مشخصات کتاب

نام کتاب: علم مفاهیم شناسی در قرآن سری جدید جلد 105

تحقیق و تالیف : رسول ملکیان اصفهانی - 1400 ش

ناشر دیجیتالی: مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

1- مهاجران

1- مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 218 - 12

12 - عبداللّه بن جحش و همراهان او ، از زُمره مؤمنان و مهاجرانِ مجاهدِ در راه خدا

ان الذین امنوا و الذین هاجروا و جاهدوا فی سبیل اللّه

مفسّرین، عبداللّه بن جحش و همراهان او را - که از سوی پیامبر (صلی الله علیه و آله) مأمور شدند تا به محلّی به نام نخله هجرت کنند و اخبار و اطلاعاتی از دشمن برای آن حضرت بفرستند - مورد نزول آیه می دانند.

2- آثار اخلاص مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 41 - 1

1- خداوند ، به مسلمانهایی که مورد ستم واقع شده و به خاطر او هجرت کردند ، جایگاه و مکانی شایسته در دنیا و پاداشی بس بزرگ تر در آخرت عطا می کند .

و الذین هاجروا فی الله من بعد ما ظلموا لنبوّئنّهم فی الدنیا حسنة و لأجر الأخرة أ

«فی» در «فی الله» به معنای «لام» و برای تعلیل است. بنابراین معنای عبارت «هجرت برای کسب رضای خداوند» است.

3- آمرزش مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 218 - 6،9

6 - مؤمنان و مهاجران مجاهد ، مشمول آمرزش الهی و رحمت او

الذین امنوا و الذین هاجروا . .. و اللّه غفور رحیم

9 - مؤمنان و مهاجران مجاهد در راه خدا نیز ، نیازمند غفران و رحمت حق هستند .

ان الّذین امنوا و الذین هاجروا و جاهدوا فی سبیل اللّه . .. و اللّه غفور رحیم

4- اذیت مهاجران صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 59 - 4

4 - توصیه خداوند به مؤمنان و مهاجران صدراسلام ، مبنی بر اینکه در برابر فشار ها و آزار های کافران ، بردبار باشند و خویشتن داری را از دست ندهند .

و الذین هاجروا . .. ثمّ قتلوا ... و إنّ اللّه لعلیم حلیم

متعلق «علیم» در جمله «و إنّ اللّه لعلیم حلیم» محذوف است و تقدیر آن به قرینه مقام چنین می باشد: «إنّ اللّه لعلیم بما فعل المشرکون بالمؤمنین من إخراجهم من دیارهم و قتلهم المهاجرین حلیم یمهلهم و لاینتقم منهم إلی حین; خدا به آنچه که مشرکان علیه مؤمنان انجام دادند، آگاه است و چون حلیم و بردبار است، به آنان فرصت می دهد». گفتنی است که جمله فوق، در واقع توصیه ای است از جانب خداوند به مؤمنان صدراسلام که فشارهای کافران آنان را بی حوصله نکند; بلکه همان طور که خدا حلیم و بردبار است، بردباری کنند و خویشتن داری را از دست ندهند.

5- ارث خویشاوندان مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 6 - 16

16 - خویشاوندان مؤمنان و مهاجران ، به ارث بردن از آنها نسبت به دیگران ، اولویت دارند .

و أُولوا الأرحام بعضهم أولی ببعض . .. من المؤمنین و المهجرین

برداشت بالا، بنابراین است که «من المؤمنین» متعلق به عامل مقدر و وصف «أُولواالأرحام » باشد.

6- ارث مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 6 - 13

13 - مهاجران و برادران دینی ( انصار ) در صدراسلام ، از هم ارث می بردند .

و أُولوا الأرحام. .. أولی... من المؤمنین و المهجرین

ذکر مفضلٌ علیه «المؤمنین» و «المهاجرین» نشان دهنده این است که مؤمنان به عنوان برادران دینی و مهاجران هجرت کرده از مکّه، از هم ارث می بردند.

7- ارزش امداد به مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 74 - 6

6 - هجرت و جهاد در راه خدا ، یاری کردن دین او ، پناه دادن به مهاجران مجاهد ، از ارزش های متعالی اسلام و تعیین کننده مرز ایمان حقیقی از غیر آن

و الذین ءامنوا . .. أولئک هم المؤمنون حقا

مفعول «نصروا» هم می تواند کلمه ای همانند «دین اللّه» باشد و هم می تواند ضمیری محذوف باشد که به «الذین ءامنوا . .. » برم--ی گردد ; یعنی: نص---روا المؤم---نین المهاجرین المجاهدین ... . مآل هر دو معنا یکی است ; زیرا یاری کردن مهاجران مجاهد نیز یاری دین خداست.

8- ارزش پیروی از مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 100 - 4

4 - پیروی از مهاجران و انصار ، تنها در طریق نیکی و درستی ستوده و ارزشمند است نه به طور مطلق .

و السبقون . .. و الذین اتبعوهم بإحسن

9- ارزش عمل مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 100 - 5

5 - ارجمندی مهاجران و انصار ، مستلزم نفی صدور عمل غیر نیک از آنان نیست .

و الذین اتبعوهم بإحسن

خداوند، ارجمندی تابعان را بدان مشروط کرده که تنها بر اساس نیکی و در زمینه نیکیها از مهاجران و انصار تبعیت کنند نه در هر گونه عمل و به هر انگیزه ای و این معنا نشان می دهد که مهاجران و انصار مبرا از عمل غیر نیک نبودند.

10- ارزش مرگ مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 58 - 3

3 - مرگ مهاجران در دیار هجرت ، هم سنگ شهادت آنان در آن دیار

و الذین هاجروا . .. ثمّ قتلوا أو ماتوا ... رزقًا حسنًا

11- استقبال از مهاجران صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 9 - 4،5

4 - استقبال انصار از مهاجران ، با ایمان و امکانات خویش

و الذین تبوّءو الدار و الإیمن من قبلهم

چنانچه «تبوّءو الدار» به معنای مهیا ساختن منزل باشد، آماده کردن آن از سوی انصار، می تواند به هدف استقبال از مهاجران صورت گرفته باشد.

5 - انصار ، مورد تمجید خداوند ، به خاطر محبت بی دریغشان نسبت به مؤمنان مهاجر

یحبّون من هاجر إلیهم

12- استمداد از مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 72 - 13

13 - وجوب یاری رسانی مهاجران و انصار به غیر مهاجران مشروط به درخواست یاری از سوی غیر مهاجران است .

و إن استنصروکم فی الدین فعلیکم النصر

برداشت فوق با توجه به شرط «إن استنصروکم . .. » (اگر از شما یاری خواستند ... ) استفاده شده است.

13- امداد به مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 72 - 2،3،4

2 - شرکت در جهاد با مال و جان از سوی مجاهدان و یاری مهاجران از سوی انصار ، شرط برخورداری هر یک از ولایت مقرر شده از جانب خدا

إن الذین ءامنوا و هاجروا . .. أولیاء بعض

مشارالیه «أولئک» و مرجع ضمیر در «بعضهم»، «الذین» اول و دوم، با تمام صفاتی که برای آنان ذکر شد، است. یعنی مؤمنان مهاجر - مثلا - اگر جهاد نکنند و یا مؤمنان ساکن در مدینه اگر مهاجران را یاری ندهند از حقوق ولایت برخوردار نیستند.

3 - یاری رسانی و پناه دادن به مهاجران راه خدا ، وظیفه ای بر عهده اهل ایمان

و الذین ءاووا و نصروا

4 - تصمیم گیری درباره جهاد ، مسؤولیت مهاجران و یاری رسانی به مهاجران ، وظیفه و مسؤولیت گروه انصار در صدر اسلام

و الذین ءاووا و نصروا

توصیف مهاجران به اینکه در راه خدا جهاد کنند، در مقابل انصار که به این امر توصیف نشده اند، با اینکه جهاد در راه خدا یک وظیفه ایمانی است، می تواند به این نکته اشاره داشته باشد که در صدر اسلام جهاد و تصمیم گیری درباره آن بر عهده مهاجران بود و انصار باید آنان را در این امر یاری دهند، ولی تصمیم گیرنده نباشند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 74 - 4

4 - پناه دادن و یاری کردن مهاجران و مجاهدان راه خدا ، دارای ارزشی چون هجرت و جهاد

و الذین ءامنوا . .. و الذین ءاووا و نصروا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 40 - 11

11 - خداوند ، همواره یار و یاور مؤمنان مجاهد و مهاجر است .

لاتحزن إن اللّه معنا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 110 - 9

9- هجرت کنندگان رنج دیده ، جهادگر و مقاوم ، مورد عنایت خاص خداوند و برخوردار از نصرت او *

ثمّ إن ربّک للذین هاجروا من بعد ما فتنوا ثمّ جهدوا و صبروا

برداشت فوق، مبتنی بر این نکته است که «ربّک» اسم «إن» بوده و لام حرف جر و «الذین» متعلق به خبر محذوفی مانند «هو ناصر لهم» باشد.

14- امیدواری مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 218 - 1،13

1 - امیدواری مؤمنان و مهاجرانِ مجاهدِ در راه خداوند ، به رحمت او

ان الذین امنوا و الذین هاجروا و جاهدوا فی سبیل اللّه اولئک یرجون رحمت اللّه

13 - مؤمنان و مهاجرانِ مجاهد ، امیدواران واقعی به رحمت خداوند هستند .

الذین امنوا . .. اولئک یرجون رحمت اللّه

15- امیدواری مهاجران فقیر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 8 - 11

11 - مهاجران تهی دست ، چشم انتظار بهبود وضع اقتصادی خویش همراه با رضایت خداوند

یبتغون فضلاً من اللّه و رضونًا

«فضلاً من اللّه»، می تواند اشاره به مسائل مادی و اقتصادی داشته باشد.

16- اهمیت صبر مهاجران صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 60 - 1

1 - بردباری و خویشتن داری مؤمنان و مهاجران ، در برابر فشار ها و آزار های مشرکان و پرهیز از انتقام گیری ، امری مهم ، سرنوشت ساز و مورد توصیه مؤکد خداوند ( در اوایل هجرت از مکّه به مدینه )

و الذین هاجروا . .. و إنّ اللّه لعلیم حلیم . ذلک

«ذلک» خبر برای مبتدای محذوف و اشاره است به توصیه خدا به مؤمنان و مهاجران صدراسلام مبنی بر این که در برابر فشارها و آزارهای مشرکان، خویشتن داری کنند و بردباری را از دست ندهند. گفتنی است که در چنین مواردی معمولاً از کلمه «هذا» استفاده می کنند. بنابراین به کارگیری «ذلک» - که برای اشاره به دور است - بیانگر اهمیت خویشتن داری در برابر آزارهای مشرکان صدراسلام در آن مقطع خاص می باشد; مقطعی که ظاهراً هنوز مؤمنان از نیروی کافی برای برخورد قهرآمیز با دشمن، برخوردار نبودند.

17- ایمان مهاجران صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 8 - 8،12

8 - روحیه خداجویی و دین یاوری ، از ویژگی های بارز مهاجرانِ صدراسلام

المهجرین الذین . .. یبتغون فضلاً من اللّه و رضونًا و ینصرون اللّه و رسوله

12 - مهاجرانِ خداجو و دین باور صدراسلام ، نمونه مؤمنان راستین

المهجرین الذین . .. أُولئک هم الصدقون

18- بشارت به مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 74 - 7

7 - خداوند ، مهاجران و انصار را به مغفرت و روزی با کرامت نوید داد .

لهم مغفرة و رزق کریم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 100 - 11

11 - بشارت خداوند به مهاجران و انصار و تابعان نیک کردار ، به مهیّا بودن بهشت برای آنان

أعد لهم جنت تجری تحتها الأنهر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 110 - 10

10- هجرت کنندگان مجاهد و صابر ، بشارت داده شده به مغفرت و رحمت گسترده الهی

ثمّ إن ربّک للذین هاجروا . .. إن ربّک من بعدها لغفور رحیم

19- بی تقوایان از مهاجران صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 8 - 14

14 - وجود عناصری ناخالص ، در میان مهاجران صدراسلام *

المهجرین الذین . .. یبتغون فضلاً من اللّه و رضونًا و ینصرون اللّه و رسوله أُول-

برداشت یادشده بدان احتمال است که فعل های «یبتغون. ..» و «ینصرون...» قیدهای احترازی باشد; نه توضیحی.

20- پاداش اخروی مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 41 - 1،12

1- خداوند ، به مسلمانهایی که مورد ستم واقع شده و به خاطر او هجرت کردند ، جایگاه و مکانی شایسته در دنیا و پاداشی بس بزرگ تر در آخرت عطا می کند .

و الذین هاجروا فی الله من بعد ما ظلموا لنبوّئنّهم فی الدنیا حسنة و لأجر الأخرة أ

«فی» در «فی الله» به معنای «لام» و برای تعلیل است. بنابراین معنای عبارت «هجرت برای کسب رضای خداوند» است.

12- مهاجران ، از فواید دنیوی و پاداش اخروی هجرت در راه خدا بی خبرند .

و الذین هاجروا . .. لأجر الأخرة أکبر لو کانوا یعلمون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 58 - 5

5 - رزق نیکو ، پاداش اخروی خدا به مؤمنان مهاجر

و الذین هاجروا . .. لیرزقنّهم اللّه رزقًا حسنًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 59 - 1

1 - خدا ، عهده دار پاداش مؤمنان مهاجر در جهان آخرت

و الذین هاجروا . .. لیدخلنّهم مدخلاً یرضونه

21- پاداش دنیوی مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 41 - 1،12

1- خداوند ، به مسلمانهایی که مورد ستم واقع شده و به خاطر او هجرت کردند ، جایگاه و مکانی شایسته در دنیا و پاداشی بس بزرگ تر در آخرت عطا می کند .

و الذین هاجروا فی الله من بعد ما ظلموا لنبوّئنّهم فی الدنیا حسنة و لأجر الأخرة أ

«فی» در «فی الله» به معنای «لام» و برای تعلیل است. بنابراین معنای عبارت «هجرت برای کسب رضای خداوند» است.

12- مهاجران ، از فواید دنیوی و پاداش اخروی هجرت در راه خدا بی خبرند .

و الذین هاجروا . .. لأجر الأخرة أکبر لو کانوا یعلمون

22- پاداش مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 195 - 21

21 - پاداش مهاجران ، آوارگان ، آزاردیدگان در راه خدا ، مجاهدان و شهیدان ، تضمین شده از سوی خداوند

انّی لا اضیع عمل عامل منکم . .. فالّذین هاجروا و اخرجوا من دیارهم و اوذوا فی سبی

لام قسم و نون تأکید در «لاکفّرنّ» و در «لادخلنّ» دلالت بر تأکید و تضمین پاداش دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 22 - 3،4،6

3 - نعمت های جاودان اخروی ، اجرت و مزدی است در برابر عملکرد مؤمنان مهاجر و مجاهد .

الذین ءامنوا و هاجروا و جهدوا . .. جنت لهم ... خلدین فیها أبداً إن اللّه عنده أج

«أجر» اجرت و مزد در برابر عمل است.

4 - پاداش خداوند به مؤمنان مهاجر و مجاهد ، پاداشی بزرگ است .

الذین ءامنوا و هاجروا و جهدوا . .. إن اللّه عنده أجر عظیم

6 - مؤمنان مهاجر و مجاهد ، علاوه بر بهره مندی از رحمت و رضوان الهی و بهشت ، از پاداشی ویژه و بزرگ در پیشگاه خداوند برخوردارند .

الذین ءامنوا و هاجروا و جهدوا . .. و جنت ... إن اللّه عنده أجر عظیم

قرار گرفتن جمله «إن اللّه عنده أجر عظیم» - که دارای معنانی عام و کلی است - پس از ذکر پاداشهای گوناگون مؤمنانِ مهاجر و مجاهد، می تواند گویای برداشت فوق باشد.

23- پناه به مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 74 - 2،4،6

2 - مؤمنانی که مهاجران را در مدینه پناه دادند و از پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مهاجران حمایت کرده و دین خدا را یاری دادند ، مؤمانی حقیقی و راستین هستند .

و الذین ءاووا و نصروا أولئک هم المؤمنون حقا

4 - پناه دادن و یاری کردن مهاجران و مجاهدان راه خدا ، دارای ارزشی چون هجرت و جهاد

و الذین ءامنوا . .. و الذین ءاووا و نصروا

6 - هجرت و جهاد در راه خدا ، یاری کردن دین او ، پناه دادن به مهاجران مجاهد ، از ارزش های متعالی اسلام و تعیین کننده مرز ایمان حقیقی از غیر آن

و الذین ءامنوا . .. أولئک هم المؤمنون حقا

مفعول «نصروا» هم می تواند کلمه ای همانند «دین اللّه» باشد و هم می تواند ضمیری محذوف باشد که به «الذین ءامنوا . .. » برم--ی گردد ; یعنی: نص---روا المؤم---نین المهاجرین المجاهدین ... . مآل هر دو معنا یکی است ; زیرا یاری کردن مهاجران مجاهد نیز یاری دین خداست.

24- پناهگاه مهاجران صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 22 - 7

7 - شهر مدینه در صدراسلام ، مأمن و پناهگاه مهاجران مسلمان بود .

و لایأتل أُوْلوا الفضل منکم و السعة أن یؤتوا . .. و المهجرین

25- تأمین نیازهای مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 22 - 5

5 - تأمین نیازمند های خویشاوندان ، بینوایان و مهاجران ، بر اغنیا و ثروتمندان واجب است .

و لایأتل أُوْلوا الفضل منکم و السعة أن یؤتوا أُوْلی القربی و المسکین و المهجری

26- تأمین نیازهای مهاجران صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 22 - 6

6 - تأمین نیازمندی های مهاجران مسلمان صدراسلام ، وظیفه ای الهی بر عهده توانگران بود .

و لایأتل أُولوا الفضل منکم و السعة أن یؤتوا . ..المهجرین

27- تأمین نیازهای مهاجران فقیر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 22 - 9

9 - دستگیری از بینوایان و خویشاوندان و مهاجران نیازمند ، نشانگر فضیلت و کرامت آدمی است .

و لایأتل أُوْلوا الفضل منکم و السعة أن یؤتوا أُوْلی القربی و المسکین و المهجری

برداشت براساس این است که مقصود از فضل در «أُوْلوا الفضل» فضیلت معنوی و انسانی باشد.

28- ترک امداد به مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 74 - 3

3 - مسلمانانی که از هجرت به مدینه سر باز زدند و یا در راه خدا جهاد نکردند و یا مهاجران و دین خدا را یاری ندادند ، از دایره مؤمنان راستین خارج هستند .

و الذین ءامنوا و هاجروا . .. أولئک هم المؤمنون حقا

«أولئک» اشاره است به هر یک از «الذین» اول و دوم با ویژگیهایی که در توصیف آنها آمده است. با توجه به این معنا و دلالت ضمیر فصل (هم) بر حصر معلوم می شود کسانی که مجموع صفات یاد شده را نداشته، اگر چه برخی از آنها را دارا باشند مؤمن حقیقی نیستند.

29- ترک انفاق به مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 22 - 1،2

1 - خداوند ، توانگران صدراسلام را از سوگند بر ترک انفاق به خویشاوندان ، بینوایان و مهاجران به صرف گناه گذشته آنان ، بر حذر داشت .

ولایأتل أُوْلوا الفضل منکم و السعة أن یؤتوا أُوْلی القربی و المسکین و المهجرین

«إیتلاء» (مصدر «یأتلی») می تواند مشتق از «الو» به معنای «تقصیر و منع» باشد. هم چنین می تواند از «الیّه» به معنای «حلف» و سوگند خوردن باشد. در صورتی که به معنای «حلف» باشد، «یؤتوا» منفی به «لا» ی محذوف است; یعنی، «لایحلفوا أن لایؤتوا...» درباره شأن نزول آیه شریفه دو نظر وجود دارد: 1- آیه درباره کسانی نازل شد که پس از ماجرای «افک»، سوگند یاد کردند که از انفاق به گروهی که در این ماجرا دست داشتند خودداری کنند. 2- در خصوص ابوبکر نازل شد که او پس از ماجرای «افک»، از انفاق به «مسطح بن اثاثة» - که پسرخاله یا پسر خواهر وی بود - امتناع ورزید.

2 - سوگند بر ترک نیکی و انفاق به خویشاوندان ، مستمندان و مهاجران ، به صرف لغزش گذشته آنان ، نشانه تأثیر پذیری از وسوسه شیطان و پیروی از او است .

لاتتّبعوا خطوت الشیطن . .. و لایأتل أُوْلوا الفضل منکم و السعة أن یؤتوا أُوْلی

جمله «و لایأتل. ..» می تواند عطف بر «و لاتتّبعوا خطوات الشیطان...» - از نوع عطف خاص بر عام - باشد که حاکی از اهمیت موضوع مورد بحث خاص است. بر این اساس معنا و پیام آیه چنین خواهد شد: «ای مؤمنان! از گام های شیطان، بویژه اگر شما را به ترک انفاق خویشاوندان و ... فرا بخواند پیروی نکنید».

30- توصیه به مهاجران صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 59 - 4

4 - توصیه خداوند به مؤمنان و مهاجران صدراسلام ، مبنی بر اینکه در برابر فشار ها و آزار های کافران ، بردبار باشند و خویشتن داری را از دست ندهند .

و الذین هاجروا . .. ثمّ قتلوا ... و إنّ اللّه لعلیم حلیم

متعلق «علیم» در جمله «و إنّ اللّه لعلیم حلیم» محذوف است و تقدیر آن به قرینه مقام چنین می باشد: «إنّ اللّه لعلیم بما فعل المشرکون بالمؤمنین من إخراجهم من دیارهم و قتلهم المهاجرین حلیم یمهلهم و لاینتقم منهم إلی حین; خدا به آنچه که مشرکان علیه مؤمنان انجام دادند، آگاه است و چون حلیم و بردبار است، به آنان فرصت می دهد». گفتنی است که جمله فوق، در واقع توصیه ای است از جانب خداوند به مؤمنان صدراسلام که فشارهای کافران آنان را بی حوصله نکند; بلکه همان طور که خدا حلیم و بردبار است، بردباری کنند و خویشتن داری را از دست ندهند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 60 - 1

1 - بردباری و خویشتن داری مؤمنان و مهاجران ، در برابر فشار ها و آزار های مشرکان و پرهیز از انتقام گیری ، امری مهم ، سرنوشت ساز و مورد توصیه مؤکد خداوند ( در اوایل هجرت از مکّه به مدینه )

و الذین هاجروا . .. و إنّ اللّه لعلیم حلیم . ذلک

«ذلک» خبر برای مبتدای محذوف و اشاره است به توصیه خدا به مؤمنان و مهاجران صدراسلام مبنی بر این که در برابر فشارها و آزارهای مشرکان، خویشتن داری کنند و بردباری را از دست ندهند. گفتنی است که در چنین مواردی معمولاً از کلمه «هذا» استفاده می کنند. بنابراین به کارگیری «ذلک» - که برای اشاره به دور است - بیانگر اهمیت خویشتن داری در برابر آزارهای مشرکان صدراسلام در آن مقطع خاص می باشد; مقطعی که ظاهراً هنوز مؤمنان از نیروی کافی برای برخورد قهرآمیز با دشمن، برخوردار نبودند.

