاص، هنگام خروج از منزل

مستحب است هنگام خروج از منزل برای مسافرت یا غیر مسافرت، این دعا خوانده شود:

بِسْمِ اللهِ آمَنْتُ بِالله تَوَکَّلْتُ عَلَی الله ما شاءَ الله لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِالله.(3)به نام خدا. به خدا ایمان آوردم و بر او توکل کردم. هر آنچه خداوند بخواهد همان واقع می شود. هیچ نیرو و قدرتی جز نیرو و قدرت خداوند وجود ندارد.

امام زین العابدین علیه السلام نیز درباره برکات گفتن این ذکر هنگام خروج از منزل فرمود:

هرگاه فردی از منزل خارج می شود، شیطان مقابل او قرار می گیرد و زمانی که «بسم الله» بگوید دو فرشته موکل به وی می گویند: این ذکر، تو را کفایت می کند و وقتی

(1) . الحدائق الناضره، ج 14، ص 43؛ العروة الوثقی، ج 4، ص 327.

(2) . من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 269؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 375.

(3) . مستند الشیعه، ج 13، ص 348؛ جواهر الکلام، ج 18، ص 142.

«آمنت بالله» بگوید: فرشتگان می گویند: هدایت شدی و زمانی که جمله «توکلت علی الله» را بگوید، فرشتگان می گویند: خودت را حفظ کردی. در این هنگام شیطان از او دور می شود و شیاطین به هم می گویند: چگونه می توانیم به کسی که خدا، او را کفایت و هدایت و حفظ کرده است، آزاری برسانیم.(1)

(1) . الکافی، ج 2، ص 541؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 383.

فصل سوم: آداب سفر عمره و حج

فصل سوم: آداب سفر عمره و حج

اشاره

مقدمه

اشاره

با فرا رسیدن زمان آغاز سفر عمره یا حج، زائر خانه خدا تمامی مقدمات لازم این سفر معنوی را فراهم کرده است و با خاطری آسوده، قدم در این سفر مقدس و روحانی می گذارد.

ولی همان گونه که برای قبل از شروع این سفر، آداب و مقدماتی ذکر شده است، برای خود سفر نیز آداب متعددی، در احادیث پیشوایان دین، بیان شده است که شایسته است زائر خانه خدا، همانند آداب پیش از سفر، به آنها اهتمام ورزد تا بتواند از برکات مادی و معنوی این سفر برخوردار شود و با عمره و حجی مقبول به وطن بازگردد.

آدابی که در طول سفر شایسته یا لازم است زائر آنها را رعایت کند سه گونه است. برخی از این آداب، همچون توکل بر خدا و اخلاص در نیت، مربوط به اصل سفر و شخص زائر است که رعایت آنها سبب قبولی عمره و حج یا کامل تر شدن مناسک می شود. برخی دیگر، همچون آداب ورود به مدینه یا مکه، مربوط به مساجد و مکان های مقدسی است که در این سرزمین وجود دارد و زائر در مدت حضور در این سرزمین، یک بار یا بیشتر، وارد این مکان ها می شود. برخی نیز همچون آداب احرام و طواف مربوط به هر یک از اعمال عمره و حج است که افزون بر اعمال واجب این مناسک، برای هر یک از آنها، آداب و مستحباتی نیز ذکر شده است که در حد ظرفیت این پژوهش و نیاز مخاطبان، به عمده ترین این آداب اشاره می شود.

1. توکل بر خداوند و طلب خیر از او

اشاره

ممکن است زائر خانه خدا گمان کند که با فراهم بودن همه مقدمات سفر، دیگر نگرانی و دغدغه ای برای رفتن به این سفر و انجام اعمال عمره و حج ندارد؛ زیرا مخارج خانواده اش را کنار گذاشته و بدنش نیز سالم است. در ضمن همراه یا همراهانی دارد که در صورت بروز هر مشکلی، او را کمک می کنند. مرکب و وسیله سفر نیز تا رسیدن به مقصد آماده است. مدیران و خدمتگزاران با تجربه ای نیز همراه اویند که نمی گذارند برای او مشکلی پدید آید.