31- توکل مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 42 - 5

5- مهاجران در راه خدا ، همواره و در همه چیز تنها بر پروردگار خویش متکی هستند .

و الذین هاجروا فی الله . .. و علی ربّهم یتوکّلون

تقدیم «علی ربّهم» می تواند برای حصر باشد و مضارع آوردن فعل «یتوکّلون» و حذف متعلق آن، می تواند دلالت بر استمرار و مشعر به این باشد که مهاجران در همه چیز توکل می کنند.

32- جهل مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 41 - 12

12- مهاجران ، از فواید دنیوی و پاداش اخروی هجرت در راه خدا بی خبرند .

و الذین هاجروا . .. لأجر الأخرة أکبر لو کانوا یعلمون

33- حقوق مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 75 - 1

1 - خداوند از انصار و مهاجران نخستین خواست تا کسانی را که در آینده ایمان می آورند و هجرت می کنند و به جهاد می پردازند ، از خود بدانند و حقوق ولایت را درباره آنان رعایت کنند .

و الذین ءامنوا من بعد و هاجروا و جهدوا معکم فأولئک منکم

مخاطبان آیه، انصار و مهاجران نخستین هستند. مضاف إلیه کلمه «بعد»، کلمه «ایمانکم» و یا «الهجرة الاولی» است. جمله «فأولئک منکم» اشاره به این دارد که تمام قوانین و حقایقی که درباره انصار و مهاجران نخستین بیان شده درباره آنان نیز عیناً وجود دارد.

34- حمایت از مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 74 - 2

2 - مؤمنانی که مهاجران را در مدینه پناه دادند و از پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مهاجران حمایت کرده و دین خدا را یاری دادند ، مؤمانی حقیقی و راستین هستند .

و الذین ءاووا و نصروا أولئک هم المؤمنون حقا

35- خانواده مهاجران به مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - ممتحنه - 60 - 7 - 3

3 - رفع نگرانی از مؤمنان مدینه از سوی خداوند ، نسبت به آینده بازماندگان ایشان در مکه

عسی اللّه . .. مودّة

با توجه به این که شأن نزول آیات پیشین، حرکتی بود که از حاطب بن أبی بلتعه - به انگیزه مصونیت دادن خانوده اش در مکه - صورت گرفته بود; خداوند پس از نفی شیوه وی، با این نوید به او و امثالش، نوعی اطمینان بخشیده است.

36- دوستی مهاجران صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - ممتحنه - 60 - 1 - 17

17 - اقدام برخی از مهاجران ، به برقراری رابطه سرّی و دوستانه با مشرکان مکه

تسرّون إلیهم بالمودّة

با توجه به شأن نزول آیه شریفه، مطلب بالا استفاده می شود.

37- دینداری مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 110 - 2

2- خداوند ، نسبت به مهاجرانی که با هجرت ، جهاد و صبر ، دین خود را حفظ کردند ، بسیار بخشنده و مهربان است .

ثمّ إن ربّک للذین هاجروا من بعد ما فتنوا ثمّ جهدوا و صبروا

خبر «إن ربّک للذین . ..» محذوف است که «لغفور رحیم» بر آن دلالت دارد.

38- دینداری مهاجران صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 8 - 8،12

8 - روحیه خداجویی و دین یاوری ، از ویژگی های بارز مهاجرانِ صدراسلام

المهجرین الذین . .. یبتغون فضلاً من اللّه و رضونًا و ینصرون اللّه و رسوله

12 - مهاجرانِ خداجو و دین باور صدراسلام ، نمونه مؤمنان راستین

المهجرین الذین . .. أُولئک هم الصدقون

39- رحمت خدا بر مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 117 - 1

1 - شمول رأفت و رحمت خاص الهی بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مهاجران و انصاری که آن حضرت را در لحظه های دشوار ، همراهی کردند .

لقد تاب اللّه علی النبی و المهجرین و الانصار

«توبة» به معنای رجوع و روی کردن است. روی کرد خدا به پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مهاجر و انصار - به قرینه ذیل آیه شریفه - کنایه از این است که خداوند آنان را به خاطر یاری رساندن به پیامبر (صلی الله علیه و آله) در لحظه های سخت و دشوار، مورد رأفت و رحمت ویژه قرار داده است.

40- رستگاری مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 20 - 7

7 - سعادت و رستگاری حقیقی ، از آن مؤمنان مهاجر و مجاهد در راه خداست .

الذین ءامنوا و هاجروا و جهدوا . .. أولئک هم الفائزون

41- رضایت از مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 100 - 8

8 - اعلام رضایت برتر خداوند ، از اولین و برترین مؤمنان از مهاجران و انصار

و السبقون الأولون من المهجرین . .. رضی اللّه عنهم

قید «الأولون» می تواند قید توضیحی نباشد بلکه «السابقون» را به دو دسته تقسیم کند که در این صورت استفاده می شود که در میان مهاجران و انصار پیشتاز، دو گروه وجود داشته اند: برخی «الأولون» و برخی غیر آن ; گفتنی است که علاوه بر نکته فوق، واژه «السابقون» و «الأولون» ممکن است تنها نظر به سبقت زمانی نداشته باشد ; بلکه سبقت و اولویت معنوی را هم برساند.

42- رضایت مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 100 - 1،8

1 - خدا از نخستین پیشگامان از مهاجران و انصار و نیز دنبال کنندگان راه آنان ، راضی و ایشان نیز از خدا راضی اند .

و السبقون الأولون من المهجرین و الأنصار و الذین اتبعوهم بإحسن رضی اللّه عنهم و ر

8 - اعلام رضایت برتر خداوند ، از اولین و برترین مؤمنان از مهاجران و انصار

و السبقون الأولون من المهجرین . .. رضی اللّه عنهم

قید «الأولون» می تواند قید توضیحی نباشد بلکه «السابقون» را به دو دسته تقسیم کند که در این صورت استفاده می شود که در میان مهاجران و انصار پیشتاز، دو گروه وجود داشته اند: برخی «الأولون» و برخی غیر آن ; گفتنی است که علاوه بر نکته فوق، واژه «السابقون» و «الأولون» ممکن است تنها نظر به سبقت زمانی نداشته باشد ; بلکه سبقت و اولویت معنوی را هم برساند.

43- روزی اخروی مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 58 - 5

5 - رزق نیکو ، پاداش اخروی خدا به مؤمنان مهاجر

و الذین هاجروا . .. لیرزقنّهم اللّه رزقًا حسنًا

44- روزی نیکوی مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 58 - 5

5 - رزق نیکو ، پاداش اخروی خدا به مؤمنان مهاجر

و الذین هاجروا . .. لیرزقنّهم اللّه رزقًا حسنًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 59 - 3

3 - مسکن و جایگاه دلپذیر ، از برجسته ترین مصداق های روزی نیکوی خدا به مؤمنان مهاجر در سرای آخرت

لیرزقنّهم اللّه رزقًا حسنًا . .. لیدخلنّهم مدخلاً یرضونه

برداشت یاد شده، با توجه به این نکته است که جمله «لیدخلنّهم» بدل اشتمال و به تعبیر دیگر از مصداق های رزق نیکو (لیرزقنّهم اللّه رزقاً حسناً) می باشد.

45- سعادت مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 20 - 7

7 - سعادت و رستگاری حقیقی ، از آن مؤمنان مهاجر و مجاهد در راه خداست .

الذین ءامنوا و هاجروا و جهدوا . .. أولئک هم الفائزون

46- شهادت مهاجران صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 58 - 4

4 - تضمین بهشت از سوی خدا ، برای آن دسته از مهاجران صدراسلام که تا آن زمان ( زمان نزول آیه فوق ) با مرگ طبیعی از دنیا رفته و یا به دست دشمن کشته شده بودند .

و الذین هاجروا فی سبیل اللّه ثمّ . .. لیرزقنّهم اللّه رزقًا حسنًا

47- صبر مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 42 - 1

1- مسلمانان مهاجر از ستم مشرکان مکه ، مردمانی صبور بودند که در برابر ستم ظالمان شکیبایی پیشه کردند .

و الذین هاجروا فی الله . .. الذین صبروا

«الذین» عطف بیان برای «الذین» در آیه سابق است.

48- صبر مهاجران صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 59 - 4

4 - توصیه خداوند به مؤمنان و مهاجران صدراسلام ، مبنی بر اینکه در برابر فشار ها و آزار های کافران ، بردبار باشند و خویشتن داری را از دست ندهند .

و الذین هاجروا . .. ثمّ قتلوا ... و إنّ اللّه لعلیم حلیم

متعلق «علیم» در جمله «و إنّ اللّه لعلیم حلیم» محذوف است و تقدیر آن به قرینه مقام چنین می باشد: «إنّ اللّه لعلیم بما فعل المشرکون بالمؤمنین من إخراجهم من دیارهم و قتلهم المهاجرین حلیم یمهلهم و لاینتقم منهم إلی حین; خدا به آنچه که مشرکان علیه مؤمنان انجام دادند، آگاه است و چون حلیم و بردبار است، به آنان فرصت می دهد». گفتنی است که جمله فوق، در واقع توصیه ای است از جانب خداوند به مؤمنان صدراسلام که فشارهای کافران آنان را بی حوصله نکند; بلکه همان طور که خدا حلیم و بردبار است، بردباری کنند و خویشتن داری را از دست ندهند.

49- صفات مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 218 - 2

2 - امید داشتن به رحمت الهی - نه خود را مستحق آن شمردن - ، از ویژگی های مؤمنان و مهاجرانِ مجاهد

انّ الذین امنوا و الذین هاجروا و جاهدوا فی سبیل اللّه اولئک یرجون رحمت اللّه

50- عفو مهاجران گناهکار

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 22 - 12

12 - گذشت از لغزش های خویشاوندان ، بینوایان و مهاجرانِ راه خدا و برخورد کریمانه با آنان ، وظیفه ای الهی بر عهده توانگران

و لایأتل أُولوا الفضل منکم و السعة أن یؤتوا أُوْلی القربی . .. و لیعفوا و لیصفحو

«عفو» در لغت به معنای گذشت است و «صفح» به معنای گذشت همراه با ترک ملامت نسبت به خطا کار است (فروق اللغة). چنین گذشتی، حاکی از کرامت و بزرگواری گذشت کننده است.

51- عوامل سعادت اخروی مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 42 - 3

3- صبرپیشگی و توکل بر خداوند ، از جمله شرایط و عوامل سعادت دنیوی و اخروی مهاجران راه خدا

و الذین هاجروا فی الله . .. لنبوّئنّهم فی الدنیا ... و لأجر الأخرة أکبر ... الذی

52- عوامل سعادت دنیوی مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 42 - 3

3- صبرپیشگی و توکل بر خداوند ، از جمله شرایط و عوامل سعادت دنیوی و اخروی مهاجران راه خدا

و الذین هاجروا فی الله . .. لنبوّئنّهم فی الدنیا ... و لأجر الأخرة أکبر ... الذی

53- فضایل مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 218 - 5

5 - اهمیّت و ارزش هجرت و جهاد در راه خدا ، و برتری مهاجرانِ مجاهد بر سایر مؤمنان

ان الذین امنوا و الذین هاجروا و جاهدوا فی سبیل اللّه

به نظر می رسد تکرار موصول، دلالت بر ارزشمندی ایمان داشته باشد; اگر چه همراه با جهاد و هجرت نباشد; امّا آنگاه که توأم با هجرت و جهاد باشد، ارزش و اهمیّتی برتر می یابد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 195 - 22

22 - مهاجر آواره و آزار دیده در راه خدا ، و جهادگر و جان باخته ، مصداق مؤمن خردمند

لایات لاولی الالباب . .. فالّذین هاجروا و اخرجوا من دیارهم ... و قاتلوا و قتلوا

اجابت دعای خردمندان به دلیل اعمال آنان است. «انّی لا اضیع ... » و جمله «فالّذین» به دلیل «فا»، بیانگر آن اعمال است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 100 - 18

18 - مهاجران به سوی خدا و رسول (صلی الله علیه و آله) ، مشمول غفران و رحمت خاصّ الهی هستند .

و من یهاجر . .. فقد وقع اجره علی اللّه و کان اللّه غفوراً رحیماً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 21 - 2

2 - مهاجران و مجاهدان راه خدا ، مشمول رحمت ویژه الهی اند .

هاجروا و جهدوا فی سبیل اللّه . .. یبشرهم ربهم برحمة منه

نکره آوردن کلمه «رحمة» حاکی از این است که: مؤمنان مهاجر و مجاهد راه خدا، برخوردار از رحمتی خاص و ویژه خواهند بود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 22 - 2

2 - مؤمنان هجرت کننده و مجاهد ، برخوردار از زندگی جاودان در باغ های سرشار از نعمت ، در سرای بهشت

الذین ءامنوا و هاجروا و جهدوا . .. و جنت لهم فیها نعیم مقیم. خلدین فیها أبداً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 117 - 1

1 - شمول رأفت و رحمت خاص الهی بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مهاجران و انصاری که آن حضرت را در لحظه های دشوار ، همراهی کردند .

لقد تاب اللّه علی النبی و المهجرین و الانصار

«توبة» به معنای رجوع و روی کردن است. روی کرد خدا به پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مهاجر و انصار - به قرینه ذیل آیه شریفه - کنایه از این است که خداوند آنان را به خاطر یاری رساندن به پیامبر (صلی الله علیه و آله) در لحظه های سخت و دشوار، مورد رأفت و رحمت ویژه قرار داده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 42 - 5

5- مهاجران در راه خدا ، همواره و در همه چیز تنها بر پروردگار خویش متکی هستند .

و الذین هاجروا فی الله . .. و علی ربّهم یتوکّلون

تقدیم «علی ربّهم» می تواند برای حصر باشد و مضارع آوردن فعل «یتوکّلون» و حذف متعلق آن، می تواند دلالت بر استمرار و مشعر به این باشد که مهاجران در همه چیز توکل می کنند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 110 - 2،9

2- خداوند ، نسبت به مهاجرانی که با هجرت ، جهاد و صبر ، دین خود را حفظ کردند ، بسیار بخشنده و مهربان است .

ثمّ إن ربّک للذین هاجروا من بعد ما فتنوا ثمّ جهدوا و صبروا

خبر «إن ربّک للذین . ..» محذوف است که «لغفور رحیم» بر آن دلالت دارد.

9- هجرت کنندگان رنج دیده ، جهادگر و مقاوم ، مورد عنایت خاص خداوند و برخوردار از نصرت او *

ثمّ إن ربّک للذین هاجروا من بعد ما فتنوا ثمّ جهدوا و صبروا

برداشت فوق، مبتنی بر این نکته است که «ربّک» اسم «إن» بوده و لام حرف جر و «الذین» متعلق به خبر محذوفی مانند «هو ناصر لهم» باشد.

54- فضایل مهاجران صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 20 - 1

1 - تقدیر و تمجید خداوند از مؤمنان مهاجر و مجاهد صدر اسلام

الذین ءامنوا و هاجروا و جهدوا . .. أعظم درجة عند اللّه

55- فیء به مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 8 - 16

16 - « عن الصادق ( ع ) : . . .ثمّ قال [ اللّه تعالی ] : « للفقراء المهاجرین الذین اُخرجوا . . . » فجعلها اللّه لمن هاجر من قریش مع النبی (صلی الله علیه و آله) . . . و أخرج . . . عنهم المهاجرین مع رسول اللّه من العرب لقوله « الذین اُخرجوا من دیارهم و أموالهم » لأنّ قریشاً کانت تأخذ دیار من هاجر منها و أموالهم و لم تکن العرب تفعل ذلک بمن هاجر منها . . . ;

از امام صادق(ع) روایت شده است: . ..خدا فرموده [اموالی که بدون جنگ به دست آمده ]از آنِ فقرای مهاجر است که از خانه ها و اموال خود اخراج شده اند.[بااین دستور ]خدا آن اموال را برای مهاجران قریش - که در معیّت پیامبر(صلی الله علیه و آله) بوده اند - قرار داده و مهاجران عرب را که - همراه آن حضرت بوده اند - از [شمول حکم] آنان خارج کرده است; زیرا فرموده :«الذین اُخرجوا من دیارهم و أموالهم» قریش خانه ها و اموال مهاجران خود را تصاحب می کرده; ولی عرب با مهاجران خود این کار را نمی کرده [و اموال را برای خود آنان باقی می گذاشته است]».

56- فیء به مهاجران صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 9 - 7

7 - انصار ، به دور از کمترین حسد و چشمداشت نسبت به اموال عطا شده به مهاجران از « فیء »

و لایجدون فی صدورهم حاجة ممّا أُوتوا

با توجه به این که حسد مسبوق به چشمداشت است و انصار هیچ گونه چشمداشتی نسبت به اموال عطا شده به مهاجران نداشتند; از آیه شریفه نفی هرگونه حسادت استفاده می شود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 10 - 2

2 - مهاجران پس از غزوه بنی نضیر ، دارای سهم از « فیء » *

و الذین جاءو من بعدهم

برداشت بالا، بر این احتمال است که مراد از «الذین جاءو» خصوص مهاجرانی باشد که پس از مهاجران نخستین، به مدینه هجرت کردند.

57- فیء به مهاجران فقیر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 8 - 1،2

1 - مهاجرانِ نیازمند و تنگدست ، از جمله سهم بران « فیء »

للفقراء المهجرین

در مورد کلمه «للفقراء» دو احتمال وجود دارد: 1- بدل از «للّه» که مقصود فی سبیل اللّه است; 2- بدل از «ذی القربی» و ما بعد آن. در هر دو صورت، برداشت یاد شده به دست می آید.

2 - مهاجرانِ فقیر ، از موارد مصرف سهم خدا در فیء *

ما أفاء اللّه . .. فللّه ... للفقراء المهجرین

عبارت «للفقراء المهاجرین» می تواند بیان مصداقی از سهم خداوند در «فیء» باشد; زیرا روشن است که سهم رسول و ذی القربی، مصرف خاص دارد. اما «سهم اللّه» مصارف عامی دارد که خداوند در این آیه، به مصداقی از آن اشاره کرده است.

58- محدوده علم مهاجران صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 25 - 9

9- بی اطلاعی مهاجران و انصار ، از وجود مردان و زنانی مؤمن در میان مکیان ; قبل از صلح حدیبیه

و لولا رجال مؤمنون و نساء مؤمنت لم تعلموهم

59- محدوده مسؤولیت مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 72 - 14

14 - کافرانی که با مسلمانان پیمان عدم تعرض دارند ، هر چند به انگیزه مبارزه با اسلام به غیر مهاجران هجوم برند ، مهاجران و انصار موظف به یاری آنان نیستند .

فعلیکم النصر إلا علی قوم بینکم و بینهم میثق

مراد از میثاق به قرینه مقام، پیمان عدم تعرض و متارکه جنگ است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 75 - 4

4 - حق تصمیم گیری درباره جهاد از آن مهاجران نخستین بود .

جهدوا معکم

کلمه «معکم» در «جهدوا معکم» (در کنار شما جهاد کنند) می تواند ناظر به برداشت فوق باشد. چنانچه مخاطبان «معکم» خصوص مهاجران باشند، برداشت فوق از اتقان بیشتری برخوردار است.

60- مدح مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 110 - 1

1- تمجید خداوند از مؤمنانی که در کوران مشکلات ، از ایمان نبریدند و با هجرت و جهاد ، صبر پیشه کردند .

ثمّ إن ربّک للذین هاجروا من بعد ما فتنوا

61- مراتب ایمان مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 117 - 8

8 - تفاوت درجات ایمان مسلمانان صدر اسلام ( مهاجران و انصار )

المهجرین و الانصار . .. بعد ما کاد یزیغ قلوب فریق منهم

با توجه به اینکه تزلزل قلبی، تنها برای برخی از آنان پدید آمده بود و دیگران ثابت قدم بودند، مطلب فوق به دست می آید.

62- مراتب مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 100 - 9

9 - وجود تقدم و تأخر و تفاوت در فضل و کمال حتی در میان پیشتازان از مهاجران و انصار

و السبقون الأولون من المهجرین و الأنصار

برداشت فوق بر این اساس است که «الأولون» قید احترازی باشد که در این صورت «سابقون» را به دو گروه تقسیم می کند.

63- مرگ مهاجران صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 58 - 4

4 - تضمین بهشت از سوی خدا ، برای آن دسته از مهاجران صدراسلام که تا آن زمان ( زمان نزول آیه فوق ) با مرگ طبیعی از دنیا رفته و یا به دست دشمن کشته شده بودند .

و الذین هاجروا فی سبیل اللّه ثمّ . .. لیرزقنّهم اللّه رزقًا حسنًا

64- مسکن اخروی مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 59 - 3

3 - مسکن و جایگاه دلپذیر ، از برجسته ترین مصداق های روزی نیکوی خدا به مؤمنان مهاجر در سرای آخرت

لیرزقنّهم اللّه رزقًا حسنًا . .. لیدخلنّهم مدخلاً یرضونه

برداشت یاد شده، با توجه به این نکته است که جمله «لیدخلنّهم» بدل اشتمال و به تعبیر دیگر از مصداق های رزق نیکو (لیرزقنّهم اللّه رزقاً حسناً) می باشد.

65- مسؤولیت مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 72 - 4،12،13

4 - تصمیم گیری درباره جهاد ، مسؤولیت مهاجران و یاری رسانی به مهاجران ، وظیفه و مسؤولیت گروه انصار در صدر اسلام

و الذین ءاووا و نصروا

توصیف مهاجران به اینکه در راه خدا جهاد کنند، در مقابل انصار که به این امر توصیف نشده اند، با اینکه جهاد در راه خدا یک وظیفه ایمانی است، می تواند به این نکته اشاره داشته باشد که در صدر اسلام جهاد و تصمیم گیری درباره آن بر عهده مهاجران بود و انصار باید آنان را در این امر یاری دهند، ولی تصمیم گیرنده نباشند.

12 - وجود درگیری بین مؤمنان غیر مهاجر با کافران ، به خاطر دین و دینداری ، تنها موردی است که مهاجران و انصار موظف به یاری غیر مهاجران هستند .

و إن استنصروکم فی الدین فعلیکم النصر

قید «فی الدین» بیانگر این است که اگر کافران به انگیزه مبارزه با اسلام و دینداری غیر مهاجران به آنان هجوم بردند، باید سایر مسلمانان از آنان حمایت کنند و اگر درگیری بدین انگیزه نباشد، حمایت از آنان ضرورت ندارد. قابل ذکر است که «ال» در «النصر» جانشین مضاف إلیه است ; یعنی «فعلیکم نصرهم».

13 - وجوب یاری رسانی مهاجران و انصار به غیر مهاجران مشروط به درخواست یاری از سوی غیر مهاجران است .

و إن استنصروکم فی الدین فعلیکم النصر

برداشت فوق با توجه به شرط «إن استنصروکم . .. » (اگر از شما یاری خواستند ... ) استفاده شده است.

66- مسؤولیت مهاجران نخستین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 75 - 1

1 - خداوند از انصار و مهاجران نخستین خواست تا کسانی را که در آینده ایمان می آورند و هجرت می کنند و به جهاد می پردازند ، از خود بدانند و حقوق ولایت را درباره آنان رعایت کنند .

و الذین ءامنوا من بعد و هاجروا و جهدوا معکم فأولئک منکم

مخاطبان آیه، انصار و مهاجران نخستین هستند. مضاف إلیه کلمه «بعد»، کلمه «ایمانکم» و یا «الهجرة الاولی» است. جمله «فأولئک منکم» اشاره به این دارد که تمام قوانین و حقایقی که درباره انصار و مهاجران نخستین بیان شده درباره آنان نیز عیناً وجود دارد.

67- مقابله به مثل مهاجران صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 60 - 2

2 - مقابله به مثل یکی از مؤمنان صدراسلام ، در پی عقوبتی که از سوی مشرکان بر او رفته بود .

و من عاقب بمثل ما عوقب به

از ظاهر آیه، چنین استفاده می شود که یکی از مؤمنان، در پی عقوبتی که از سوی مشرکان بر او رفته بود، دست به انتقام زد و مقابله به مثل کرد. سپس دوباره از سوی آنها مورد تجاوز و ستم قرار گرفت. خداوند در پی این تجاوز، به او وعده أکید داد که او را یاری خواهد کرد تا انتقام خود را بگیرد. اما در عین حال، با تذکر به این حقیقت که خداوند بخشنده و غفور است، توصیه نمود که اگر که از آن تجاوز درگذرد و متجاوز را مورد عفو و آمرزش قرار دهد، مناسب تر و پسندیده تر خواهد بود.

68- مقامات اخروی مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 41 - 1

1- خداوند ، به مسلمانهایی که مورد ستم واقع شده و به خاطر او هجرت کردند ، جایگاه و مکانی شایسته در دنیا و پاداشی بس بزرگ تر در آخرت عطا می کند .

و الذین هاجروا فی الله من بعد ما ظلموا لنبوّئنّهم فی الدنیا حسنة و لأجر الأخرة أ

«فی» در «فی الله» به معنای «لام» و برای تعلیل است. بنابراین معنای عبارت «هجرت برای کسب رضای خداوند» است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 59 - 2

2 - مؤمنان مهاجر ، برخوردار از جایگاهی مطلوب و دلپذیر در جهان آخرت

و الذین هاجروا . .. لیدخلنّهم مدخلاً یرضونه

69- مقامات مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 72 - 11

11 - مؤمنان غیر مهاجر در صورت هجرت ، همسان با دیگر مهاجران در برخورداری از حقوق ولایت و حمایت مقرر شده در میان مؤمنان

ما لکم من ولیتهم من شیء حتی یهاجروا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 20 - 6

6 - مؤمنان مهاجر و مجاهد در راه خدا ، دارای برترین مرتبه و بزرگترین درجه درپیشگاه خداوند

الذین ءامنوا و هاجروا و جهدوا . .. أعظم درجة عند اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 21 - 3،6

3 - برخورداری از مقام رضوان ( رضایت کامل خدا از انسان ) از موهبت های خاص خداوند به مؤمنان مهاجر و مجاهد

هاجروا و جهدوا فی سبیل اللّه . .. یبشرهم ربهم ... و رضون

6 - برخورداری مؤمنان مهاجر ومجاهد از رحمت ویژه خدا و مقام رضوان ، نعمتی است بسیار ارجمندتر از دستیابی آنان به باغ ها و بوستان های بهشت .

هاجروا و جهدوا فی سبیل اللّه . .. یبشرهم ربهم برحمة منه و رضون و جنت

تقدیم «رحمة» و «رضوان» بر «جنات» رساننده برداشت فوق است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 100 - 20

20 - عن ابی عبداللّه ( ع ) [ فی قوله تعالی : ] « و السّابقون الأوّلون من المهاجرین و الانصار و الذین اتّبعوهم باحسان . . . » : فبدء بالمهاجرین الاوّلین علی درجة سبقهم ثم ثنّی بالأنصار ثم ثلّث بالتّابعین لهم باحسان فوضع کل قوم علی قدر درجاتهم و منازلهم عنده . . . . ;

از امام صادق (ع) درباره سخن خدای تعالی: «پیشگامان نخستین از مهاجرین و انصار و کسانی که با نیکوکاری از آنان پیروی کردند . .. » روایت شده که فرمود: پس خدای عز و جل مهاجران نخستین را بر اساس سابقه ایمانی آنان، در آغاز ذکر فرمود ; سپس انصار را در رتبه دوم و تابعین به احسان را در رتبه سوم یاد نمود. بدین ترتیب هر گروه را بر مبنای درجه و منزلتی که نزد او داشتند [در کلام خود] جای داد».

70- مقامامت مهاجران نخستین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 75 - 2،3،4

2 - کسانی که در آینده ایمان آورند ، هجرت کنند و در صف مجاهدان به جهاد بپردازند ، همانند مؤمنان و مهاجران نخستین ، مؤمنانی حقیقی و راستین هستند .

أولئک هم المؤمنون حقا . .. و الذین ءامنوا من بعد ... فأولئک منکم

3 - کسانی که پس از مؤمنان و مهاجران نخستین ایمان آورند ، همانند مؤمنان نخستین از مغفرت خدا و روزی های با کرامت او بهره مند خواهند شد .

لهم مغفرة و رزق کریم. و الذین ءامنوا من بعد ... فأولئک منکم

4 - حق تصمیم گیری درباره جهاد از آن مهاجران نخستین بود .

جهدوا معکم

کلمه «معکم» در «جهدوا معکم» (در کنار شما جهاد کنند) می تواند ناظر به برداشت فوق باشد. چنانچه مخاطبان «معکم» خصوص مهاجران باشند، برداشت فوق از اتقان بیشتری برخوردار است.

71- ممنوعیت ترک انفاق به مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 22 - 4

4 - کوتاهی در تأمین نیاز خویشاوندان ، بینوایان و مهاجران ، به خاطر لغزش های گذشته آنان ، ممنوع است .

و لایأتل أُوْلوا الفضل منکم و السعة أن یؤتوا أُوْلی القربی و المسکین و المهجری

72- منشأ پاداش مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 58 - 2

2 - خدا ، عهده دار پاداش مؤمنان مهاجر

و الذین هاجروا فی سبیل اللّه . .. لیرزقنّهم اللّه رزقًا حسنًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 59 - 1

1 - خدا ، عهده دار پاداش مؤمنان مهاجر در جهان آخرت

و الذین هاجروا . .. لیدخلنّهم مدخلاً یرضونه

73- موقعیت اقتصادی مهاجران صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 8 - 4

4 - وضع اقتصادی مهاجران ، دشوارتر از انصار به هنگام غزوه بنی نضیر

للفقراء المهجرین

از اختصاص به ذکر یافتن فقرای مهاجر، دشواری فزون تر وضع اقتصادی آنان استفاده می شود.

74- مهاجران در غزوه تبوک

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 117 - 6

6 - نیرو های رزمی جنگ تبوک ، متشکل از مهاجر و انصار

المهجرین و الانصار الذین اتبعوه فی ساعة العسرة

75- مهاجران صابر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 110 - 9

9- هجرت کنندگان رنج دیده ، جهادگر و مقاوم ، مورد عنایت خاص خداوند و برخوردار از نصرت او *

ثمّ إن ربّک للذین هاجروا من بعد ما فتنوا ثمّ جهدوا و صبروا

برداشت فوق، مبتنی بر این نکته است که «ربّک» اسم «إن» بوده و لام حرف جر و «الذین» متعلق به خبر محذوفی مانند «هو ناصر لهم» باشد.

76- مهاجران صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 117 - 1

1 - شمول رأفت و رحمت خاص الهی بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مهاجران و انصاری که آن حضرت را در لحظه های دشوار ، همراهی کردند .

لقد تاب اللّه علی النبی و المهجرین و الانصار

«توبة» به معنای رجوع و روی کردن است. روی کرد خدا به پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مهاجر و انصار - به قرینه ذیل آیه شریفه - کنایه از این است که خداوند آنان را به خاطر یاری رساندن به پیامبر (صلی الله علیه و آله) در لحظه های سخت و دشوار، مورد رأفت و رحمت ویژه قرار داده است.

77- مهاجران صدراسلام در بهشت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 58 - 4

4 - تضمین بهشت از سوی خدا ، برای آن دسته از مهاجران صدراسلام که تا آن زمان ( زمان نزول آیه فوق ) با مرگ طبیعی از دنیا رفته و یا به دست دشمن کشته شده بودند .

و الذین هاجروا فی سبیل اللّه ثمّ . .. لیرزقنّهم اللّه رزقًا حسنًا

78- مهاجران و مؤمنان غیر مهاجر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 72 - 8

8 - مهاجران و انصار نباید از مؤمنان غیر مهاجر یاری طلبند و از آنان انتظار حمایت داشته باشند . *

ما لکم من ولیتهم من شیء

برداشت فوق مبتنی بر این است که ضمیر در «ولیتهم» فاعل باشد. بنابراین جمله «ما لکم ... » به این معناست که برای شما نیست که از پشتیبانی آنان برخوردار شوید. یعنی نباید آنان را به نصرت خویش بخوانید و حمایت آنان را طلب کنید.

79- نیازهای معنوی مهاجران صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 10 - 7

7 - مؤمنان ، حتی پیشتازان ایمان ( مهاجران و انصار ) ، فاقد مصونیت از خطا و نیازمند غفران الهی

و الذین جاءو من بعدهم یقولون ربّنا اغفر لنا و لإخوننا الذین سبقونا بالإیمن

از تأیید خداوند نسبت به استغفار برای پیشتازان راه ایمان، به جا بودن این دعا و نیاز آنان استفاده می شود.

80- ولایت در مهاجران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 72 - 1،2،7

1 - خداوند هر یک از مؤمنان مهاجر و انصار را ولیّ دیگری قرار داد و به پشتیبانی همه جانبه از یکدیگر فراخواند .

إن الذین ءامنوا و هاجروا . .. أولیاء بعض

جمله «أولئک بعضهم أولیاء بعض» جمله ای خبری است و مراد از آن انشاء و جعل ولایت است.

2 - شرکت در جهاد با مال و جان از سوی مجاهدان و یاری مهاجران از سوی انصار ، شرط برخورداری هر یک از ولایت مقرر شده از جانب خدا

إن الذین ءامنوا و هاجروا . .. أولیاء بعض

مشارالیه «أولئک» و مرجع ضمیر در «بعضهم»، «الذین» اول و دوم، با تمام صفاتی که برای آنان ذکر شد، است. یعنی مؤمنان مهاجر - مثلا - اگر جهاد نکنند و یا مؤمنان ساکن در مدینه اگر مهاجران را یاری ندهند از حقوق ولایت برخوردار نیستند.

7 - خداوند بین مهاجران و انصار با مؤمنان غیر مهاجر ، ولایتی مقرر نداشته و پشتیبانی از ایشان را بر مهاجران و انصار واجب نکرد .

و الذین ءامنوا و لم یهاجروا ما لکم من ولیتهم من شیء

«ولایت» به معنای حمایت کردن و یاری رساندن است. کلمه «شیء» مبتدا و «من» در آن زایده می باشد. «من» در «من ولایتهم» بیانیه و بیانگر معنای شیء است. کلمه لکم خبر برای «من شیء» می باشد. گفتنی است در برداشت فوق ضمیر در «ولایتهم» مفعول گرفته شده و فاعل آن ضمیری است خطاب به مهاجران انصار. بنابراین معنای جمله چنین می شود: هیچ حق ولایتی برای شما نسبت به ایشان جعل نشده است. یعنی نباید ایشان را یاری کنید.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 75 - 13

13 - حکم ولایت مهاجر و انصار بر یکدیگر و اولویت خویشان در آن ولایت ، حکمی بر اساس علم مطلق الهی

إن اللّه بکل شیء علیم

جمله «إن اللّه . .. » پس از بیان احکام ذکر شده، در این آیه و آیات پیشین، اشاره به این حقیقت دارد که احکام و قوانین یاد شده احکامی عالمانه و نشأت گرفته از علم مطلق خداوند است.

81- ویژگیهای مهاجران صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 8 - 8

8 - روحیه خداجویی و دین یاوری ، از ویژگی های بارز مهاجرانِ صدراسلام

المهجرین الذین . .. یبتغون فضلاً من اللّه و رضونًا و ینصرون اللّه و رسوله

2- مهتدین

1- مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - حمد - 1 - 7 - 2

2 - گروهی از انسان ها برخوردار از هدایت های ویژه الهی و بهره مند از مراحل والای آن هستند .

صرط الذین انعمت علیهم

چنانچه گذشت مراد از «نعمت» نعمت هدایت است، و چون درخواست کنندگان این نعمت خود از هدایت یافتگان هستند، مقصود از آن، هدایتی ویژه است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 5 - 1،3

1 - تنها اهل تقوا مردمی هدایت یافته اند .

هدًی للمتقین . .. أولئک علی هدًی من ربهم

3 - مؤمنان به غیب ( خدا و . . . ) و معتقدان به رسالت و باورداران به آخرت ، هدایت یافتگانند .

الذین یؤمنون . ... أولئک علی هدًی من ربهم

مشارالیه «أولئک» (اهل تقوا) ممکن است به صورت اجمالی ملاحظه شود. در این صورت کلمه «المتقین» مشارالیه خواهد بود. و ممکن است جنبه تفصیلی آن در نظر گرفته شود; در این لحاظ، صفات بیان شده برای «متقین» مشارالیه «أولئک» می باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 157 - 4،8

4 - مؤمنانی که در مصیبت های راه ایمان صابرند ، به هدایت واقعی نایل خواهند شد .

قالوا إنا للّه و إنا إلیه راجعون . .. و أولئک هم المهتدون

8 - مؤمنانی که در مصیبت ها و سختی ها صابر و تسلیم قضای الهی باشند ، تنها کسانی هستند که به هدایت دست یافته اند .

و بشر الصبرین. الذین ... و أولئک هم المهتدون

ضمیر فصل (هم) و معرفه بودن خبر (المهتدون) حاکی از حصر است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 50 - 16،17

16 - مؤمنان به پیامبر(صلی الله علیه و آله)، بینا و راه یافته و تکذیب کنندگان او کور و گمراه هستند.

فمن ءامن . .. والذین کذبوا ... قل هل یستوی الأعمی و البصیر

چون موضوع آیات اثبات رسالت پیامبر(صلی الله علیه و آله) است، می توان گفت مراد از «البصیر» مؤمنان به آن حضرت و مراد از «الأعمی» تکذیب کنندگان آن حضرت هستند.

17 - پیامبر(صلی الله علیه و آله)، بینا و راه یافته، و مشرکان، کور و گمراه هستند. *

فمن ءامن . .. والذین کذبوا ... قل هل یستوی الأعمی و البصیر

ظاهراً مراد از «البصیر»، پیامبر(صلی الله علیه و آله)، مراد از «الأعمی»، مشرکان هستند. و چون موضوع آیه، ایمان به پیامبر است، گویا آیه در صدد بیان فلسفه لزوم ایمان به آن حضرت است. یعنی از آنجا که پیامبر(صلی الله علیه و آله) بصیر است، دیگران باید از او تبعیت کنند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 75 - 7

7 - انبیا از هدایت ویژه خداوند برخوردارند.

و کذلک نری إبرهیم ملکوت . .. و لیکون من الموقنین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 82 - 8

8 - مؤمنانی که ایمان خویش را به هیچگونه شرک و ظلمی نیامیزند، برخوردار از هدایت کاملند.

الذین ءامنوا و لم یلبسوا . .. أولئک لهم الأمن و هم مهتدون

در آیه شریفه، مؤمنانی که ایمانشان خالی از هر گونه ظلم باشد، هدایت یافته شمرده شده اند. با توجه به اینکه مؤمن در هر مرتبه ای که باشد، از هدایتی نسبی برخوردار است، به نظر می رسد مراد از «هم مهتدون» هدایت کامل این گروه باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 84 - 3،6،7

3 - نوح(ع) هدایت یافته به توحید و برهانهای آن و دارای مرتبه ای بلند بود.

و نوحا هدینا من قبل

6 - داوود، سلیمان، ایوب، یوسف(ع)، موسی و هارون(ع)، فرزندانی از نسل ابراهیم و هدایت یافته از جانب خداوند هستند.

و من ذریته داود و سلیمن و أیوب و یوسف و موسی و هرون

سیاق آیات پیشین، که درباره حضرت ابراهیم(ع) بود، این احتمال را پدید می آورد که ضمیر در «ذریته» به «ابراهیم» برگردد. در این صورت برخی اسامی که در آیات بعد آمده است (همچون الیاس و لوط) از باب تغلیب در شمار ذریه آن حضرت ذکر شده اند.

7 - داوود، سلیمان، ایوب، یوسف، موسی و هارون، فرزندانی از نسل نوح(ع) و هدایت یافته از جانب خداوند بودند.

نوحا . .. و من ذریته داود و سلیمن و أیوب و یوسف و موسی و هرون

با توجه به دو نکته می توان گفت «نوحا» مرجع ضمیر در «ذریته» است: «نوحا» نزدیکترین کلمه ای است که می تواند مرجع ضمیر باشد. در میان کسانی که به عنوان ذریه از آنان یاد شده، افرادی هستند که از ذریه ابراهیم(ع) نیستند، مانند حضرت لوط(ع) و الیاس(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 85 - 4

4 - زکریا، یحیی، عیسی و الیاس(ع) از هدایت خاص خداوند بهره مند بودند.

و کلا هدینا . .. و من ذریته ... و زکریا و یحیی و عیسی و إلیاس

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 87 - 1،4

1 - خداوند برخی از پدران و فرزندان و برادران انبیای گذشته را (ابراهیم، اسحاق، یعقوب(ع) و . .. ) برگزید و به صراط مستقیم هدایت کرد.

و من ءابائهم و ذریتهم و إخونهم و اجتبینهم و هدینهم إلی صرط مستقیم

4 - پیامبران، برگزیدگان خداوند و رهیافتگان به صراط مستقیم هستند.

و اجتبینهم و هدینهم إلی صرط مستقیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 117 - 1

1 - تنها خداوند آگاهترین فرد به گمراهان و هدایت یافتگان است.

إن ربک هو أعلم . .. بالمهتدین

ضمیر «هو»، که بین اسم و خبر «إن» قرار گرفته، ضمیر فصل است و نقش آن در جمله حصر و تأکید می باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 161 - 1

1 - پیامبر(صلی الله علیه و آله) هدایت یافته به صراط مستقیم

إننی هدینی ربی إلی صرط مستقیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 155 - 15

15 - گروهی از انسان ها با شکست در آزمون های الهی به گمراهی کشانده می شوند و گروهی با موفقیت به هدایت بایسته می رسند .

إن هی إلا فتنتک تضل بها من تشاء و تهدی من تشاء

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 178 - 2،4،6

2 - هدایت یافته واقعی کسی است که خدا او را هدایت کند .

من یهد اللّه فهو المهتدی

4 - تصدیق کنندگان آیات الهی ، هدایت یافتگان ، و تکذیب کنندگان آیات الهی ، ضلالت پیشگانند .

الذین کذبوا بایتنا . .. من یهد اللّه فهو المهتدی و من یضلل

با توجه به آیه قبل معلوم می شود مصداق مورد نظر برای ضلالت، تکذیب آیات خداوند است و مصاق هدایت، تصدیق آیات و ایمان به آنهاست.

6 - هدایت یافتگان عمر خویش را تباه نکرده و از آن بهره مند بوده اند .

من یهد اللّه فهو المهتدی

از جمله «فأولئک هم الخسرون» - که درباره گمراهان بیان شد - می توان فهمید که جمله ای مانند «و أولئک هم الرابحون برای هدایت یافتگان در تقدیر است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 18 - 9

9 - ایمان به خدا و روز رستاخیز ، اقامه نماز و پرداخت زکات و نترسیدن از غیر خدا ، زمینه ساز ره یابی به صراط مستقیم و قرار گرفتن در زمره ره یافتگان

من ءامن باللّه و الیوم الأخر . .. فعسی أولئک أن یکونوا من المهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 28 - 1

1- آنان که ایمان آورده و دلهایشان به یاد خدا آرامش می یابد ، از کسانی اند که خداوند آنها را به سوی خویش هدایت کرده است .

و یهدی إلیه من أناب. الذین ءامنوا و تطمئن قلوبهم بذکر الله

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 121 - 4

4- خداوند ، حضرت ابراهیم ( ع ) را به « صراط مستقیم » هدایت کرد .

هده إلی صرط مستقیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 2 - 6

6- انسان موّحد و متکی به خداوند ، انسانی هدایت یافته است .

و جعلنه هدًی . .. ألاّتتخذوا من دونی وکیلاً

«أن» در «ألاّتتخذوا» برای تفسیر عبارت «جعلناه هدًی لبنی إسرائیل» است و توحید و عدم اتکا به غیر خدا را مظهر و مصداق هدایت معرفی می کند. بنابراین موّحد، شخص هدایت یافته است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 97 - 1

1- بهره مندان از هدایت الهی ، راه یافتگان واقعی اند .

و من یهد الله فهو المهتد

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 13 - 7

7- اصحاب کهف ، جوانمردانی مؤمن به پروردگار خویش و بهره مند از هدایت افزون الهی بودند .