بنابراین با فراهم بودن این اسباب و امکانات، ممکن است این اندیشه در ذهن زائر خطور کند که او زیارت و اعمال این سفر را به خوبی به جای خواهد آورد و با سلامت و آرامش کامل سفر را به پایان رسانده و به آغوش خانواده باز خواهد گشت. ولیکن زائر باید توجه داشته باشد که با تکیه بر این افکار، نباید از سبب ساز واقعی و خالق همه اسباب غافل شود. ازاین رو باید از همان آغاز سفر به دو مسئله مهم توجه کند:

الف) توکل بر خداوند

ادب نخست قدم گذاشتن در این سفر الهی، آن است که زائر به مال و هزینه و نیروی جوانی خود یا همراهان تکیه نکند؛ بلکه تنها بر قدرت و توان بی انتهای خداوند توکل کند؛ چنان که امام صادق علیه السلام فرمود:

إِذَا أَرَدْتَ الْحَجَّ... فَوِّضْ أُمُورَکَ کُلَّهَا إِلَی خَالِقِکَ وَتَوَکَّلْ عَلَیْهِ فِی جَمِیعِ مَا یَظْهَرُ مِنْ حَرَکَاتِکَ وَسُکُونِکَ وَسَلِّمْ لِقَضَائِهِ وَحُکْمِهِ وَقَدَرِه.(1)هرگاه قصد رفتن به حج کردی همه امور خود را به خداوند واگذار کن و در همه حرکات و سکنات خود بر او توکل نما و تسلیم قضا و حکم و قدر او باش.

ما ترا دادیم پای آمدن ما ترا دادیم دست در زدن

(1) . مصباح الشریعه، ص 47؛ مستدرک الوسائل، ج 10، ص 172.

بی شک هرچه انسان دارد از خداوند است. اگر توان مالی و جسمی مناسب برای این سفر را دارد، اگر توانسته است با توان مالی و جسم سالم خود عازم این سفر شود، همه به سبب عنایت خداوند است. ازاین رو باید در همه احوال، به ویژه در چنین حالاتی که خداوند به او نعمت بیشتری داده و او را از میان هزاران بنده اش برگزیده و اسباب قدم گذاشتن در چنین سفری را به او عنایت کرده است، به خداوند توکل و اعتماد کند و آنچه از قدرت و سرمایه دارد، از خداوند متعال بداند.

اما اگر بنده به جای توکل بر خالق هستی، بر مال و سرمایه و توان خود و دیگران تکیه کند و سبب ساز اصلی را فراموش کند، خداوند متعال، قادر است کاری کند که همین اسباب، مایه گرفتاری و مانعی برای رسیدن بنده اش به مقصد شوند؛ چنان که امام صادق علیه السلام فرمود:

وَ لَا تَعْتَمِدْ عَلَی زَادِکَ وَرَاحِلَتِکَ وَأَصْحَابِکَ وَقُوَّتِکَ وَشَبَابِکَ وَمَالِکَ مَخَافَةَ أَنْ تَصِیرَ ذَلِکَ أَعْدَاءً وَوَبَالًا لِیَعْلَمَ أَنَّهُ لَیْسَ قُوَّةٌ وَلَا حِیلَةٌ وَلَا حَدٌّ إِلَّا بِعِصْمَةِ اللهِ تَعَالَی وَتَوْفِیقِه.(1)و اعتماد بر توشه و مرکب و همراهان و نیرو و جوانی و اموالت نکن؛ زیرا کسی که اعتماد بر اینها کند ممکن است همین ها، دشمن و مایه گرفتاری او شوند؛ زیرا کسی که ادعای طلب رضایت الهی را دارد، اگر به غیر خدا اعتماد کند، خداوند آن غیر را مایه گرفتاری و دشمن او قرار می دهد، تا بداند که هیچ نیرو و چاره ای برای هیچ کس جز نیروی حفظ و توفیق الهی وجود ندارد.