انّهم فتیة ءامنوا بربّهم و زدنهم هدًی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 17 - 12

12- اصحاب کهف ، گروهی بهره مند از هدایت خداونو بودند .

فأوُواْ إلی الکهف ینشر لکم ربّکم من رحمته . .. من یهد اللّه فهو المهتد

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 43 - 5

5- ابراهیم ( ع ) ، پیش از مناظره اش با آزر ، موحدی هدایت یافته و آگاه بود .

یأبت إنّی قد جاءنی من العلم ما لم یأتک فاتّبعنی أهدک صرطًا سویًّا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 58 - 14

14- حضرت مریم ( س ) ، برخوردار از هدایت ویژه الهی و انسانی برگزیده در پیشگاه خداوند

و ممّن هدینا واجتبینا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 122 - 7

7 - آدم ( ع ) ، درپی برگزیدگی و آمرزیده شدن ، از هدایت الهی نیز برخوردار گردید .

ثمّ اجتبه ربّه فتاب علیه و هدی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 135 - 11

11- اسلام ، راه اعتدال است و مسلمانان ، رهرو آن و هدایت یافته اند .

فستعلمون من أصحب الصرط السویّ و من اهتدی

«سوی» بر وزن فعیل به معنای اسم فاعل است; یعنی، مستوی و معتدل (لسان العرب).

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 48 - 8

8- تقواپیشگان ، برخوردار از نور ، روشنایی و هدایت ویژه الهی در زندگی

و ضیاءً و ذکرًا للمتّقین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 67 - 10

10 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، شخصیتی ره یافته به صراط مستقیم

إنّک لعلی هدًی مستقیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - نور - 24 - 37 - 5

5 - مردمان تسبیح گو ، ذاکر ، بر پا دارنده نماز و پرداخت کننده زکات ، از هدایت خاص خداوند به نور خویش برخورداراند .

یهدی اللّه لنوره من یشاء . .. فی بیوت أذن اللّه ... یسبّح له فیها ... رجال لاتله

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 56 - 6

6 - تنها زمینه داران هدایت ، شایسته دریافت آن از سوی خداوند

و لکنّ اللّه یهدی من یشاء و هو أعلم بالمهتدین

قید «هو أعلم بالمهتدین» بیانگر آن است که خداوند هدایت خویش را تنها به کسانی می دهد که قابلیت آن را داشته باشند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 69 - 1

1 - تلاش کنندگان در راه خدا ، قطعاً ، مشمول هدایت خاص خداوندند .

و الذین جهدوا فینا لنهدینّهم سبلنا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 5 - 1،2

1 - تنها برپادارندگان نماز و پرداخت کنندگان زکات و اهل یقین به آخرت ، مشمول هدایت ویژه پروردگارِ خویش اند .

الذین یقیمون الصلوة و یؤتون الزکوة و هم بالأخرة هم یوقنون . أُولئک علی هدًی من

2 - تنها محسنان ، از هدایت ویژه الهی برخوردارند .

للمحسنین . .. أُولئک علی هدًی من ربّهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - سبأ - 34 - 24 - 11

11 - مؤمنان به پیامبر (صلی الله علیه و آله) همچون خود آن حضرت ، در مسیر هدایت اند .

و إنّا أو إیّاکم لعلی هدًی أو فی ضلل مبین

آوردن ضمیر جمع «نا» به جای «أنا» - که با کلمه «قل» دارای سیاق واحدی است - می تواند بیانگر این نکته باشد که پیامبر(صلی الله علیه و آله) در صدد همسو جلوه دادن مؤمنان با خودش می باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - صافات - 37 - 118 - 1

1 - موسی و هارون ( علیهماالسلام ) بر صراط مستقیم در پرتو هدایت خداوند

و هدینهما الصرط المستقیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 18 - 13

13 - تنها ، برگزیدگان و پیروی کنندگان بهترین سخن ، از هدایت الهی برخوردارند .

الذین یستمعون القول فیتّبعون أحسنه أُولئک الذین هدیهم اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 22 - 6

6 - مؤمنان ، برخوردار از معرفت و نور هدایت الهی

فهو علی نور من ربّه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 23 - 17

17 - اهل خشیت و خداترسان ، بهره مند از هدایت الهی

کتبًا . .. تقشعرّ منه جلود الذین یخشون ربّهم ... ذلک هدی اللّه یهدی به من یشاء

از این که خداوند اهل خشیت را، کسانی معرفی کرد که تحت تأثیر قرآن قرار می گیرند، به دست می آید که یکی از مصادیق مورد نظر از «یهدی به من یشاء» همین گروه می باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 37 - 4

4 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، برخوردارند از هدایت استوار و پایدار الهی

و من یهد اللّه فما له من مضلّ

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - جاثیه - 45 - 21 - 8

8 - مؤمنان نیک کردار ، بهره مند از رحمت و هدایت الهی در دنیا و گناه پیشگان محروم از آنند .

و هدًی و رحمة لقوم یوقنون . .. أن نجعلهم کالذین ءامنوا و عملوا الصلحت

منظور از تفاوت مؤمنان صالح با گناه پیشگان در دنیا - به قرینه آیه قبل - ممکن است تمایزشان در بهرهوری از رحمت و هدایت الهی باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 2 - 15

15- اندیشه و قلب مؤمنان راستین ، تحت تربیت و هدایت ویژه پروردگار

و الذین ءامنوا . .. و أصلح بالهم

چنانچه واژه «بال» در «أصلح بالهم» به معنای قلب و فکر باشد; از این که خداوند اصلاح قلب و اندیشه مؤمنان را به خود نسبت داده است، تربیت و هدایت ویژه استفاده می شود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 5 - 1

1- شهیدان در همه مراحل پس از شهادت ، برخوردار از هدایت و حمایت خداوند

سیهدیهم و یصلح بالهم

ضمیر «هم» به «الذین قتلوا فی سبیل اللّه» بازمی گردد. «بال» در «بالهم» یا به معنای شأن و أمر (مفرد اُمور) و یا قلب است. برداشت یاد شده ناظر به معنای نخست می باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 2 - 10

10 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، در مراحل مختلف زندگی خویش ، بهره مند از هدایت های الهی به سوی راستی و درستی

و یهدیک صراطًا مستقیمًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 26 - 9

9 - تاریخ بشر در طول بعثت پیامبران ، شاهد هدایت پذیری دسته ای و بیراهه رفتن دسته ای دیگر بوده است .

و لقد أرسلنا نوحًا . .. فمنهم مهتد و کثیر منهم فسقون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - انسان - 76 - 3 - 2

2 - انسان ها در برابر هدایت الهی دو دسته اند : سپاس گزار و هدایت یافته و یا ناسپاس و هدایت ناپذیر .

إمّا شاکرًا و إمّا کفورًا

2- آثار عمل مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 105 - 18

18 - اعمال و رفتار هر یک از گمراهان و هدایت یافتگان دارای بازتاب و سزایی مناسب در قیامت

فینبئکم بما کنتم تعملون

هدف از جمله «فینبئکم بما . ..» ترغیب مردمان به هدایت و پذیرش تعالیم قرآن و تهدید کفرپیشگان و منحرفان به عذاب است و چون مجرد آگاه سازی به اعمال و کردار برای تهدید و ترغیب کافی نیست بنابراین جمله «فینبئکم» کنایه از پاداش دهی و به کیفررسانی خواهد بود.

3- آرامش مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 127 - 1

1 - هدایت یافتگان و یادکنندگان آیات و معارف الهی از جایگاهی آکنده از آرامش در نزد خداوند برخوردارند.

فمن یرد الله أن یهدیه . .. قد فصلنا الأیت لقوم یذکرون. لهم دارالسلم عند ربهم

4- آزادی بیان مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - علق - 96 - 14 - 6

6 - کسانی که خداوند را ناظر خویش می دانند ، از تبلیغات هدایت پیشگان و دعوت کنندگان به تقوا جلوگیری نمی کنند .

أرءیت إن کان علی الهدی . أو أمر بالتّقوی ... ألم یعلم بأنّ اللّه یری

5- ازدیاد هدایت مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 76 - 1

1- هدایت یافتگان ، مشمول فزونی مستمر هدایت از جانب خداوند

و یزید اللّه الذین اهتدوا هدًی

6- استغفار مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 55 - 7

7- ایمان و استغفار ، از نشانه های هدایت یافتگان است .

أن یؤمنوا إذ جاءهم الهدی و یستغفروا ربّهم

7- استقامت مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 37 - 1

1 - هدایت کسانی که با لطف الهی ارشاد شده اند ، استوار و پایدار است .

و من یهد اللّه فما له من مضلّ

8- اضلال مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 115 - 1،12

1 - به گمراهی کشاندن اهل هدایت ، قبل از بیان راه های تقواپیشگی ، در شأن خداوند نیست .

و ما کان اللّه لیضل قوماً بعد إذ هدیهم حتی یبین لهم ما یتقون

12 - از امام رضا ( ع ) روایت شده که فرمود : « ان الامام الفرض علیه و الواجب من اللّه إذا خاف الفوت علی نفسه أن یحتج فی الامام من بعده بحجة معروفة مبینة ان اللّه تبارک و تعالی یقول فی کتابه : « و ما کان لیضل قوماً بعد إذ هدیهم حتی یبین لهم ما یتقون . . . » ;

. .. تکلیف واجب امام از طرف خدا این است که: هرگاه خوف فوت برای او پیش آید، با دلیل روشن و شناخته شده درباره امام بعد از خود، حجت را بر مردم تمام کند; زیرا خدای تبارک و تعالی در کتاب خود می فرماید: چنین نبوده که خداوند، قومی را پس از آنکه هدایت کرد، گمراه کند مگر آن که چیزی را که باید از آن بپرهیزند، برای آنان بیان نماید ... ».

9- اطاعت از مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 90 - 5،6

5 - تقلید از هدایت شدگان ضروری است.

أولئک الذین هدی الله فبهدیهم اقتده

6 - پیروی از کسانی شایسته است که خداوند آنان را هدایت کرده باشد.

أولئک الذین هدی الله فبهدیهم اقتده

توصیف انبیای سلف با جمله «هدی الله» تمهیدی برای فرمان به اقتداست. لذا خداوند معیاری را برای تبعیت تبیین کرده و آن معیار هدایت شدن از جانب اوست.

10- امنیت اخروی مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 38 - 6

6 - پیروی کنندگان از رهنمود ها و هدایت های الهی ، هیچ ترس و اندوهی در قیامت نخواهند داشت .

فمن تبع هدای فلاخوف علیهم و لاهم یحزنون

کلمه «خوف» (ترس و نگرانی) نکره است و چون پس از حرف نفی واقع شده، معنای شمول را می رساند; یعنی: هیچ خوف و ترسی بر آنان نیست. همچنین فعل، آن گاه که منفی شود، دلالت بر نبود همه مصداقها دارد. بنابراین «ولاهم یحزنون» یعنی هیچ حزن و اندوهی ندارند.

11- انقیاد مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 143 - 18

18 - هدایت یافتگان ، دارای روحیه تعبد و تسلیم در برابر خدا و احکام الهی

و إن کانت لکبیرة إلا علی الذین هدی اللّه

12- اهتمام مهتدین به نماز

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 59 - 7

7- به پاداشتن نماز و اهتمام به آن ، و دوری جستن از خواسته های نفسانی و شهوات ، دو ویژگی مهمّ و برجسته پیامبران و هدایت یافتگان است .

فخلف من بعدهم خلف أضاعوا الصلوة واتبعوا الشهوت

13- ایمان مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 55 - 7

7- ایمان و استغفار ، از نشانه های هدایت یافتگان است .

أن یؤمنوا إذ جاءهم الهدی و یستغفروا ربّهم

14- بشارت به مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 2 - 7

7 - قرآن ، کتاب مژده و بشارت برای ره یافتگان مؤمن و هشدار و انذار برای گم گشتگان غافل است .

تلک ءایت الکتب . .. أن أنذر الناس و بشّر الذین ءامنوا

15- پاداش اخروی مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 61 - 3

3 - پاداش های اخروی ، وعده نیکوی خداوند به هدایت یافتگان

أفمن وعدنه وعدًا حسنًا

16- پاداش مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 127 - 6،7،8

6 - پاداش هدایت یافتگان در نزد پروردگارشان تضمین شده است.

و من یرد الله . .. لهم دارالسلم عند ربهم

7 - پاداش دادن به هدایت یافتگان هشیار و متذکر، از شؤون ربوبیت خداوند است.

لهم دارالسلم عند ربهم

8 - دارالسلام (بهشت و جایگاه امن الهی) پاداش کردار مستمر هدایت یافتگان است.

لهم دارالسلم . .. بما کانوا یعملون

17- پیروی از مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - یس - 36 - 21 - 9

9 - تنها انسان های با اخلاص و به دور از چشم داشت مادی و ره یافته ، شایسته رهبری و پیروی اند .

اتّبعوا من لایسئلکم أجراً و هم مهتدون

18- تبلیغ مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - علق - 96 - 14 - 6

6 - کسانی که خداوند را ناظر خویش می دانند ، از تبلیغات هدایت پیشگان و دعوت کنندگان به تقوا جلوگیری نمی کنند .

أرءیت إن کان علی الهدی . أو أمر بالتّقوی ... ألم یعلم بأنّ اللّه یری

19- تشبیه به مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - انسان - 76 - 3 - 12

12 - انسان در این جهان ، همچون رونده ای گم کرده راه و دین راهی است درست ، و دینداران مردمی راه یافته اند .

إنّا هدینه السبیل إمّا شاکرًا و إمّا کفورًا

20- تشخیص مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 117 - 2

2 - شناخت عمیق و گسترده راه هدایت و ضلالت و راهیان آن با راهنمایی خداوند میسر است.

إن ربک هو أعلم من یضل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 84 - 9

9- ربوبیت الهی ، مقتضی آگاهی عمیق او به هدایت پیشگان و تمایز آنان با دیگران

فربّکم أعلم بمن هو أهدی سبیلاً

ذکر صفت «ربّ» به جای اسم «الله» و یا صفات دیگر برای بیان آگاهی خداوند از گروههای انسانی، مشعر به نکته یاد شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 56 - 7

7 - آگاهی کامل به هدایت پذیری انسان ها ، از دسترس بشر دور است .

و هو أعلم بالمهتدین

تصریح خداوند به آگاه بودنش از افراد قابل هدایت، می تواند اشاره باشد به این که دیگران - حتی پیامبر(صلی الله علیه و آله) که دوست دار هدایت همه انسان ها است - قادر به دست یافتن به این آگاهی نیستند.

21- تعبد مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 143 - 18

18 - هدایت یافتگان ، دارای روحیه تعبد و تسلیم در برابر خدا و احکام الهی

و إن کانت لکبیرة إلا علی الذین هدی اللّه

22- تقرّب مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 127 - 4

4 - هدایت یافتگان هشیار و متذکر، مقرب درگاه پروردگار و در پرتوی ولایت او قرار دارند.

فمن یرد الله . .. لقوم یذکرون. لهم دارالسلم عند ربهم و هو ولیهم

23- تقلید از مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 170 - 18

18 - تقلید و پیروی از هدایت یافتگان و اندیشمندان ، ناروا نیست .

أو لو کان ءاباؤهم لایعقلون شیئاً و لایهتدون

جمله «أو لو کان . ..» گویای این است که: مجرد تقلید مورد رد و انکار قرار نگرفته است; بلکه آن تقلیدی مذمت شده که تقلید شونده خود اهل فهم و خرد نبوده و هدایت یافته نیست.

24- تلاش مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 18 - 15

15 - بهره مندی از هدایت خاص خداوند ، در گرو تلاش و کوشش مناسب برای دریافت حقایق

الذین یستمعون القول . .. أُولئک الذین هدیهم اللّه

برداشت یاد شده به خاطر این نکته است که خداوند انسان هایی که به تلاش برای شنیدن و برگزیدن بهترین سخنان می پردازند، هدایت یافتگان خود شمرده است. گفتنی است مقصود از هدایت در آیه شریفه، هدایت خاص الهی است; نه هدایت عام که برای همه انسان ها خواهد بود.

25- حتمیت سعادت اخروی مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 61 - 4

4 - دستیابی ره یافتگان به سعادت اخروی ، امری قطعی و وعده ای تخلف ناپذیر از سوی خداوند

وعدنه وعدًا حسنًا فهو لقیه

قید «هو لاقیه» بیانگر آن است که خدا هرگز از وعده ای که به هدایت یافتگان داده است، تخلف نخواهد کرد.

26- حق پذیری مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 18 - 15

15 - بهره مندی از هدایت خاص خداوند ، در گرو تلاش و کوشش مناسب برای دریافت حقایق

الذین یستمعون القول . .. أُولئک الذین هدیهم اللّه

برداشت یاد شده به خاطر این نکته است که خداوند انسان هایی که به تلاش برای شنیدن و برگزیدن بهترین سخنان می پردازند، هدایت یافتگان خود شمرده است. گفتنی است مقصود از هدایت در آیه شریفه، هدایت خاص الهی است; نه هدایت عام که برای همه انسان ها خواهد بود.

27- خضوع مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 58 - 19

19- گریه در حال سجده و خضوع در مقابل آیات الهی ، از آثار نعمت هدایت و برگزیدگی در پیشگاه خداوند است .

و ممّن هدینا واجتبینا إذا تتلی علیهم ءایت الرحمن خرّوا سجّدًا و بکیًّا

28- خطر گمراهی مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - حمد - 1 - 7 - 4،5

4 - گروهی از هدایت یافتگان ، بر طریق هدایت ثابت قدم نماندند و در زمره غضب شدگان و یا گمراهان قرار گرفتند .

صرط الذین انعمت علیهم غیر المغضوب علیهم و لاالضآلّین

برداشت فوق بر این اساس است که «غیر المغضوب» صفت احترازی برای «الذین انعمت» باشد. بر این مبنا نعمت داده شدگان یعنی، هدایت یافتگان سه گروه می شوند: 1- راه یافتگانی که دست از هدایت شسته و از «مغضوبین» می شوند. 2- هدایت یافتگانی که در بین راه گمراه شده و از «ضالین» می گردند. 3- هدایت پیشگانی که تا آخر بر صراط مستقیم پایدار می مانند.

5 - هدایت یافتگان نیز در خطر قرار گرفتن در زمره غضب شدگان و یا گمراهان هستند .

صرط الذین انعمت علیهم غیر المغضوب علیهم و لاالضآلّین

29- در قیامت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 38 - 6

6 - پیروی کنندگان از رهنمود ها و هدایت های الهی ، هیچ ترس و اندوهی در قیامت نخواهند داشت .

فمن تبع هدای فلاخوف علیهم و لاهم یحزنون

کلمه «خوف» (ترس و نگرانی) نکره است و چون پس از حرف نفی واقع شده، معنای شمول را می رساند; یعنی: هیچ خوف و ترسی بر آنان نیست. همچنین فعل، آن گاه که منفی شود، دلالت بر نبود همه مصداقها دارد. بنابراین «ولاهم یحزنون» یعنی هیچ حزن و اندوهی ندارند.

30- دعوتهای مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 76 - 10

10- تنها انسان درست کردار و ایستاده بر صراط مستقیم ، شایستگی دعوت دیگران به عدل را دارد .

و من یأمر بالعدل و هو علی صرط مستقیم

توصیف امر کننده به عدل به اینکه خود در صراط مستقیم باشد، در حقیقت بیان شرط شایستگی برای چنین مسؤولیت است.

31- روحیه مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 143 - 18

18 - هدایت یافتگان ، دارای روحیه تعبد و تسلیم در برابر خدا و احکام الهی

و إن کانت لکبیرة إلا علی الذین هدی اللّه

32- رهبری مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - یس - 36 - 21 - 9

9 - تنها انسان های با اخلاص و به دور از چشم داشت مادی و ره یافته ، شایسته رهبری و پیروی اند .

اتّبعوا من لایسئلکم أجراً و هم مهتدون

33- زندگی اخروی مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 60 - 6

6 - زندگی هدایت یافتگان در جهان آخرت ، زندگی در جوار لطف و رحمت بیکران خداوند است .

و ما عند اللّه خیر و أبقی

با توجه به قید «عنداللّه» (نزد خدا) - که می تواند کنایه از لطف و رحمت واسعه او باشد - برداشت یاد شده به دست می آید.

34- سجده مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 58 - 15،19

15- پیامبران و هدایت یافتگان برگزیده ، به هنگام شنیدن آیات الهی به سجده می افتند و می گریند .

من النبیّن . .. و ممّن هدینا واجتبینا إذا تتلی علیهم ءایت الرحمن خرّوا سجّدًا و

19- گریه در حال سجده و خضوع در مقابل آیات الهی ، از آثار نعمت هدایت و برگزیدگی در پیشگاه خداوند است .

و ممّن هدینا واجتبینا إذا تتلی علیهم ءایت الرحمن خرّوا سجّدًا و بکیًّا

35- سرور اخروی مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 38 - 6

6 - پیروی کنندگان از رهنمود ها و هدایت های الهی ، هیچ ترس و اندوهی در قیامت نخواهند داشت .

فمن تبع هدای فلاخوف علیهم و لاهم یحزنون

کلمه «خوف» (ترس و نگرانی) نکره است و چون پس از حرف نفی واقع شده، معنای شمول را می رساند; یعنی: هیچ خوف و ترسی بر آنان نیست. همچنین فعل، آن گاه که منفی شود، دلالت بر نبود همه مصداقها دارد. بنابراین «ولاهم یحزنون» یعنی هیچ حزن و اندوهی ندارند.

36- سعادت اخروی مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 61 - 2

2 - هدایت یافتگان ، برخوردار از سعادت اخروی

أفمن وعدنه وعدًا حسنًا فهو لقیه

مقصود از وعده نیکو، پاداش های الهی در سرای آخرت است.

37- شخصیت مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - فاطر - 35 - 20 - 1

1 - برابر نبودن انسان گمراه و فرورفته در تاریکی و سرگردانی ، با انسان راه یافته و حقیقت شناس

و لا الظلمت و لا النور

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - علق - 96 - 19 - 5

5 - مخالفان نماز و تکذیب گران دین ، حقّ دستور دادن به نمازگزاران هدایت پیشه و ترویج کننده تقوا را ندارند .

ینهی . عبدًا إذا صلّی ... کذّب و تولّی ... کلاّ لاتطعه

38- شکرگذاری مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 37 - 11

11 - کسانی که به پاس نعمت هدایت ، به درگاه خدا سپاس می گزارند و او را به بزرگی یاد می کنند ، در زمره محسنان و نیکو کاران اند .

و بشّر المحسنین

39- صفات مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 5 - 4

4 - برپادارندگان نماز و انفاق کنندگان ، هدایت یافتگانند .