همچنین در حدیثی دیگر از آن حضرت آمده است:

خداوند تبارک و تعالی می فرماید: به عزت و جلال و عظمت و مرتبه بلندم بر عرش، سوگند می خورم که امید هرکسی را که به غیر من امید ببندد ناامید می کنم. آیا آنان در سختی ها به غیر من امید می بندند؟! درحالی که همه سختی ها در دست من است و آیا امید به غیر دارند و درِ خانه دیگران را می کوبند؟ درحالی که کلید همه درهای بسته در دست من است و درِ خانه من برای هرکس که مرا بخواند باز است.(2)

(1) . همان.

(2) . الکافی، ج 2، ص 66؛ وسائل الشیعه، ج 15، ص 214.

البته معنای توکل این نیست که انسان دست از همه کارها بکشد و هیچ کاری انجام ندهد؛ بلکه مراد آن است که ابتدا وظیفه خود را در هر کاری انجام دهد و آن گاه برای نتیجه، بر خدا توکل کند و از اسباب مادی و غیر الهی قطع امید کند؛ چنان که مولوی می گوید:

گر توکل می کنی در کار کن کشت کن پس تکیه بر جبار کن

در توکل از سبب غافل مشو رمز «الکاسب حبیب الله» شنو

گفت پیغمبر به آواز بلند با توکل زانوی اشتر ببند(1)

ب) طلب کردن خیر از خداوند

پس از توکل بر خداوند، شایسته است که زائر خانه خدا، در همان آغاز سفر از خداوند طلب خیر کند و از او بخواهد که سفرش را پر برکت قرار دهد؛ چنان که فقیه نامدار و صاحب کتاب «عروة الوثقی» در بحث آداب سفر حج، عمل مذکور را نخستین و مهم ترین آداب این سفر ذکر می کند و می نویسد:

أوَّلُها وَمِن أوکَدِها ألاِستِخارَة، بِمَعنی طَلَبِ الخَیرِ مِن ربِّهِ... وَالأمرُ بِها لِلسَّفَرِ وَکُلِّ أمرٍ خَطیرٍ أو مَورِدِ خَطَرٍ مُستَفیِضٌ وَلا سَیِّما عِندَ الحَیرَةِ وَالإختِلافِ فِی المَشوَرَة وَهِیَ الدُّعاءُ لِأن یَکونَ خَیرُهُ فِیما یَستَقبِلُ أمرُه.(2)نخستین ادب سفر حج و بلکه مهم ترین آن، استخاره به معنای طلب کردن خیر از پروردگار است... و سفارش به این عمل هنگام سفر و بلکه هر کار مهم یا کارهایی که در آن خطر وجود دارد در روایات فراوانی آمده است؛ به ویژه در مواردی که انسان برای انجام دادن آن در حیرت است یا مشورت کنندگان، نظرات مختلفی ارائه می دهند و استخاره عبارت است از دعا و درخواست خیر از پروردگار در کاری که در پیش رو دارد.

(1) . مثنوی مولوی، ج 1، ص 947.

(2) . العروة الوثقی، ج 4، ص 323.

استخاره و طلب کردن خیر از خداوند هنگام سفر و هر کار مهم دیگر، از موضوعاتی است که در احادیث ائمه معصوم علیهم السلام به انجام دادن آن تأکید فراوان شده است؛ چنان که امام صادق علیه السلام فرمود: «مَنِ اسْتَخَارَ اللهَ رَاضِیاً بِمَا صَنَعَ الله لَهُ، خَارَ الله لَهُ حَتْماً»؛(1)«کسی که یک بار از خداوند طلب خیر کند، درحالی که راضی به تقدیر الهی باشد، خداوند حتماً برای او خیر را مقدر می کند». همچنین آن حضرت فرمود: «کسی که بدون طلب خیر از خداوند وارد کاری شود و مبتلا به مصیبتی گردد، پاداشی برای گرفتاری اش نخواهد داشت».(2)

درباره چگونگی طلب خیر از خداوند، روش های مختلفی بیان شده است. ولی آسان ترین روش، آن است که مسافر، دعای زیر را یک، سه، هفت، ده، پنجاه یا صد مرتبه به تناسب حال زائر و اهمیت سفر بر زبان جاری کند: «اَستَخیرُ اللهَ بِرَحمَتِهِ خَیرَةً فِی عافِیَةٍ» ؛(3)«از خداوند به سبب رحمتش طلب خیر می کنم؛ خیری که در عافیت و سلامتی باشد».

روش دیگر طلب خیر از خداوند، اقامه نماز و خواندن سوره هایی خاص از قرآن و دعا کردن پس از نماز است؛ چنان که در سیره امام سجاد علیه السلام در این باره است:

امام سجاد علیه السلام هرگاه قصد رفتن به حج یا عمره یا کار مهم دیگری همچون خرید یا فروش را داشت، دو رکعت نماز استخاره می خواند و پس از نماز، سوره های حشر، الرحمن، معوذتین و توحید را تلاوت می کرد. سپس دست به دعا بر می داشت و می فرمود: خدایا! اگر این کار برای دین و دنیا و عاقبت من خیر است پس درود فرست بر محمد و آل محمد و این عمل را با بهترین و زیباترین صورت بر من آسان کن و اگر این کار برای دین و دنیا و آخرت و آینده و عاقبت من شر است، مرا از انجام دادن آن منصرف گردان.(4)

(1) . الکافی، ج 8، ص 241؛ وسائل الشیعه، ج 8، ص 80.

(2) . وسائل الشیعه، ج 8، ص 79؛ جامع احادیث الشیعه، ج 7، ص 310.

(3) . العروة الوثقی، ج 4، ص 324.

(4) . الکافی، ج 3، ص 470؛ تهذیب الاحکام، ج 3، ص 180.

2. اخلاص در نیت

از جمله آداب و شرایط مهم سفر عمره و حج آن است، که زائر هر عملی را تنها برای خدا به جا آورد و هیچ نیت و قصدی غیر از رضای الهی نداشته باشد.

بر اساس آیات قرآن کریم و روایات ائمه معصوم علیهم السلام، خداوند تنها اعمالی را می پذیرد و پاداش می دهد که خالص برای خداوند باشد. ازاین رو خداوند خطاب به مؤمنان حج گزار می فرماید: (وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّهِ )؛ «حج و عمره را برای خدا به پایان رسانید». (بقره: 196) رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز فرمود:

إِذَا عَمِلْتَ عَمَلًا فَاعْمَلْ لِله خَالِصاً لِأَنَّهُ لَا یَقْبَلُ مِنْ عِبَادِهِ الْأَعْمَالَ إِلَّا مَا کَانَ خَالِصاً.(1)هرگاه عملی را انجام دادی، آن را تنها برای خدا انجام ده؛ زیرا خداوند تنها اعمال خالص را از بندگان خود می پذیرد.

امام صادق علیه السلام نیز خطاب به زائران خانه خدا فرمود:

إِذَا أَرَدْتَ الْحَجَّ فَجَرِّدْ قَلْبَکَ لِله عَزَّ وَجَلَّ مِنْ قَبْلِ عَزْمِکَ مِنْ کُلِّ شَاغِلٍ وَحَجْبِ کُلِّ حَاجِبٍ.(2)چون اراده رفتن به حج کردی، پس قلبت را از هر وابستگی و هر حجابی برای خدا خالص کن.

آنکه با ما سر سودا سپرد نیست لایق که دگر جا نگرد

هست آیین دو بینی ز هوس قبله عشق یکی باشد و بس

بنابراین اگر زائر این سفر معنوی تاکنون نیت غیرخدایی داشته است، لازم است از این لحظه که سفر شروع شده است همه افکار و اندیشه های غیر الهی را از ذهن و قلب خود دور کند و عمل خود را برای خداوند خالص نماید.

تأکید بر این مطالب در احادیث پیشوایان دین بدان سبب است که عده ای از زائران

(1) . مکارم الاخلاق، ص 453؛ بحارالانوار، ج 74، ص 103.

(2) . مصباح الشریعه، ص 163؛ بحارالانوار، ج 96، ص 124.