یقیمون الصلوة . .. أولئک علی هدًی من ربهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 143 - 18

18 - هدایت یافتگان ، دارای روحیه تعبد و تسلیم در برابر خدا و احکام الهی

و إن کانت لکبیرة إلا علی الذین هدی اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 55 - 7

7- ایمان و استغفار ، از نشانه های هدایت یافتگان است .

أن یؤمنوا إذ جاءهم الهدی و یستغفروا ربّهم

40- صورت اخروی مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 38 - 2

2 - انسان های پاک ، تذکّرپذیر ، هدایت جو و خداترس ، در قیامت چهره ای نورانی خواهند داشت .

لعلّه یزّکّی . أو یذّکّر ... جاءک یسعی . و هو یخشی ... وجوه یومئذ مسفرة

41- طغیانگران و مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - علق - 96 - 11 - 6

6 - طغیان گران ، بی اعتنا به هدایت یافته بودن نماز گزاران و گرفتار احساس بی نیازی از رهنمود های آنان

لیطغی . أن رءاه استغنی ... أرءیت إن کان علی الهدی

42- عجز از گمراهگری مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 37 - 2

2 - ناتوانی همگان ، از گمراه کردن هدایت یافته الهی

و من یهد اللّه فما له من مضلّ

43- علم به مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 125 - 18

18- خداوند ، نسبت به گمراهان و هدایت یافتگان ، برترین آگاهی را دارد .

إن ربّک هو أعلم بمن ضلّ عن سبیله و هو أعلم بالمهتدین

44- علم خدا به مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - نجم - 53 - 30 - 6

6 - هدایت یافتگان و گمراهان ، تحت احاطه علمی کامل خداوند

إنّ ربّک هو أعلم بمن ضلّ عن سبیله و هو أعلم بمن اهتدی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - قلم - 68 - 7 - 2

2 - آگاهی همه جانبه و برتر خداوند ، از انسان های هدایت یافته و مؤمن

و هو أعلم بالمهتدین

45- عوامل امیدواری مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 93 - 14

14 - نظارت بیوقفه و فراگیر خداوند نسبت به کردار بندگان ، تهدیدی برای گمراهان و مایه دلگرمی هدایت یافتگان است .

فمن اهتدی . .. و من ضلّ ... و ما ربّک بغفل عمّا تعملون

با توجه به آیات پیشین که در آن سخن از هدایت یافتگان و گمراهان به میان آمده است، تأکید بر غافل نبودن خدا از عملکرد مردمان، دلگرم کننده هدایت یافتگان از یکسو و مایه تشویش خاطر گمراهان از سوی دیگر است.

46- فضایل مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 104 - 16

16 - تنها عالمان و هدایت یافتگان ، سزاوار پیروی و اطاعت اند

او لو کان ءاباؤهم لایعلمون شیئاً و لایهتدون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 37 - 10

10- هدایت شدگان ، از عنایت خداوند و از مددکار و یاورانی برخوردار خواهند بود .

فمنهم من هدی الله و منهم من حقّت علیه الضللة . .. فإن الله لایهدی من یضلّ و ما

از آن جایی که خداوند مردم را دو گروه هدایت پذیر و گمراه معرفی کرده و گمراهان را محروم از هدایت خدا و یار و یاور دانسته است، به قرینه مقابله می توان نکته یاد شده را به دست آورد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 58 - 12

12- خداوند به افرادی دیگر غیر از پیامبران نیز ، نعمت هایی ویژه داده است .

الذین أنعم اللّه علیهم من النبیّن . .. و ممّن هدینا واجتبینا

«من هدینا. ..» عطف بر «النبیّن» است و می فهماند: کسانی که خداوند به آنها نعمت داد عبادتند از: پیامبران و کسانی که از افراد هدایت یافته و منتخب بودند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - انسان - 76 - 31 - 4

4 - ره پویان راه خدا ، بهره مند از رحمت او

فمن شاء اتّخذ إلی ربّه سبیلاً. .. یدخل من یشاء فی رحمته

47- قرآن و مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 2 - 7

7 - قرآن ، کتاب مژده و بشارت برای ره یافتگان مؤمن و هشدار و انذار برای گم گشتگان غافل است .

تلک ءایت الکتب . .. أن أنذر الناس و بشّر الذین ءامنوا

48- قیاس گمراهان با مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - فاطر - 35 - 20 - 1

1 - برابر نبودن انسان گمراه و فرورفته در تاریکی و سرگردانی ، با انسان راه یافته و حقیقت شناس

و لا الظلمت و لا النور

49- قیاس مهتدین با گمراهان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 61 - 1

1 - مقایسه انسان هدایت شده ( هر چند بی بهره از موهبت های دنیوی ) با انسان هدایت ناپذیر ( اما برخوردار از متاع مادی ) قیاسی نسنجیده و باطل در بینش الهی

أفمن وعدنه وعدًا حسنًا . .. کمن متّعنه

آیه بالا ادامه آیات پیشین و مربوط به کسانی است که به دعوت پیامبر(صلی الله علیه و آله) پاسخ مثبت داده و به هدایت الهی دست یافتند و نیز در رابطه با کسانی است که از پذیرش دعوت آن حضرت سر باز زدند و به بهانه های مختلف از پیروی هدایت های الهی امتناع ورزیدند.

50- کمی مهتدین امت های پیشین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - صافات - 37 - 71 - 3

3 - وجود عده اندکی هدایت یافته و سعادتمند ، در میان امت های پیشین

و لقد ضلّ قبلهم أکثر الأوّلین

تعبیر گمراه شدن اکثریت مردم، می رساند که عده ای هرچند در اقلیت، از میان مردم به راه هدایت و سعادت دست یافته اند.

51- گریه مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 58 - 15،19

15- پیامبران و هدایت یافتگان برگزیده ، به هنگام شنیدن آیات الهی به سجده می افتند و می گریند .

من النبیّن . .. و ممّن هدینا واجتبینا إذا تتلی علیهم ءایت الرحمن خرّوا سجّدًا و

19- گریه در حال سجده و خضوع در مقابل آیات الهی ، از آثار نعمت هدایت و برگزیدگی در پیشگاه خداوند است .

و ممّن هدینا واجتبینا إذا تتلی علیهم ءایت الرحمن خرّوا سجّدًا و بکیًّا

52- مسؤولیت مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 67 - 11

11 - دعوت گمراهان به راه هدایت و صراط مستقیم ، وظیفه الهی تمامی ره یافتگان به آن

و ادع إلی ربّک إنّک لعلی هدًی مستقیم

جمله «إنّک لعلی هدًی مستقیم» تعلیل برای «و ادع إلی ربّک» است; یعنی، چون تو برطریق هدایت و در صراط مستقیم هستی، آن گمراهان شرک پیشه را به سوی پروردگارت دعوت کن، تا شاید از ضلالت و گمراهی نجات یابند و به راه تو باز گردند.

53- مقامات مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 39 - 9

9 - عنایت ویژه الهی به برخی هدایت یافتگان یا مستقر ساختن آنان بر راه مستقیم

یجعله علی صرط مستقیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 127 - 1،4

1 - هدایت یافتگان و یادکنندگان آیات و معارف الهی از جایگاهی آکنده از آرامش در نزد خداوند برخوردارند.

فمن یرد الله أن یهدیه . .. قد فصلنا الأیت لقوم یذکرون. لهم دارالسلم عند ربهم

4 - هدایت یافتگان هشیار و متذکر، مقرب درگاه پروردگار و در پرتوی ولایت او قرار دارند.

فمن یرد الله . .. لقوم یذکرون. لهم دارالسلم عند ربهم و هو ولیهم

54- ممانعت از مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - علق - 96 - 11 - 5

5 - ایجاد مزاحمت برای هدایت یافتگان ، شگفت آور و نمونه ای از طغیان است .

لیطغی . .. ینهی ... أرءیت إن کان علی الهدی

تکرار «أرءیت» تأکید بر شگفتی است. «إن» حرف شرط است و جزای شرط یا آیه «ألم یعلم بأنّ اللّه یری» است و یا جمله ای محذوف نظیر «کیف یکون حال من ینهاه عن الصلاة» و یا «فما أعجب هذا» می باشد. اظهار شگفتی در صورت دوم بارزتر است. ارتباط این آیه با آیات پیشین، مصداق های طغیان را نمودارتر ساخته است.

55- مهتدین در بهشت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 127 - 8

8 - دارالسلام (بهشت و جایگاه امن الهی) پاداش کردار مستمر هدایت یافتگان است.

لهم دارالسلم . .. بما کانوا یعملون

56- مهتدین در دارالسّلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 127 - 5،8

5 - خداوند خود امور ره یافتگان به دارالسلام را بر عهده خواهد داشت.

لهم دارالسلم عند ربهم و هو ولیهم

8 - دارالسلام (بهشت و جایگاه امن الهی) پاداش کردار مستمر هدایت یافتگان است.

لهم دارالسلم . .. بما کانوا یعملون

57- مهتدین در قیامت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - اعراف - 7 - 30 - 1

1 - حضور انسانها در قیامت، مانند آفرینش نخستینشان، در دو گروه هدایت یافته و گمراه گشته

فریقا هدی

جمله «فریقا هدی . ..» حال برای فاعل «بدأکم» و بیانگر وجه مشابهت مطرح شده در جمله «کما بدأکم تعودون» است و حاصل معنی چنین می شود: خداوند شما را آفرید در حالی که شایستگان هدایت را هدایت کرد و مستحقان گمراهی را به گمراهی کشاند و به همین صورت (دو جناح بودن) به سوی او باز خواهید گشت.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 38 - 2

2 - انسان های پاک ، تذکّرپذیر ، هدایت جو و خداترس ، در قیامت چهره ای نورانی خواهند داشت .

لعلّه یزّکّی . أو یذّکّر ... جاءک یسعی . و هو یخشی ... وجوه یومئذ مسفرة

58- مهتدین فقیر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 61 - 1

1 - مقایسه انسان هدایت شده ( هر چند بی بهره از موهبت های دنیوی ) با انسان هدایت ناپذیر ( اما برخوردار از متاع مادی

) قیاسی نسنجیده و باطل در بینش الهی

أفمن وعدنه وعدًا حسنًا . .. کمن متّعنه

آیه بالا ادامه آیات پیشین و مربوط به کسانی است که به دعوت پیامبر(صلی الله علیه و آله) پاسخ مثبت داده و به هدایت الهی دست یافتند و نیز در رابطه با کسانی است که از پذیرش دعوت آن حضرت سر باز زدند و به بهانه های مختلف از پیروی هدایت های الهی امتناع ورزیدند.

59- مهتدین و تغییر قبله

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 143 - 23

23 - تنها هدایت یافتگان و پیروان واقعی پیامبر ، تغییر قبله را پذیرفته و آن را امری دشوار نمی شمردند .

و إن کانت لکبیرة إلا علی الذین هدی اللّه

60- مهتدین و قبله شدن بیت المقدس

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 143 - 12

12 - تنها هدایت یافتگان ، بیت المقدس را به عنوان قبله پذیرفته و آن را تکلیفی سنگین نمی شمردند .

و إن کانت لکبیرة إلا علی الذین هدی اللّه

61- مهتدین هنگام استماع آیات خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 58 - 15

15- پیامبران و هدایت یافتگان برگزیده ، به هنگام شنیدن آیات الهی به سجده می افتند و می گریند .

من النبیّن . .. و ممّن هدینا واجتبینا إذا تتلی علیهم ءایت الرحمن خرّوا سجّدًا و

62- نجات مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 135 - 10

10- تنها پیروان راه اعتدال و هدایت یافتگان به حقیقت ، از عذاب رهایی خواهند یافت .

و لو أنّا أهلکنهم بعذاب . .. فستعلمون من أصحب الصرط السویّ و من اهتدی

63- نشانه های مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 58 - 19

19- گریه در حال سجده و خضوع در مقابل آیات الهی ، از آثار نعمت هدایت و برگزیدگی در پیشگاه خداوند است .

و ممّن هدینا واجتبینا إذا تتلی علیهم ءایت الرحمن خرّوا سجّدًا و بکیًّا

64- نعمتهای مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 58 - 12

12- خداوند به افرادی دیگر غیر از پیامبران نیز ، نعمت هایی ویژه داده است .

الذین أنعم اللّه علیهم من النبیّن . .. و ممّن هدینا واجتبینا

«من هدینا. ..» عطف بر «النبیّن» است و می فهماند: کسانی که خداوند به آنها نعمت داد عبادتند از: پیامبران و کسانی که از افراد هدایت یافته و منتخب بودند.

65- نورانیت اخروی مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - عبس - 80 - 38 - 2

2 - انسان های پاک ، تذکّرپذیر ، هدایت جو و خداترس ، در قیامت چهره ای نورانی خواهند داشت .

لعلّه یزّکّی . أو یذّکّر ... جاءک یسعی . و هو یخشی ... وجوه یومئذ مسفرة

66- نیازهای معنوی مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 23 - 7

7 - تمامی ره پویان مسیر هدایت ، حتی بندگان مقرب الهی ، نیازمند بشارت های پیوسته و مستمر خداهستند .

یبشّر اللّه عباده الذین ءامنوا و عملوا الصلحت

برداشت یاد شده باتوجّه به دومطلب است: الف) بندگان مقرب الهی از «عباده الذین ءامنوا» استفاده می شود. ب) با توجه به واژه «یبشّر» - که از باب تفعیل و مفید تکرار است - این نکته بر می آید که مؤمنان صالح، نیازمند بشارت های مداوم خداوند هستند.

67- وعده به مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 61 - 3

3 - پاداش های اخروی ، وعده نیکوی خداوند به هدایت یافتگان

أفمن وعدنه وعدًا حسنًا

68- ویژگیهای مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - حمد - 1 - 7 - 9

9 - نعمت داده شدگان ( هدایت یافتگان ) ، کسانی هستند که مورد غضب خدا واقع نشده و به گمراهی گرایش نداشته باشند .

صرط الذین انعمت علیهم غیر المغضوب علیهم و لاالضآلّین

برداشت فوق بر این مبناست که «غیر المغضوب» صفت توضیحی یا بدل و عطف بیان برای «الذین» باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 59 - 7

7- به پاداشتن نماز و اهتمام به آن ، و دوری جستن از خواسته های نفسانی و شهوات ، دو ویژگی مهمّ و برجسته پیامبران و هدایت یافتگان است .

فخلف من بعدهم خلف أضاعوا الصلوة واتبعوا الشهوت

69- هدایت مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - اعراف - 7 - 30 - 2

2 - هدایتیابی هدایت یافتگان و گمراهی گمراه پیشگان، به دست خدا و در اختیار اوست.

فریقا هدی و فریقا حق علیهم الضللة

کلمه «فریقا» در «فریقا حق . ..» مفعول به برای عاملی محذوف است، و جمله «حق علیهم الضلالة» دلالت می کند بر این که آن عامل محذوف فعل «أضل» می باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 115 - 12

12 - از امام رضا ( ع ) روایت شده که فرمود : « ان الامام الفرض علیه و الواجب من اللّه إذا خاف الفوت علی نفسه أن یحتج فی الامام من بعده بحجة معروفة مبینة ان اللّه تبارک و تعالی یقول فی کتابه : « و ما کان لیضل قوماً بعد إذ هدیهم حتی یبین لهم ما یتقون . . . » ;

. .. تکلیف واجب امام از طرف خدا این است که: هرگاه خوف فوت برای او پیش آید، با دلیل روشن و شناخته شده درباره امام

بعد از خود، حجت را بر مردم تمام کند; زیرا خدای تبارک و تعالی در کتاب خود می فرماید: چنین نبوده که خداوند، قومی را پس از آنکه هدایت کرد، گمراه کند مگر آن که چیزی را که باید از آن بپرهیزند، برای آنان بیان نماید ... ».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 108 - 6

6 - منفعت و بهره هدایت ، تنها متوجه خود هدایت یافتگان است .

فمن اهتدی فإنما یهتدی لنفسه

70- هشدار به مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 88 - 6

6 - پیامبران و رهنوردان صراط مستقیم نیز اگر شرک بورزند، اعمال آنان تباه و فاسد می شود.

ذلک هدی الله یهدی . .. و لو أشرکوا لحبط عنهم ما کانوا یعملون

71- هشیاری مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 127 - 4،7

4 - هدایت یافتگان هشیار و متذکر، مقرب درگاه پروردگار و در پرتوی ولایت او قرار دارند.

فمن یرد الله . .. لقوم یذکرون. لهم دارالسلم عند ربهم و هو ولیهم

7 - پاداش دادن به هدایت یافتگان هشیار و متذکر، از شؤون ربوبیت خداوند است.

لهم دارالسلم عند ربهم

72- یاور مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 37 - 10

10- هدایت شدگان ، از عنایت خداوند و از مددکار و یاورانی برخوردار خواهند بود .

فمنهم من هدی الله و منهم من حقّت علیه الضللة . .. فإن الله لایهدی من یضلّ و ما

از آن جایی که خداوند مردم را دو گروه هدایت پذیر و گمراه معرفی کرده و گمراهان را محروم از هدایت خدا و یار و یاور دانسته است، به قرینه مقابله می توان نکته یاد شده را به دست آورد.

3- مهربانی

1- مهربانی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 159 - 6،9،13

6 - مدارا ، خوش خُلقی و مهربانی پیامبر (صلی الله علیه و آله) با مردم ، از عوامل گرایش آنان به جانب آن حضرت

و لو کنت فظّا غلیظ القلب لانفضّوا من حولک

9 - گرایش مردم به رهبران دینی ، در گرو مهربانی آنان و پرهیز از خشونت و سنگدلی

فبما رحمة من اللّه لنت لهم و لو کنت فظّا غلیظ القلب لانفضّوا من حولک

13 - گذشت از خطای مردم و طلب آمرزش برای آنان و نیز مشورت با مسلمانان در مسائل اجتماعی ، نمودی از مهربانی و خُلق خوش پیامبر (صلی الله علیه و آله)

و لو کنت فظّا غلیظ القلب . .. فاعف عنهم و استغفر لهم و شاورهم فی الامر

تفریع جمله «فاعف عنهم و . .. » بر جمله های پیشین، که بیانگر خُلق خوش پیامبر (صلی الله علیه و آله) است، در حقیقت اشاره به مصادیق و نمونه هایی از خوی نیکوی پیامبر (صلی الله علیه و آله) دارد. گفتنی است که امر به عفو و ... به معنای ادامه دادن آن است.

2- آثار اجتماعی مهربانی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 29 - 20

20- صلابت در برابر کافران ، مهرورزی با مؤمنان و استمرار بر عبادت ، زمینه برخورداری جامعه اسلامی از فضل و رضای الهی

أشدّاء . .. رحماء ... رکّعًا سجّدًا یبتغون

می توان گفت: «یبتغون. ..» نتیجه و حاصل سه برنامه مؤمنان (1- أشدّاء، 2- رحماء، 3- رکعّاً سجّداً) است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - نوح - 71 - 2 - 2

2 - دعوت و برخورد از سر مهربانی و شفقت ، مؤثّر در هدایت و اصلاح جامعه

قال یقوم

3- آثار مهربانی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 159 - 10

10 - نقش ویژه خوش خُلقی و مهربانی رهبران الهی با امت خویش ، به هنگامه های دشوار

فبما رحمة من اللّه لنت لهم و لو کنت فظّا غلیظ القلب لانفضّوا من حولک

قرار گرفتن این آیه در ضمن آیات مربوط به نبرد احد و مشکلات ناشی از آن، اشاره به این حقیقت دارد که خوش خلقی و مهربانی رهبران به هنگام رخ نمودن سختیها و مشکلات برای مردم، از اهمیّت ویژه ای برخوردار است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 91 - 12،14

12 - اتحاد و روابط عاطفی در جامعه ایمانی ، زمینه ساز ذکر خدا و برپایی نماز

انما یرید الشیطن ان یوقع بینکم العدوة . .. و یصدکم عن ذکراللّه و عن الصلوة

14 - یاد خدا ، برپایی نماز ، الفت و مهربانی بین افراد جامعه ، از نشانه های جامعه رستگار

لعلکم تفلحون. انما یرید الشیطن ان یوقع بینکم العدوة و ... و عن الصلوة

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 64 - 14

14- امانت داری انسان ها و تعهدشان بر حفاظت از امانت ، به ترحّم و دلسوزی آنان بستگی دارد .

فالله خیر حفظًا و هو أرحم الرحمین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 29 - 12

12- حفظ صلابت و استحکام در برابر کافران ، نیازمند حاکمیت روح رحمت و مودّت میان مؤمنان

أشدّاء علی الکفّار رحماء بینهم

میان «أشدّاء علی الکفّار» و «رحماء بینهم»، نوعی تعامل و تأثیر متقابل وجود دارد; یعنی، سستی در هر زمینه، موجب خدشه دار شدن موقعیت مؤمنان در زمینه دیگر می شود.

4- آثار مهربانی انبیا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - احقاف - 46 - 21 - 8

8- انذارگری پیامبران ، دارای ریشه در محبت عمیق آنان به خلق

و اذکر أخا عاد إذ أنذر قومه

از ارتباط واژه «أخ» و «إنذار»، می توان استفاده کرد که هر چند انذارگری پیامبران به دستور خداوند است; اما آنان این کار را همراه با انگیزه های عمیق انسانی و عاطفی صورت می دهند.

5- آثار مهربانی با مؤمنان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 29 - 20،42

20- صلابت در برابر کافران ، مهرورزی با مؤمنان و استمرار بر عبادت ، زمینه برخورداری جامعه اسلامی از فضل و رضای الهی

أشدّاء . .. رحماء ... رکّعًا سجّدًا یبتغون

می توان گفت: «یبتغون. ..» نتیجه و حاصل سه برنامه مؤمنان (1- أشدّاء، 2- رحماء، 3- رکعّاً سجّداً) است.

42- صلابت و استقلال امت اسلامی ، در پرتو نفوذناپذیری در برابر کافران و انعطاف پذیری در برابر اهل ایمان و برخورداری از روح عبودیت *

أشدّاء . .. رحماء ... تریهم رکّعًا سجّدًا ... کزرع أخرج شطه

چنانچه «کزرع أخرج. ..» بیان دیگری از «أشدّاء علی الکفّار رحماء بینهم تراهم رکّعاً سجّداً» باشد; یعنی، همان کفرستیزی، رحمت بر مؤمنان و روحیه بندگی است که زمینه صلابت و استقلال جامعه اسلامی را فراهم می کند.

6- آثار مهربانی خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 151 - 11

11 - غفران خداوند ، نشأت گرفته از رحمت و مهربرترین اوست .