برای اغراض دنیوی و مادی، قدم در این سفر می گذارند؛ برای مثال برای اینکه پس از بازگشت از عمره و حج، آنان را حاجی خطاب کنند و از موقعیت اجتماعی بهتری برخوردار شوند، راهی این سفر می شوند. عده ای نیز برای تفریح و سرگرمی، همچون دیگر سفرهای خود به حج می روند تا با آن سرزمین آشنا شوند. برخی هم به دنبال تجارت و کسب منافع مادی اند. ازاین رو قبل از سفر، اجناس مختلفی را می خرند تا در آنجا بفروشند یا با بررسی قیمت اجناس مختلف در وطن، آنها را در سفر خریداری می کنند. به همین منظور، بسیاری از اوقات گرانبهای خود را به جای عبادت در مسجدالحرام و مسجد النبی، در بازارها و مغازه ها سپری می کنند. این سه گروه، همان افرادی اند که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله درباره آنان فرمود:

وَ عِنْدَهَا تَحُجُّ أَغْنِیَاءُ أُمَّتِی لِلنُّزْهَةِ وَتَحُجُّ أَوْسَاطُهَا لِلتِّجَارَة وَتَحُجُّ فُقَرَاؤُهُمْ لِلرِّیَاءِ وَالسُّمْعَة.(1)در آخرالزمان، حج [عده ای از] ثروتمندان امت من برای تفریح است و افراد متوسط برای تجارت می روند و فقرای آنان برای ریا و خودنمایی قدم در این سفر می گذارند.

اگر حج و عمره با این اهداف به جای آورده شد، هیچ پاداشی نزد خداوند متعال نخواهد داشت؛ چنان که امام صادق علیه السلام فرمود:

حج دو گونه است: حج برای خدا و حج برای مردم. پس آن کس که حج را برای خدا انجام داده است، پاداش آن بر عهده خداوند است که او را به بهشت می برد و آن کس که حج را برای مردم به جای آورده است، پاداش آن در روز قیامت با مردم است.(2)

3. آغاز و تداوم سفر با دعا و یاد خدا

از دیگر آداب سفر عمره و حج، آن است که زائر، سفر را با نام خدا و دعا آغاز کند و در طول سفر تا رسیدن به مقصد و پایان آن نیز از یاد خدا و ذکر الهی غفلت نورزد.

(1) . وسائل الشیعه، ج 15، ص 349؛ جامع احادیث الشیعه، ج 12، ص 224.

(2) . ثواب الاعمال، ص 50؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 109.

بر این اساس، در احادیث اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام سفارش شده است هنگامی که مسافر پای خود را بر مرکب سفر قرار می دهد این ذکر را بر زبان جاری کند: «بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیم. بِسْمِ اللهِ وَالله أَکْبَر» ؛(1) «به نام خداوند بخشنده مهربان. به نام خدا و خدا بزرگ تر است». رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره برکات سوار شدن بر مرکب با یاد خدا و پیامد غفلت از آن فرمود:

إِذَا رَکِبَ الرَّجُلُ الدَّابَّةَ فَسَمَّی رَدِفَهُ مَلَکٌ یَحْفَظُهُ حَتَّی یَنْزِلَ وَإِذَا رَکِبَ وَلَمْ یُسَمِّ رَدِفَهُ شَیْطَان.(2)هرگاه شخصی سوار مرکب شود و نام خدا را بر زبان جاری کند، پشت سر او فرشته ای قرار می گیرد تا از او تا زمان پیاده شدن محافظت کند. اما اگر کسی بدون بسم الله و یاد خدا سوار بر مرکب شود، شیطان پشت سر او قرار می گیرد.

پس از سوار شدن بر مرکب و وسیله نقلیه نیز توصیه شده است که مسافر این دعا را بخواند:

الْحَمْدُ لِله الَّذِی هَدَانَا لِلْإِسْلَامِ وَعَلَّمَنَا الْقُرْآنَ وَمَنَّ عَلَیْنَا بِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله سُبْحَانَ اللهِ، سُبْحانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنا هذا وَما کُنَّا لَهُ مُقْرِنِینَ وَإِنَّا إِلی رَبِّنا لَمُنْقَلِبُونَ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ) اللَّهُمَّ أَنْتَ الْحَامِلُ عَلَی الظَّهْرِ وَالْمُسْتَعَانُ عَلَی الْأَمْرِ، اللَّهُمَّ بَلِّغْنَا بَلَاغاً یَبْلُغُ إِلَی خَیْرٍ بَلَاغاً یَبْلُغُ إِلَی مَغْفِرَتِکَ وَرِضْوَانِکَ، اللَّهُمَّ لَا طَیْرَ إِلَّا طَیْرُکَ وَلَا خَیْرَ إِلَّا خَیْرُکَ وَلَا حَافِظَ غَیْرُکَ .(3)