رب اغفر لی و لأخی . .. و أنت أرحم الرحمین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 99 - 18

18 - برخورداری مؤمنان انفاقگر از رحمت خداوند ، مقتضای غفران و مهر بی پایان اوست .

و من الأعراب من یؤمن . .. و یتخذ ما ینفق قربت ... سیدخلهم اللّه فی رحمته

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 7 - 10

10- آفرینش جهان و انسان و برآوردن نیاز های او ، مقتضای رأفت و رحمت پروردگار است .

خلق السموت . .. تعلی عمّا یشرکون ... خلق الإنسن ... إن ربّکم لرءوف رحیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 16 - 5

5 - بخشودن گناه گنه کاران ، مقتضای آمرزش گری و مهرورزی خدا نسبت به بندگان

فغفر له إنّه هو الغفور الرحیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - یس - 36 - 58 - 5

5 - سلام و تحیت خداوند به بهشتیان ، برخاسته از ربوبیت و مهربانی او به خلق است .

سلم قولاً من ربّ رحیم

برداشت یاد شده، از بیان دو صفتِ «ربّ» و «رحیم» برای خداوند (در این آیه شریفه) به دست می آید.

7- آثار مهربانی محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 129 - 5

5 - اشتیاق شدید پیامبر (صلی الله علیه و آله) به هدایت مردم ، نشأت یافته از رحمت و رأفت آن حضرت بود ، نه معلول نیاز او به آنان .

حریص علیکم . .. فإن تولوا فقل حسبی اللّه ... علیه توکلت

در آیه قبل سخن از اشتیاق شدید پیامبر(صلی الله علیه و آله) به میان آمد و خداوند برای نفی پندار غلط گمراهان - که ممکن بود تلاش پیامبر (صلی الله علیه و آله) را ناشی از احتیاج به مردم تلقی کنند - در این آیه می فرماید: روی گردانی گمراهان، زیانی به پیامبر(صلی الله علیه و آله) نمی رساند، چه اینکه او متکی به خداست.

8- ارزش مهربانی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 64 - 25

25 - الفت و مهربانی بین افراد یک جامعه ، کمال و ارزشی والا برای آنان

و القینا بینهم العدوة و البغضاء إلی یوم القیمة

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 128 - 7

7 - هم دردی با انسان ها و اشتیاق به سعادتمند شدن آنان و داشتن رأفت و محبت ، از خصلت های والا و ارزشمند

عزیز علیه ما عنتم حریص علیکم بالمؤمنین رءوف رحیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 13 - 3

3- ارزش والای برخورداری انسان از روحیه عطوفت و دل سوزی

و حنانًا من لدنّا

9- ارزش مهربانی با والدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 24 - 4

4- تواضع دلسوزانه و از سر مهربانی برای پدر و مادر ، دارای ارزش است نه تواضع به انگیزه های دیگر .

و اخفض لهما جناح الذلّ من الرحمة

10- اعلام مهربانی خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 49 - 1

1- پیامبر (صلی الله علیه و آله) وظیفه دار باخبر ساختن بندگان از غفران ، آمرزش ، رحمت و مهربانی خداوند

نبّیء عبادی أنی أنا الغفور الرحیم

11- اهمیت تشویق به مهربانی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 17 - 3

3 - ایمان آوردن و تشویق یکدیگر به صبر و ترحّم ، برتر از اقدام به آزادسازی بردگان و تغذیه یتیمان و مساکین است .

ثمّ کان من الذین

حرف «ثمّ» برای تراخی رتبی است و دلالت دارد که آنچه بعد از آن آمده، در مرتبه ای والاتر از کارهای قبل است.

12- اهمیت توصیه به مهربانی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 18 - 1

1 - آزادکنندگان برده و غذادهندگان به یتیمان و مستمندان ، در صورت ایمان آوردن و توصیه به صبر و رحمت ، در آخرت قرین نیک بختی و سرشار از خیر و برکت خواهند بود .

أُولئک أصحب المیمنة

«یُمْن» و «میمنة» به معنای برکت است (قاموس). مصاحبت با برکت، کنایه از سرشاری و تداوم آن است.

13- اهمیت مهربانی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - حمد - 1 - 3 - 6

6 - تدبیر و تربیت باید همراه با مهربانی و عطوفت باشد .

رب العلمین. الرحمن الرحیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 286 - 21

21 - عفو و عطوفت از وظایف مدیران و والیان جامعه

و اعف عنّا و اغفر لنا و ارحمنا و انت مولینا

چون جمله «انت مولینا» به منزله علّت برای جمله سابق است، می توان نتیجه گرفت که هر کس نسبت به دیگری نحوی از ولایت را به اذن خداوند دارا باشد، باید عفو و . .. را نسبت به او اعمال کند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 91 - 5

5 - الفت و مهربانی مؤمنان با یکدیگر ، و پرهیز از دشمنی ، مورد عنایت و خواست الهی

انما یرید الشیطن ان یوقع بینکم العدوة و البغضاء

نهی مؤکد خداوند از شرابخواری و قماربازی و معرفی شراب و قمار به عنوان عوامل تفرقه و دشمنی حکایت از آن دارد که الفت و مهربانی بین اهل ایمان مورد عنایت خاص خداوند است.

14- اهمیت مهربانی در انفاق

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 17 - 2

2 - مؤمنان ، تنها در صورتی دشوارترین راه های انفاق را می پیمایند که یکدیگر را به شکیبایی و مهرورزی سفارش کنند .

ثمّ کان من الذین ءامنوا و تواصوا بالصبر و تواصوا بالمرحمة

«مرحمة»، مصدر میمی و به معنای «رحمت» (رقّت، مغفرت و عطوفت داشتن) است (قاموس). تکرار «تواصوا» برای تأکید بوده و ممکن است اشاره به این نکته باشد که سفارش به صبر و توصیه به محبت، دو وظیفه مستقل و در عرض هم است و با ترک یکی، زمینه دیگری از بین نرفته و تکلیف ساقط نمی شود.

15- اهمیت مهربانی مؤمنان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 91 - 16

16 - پاسداری از روابط عاطفی اهل ایمان نسبت به یکدیگر و نیز حفظ روابط عبادی آنان با خدا ، ملاک و حکمتی برای جعل احکام دین

انما یرید الشیطن ان یوقع بینکم العدوة . .. و یصدکم عن ذکراللّه و عن الصلوة

16- سوء استفاده از مهربانی محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 61 - 4

4 - سوء استفاده منافقان از عطوفت و سعه صدر پیامبر (صلی الله علیه و آله) ( گوش فرادادن آن حضرت به سخنان مردم )

الذین یؤذون النبی و یقولون هو أذن

17- سوءاستفاده از مهربانی انبیا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 24 - 8

8 - اصرار و پافشاری مرفهان خوش گذران بر کفر ، در برابر پیام ملاطفت آمیز و توحیدی پیامبران

قال مترفوها . .. قل أوَ لو ... قالوا إنّا بما أرسلتم به کفرون

18- محرومان از مهربانی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 17 - 5

5 - کافران ، از حالت شکیبایی ، مهرورزی و عطوفت ، محروم بوده و از توصیه یکدیگر به آن خصلت ها خاموش اند .

الذین ءامنوا و تواصوا بالصبر و تواصوا بالمرحمة

این آیه تعریض به کافرانی دارد که در آیات آغاز و پایان سوره، از آنان سخن به میان آمده است.

19- معرضان از مهربانی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 17 - 5

5 - کافران ، از حالت شکیبایی ، مهرورزی و عطوفت ، محروم بوده و از توصیه یکدیگر به آن خصلت ها خاموش اند .

الذین ءامنوا و تواصوا بالصبر و تواصوا بالمرحمة

این آیه تعریض به کافرانی دارد که در آیات آغاز و پایان سوره، از آنان سخن به میان آمده است.

20- منشأ مهربانی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 13 - 2

2- خداوند ، منبع مهر و شفقت و عطاکننده آن به برخی از بندگان برگزیده خود

و حنانًا من لدنّا

«من لدنّا» بیانگر این است که عطوفت عطا شده به یحیی برگرفته از ترحم و عطوفت ذات اقدس است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 27 - 13

13 - دل های مردمان ، در اختیار خداوند است و او دل ها را رؤوف و مهربان می گرداند .

و جعلنا فی قلوب الذین اتّبعوه رأفة و رحمة

21- مهربانی ابراهیم(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 114 - 17

17 - ابراهیم ( ع ) دارای رحمت فراوان نسبت به مردم و متأسف از هدایت ناپذیری مشرکان

إن إبرهیم لأوّه حلیم

یکی دیگر از معانی که اهل لغت برای «أوّاه» نوشته اند، رقّت و رحمت است. یعنی ابراهیم (ع) بسیار رقیق القلب و نسبت به مردم، بسیار مهربان بود. برداشت فوق بر این اساس است که جمله «إن إبراهیم لأوّاه» بیانگر علت وعده ابراهیم (ع) به آزر باشد ; یعنی، شدت رحمت ابراهیم (ع) سبب گردید، برای جذب آزر به ایمان، وعده استغفار به وی بدهد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 75 - 2

2- ابراهیم ( ع ) ، از گرفتار شدن مردمان به مشکلات ، متأثر می شد و بر آنان دل می سوزاند .

إن إبرهیم . .. أوّه

«أوّاه» به کسی گفته می شود که بسیار آه می کشد و متأسف می شود. توصیف ابراهیم(ع) به «أوّاه» پس از جمله «یجادلنا» می رساند که: تأسف و تأثر ابراهیم(ع) به خاطر مشکلات و گرفتاریهای مردمان بوده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 43 - 6

6- راهنمایی ها و هدایت های حضرت ابراهیم ( ع ) به آزر ، همراه با لطف و مهربانی بوده است .

یأبت . .. فاتّبعنی أهدک صرطًا سویًّا

خطاب «یا أبت» حاکی از اظهار شفقت ابراهیم(ع) به آزر است. علاوه بر این که او آزر را جاهل نخواند و بر محدودیت آگاهی خود نیز تصریح کرد (من العلم); این روش، سرشار از عطوفت به مخاطب است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 45 - 8

8- حضرت ابراهیم ( ع ) با برخوردی عاطفی و مؤدبانه سعی در ارشاد و هدایت آزر داشت .

یأبت إنّی أخاف أن یمسّک عذاب من الرحمن

خطاب «یاأبت» گویای عطوفت ابراهیم(ع) است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 47 - 2

2- حضرت ابراهیم ( ع ) با وجود برخورد خشن و تهدید های آزر ، با او گفتاری ملایم و برخوردی مهربانانه داشت .

قال سلم علیک سأستغفر لک ربّی

22- مهربانی انبیا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - احقاف - 46 - 21 - 5

5- پیامبران ، رهبرانی دلسوز برای امت های خویش

و اذکر أخا عاد إذ أنذر قومه

با الغای خصوصیت از مورد آیه، برداشت بالا به دست می آید; زیرا هود(ع) در دلسوزی برای امت، با سایر پیامبران تمایزی نداشته است.

23- مهربانی با برده

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 17 - 4

4 - ایمان به آیات الهی ، سفارش یکدیگر به استقامت در تکالیف دشوار و اظهار محبت به بردگان ، یتیمان و تنگدستان ، قدردانی از نعمت های بینایی ، گویایی و هدایت است .

ألم نجعل له عینین . و لسانًا و شفتین . و هدینه النجدین ... ثمّ کان من الذین ءام

«الذین آمنوا» گرچه مطلق است; ولی مصداق بارز آنها - به قرینه «و الذین کفروا بآیاتنا» در آیات بعد - مؤمنان به آیات الهی است و آیات پیشین - که بعضی از تکالیف را «عقبة» نامیده بود - قرینه بر مراد از «صبر» است و سیاق آیات نشان می دهد که مراد از «مرحمة»، ترّحم بر «رقبة»، «یتیم» و «مسکین» است. ارتباط این آیات با آیه های پیشین - که نعمت های الهی را برشمرده - گویای برداشت یاد شده است; زیرا «بینایی و بصیرت»، زمینه ساز «ایمان» و «داشتن زبان و لب»، زمینه ساز توصیه است.

24- مهربانی با پدر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 45 - 10

10- لزوم رعایت ادب و ملاطفت در گفتار با پدر ، اگر چه مشرک باشد . *

یأبت . .. یأبت إنّی أخاف أن یمسّک

25- مهربانی با خویشاوندان محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 215 - 7

7 - توصیه الهی به پیامبر (صلی الله علیه و آله) مبنی بر گسترانیدن بال های مهر و عطوفت برای کسان و خویشاوندان مؤمن خویش

و أنذر عشیرتک الأقربین . و اخفض جناحک لمن اتبعک من المؤمنین

تقدیر «من المؤمنین» به قرینه آیه پیش، می تواند «من المؤمنین من عشیرتک» باشد.

26- مهربانی با مساکین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 17 - 4

4 - ایمان به آیات الهی ، سفارش یکدیگر به استقامت در تکالیف دشوار و اظهار محبت به بردگان ، یتیمان و تنگدستان ، قدردانی از نعمت های بینایی ، گویایی و هدایت است .

ألم نجعل له عینین . و لسانًا و شفتین . و هدینه النجدین ... ثمّ کان من الذین ءام

«الذین آمنوا» گرچه مطلق است; ولی مصداق بارز آنها - به قرینه «و الذین کفروا بآیاتنا» در آیات بعد - مؤمنان به آیات الهی است و آیات پیشین - که بعضی از تکالیف را «عقبة» نامیده بود - قرینه بر مراد از «صبر» است و سیاق آیات نشان می دهد که مراد از «مرحمة»، ترّحم بر «رقبة»، «یتیم» و «مسکین» است. ارتباط این آیات با آیه های پیشین - که نعمت های الهی را برشمرده - گویای برداشت یاد شده است; زیرا «بینایی و بصیرت»، زمینه ساز «ایمان» و «داشتن زبان و لب»، زمینه ساز توصیه است.

27- مهربانی با موسی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 40 - 41

41 - خداوند در کوه طور ، با ملاطفت و مهربانی با موسی ( ع ) سخن گفت .

یموسی

تصریح مکرر نام موسی(ع) در مقاطع مختلف خطاب الهی، گویای عنایت خداوند به او است.

28- مهربانی با مؤمنان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 215 - 1،7

1 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، موظّف به فروتنی و گسترانیدن بال های لطف و محبت برای پیروان مؤمن خویش

و اخفض جناحک لمن اتبعک من المؤمنین

7 - توصیه الهی به پیامبر (صلی الله علیه و آله) مبنی بر گسترانیدن بال های مهر و عطوفت برای کسان و خویشاوندان مؤمن خویش

و أنذر عشیرتک الأقربین . و اخفض جناحک لمن اتبعک من المؤمنین

تقدیر «من المؤمنین» به قرینه آیه پیش، می تواند «من المؤمنین من عشیرتک» باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 29 - 2،9،10،12،20،47

2- انعطاف ناپذیری در برابر جبهه کفر و مهربانی با مؤمنان ، ویژگی مهم همگامان و اصحاب پیامبراسلام (صلی الله علیه و آله)

و الذین معه أشدّاء علی الکفّار رحماء بینهم

9- شدّت با دشمنان دین و عطوفت با خداجویان ، از برجسته ترین مبانی رسالت پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله)

محمّد رسول اللّه و الذین معه أشدّاء علی الکفّار رحماء بینهم

پیامبر(صلی الله علیه و آله) در آیه با وصف رسالت معرفی گردیده و در واقع روی وصف رسالت، تکیه شده است و بر این وصف دو خصلت مهم «أشدّاء علی الکفّار» و «رحماء بینهم» مترتب گشته است.

10- مؤمنان راستین ، دارای مهر به یکدیگر ، در عین انعطاف ناپذیری در برابر کافران

و الذین معه أشدّاء علی الکفّار رحماء بینهم

12- حفظ صلابت و استحکام در برابر کافران ، نیازمند حاکمیت روح رحمت و مودّت میان مؤمنان

أشدّاء علی الکفّار رحماء بینهم

میان «أشدّاء علی الکفّار» و «رحماء بینهم»، نوعی تعامل و تأثیر متقابل وجود دارد; یعنی، سستی در هر زمینه، موجب خدشه دار شدن موقعیت مؤمنان در زمینه دیگر می شود.

20- صلابت در برابر کافران ، مهرورزی با مؤمنان و استمرار بر عبادت ، زمینه برخورداری جامعه اسلامی از فضل و رضای الهی

أشدّاء . .. رحماء ... رکّعًا سجّدًا یبتغون

می توان گفت: «یبتغون. ..» نتیجه و حاصل سه برنامه مؤمنان (1- أشدّاء، 2- رحماء، 3- رکعّاً سجّداً) است.

47- قاطعیت با کافران و رأفت با مؤمنان و رکوع و سجود در برابر خداوند ، نمود های آشکار عمل صالح

أشدّاء علی الکفّار رحماء بینهم تریهم رکّعًا سجّدًا . .. وعد اللّه الذین ءامنوا و

29- مهربانی با والدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 24 - 1،3،14

1- فرزندان در برابر والدین خویش باید از سر مهربانی و ترحم ، تواضع و فروتنی کامل بکنند .

و اخفض لهما جناح الذلّ من الرحمة

«من» در «من الرحمة» نشویه است; یعنی، خفض جناح و تواضع، باید ناشی از رحمت و مهربانی به آنان باشد.

3- ترّحم و مهربانی به پدر و مادر ، از وظایف فرزند است .

و اخفض لهما جناح الذلّ من الرحمة

14- « عن أبی ولادالحناط قال : سألت أباعبدالله ( ع ) عن قول الله عزّوجلّ : . . . « و اخفض لهما جناح الذلّ من الرحمة » قال : لاتملأعینیک من النظر إلیهما إلاّ برحمة و رقة و لاترفع صوتک فوق أصواتهما و لایدک فوق أیدیهماو لاتقدم قدامهما ;

ابی ولاد حناط گوید: از امام صادق(ع) در باره سخن خداوند عزّوجلّ . .. «و اخفض لهما جناح الذلّ من الرحمة» سؤال کردم، حضرت فرمود: به پدر و مادر نگاه مکن مگر با رأفت و مهربانی و صدایت را بیش از صدای آنان بالا مبر و دست خودت را بالای دست آنان قرار مده و [در راه رفتن و...]از آنان پیشی مگیر».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 25 - 7

7- خداوند خواهان تواضع و رحمت قلبی فرزندان به پدر و مادر است و نه صرفاً خدمات ظاهری به آنان

و اخفض لهما جناح الذلّ من الرحمة . .. ربّکم أعلم بما فی نفوسکم

خداوند در آیات قبل دستور به احسان به والدین و فروتنی از سر رحمت در برابر آنها را داده است و در این آیه می فرماید: «به نیات درونی شما آگاهی دارد». ذکر آگاهی به نیات پس از دستور یاد شده، می تواند به این منظور باشد که: فروتنی باید خالصانه و قلبی باشد و نه ظاهری.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 81 - 6

6- پاک و صالح بودن و نیز مهرورزی فزون تر نسبت به والدین ، از ویژگی های فرزند شایسته است .

یبدلهما ربّهما خیرًا منه زکوة و أقرب رحمًا

30- مهربانی با یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 17 - 4

4 - ایمان به آیات الهی ، سفارش یکدیگر به استقامت در تکالیف دشوار و اظهار محبت به بردگان ، یتیمان و تنگدستان ، قدردانی از نعمت های بینایی ، گویایی و هدایت است .

ألم نجعل له عینین . و لسانًا و شفتین . و هدینه النجدین ... ثمّ کان من الذین ءام

«الذین آمنوا» گرچه مطلق است; ولی مصداق بارز آنها - به قرینه «و الذین کفروا بآیاتنا» در آیات بعد - مؤمنان به آیات الهی است و آیات پیشین - که بعضی از تکالیف را «عقبة» نامیده بود - قرینه بر مراد از «صبر» است و سیاق آیات نشان می دهد که مراد از «مرحمة»، ترّحم بر «رقبة»، «یتیم» و «مسکین» است. ارتباط این آیات با آیه های پیشین - که نعمت های الهی را برشمرده - گویای برداشت یاد شده است; زیرا «بینایی و بصیرت»، زمینه ساز «ایمان» و «داشتن زبان و لب»، زمینه ساز توصیه است.

31- مهربانی برگزیدگان خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 13 - 2

2- خداوند ، منبع مهر و شفقت و عطاکننده آن به برخی از بندگان برگزیده خود

و حنانًا من لدنّا

«من لدنّا» بیانگر این است که عطوفت عطا شده به یحیی برگرفته از ترحم و عطوفت ذات اقدس است.

32- مهربانی حبیب نجار

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - یس - 36 - 20 - 12

12 - دعوت حبیب نجار به پیروی از انبیا ، همراه با ملاطفت و اظهار محبت به مردم بود .

قال یقوم اتّبعوا المرسلین

برداشت یاد شده از تعبیر «یا قوم» (ای قوم من) - که معمولاً برای اظهار محبت و ابراز نزدیکی به کار می رود- استفاده شده است.

33- مهربانی خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - حمد - 1 - 1 - 6

6 - خداوند به بندگان خویش مهربان است .

بسم اللّه . .. الرحیم

در این که چرا دو صفت رحمانیت و رحیمیت در پی یکدیگر آمده اند - در حالی که هر دو حکایت از رحمت الهی دارند - چند نظر ابراز شده است. آنچه از کاربرد آن دو صفت در قرآن به دست می آید این است که رحمانیت در رابطه با همه مخلوقات است و رحیمیت تنها در ارتباط با انسان و دیگر مکلفان می باشد. بنابراین رحیمیت خدا به رحمت ویژه الهی به انسانها و سایر مکلفان اشاره دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - حمد - 1 - 3 - 1،3

1 - خداوند رحمان ( دارای رحمت گسترده ) و رحیم ( مهربان ) است .

الرحمن الرحیم

3 - خداوند به همه بندگان مهربان است .

الرحیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - حمد - 1 - 5 - 2

2 - ربوبیت خدا بر هستی ، رحمانیت و رحیمیت او و مالکیتش بر روز قیامت ، دلیل شایستگی او برای پرستش

رب العلمین. الرحمن الرحیم. ملک یوم الدین. إیاک نعبد

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 143 - 27

27 - خداوند با مردمان رئوف و مهربان است .

إن اللّه بالناس لرءوف رحیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 185 - 24

24 - لطف و مهربانی خدا با بندگان خویش

یرید اللّه بکم الیسر و لایرید بکم العسر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 29 - 14

14 - خداوند ، همواره به بندگان مؤمن ، مهربان است .

انّ اللّه کان بکم رحیماً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 64 - 17

17 - خداوند ، توّاب ( توبه پذیر ) و رحیم ( مهربان ) است .

لوجدوا اللّه توّاباً رحیماً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 100 - 16

16 - خداوند ، بخشنده ای مهربان است .

و کان اللّه غفوراً رحیماً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 106 - 6،8

6 - خداوند آمرزنده ای مهربان است .

إنّ اللّه کان غفوراً رحیماً

8 - آمرزش الهی نسبت بندگان ، آمیخته با مهر و محبت است .

و استغفر اللّه إنّ اللّه کان غفوراً رحیماً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 110 - 12

12 - خداوند ، آمرزنده ای مهربان است .

یجداللّه غفوراً رحیماً

بنابر اینکه «رحیم»، صفت «غفور» باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 3 - 47،48

47 - خداوند ، غفور ( بسیار آمرزنده ) و رحیم ( مهربان ) است .

فإنّ اللّه غفور رحیم

48 - بخشایش گناه بندگان از سوی خدا همراه با لطف و مهربانی بر ایشان است .

فإنّ اللّه غفور رحیم

در برداشت فوق «رحیم»، صفت برای «غفور» گرفته شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 34 - 10،11

10 - خداوند ، آمرزنده و مهربان است .

فاعلموا إنّ اللّه غفور رحیم

11 - مغفرت و آمرزندگی خداوند همواره قرین رحمت و مهر اوست .

إنّ اللّه غفور رحیم

برداشت فوق مبتنی بر این است که «رحیم» صفت برای «غفور» باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 39 - 9

9 - خداوند ، آمرزنده گناه تائبان و رحیم و مهربان نسبت به آنان

فمن تاب . .. إنّ اللّه غفور رحیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 74 - 5

5 - خدا ، غفور ( بسیار آمرزنده ) و رحیم ( بسیار مهربان ) است .

و اللّه غفور رحیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 54 - 27،28

27 - خداوند غفور (بسیار آمرزنده) و رحیم (مهربان) است.

فأنه غفور رحیم

28 - مغفرت خداوند آمیخته با مهر و محبت اوست.

فأنه غفور رحیم

از نظر ادبی در کلمه «رحیم» دو احتمال وجود دارد. یکی آنکه خبر دوم برای «ان» باشد، و دیگر آنکه صفت برای «غفور». برداشت فوق مستفاد از ترکیب دوم است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 165 - 11

11 - خداوند غفور (آمرزنده گناهان) و رحیم (مهربان به بندگان) است.

لغفور رحیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 151 - 8

8 - خداوند ، مهربانترین مهربانان است .

و أنت أرحم الرحمین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 153 - 3

3 - خداوند ، آمرزنده بندگان توبه کار خویش و مهربان با ایشان است .

إن ربک من بعدها لغفور رحیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 167 - 8

8 - خداوند ، پروردگاری آمرزنده گناهان و مهربان با بندگان خویش

و إنه لغفور رحیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 69 - 9

9 - خداوند ، آمرزنده گناهان و با بندگان خویش مهربان است .

إن اللّه غفور رحیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 70 - 10

10 - خداوند ، آمرزنده گناهان و با بندگان خویش مهربان است .

و اللّه غفور رحیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 5 - 19

19 - آمرزش الهی ، آمیخته با رحمت و مهربانی است .

إن اللّه غفور رحیم

برداشت فوق بر این اساس است که «رحیم» صفت «غفور» باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 90 - 8

8- معرفی خداوند به رحیم بودن و دوست داشتن بندگان ، از تعالیم شعیب ( ع )

إن ربی رحیم ودود

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 36 - 18

18- غفران و آمرزندگی خداوند ، آمیخته با مهربانی است .

فإنک غفور رحیم

برداشت فوق مبتنی بر این است که «رحیم» در این آیه صفت برای «غفور» باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 7 - 6

6- رأفت و رحمت خداوند ، جلوه ای از مقام ربوبیت اوست .

إن ربّکم لرءوف رحیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 119 - 12

12- بخشش خداوند ، آمیخته با مهربانی است .

إن ربّک من بعدها لغفور رحیم

برداشت فوق، مبتنی بر این نکته است که «رحیم» صفت برای «غفور» باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 40 - 41

41 - خداوند در کوه طور ، با ملاطفت و مهربانی با موسی ( ع ) سخن گفت .

یموسی

تصریح مکرر نام موسی(ع) در مقاطع مختلف خطاب الهی، گویای عنایت خداوند به او است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 122 - 5

5 - خداوند با عطوفت و مهربانی توبه آدم را پذیرفت و گناه او را بخشید .

ثمّ اجتبه ربّه فتاب علیه

«تاب»; یعنی، رجوع کرد و به دلیل حرف «علی» در آن معنای عطوفت و ترحم تضمین شده است; یعنی، خداوند در حالی به آدم توجه و عنایت کرد، که بر او عطوف و مهربان بود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 107 - 3

3- مجموعه تعالیم اسلام ، براساس رحمت و مهربانی ویژه خداوند به انسان است .

و ما أرسلنک إلاّ رحمة للعلمین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - مؤمنون - 23 - 109 - 11

11 - خدا ، بهترین و مهربان ترین مهربانان

و أنت خیر الرحمین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - مؤمنون - 23 - 118 - 8

8 - خدا ، بهترین رحمت کنندگان و مهربانان است .

و أنت خیر الرحمین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - مزمل - 73 - 20 - 43

43 - گذشت خداوند از خطا های بندگانش ، توأم با مهربانی او است .

إنّ اللّه غفور رحیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بروج - 85 - 14 - 2

2 - خداوند ، مؤمنان نیکوکار را از گرفتاری به عذاب مصون داشته و با آنان مهربان است .

إنّ الذین ءامنوا و عملوا الصلحت . .. و هو الغفور الودود

«غفر» (ریشه «غفور»); یعنی، پوشاندن لباسی که شخص را از آلودگی ها محفوظ دارد و غفران خداوند، ایجاد مصونیت از عذاب برای بندگان است (مفردات راغب). جمله «هو الغفور» در ارتباط با «إنّ بطش...» - که تهدید کافران بود - نویدی به مؤمنان و بیانگر مصونیت آنان، از گرفتاری به دام عذاب است.

34- مهربانی در انذار

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 16 - 15

15 - اخطار و بیم دادن ، باید از سر لطف و شفقت باشد .

ذلک یخوّف اللّه به عباده یعباد فاتّقون

35- مهربانی در تبلیغ

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 84 - 2

2 - برخورد عاطفی با مردم در دعوت به حق و تبلیغ ، امری پسندیده است .

و قال موسی یقوم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 39 - 5

5- مبلغان دینی ، باید از سر مهربانی و با ملاطفت ، مردمان را به دین فراخوانند .

یص-حبی السجن ءأرباب متفرقون خیر أم الله الوحد

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 42 - 10

10- لزوم به کارگیری ملاطفت و رعایت ادب همراه با استدلال های منطقی در گفتوگو های عقیدتی و دعوت به توحید

یأبت لِمَ تعبد ما لایسمع

حضرت ابراهیم(ع) آزر را با تعبیر (ای پدر من) مورد خطاب قرار داد که در آن ملاطفت و مهرورزی وجود دارد. جملات بعدی نیز که در مقام استدلال بیان گردیده، همگی دارای مقدمات روشن و نتایج منطقی است. از روش برخورد ابراهیم(ع) می توان نتیجه گرفت که در برخوردهای عقیدتی، این دو رکن باید ملاحظه گردد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 45 - 9

9- لزوم برخورد محبت آمیز و مؤدبانه در مقام ارشاد و تبلیغ

یأبت إنّی أخاف أن یمسّک عذاب

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - یس - 36 - 20 - 13

13 - داشتن ملاطفت و برخورد محبت آمیز ، روشی پسندیده و بایسته در تبلیغِ دین و برخورد با افراد خاطی و گناه کار

قال یقوم اتّبعوا المرسلین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - نوح - 71 - 2 - 2

2 - دعوت و برخورد از سر مهربانی و شفقت ، مؤثّر در هدایت و اصلاح جامعه

قال یقوم

36- مهربانی در تدبیر خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - نبأ - 78 - 37 - 9

9 - تدبیر امور آسمان ها و زمین و موجودات بین آنها از سوی خداوند ، بر پایه رحمت و عطوفت است .

لایملکون منه خطابًا

توصیف «ربّ» به «رحمان»، حاکی از نقش رحمت در تدبیر نظام هستی است.

37- مهربانی در تربیت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - حمد - 1 - 3 - 6

6 - تدبیر و تربیت باید همراه با مهربانی و عطوفت باشد .

رب العلمین. الرحمن الرحیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 90 - 10

10- مهربانی و محبت ، دارای نقشی بسزا در تربیت و اصلاح خطاکاران

واستغفروا ربکم . .. إن ربی رحیم ودود

توصیف خداوند به مهربانی و محبت داشتن به بندگان ، پس از توصیه به استغفار از گناهان ، می تواند به برداشت فوق اشاره داشته باشد.

38- مهربانی در تربیت فرزند

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 24 - 6

6- تربیت اولاد توسط پدر و مادر ، بر اساس رحمت و محبت است .

ربّ ارحمهما کما ربّیانی صغیرًا

«کما ربیانی» صفت برای مصدر مقدّر (رحمت) است. بنابراین، عبارت چنین می شود: «رب ارحمهما مثل رحمتهما و تربیتهما لی» (خداوندا! همان گونه که آنان به من ترحم کردند تو بر آنان ترحم کن).

39- مهربانی در مدیریت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - حمد - 1 - 3 - 6

6 - تدبیر و تربیت باید همراه با مهربانی و عطوفت باشد .

رب العلمین. الرحمن الرحیم

40- مهربانی در موعظه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 54 - 11

11 - اظهار مهربانی و عطوفت ، پیش از انتقاد و نصیحت ، امری شایسته و نیکوست .

یقوم إنکم ظلمتم أنفسکم

41- مهربانی در ولایت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 50 - 25

25- محبت و دل سوزی ، درون مایه ضروری برای هر ولایت حق و سرپرست لایق است .

أفتتّخذونه و ذرّیّته أولیاء من دونی و هم لکم عدوٌّ

خداوند، با به رخ کشیدن عداوت شیطان، سزاوار نبودن پذیرش ولایت او را یادآور شده است و مفهوم آن این است که رهبری ولایت، باید از کینهوزی و عداوت به دور بوده و آمیخته با محبت باشد.

42- مهربانی درشفابخشی قرآن

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 82 - 8

8- شفابخشی قرآن نسبت به بیماری های روحی ، فکری و اخلاقی توأم با رحمت ، شفقت و مهربانی است .

و ننزّل من القرءان ما هو شفاء و رحمة للمؤمنین

ذکر دو صفت «شفاء» و «رحمت» برای قرآن، در کنار یکدیگر، می تواند مشعر به معنای یاد شده باشد.

43- مهربانی رهبران دینی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 13 - 6

6- محبت و دل سوزی عمیق نسبت به دیگران ، از ضروری ترین و مطلوب ترین صفات رهبران الهی است .

و حنانًا من لدنّا

با توجه به این که «حناناً» اولین صفتی است که پس از «آتیناه الحکم» ذکر شده است، مطلب فوق از آن استفاده می شود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - مؤمنون - 23 - 23 - 8

8 - مهربانی و برخورد مشفقانه با مردم ، وظیفه ای بر عهده رهبران و مبلغان دینی

فقال یقوم اعبدوا اللّه

44- مهربانی رهبری

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 159 - 9،10

9 - گرایش مردم به رهبران دینی ، در گرو مهربانی آنان و پرهیز از خشونت و سنگدلی

فبما رحمة من اللّه لنت لهم و لو کنت فظّا غلیظ القلب لانفضّوا من حولک

10 - نقش ویژه خوش خُلقی و مهربانی رهبران الهی با امت خویش ، به هنگامه های دشوار

فبما رحمة من اللّه لنت لهم و لو کنت فظّا غلیظ القلب لانفضّوا من حولک

قرار گرفتن این آیه در ضمن آیات مربوط به نبرد احد و مشکلات ناشی از آن، اشاره به این حقیقت دارد که خوش خلقی و مهربانی رهبران به هنگام رخ نمودن سختیها و مشکلات برای مردم، از اهمیّت ویژه ای برخوردار است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 128 - 8

8 - لزوم برخورداری رهبران از احساس هم دردی نسبت به انسان ها و سعادت خواهی برای آنان و داشتن رأفت و رحمت عمیق

رسول من أنفسکم عزیز علیه ما عنتم حریص علیکم بالمؤمنین رءوف رحیم

برداشت فوق به دلیل این است که خداوند پیامبر(صلی الله علیه و آله) را به عنوان یک رهبر الهی به داشتن این صفات تمجید کرده است.

45- مهربانی شعیب(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 84 - 4

4- شعیب ( ع ) حتی پیش از رسیدن به مقام رسالت ، فردی دلسوز و دوستدار مردم مدین بود .

و إلی مدین أخاهم شعیبًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 88 - 5

5- برخورد حضرت شعیب ( ع ) با مشرکان و کافران ، برخوردی ترحم آمیز و مشفقانه بود .

یقوم أرءیتم

تعبیر «یا قوم» (ای مردم من) حکایت از شفقت و مهربانی شعیب(ع) دارد.

46- مهربانی صالح(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 61 - 4

4- صالح ( ع ) ، دلسوز برای قوم خویش و با محبت نسبت به آنان ، حتی پیش از بعثتش به پیامبری

و إلی ثمود أخاهم صلحًا

مراد از اخوّت صالح(ع) برای قوم ثمود ، می تواند مهربانی و دلسوزی او نسبت به آنان باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 63 - 5

5- برخورد حضرت صالح ( ع ) با مشرکان و کافران ، برخوردی ترحم آمیز و مشفقانه بود .

یقوم أرءیتم

تعبیر «یا قوم» (ای مردم من) حکایت از شفقت و ترحم صالح(ع) دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 64 - 3

3- صالح ( ع ) با برخوردی عاطفی ، قوم خویش را با خصوصیات معجزه خویش آشنا ساخت .

و یقوم هذه ناقة الله

تعبیر «یا قوم» (ای مردم من) حکایت از مهربانی و عطوفت دارد.

47- مهربانی صحابه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 29 - 2

2- انعطاف ناپذیری در برابر جبهه کفر و مهربانی با مؤمنان ، ویژگی مهم همگامان و اصحاب پیامبراسلام (صلی الله علیه و آله)

و الذین معه أشدّاء علی الکفّار رحماء بینهم

48- مهربانی فرزند صالح

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 81 - 6

6- پاک و صالح بودن و نیز مهرورزی فزون تر نسبت به والدین ، از ویژگی های فرزند شایسته است .

یبدلهما ربّهما خیرًا منه زکوة و أقرب رحمًا

49- مهربانی لوط(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 78 - 12،13

12- لوط ( ع ) ، با تحریک عواطف مهاجمان و اظهار شفقت به ایشان ، درصدد بازداری آنان از تعرّض به میهمانان خویش برآمد .

قال یقوم . .. فاتقوا الله و لاتخزون فی ضیفی ألیس منکم رجل رشید

13- ملاطفت لوط ( ع ) با قوم خویش ، حتی به هنگامی که از ناحیه آنان در فشار و آزار بود .

قال هذا یوم عصیب . .. قال یقوم هؤلاء بناتی

لوط با گفتن «یا قوم» (ای مردم من) و پیشنهاد ازدواج با دخترانش ، لطف و عنایت خویش را به مردمان ابراز می دارد و این در زمانی است که حضرت لوط(ع) آن را روزی سخت و دشوار ارزیابی کرد.

50- مهربانی مبلغان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - مؤمنون - 23 - 23 - 8

8 - مهربانی و برخورد مشفقانه با مردم ، وظیفه ای بر عهده رهبران و مبلغان دینی

فقال یقوم اعبدوا اللّه

51- مهربانی محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 159 - 6،13

6 - مدارا ، خوش خُلقی و مهربانی پیامبر (صلی الله علیه و آله) با مردم ، از عوامل گرایش آنان به جانب آن حضرت

و لو کنت فظّا غلیظ القلب لانفضّوا من حولک

13 - گذشت از خطای مردم و طلب آمرزش برای آنان و نیز مشورت با مسلمانان در مسائل اجتماعی ، نمودی از مهربانی و خُلق خوش پیامبر (صلی الله علیه و آله)

و لو کنت فظّا غلیظ القلب . .. فاعف عنهم و استغفر لهم و شاورهم فی الامر

تفریع جمله «فاعف عنهم و . .. » بر جمله های پیشین، که بیانگر خُلق خوش پیامبر (صلی الله علیه و آله) است، در حقیقت اشاره به مصادیق و نمونه هایی از خوی نیکوی پیامبر (صلی الله علیه و آله) دارد. گفتنی است که امر به عفو و ... به معنای ادامه دادن آن است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 80 - 4

4 - رأفت پیامبر (صلی الله علیه و آله) نسبت به همه مردم و تلاش آن حضرت برای هدایت همگان

إن تستغفر لهم سبعین مرة فلن یغفر اللّه لهم

لحن سخن الهی، حاکی از تمایل آن حضرت به استغفار برای منافقان است. استغفار برای مردمانی چون منافقان، نشانگر رأفت و رحمت گسترده آن حضرت نسبت به عموم مردم و تلاش او برای هدایت همگان است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 128 - 3،6،12

3 - امتنان الهی بر مؤمنان به خاطر انتخاب فردی دلسوز ، رؤوف و مهربان از میان آنان برای پیامبری

لقد جاءکم رسول من أنفسکم عزیز علیه ما عنتم حریص علیکم بالمؤمنین رءوف رحیم

6 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) نسبت به مؤمنان ، بسیار رؤوف و مهربان بود .

رسول من أنفسکم . .. بالمؤمنین رءوف رحیم

12 - از علی ( ع ) روایت شده که در ضمن ادله اثبات افضلیت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بر سایر انبیا فرمود : « . . . و لقد کان ارحم الناس و أرأفهم فقال اللّه تبارک و تعالی : « لقد جائکم رسول من أنفسکم . . . بالمؤمنین رؤف رحیم » ;

به تحقیق رسول خدا (صلی الله علیه و آله) دلسوزترین و مهربان ترین مردم بود. پس خدای تبارک و تعالی فرمود: برای شما پیغمبری از خودتان آمد که ... با مؤمنان دلسوز و مهربان بود».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 3 - 17

17- محمد (صلی الله علیه و آله) ، پیامبری دلسوز برای مردم و نگران از آینده ای ناگوار برای مشرکان و گنه کاران

فإنی أخاف علیکم عذاب یوم کبیر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 215 - 1،3

1 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، موظّف به فروتنی و گسترانیدن بال های لطف و محبت برای پیروان مؤمن خویش

و اخفض جناحک لمن اتبعک من المؤمنین

3 - انذارگری و رحمت گستری ، دو بعد شخصیت الهی و پیامبری حضرت محمد (صلی الله علیه و آله)

و أنذر عشیرتک . .. و اخفض جناحک

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - سبأ - 34 - 50 - 11

11 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، در ابلاغ تعالیم آسمانی با ملایمت و مدارا عمل می کرد و در مخاطبانش حساسیت واکنش آمیز ایجاد نمی کرد .

قل إن ضللت فإنّما أضلّ علی نفسی و إن اهتدیت فبما یوحی إلیّ ربّی

این که پیامبر(صلی الله علیه و آله) در مقام ابلاغ پیام خداوند به مشرکان، از بازگشت گمراهی فرضی خود سخن به میان می آورد و منشأ هدایتش را خداوند معرفی می کند و به گمراهی مشرکان نمی پردازد; حاکی از مدارای او در امر تبلیغ است تا به این صورت، واکنش منفی مشرکان را برنینگیزاند و بتواند به هدفش نایل شود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 39 - 10

10 - رفتار محبت آمیز و با شفقت ، در عین برخورد قاطع و دلیرانه ، شیوه مبارزاتی پیامبراسلام (صلی الله علیه و آله)

قل یقوم اعملوا . .. فسوف تعلمون

برداشت یاد شده از تعبیر «یاقوم» - که در موارد اظهار محبت به کارمی رود - به دست می آید.

52- مهربانی مسیحیان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 27 - 10

10 - پیروان عیسی ( ع ) ، انسان هایی رؤوف و مهربان بودند .

و جعلنا فی قلوب الذین اتّبعوه رأفة و رحمة

53- مهربانی موسی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 26 - 16

16 - رأفت و مهربانی موسی ( ع ) نسبت به قوم خود ، علی رغم نافرمانی و گناه آنان

فلاتأس علی القوم الفسقین

«فلاتأس» از ماده «اسی» به معنای حزن و اندوه است. بر حذر داشتن موسی(ع) از تأسف بر بنی اسرائیل، دلالت بر وقوع تأسف و یا انتظار وقوع آن دارد و در هر حال، نشانه عطوفت موسی(ع) نسبت به آنان است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 84 - 1

1 - موسی ( ع ) ، نسبت به قوم خود ، رهبری مهربان و راهنمایی دلسوز بود .

و قال موسی یقوم

برداشت فوق از اضافه «قوم» به یای متکلم به دست آمده است.

54- مهربانی مؤمنان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - فتح - 48 - 29 - 10

10- مؤمنان راستین ، دارای مهر به یکدیگر ، در عین انعطاف ناپذیری در برابر کافران

و الذین معه أشدّاء علی الکفّار رحماء بینهم

55- مهربانی نوح(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 61 - 1

1 - نوح با پاسخی رأفت آمیز به قوم خود ، خویشتن را از هر گونه گمراهی مبرا دانست .

قال یقوم لیس بی ضللة

مخاطب قرار دادن مردم با «یا قوم» (ای مردم من) دلالت بر اظهار مهربانی نوح نسبت به قوم خود دارد. نکره بودن کلمه

«ضللة» پس از نفی دلالت بر عموم دارد. بنابراین «لیس بی ضللة» یعنی حتی اندکی گمراهی در من نیست.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 71 - 2

2 - برخورد حضرت نوح ( ع ) با قومش برخوردی عاطفی ، ترحم آمیز و مشفقانه بود .

إذ قال لقومه یقوم

از اینکه حضرت نوح به جای الفاظی مانند «ای مشرکان»، «ای مردم» و «ای . .. » فرمود: «ای قوم من» برداشت فوق استفاده می شود

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 26 - 12

12- نوح ( ع ) ، پیامبری دلسوز برای مردم و نگران آینده ای ناگوار برای مشرکان و کافران قوم خویش بود .