همچنین در احادیث اهل بیت علیهم السلام سفارش شده است که مسافر در تمامی مسیر راه، به یاد خدا باشد و ذکر الهی گوید. در روایتی از امامان معصوم علیهم السلام آمده است: « وَ عَلَیْکَ فِی طَرِیقِکَ بِتَقْوَی اللهِ تَعَالَی... وَذِکْرِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ وَالدُّعَاء »؛(4) «در راه حج تا رسیدن به مقصد، تقوای الهی را پیشه کن... و به ذکر الهی و دعا اشتغال داشته باش». در نقلی منسوب به امام رضا علیه السلام نیز آمده است:

(1) . الکافی، ج 4، ص 285؛ تهذیب الاحکام، ج 5، ص 51.

(2) . الکافی، ج 6، ص 540؛ ثواب الاعمال، ص 191.

(3) . الکافی، ج 4، ص 285؛ من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 526.

(4) . من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 527؛ جامع احادیث الشیعه، ج 10، ص 473.

پس از سوار شدن بر مرکب و عازم شدن برای سفر حج، دعای سفر را بخوانید و زیاد استغفار کنید و ذکرهای سبحان الله، لااله الّا الله، الله اکبر و صلوات بر محمد و آل محمد صلی الله علیه و آله را فراوان بر زبان جاری کنید.(1)

همچنین در روایتی، امام صادق علیه السلام به توصیه لقمان حکیم به فرزندش درباره آداب سفر اشاره می کند. در بخشی از این توصیه چنین آمده است:

پسرم! هرگاه وقت نماز رسید آن را به سبب کار دیگری به تأخیر مینداز. نمازت را بخوان تا از این جهت آسوده خاطر شوی؛ زیرا نماز دینی است بر ذمه تو و سعی کن نماز را به جماعت اقامه کنی؛ هرچند روی آهن نیزه باشد (فضا برای اقامه جماعت کم باشد). در هر منزلی که فرود می آیی قبل از نشستن، دو رکعت نماز اقامه کن و هنگام رفتن نیز دو رکعت نماز بخوان و با آن زمین وداع کن و بر زمین و اهل آن درود فرست؛ زیرا برای هر زمینی، اهلی از ملائکه الهی است. در حال حرکت، به تلاوت کتاب خدا مشغول باش و آن گاه که مشغول کاری هستی زبانت به ذکر الهی مشغول باشد....(2)

به یاد خدا بودن و ذکر الهی را بر زبان جاری داشتن، اختصاص به مسیر وطن تا مدینه یا مکه ندارد؛ بلکه شایسته است زائر در همه مسیرهای این سفر، پیوسته به یاد خدا باشد و ذکر الهی را بر زبان جاری کند؛ چنان که در حدیثی دیگر از امام صادق علیه السلام آمده است:

وَ قُلْ فِی طَرِیقِکَ وَأَنْتَ مُتَوَجِّهٌ إِلَی الزِّیَارَةِ مِنْ تَمْجِیدِ اللهِ وَالثَّنَاءِ عَلَیْهِ وَالصَّلَاةِ عَلَی النَّبِیِّ وَآلِهِ مَا قَدَرْتَ عَلَیْه.(3)و در مسیر راه تا رسیدن به خانه کعبه و زیارت بیت الله تا می توانی به تمجید و ثنای الهی و صلوات بر محمد و آل او مشغول باش.

(1) . فقه الرضا، ص 215؛ مستدرک الوسائل، ج 8، ص 139.

(2) . الکافی، ج 8، ص 349؛ من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 297.

(3) . من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 551؛ جامع احادیث الشیعه، ج 12، ص 161.