إنی أخاف علیکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 28 - 7

7- برخورد حضرت نوح ( ع ) با سران و اشراف کافر ، برخوردی ترحم آمیز و مشفقانه بود .

یقوم أرءیتم

تعبیر «یا قوم» (ای مردم من!) حکایت از شفقت و ترحم دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 34 - 8

8- نوح ( ع ) پیامبری خیرخواه و دلسوز مردم

لاینفعکم نصحی إن أردت أن أنصح لکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - مؤمنون - 23 - 23 - 7

7 - نوح ( ع ) ، پیامبری مهربان و دلسوز مردم

فقال یقوم

«یا قوم» (ای قوم من)، خطابی مهرآمیز و از سر دلسوزی است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - نوح - 71 - 2 - 1

1 - برخورد حضرت نوح ( ع ) با قومش ، برخوردی مشفقانه و ترحّم آمیز بود .

قال یقوم

حضرت نوح(ع) به جای الفاظی مانند «ای مشرکان»، «ای مردم» و «ای. ..» فرمود: «ای قوم من». از این نکته می توان مطلب یاد شده را استفاده کرد.

56- مهربانی والدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 24 - 6

6- تربیت اولاد توسط پدر و مادر ، بر اساس رحمت و محبت است .

ربّ ارحمهما کما ربّیانی صغیرًا

«کما ربیانی» صفت برای مصدر مقدّر (رحمت) است. بنابراین، عبارت چنین می شود: «رب ارحمهما مثل رحمتهما و تربیتهما لی» (خداوندا! همان گونه که آنان به من ترحم کردند تو بر آنان ترحم کن).

57- مهربانی هارون(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 90 - 11

11 - سخنان هارون به گوساله پرستان بنی اسرائیل ، گفتاری محبت آمیز و همراه با توجیه و ارشاد بود .

یقوم إنّما فتنتم به

انتساب بنی اسرائیل به خود، با گفتن «ای قوم من» ابراز محبت است و ریشه یابی ماجرای سامری با فتنه خواندن آن، روشن گری و ارشاد است.

58- مهربانی هود(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 67 - 1

1 - هود با پاسخی رأفت آمیز به قوم خود ، خویشتن را از هر گونه سفاهت و دروغگویی مبرا دانست .

قال یقوم لیس بی سفاهة و لکنی رسول من رب العلمین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 50 - 4

4- هود ( ع ) ، حتی پیش از بعثتش به پیامبری ، فردی دلسوز قوم خویش و با محبت نسبت به آنان بود .

و إلی عاد أخاهم هودًا قال یقوم

برخی برآنند که «اُخوّت» در این جا کنایه از محبت و دلسوزی است. بر این اساس جمله و «إلی عاد أخاهم هودًا» حاکی از آن است که: هود(ع) پیش از رسالتش نیز دلسوز قومش بوده است. تعبیر «یا قوم» (ای مردم من!) نیز حکایت از مهربانی و عطوفت دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - احقاف - 46 - 21 - 4

4- هود ( ع ) ، برادری دلسوز و خیرخواه برای قوم عاد

و اذکر أخا عاد

واژه «أخ» چه اشاره به روابط عاطفی خویشاوندی داشته باشد و چه اشاره به اخوت معنوی; به هر حال پیامدار دلسوزی و محبت عمیق است.

59- مهربانی یحیی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 13 - 1

1- خداوند ، روحیه رحمت و عطوفتی ژرف به یحیی عطا نمود .

ءاتینه . .. و حنانًا من لدنّا

«حنان» مصدر و به معنای شفقت و مهربانی است (مصباح). تنوین آن برای تفخیم است. این کلمه عطف بر «الحکم» - در آیه قبل - است.

60- مهربانی یوسف(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 39 - 1

1- یوسف ( ع ) با اظهار مهربانی و ملاطفت به هم بندان خویش ، به ارشاد آنان پرداخت .

یص-حبی السجن ءأرباب متفرقون خیر أم الله الوحد

61- نشانه های مهربانی خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 27 - 6

6 - پذیرش توبه گنهکاران ، جلوه خطاپوشی و مهربانی خداوند

ثم یتوب اللّه . .. و اللّه غفور رحیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 90 - 9

9- آمرزش گناه استغفارکنندگان و باریافتن سالکان به درگاه الهی ، پرتوی از رحمت ، مهربانی و محبت خداوند به بندگان است .

واستغفروا ربکم ثم توبوا إلیه إن ربی رحیم ودود

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 92 - 12

12- مغفرت و آمرزش بندگان خطاکار ، پرتوی از رحمت و مهربانی خداوند است .

یغفر الله لکم و هو أرحم الرحمین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 7 - 7

7- آفرینش دام ها ، در جهت منافع و بهرهوری انسان ، نشانه ای از رأفت و رحمت خداست .

و الأنعم خلقها لکم . .. و لکم فیها جمال ... و تحمل أثقالکم ... إن ربّکم لرءوف ر

4- مهریه

1- آثار مهریه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 50 - 4

4 - ازدواج با زن در صورت پرداخت مهریه ، حلال است .

إنّا أحللنا لک أزوجک الّ-تی ءاتیت أجورهنّ

2- احکام مهریه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 229 - 12،13

12 - هنگام طلاق ، حرام است مالی را که شوهر به زن داده ( مهریّه و . . . ) بازپس گیرد .

و لا یحل لکم أن تأخذوا مما اتیتموهنّ شیئاً

13 - در صورت ترس از عدم اقامه حدود الهی در زندگی ، مرد می تواند مالی را که به زن داده است ، بازپس بگیرد و او را طلاق دهد .

و لا یحل لکم ان تأخذوا . .. الا ان یخافا الا یقیما حدود اللّه

چنانچه حرمت بازپس گیری مَهریّه مانع طلاق میان زن و شوهر شود و در عین حال زندگی آن دو به نحوی است که حدود و احکام الهی بواسطه آن پایمال شود، پرداخت و گرفتن مَهریّه تجویز می شود تا طلاق صورت گیرد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 236 - 2،4،6،7،8،10،13

2 - جواز طلاق زنان ، در صورت قرار ندادن مهریّه

لا جناح علیکم ان طلّقتم النّساء ما لم تمسّوهنّ او تفرضوا لهنّ فریضة

مراد از فرض «فریضة» تعیین مهر است و جمله «او تفرضوا . .. » عطف است بر جمله «ما لم تمسّوهنّ»; یعنی طلاق زنانی که برای آنان مهریّه تعیین نشده، بی اشکال است.

4 - پرداخت مهریه زنانی که قبل از آمیزش جنسی و تعیین مهر ، طلاق داده شوند ، واجب نیست . *

لا جناح علیکم . .. و متعوهنّ

برداشت فوق بر این مبناست که «لا جناح» به معنای نفی هر گونه وظیفه باشد و «او» به معنای واو جمع.

6 - لزوم پرداخت متاعی مناسب و پسندیده از سوی شوهران ، به زنان مُطلّقه ای که برای آنان مهریّه تعیین نشده است .

و متّعوهنّ . .. متاعاً بالمعروف

ظاهر این است که ضمیر در «متّعوهنّ»، به طایفه دوّم از زنان مُطلّقه برگردد; یعنی زنانی که مهر برای آنان تعیین نشده است.

7 - لزوم پرداخت متاعی مناسب و پسندیده از سوی شوهران ، به زنانی که قبل از آمیزش با آنان ، طلاق داده شوند .

ان طلّقتم النساء . .. و متّعوهنّ ... بالمعروف

بنابراین احتمال که ضمیر در «متّعوهنّ»، علاوه بر اینکه به طایفه دوّم ارجاع شود، شامل طایفه اوّل (یعنی زنانی که با آنان آمیزش نشده) نیز شود.

8 - مقدار متاع و کالای مناسب و پسندیده برای پرداخت به زن مُطلّقه ، باید متناسب با توان مالی شوهر باشد .

و متّعوهنّ علی الموسع قدرُهُ و علی المقتر قدرهُ متاعاً بالمعروف

10 - لزوم تناسب کالای پرداختی به زنان مُطلّقه ، با شؤونات اجتماعی زن و مرد

متّعوهنّ . .. متاعاً بالمعروف

در آیه مزبور توصیه شده که «متاع»، پسندیده باشد; و متاع آنگاه پسندیده است که نه خارج از شؤونات اجتماعی شوهر و نه خارج از شؤونات اجتماعی همسر باشد.

13 - ضرورت پرهیز از افراط ( اسراف ) و تفریط ، در کالای پرداختی به زنان مطلّقه *

متّعوهنّ . .. بالمعروف

افراط و تفریط، خارج از حدّ متعارف است ; لذا کلمه «بالمعروف» آن دو را نفی می کند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 237 - 1،3،4،6،10،11

1 - وجوب پرداخت نصف مهریّه تعیین شده به زن مُطلّقه از سوی شوهر ، در صورت عدم آمیزش جنسی با او

و ان طلّقتموهنّ من قبل ان تمسّوهنّ و قد فرضتم لهنّ فریضة فنصف ما فرضتم

مفسّران برآنند که جمله «اَن تمسّوهنّ»، کنایه از آمیزش جنسی است ; نه مُجرّد لمس.

3 - سقوط وظیفه شوهران از پرداخت مهر به همسرانی که قبل از آمیزش طلاق داده می شوند ، در صورت عفو و گذشت زنان از آن

و ان طلّقتموهنّ من قبل . .. إلاّ ان یعفونَ

4 - عدم وجوب پرداخت نصف مَهر تعیین شده از سوی شوهر ، در صورت گذشتن ولیّ زن از حقّ وی

او یعفوا الّذی بیده عقدة النکاح

چون آیه در مقام بیان وظیفه ضروری شوهران در قبال زنان مُطلقه است، ظاهر این است که «الاّ»، بیانگر موارد استثناء و سقوط این وظیفه است و این معنا در آن صورت است که «الذی . .. » حمل بر ولیّ زن شود; نه شوهر.

6 - پرداخت تمامی مهر به زن ، در صورتی که پیش از آمیزش جنسی طلاق داده شود ، به تقوا نزدیکتر است .

الا ان یعفونَ او یعفوا . .. و ان تعفوا اقرب للتقوی

ظاهر این است که مخاطب در «ان تعفوا . .. » به قرینه خطابهای گذشته شوهران باشند. بنابراین جمله «ان تعفوا ... » توصیه ای است به شوهران که در فرض مذکور، تمامی مهر تعیین شده را به همسران بپردازند و اگر پرداخته اند، چیزی از آن باز پس نگیرند.

10 - استحباب پرداخت تمامی مهریّه معین شده به زنی که قبل از آمیزش طلاق داده شود .

و ان طلّقتموهنّ . .. و ان تعفوا اقرب للتقوی

11 - ولیّ زن مطلّقه می تواند از حقّ وی ( نصف مَهر ) ، صرفنظر کند .

او یعفوا الذی بیده عقدة النکاح

برخی مفسران برآنند که مراد از «اَلذی . .. » ولیّ زن است ; البته این حکم در صورتی است که زن، ولیّ شرعی داشته باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 4 - 1،4،6،7،8،9،10،16

1 - وجوب پرداخت مهریّه زنان

و اتوا النّساء صدقاتهنّ

کلمه «صدقات» جمع «صدقه»، به معنای مهریّه است.

4 - لزوم پرداخت مهریّه به خود زنان ، نه به فردی دیگر

و اتوا النّساء صدقاتهنّ

از اینکه فرمود: «و اتوا النساء صدقاتهن» و نفرمود: «اتوا صدقات النساء»، معلوم می شود که مهریّه زنان را باید به خود آنان پرداخت نه به پدر یا برادر و . .. ، بر خلاف آنچه در جاهلیت مرسوم بوده است.

6 - مهریّه ، دینی است برای زنان بر عهده مردان

و اتوا النّساء صدقاتهنّ نحلة

«نحلة» بنابر گفته برخی از مفسران به معنای فریضه است که در برداشت فوق از آن تعبیر به دین شده است ; زیرا فریضه مالی در حقیقت دَین است.

7 - لزوم پرداخت مهریّه ، با رغبت و به دور از هر گونه منّت و چشمداشت .

و اتوا النّساء صدقاتهنّ نحلة

در برداشت فوق، کلمه «نحلة» صفت برای مفعول مطلق محذوف گرفته شده است: «اتوهنّ ایتاء نحلة». یعنی پرداخت باید به دور از چشمداشت و منّت باشد.

8 - زن می تواند بخشی از مهریّه خویش را به همسرش ببخشد .

فان طبن لکم عن شیء منه نفساً

9 - حرمت تصرف شوهران در مهریّه زنان ، بدون جلب رضایت کامل آنان

و اتوا النّساء . .. فان طبن لکم عن شیء منه نفساً فکلوه

از مفهوم جمله «فان طبن لکم . .. » (اگر رضایت داشتند از مهریّه بخورید و در آن تصرف کنید)، حرمت تصرف بدون رضایت به دست می آید.

10 - تعیین مهریّه در عقد ازدواج ، از اسباب ملکیت

و اتوا النّساء صدقاتهنّ

16 - سرپرستِ زن ، ممنوع از گرفتن مهریه وی ، برای خویش

و اتوا النّساء صدقاتهنّ

امام باقر (ع) درباره آیه فوق فرمود: هذا خطاب للاولیاء لانّ الرّجل منهم کان اذا زوّج ایِّمة اخذ صداقها دونها فنهاهم اللّه عن ذلک.

---

تفسیر تبیان، ج 3، ص 110 ; مجمع البیان، ج 3، ص 12.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 19 - 8،9

8 - حرمت سختگیری مرد بر همسر خویش به انگیزه پس گیری حتی بخشی از مهریه

و لا تعضلوهنّ لتذهبوا ببعض ما اتیتموهنّ

«لا تعضلوهنّ» از «عضل» به معنای سختگیری است. مراد از «ما اتیتموهنّ»، مهریه ای است که مردان به همسران خویش می دهند.

9 - ارتکاب زن به فحشای آشکار ( زنا و . . . ) ، مجوّز سختگیری شوهرش برای پس گیری برخی از مهریّه او به هنگام طلاق

و لا تعضلوهنّ . .. الّا ان یأتین بفاحشة مبیّنة

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 20 - 3،5،6،7،8

3 - عدم محدودیت میزان مهریّه

و اتیتم احدیهنّ قنطاراً فلا تأخذوا منه شیئاً

چون «قنطار» به معنای مال کثیر است و این مقدار مهریّه مورد تأیید قرآن قرار گرفته است و اگر مورد تأیید نبود، پس گیری آن حرمتی نداشت.

5 - کراهت مرد از همسر خویش و علاقه به ازدواجی دیگر ، مجوّز پس گیری حتّی اندکی از مهریّه به هنگام طلاق نمی شود .

فان کرهتموهنّ . .. و ان اردتم استبدال ... فلا تأخذوا منه شیئاً

جمله «ان اردتم» پس از جمله «فان کرهتموهنّ»، اشاره به این دارد که هر چند دلیل «استبدال» ناخوشایندی از همسر موجود و علاقه به ازدواجی دیگر باشد، این امر، مجوّز پس گیری مهریه نمی تواند باشد.

6 - پس گیری مهریّه از سوی شوهران ، کاری باطل و گناهی آشکار است .

فلا تاخذوا منه شیئاً اتأخذونه بهتاناً و اثماً مبیناً

در برداشت فوق، «بهتاناً» و «اثماً»، حال برای «اَخْذ» (که از «تأخذونه» استفاده می شود) گرفته شده است.

7 - حرمت پس گیری مهریه همسر ، حتی اگر ثروت کلانی ( مثل پوست گاوی پر از طلا ) باشد .

و اتیتم احدیهنّ قنطاراً فلا تأخذوا منه شیئاً

امام باقر و صادق (ع) درباره «قنطار» فرمودند: . .. هو ملأ مسک ثور ذهباً.

---

مجمع البیان، ج 2، ص 712 ; نورالثقلین، ج 1، ص 459، ح 139.

8 - مقدار افزون بر مهر السنّة در مهریّه زن ، در حکم بخشش به اوست و پس گرفتن آن جایز نیست .

و اتیتم احدیهنّ قنطاراً

امام صادق (ع) در پاسخ به سؤال از حکم مهریّه بیش از مهر السنّة فرمود: اذا جاوز مهر السنّة فلیس هذا مهراً انّما هو نحل لانّ اللّه یقول: «و اتیتم احدیهنّ قنطاراً . .. » انّما عنی النحل و لم یعنی المهر.

---

تفسیر عیاشی، ج 1، ص 229، ح 67 ; تفسیر برهان، ج 1، ص 355، ح 9.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 21 - 1،2

1 - بازپس گیری مهریّه زنان ، دور از انسانیّت و خلاف انصاف است .

و کیف تأخذونه و قد افضی بعضکم الی بعض

در آیه قبل، بازپس گیری مهریه، ظلم و گناه شمرده شد و این آیه با طرح سؤال، وجدان انسانی را به قضاوت برمی انگیزاند.

2 - حرمت بازپس گیری حتی اندکی از مهریّه زنان ، پس از آمیزش

و کیف تأخذونه و قد افضی بعضکم الی بعض

بنابر اینکه «و قد افضی»، کنایه از آمیزش باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 24 - 12،13،14،16

12 - وجوب تعیین مقدار مهر در ازدواج موقت

فما استمتعتم به منهُنَّ فاتوهُنَّ اجورهنّ فریضة . .. من بعد الفریضة

«فریضة»، که فعیل به معنای مفعول است ; حال برای «اجور» می باشد. یعنی: اجرت معین شده.

13 - وجوب پرداخت اجرت ( مهریه ) در مقابل بهره گیری جنسی از زنان در ازدواج موقت

فما استمتعتم به منهُنَّ فاتوهُنَّ اجورهنّ فریضة

14 - تعیین مقدار مهر در ازدواج موقت ، شرط صحت عقد

فما استمتعتم به منهُنَّ فاتوهُنَّ اجورهنّ فریضة

لزوم تعیین مقدار مهر در عقد، حکایت از مشروطیّت صحت عقد به آن مهر دارد.

16 - جواز تغییر مقدار مهر ( کم یا زیاد کردن ) و یا بخشیدن آن با رضایت طرفین

و لا جناح علیکم فیما تراضیتم به من بعد الفریضة

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 25 - 14

14 - وجوب پرداخت اجرت ( مهریّه ) به کنیزان بر طبق معیار های متعارف جامعه

و اتوهُنّ اجورهنّ بالمعروف

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 5 - 21

21 - وجوب پرداخت مهریه زنان به خود آنان

و المحصنت من المؤمنت . .. إذا ءاتیتموهن اجورهن

«هن» در «ءاتیتموهن»، بیانگر آن است که مهریه زنان را باید به خود آنان پرداخت نه به پدر و برادر و . .. آنان اگر این معنا مراد نبود می فرمود: «اذا ءاتیتم اجورهن»

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - ممتحنه - 60 - 10 - 23

23 - مرد مؤمن ، دارای حق مطالبه مهر همسرش از کافران ، در صورت پیوستن همسرش به جمع کافران

و سئلوا ما أنفقتم

چنان که از سیاق آیه استفاده می شود، مؤمن در صورتی مهریه همسر خویش را از کافران طلب می کند که همسر وی به جمع آنان پیوسته و در جامعه آنان پذیرفته شده باشد.

3- استرداد مهریه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 19 - 8

8 - حرمت سختگیری مرد بر همسر خویش به انگیزه پس گیری حتی بخشی از مهریه

و لا تعضلوهنّ لتذهبوا ببعض ما اتیتموهنّ

«لا تعضلوهنّ» از «عضل» به معنای سختگیری است. مراد از «ما اتیتموهنّ»، مهریه ای است که مردان به همسران خویش می دهند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 20 - 5،6،7،8

5 - کراهت مرد از همسر خویش و علاقه به ازدواجی دیگر ، مجوّز پس گیری حتّی اندکی از مهریّه به هنگام طلاق نمی شود .

فان کرهتموهنّ . .. و ان اردتم استبدال ... فلا تأخذوا منه شیئاً

جمله «ان اردتم» پس از جمله «فان کرهتموهنّ»، اشاره به این دارد که هر چند دلیل «استبدال» ناخوشایندی از همسر موجود و علاقه به ازدواجی دیگر باشد، این امر، مجوّز پس گیری مهریه نمی تواند باشد.

6 - پس گیری مهریّه از سوی شوهران ، کاری باطل و گناهی آشکار است .

فلا تاخذوا منه شیئاً اتأخذونه بهتاناً و اثماً مبیناً

در برداشت فوق، «بهتاناً» و «اثماً»، حال برای «اَخْذ» (که از «تأخذونه» استفاده می شود) گرفته شده است.

7 - حرمت پس گیری مهریه همسر ، حتی اگر ثروت کلانی ( مثل پوست گاوی پر از طلا ) باشد .

و اتیتم احدیهنّ قنطاراً فلا تأخذوا منه شیئاً

امام باقر و صادق (ع) درباره «قنطار» فرمودند: . .. هو ملأ مسک ثور ذهباً.

---

مجمع البیان، ج 2، ص 712 ; نورالثقلین، ج 1، ص 459، ح 139.

8 - مقدار افزون بر مهر السنّة در مهریّه زن ، در حکم بخشش به اوست و پس گرفتن آن جایز نیست .

و اتیتم احدیهنّ قنطاراً

امام صادق (ع) در پاسخ به سؤال از حکم مهریّه بیش از مهر السنّة فرمود: اذا جاوز مهر السنّة فلیس هذا مهراً انّما هو نحل لانّ اللّه یقول: «و اتیتم احدیهنّ قنطاراً . .. » انّما عنی النحل و لم یعنی المهر.

---

تفسیر عیاشی، ج 1، ص 229، ح 67 ; تفسیر برهان، ج 1، ص 355، ح 9.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 21 - 1،2،3،9

1 - بازپس گیری مهریّه زنان ، دور از انسانیّت و خلاف انصاف است .

و کیف تأخذونه و قد افضی بعضکم الی بعض

در آیه قبل، بازپس گیری مهریه، ظلم و گناه شمرده شد و این آیه با طرح سؤال، وجدان انسانی را به قضاوت برمی انگیزاند.

2 - حرمت بازپس گیری حتی اندکی از مهریّه زنان ، پس از آمیزش

و کیف تأخذونه و قد افضی بعضکم الی بعض

بنابر اینکه «و قد افضی»، کنایه از آمیزش باشد.

3 - توجّه به پیوند زناشویی و اتحاد و یگانگی حاصل از آن ، مانعی برای اجحاف به همسر و بازپس گیری مهریّه

و کیف تأخذونه و قد افضی بعضکم الی بعض

«افضی» از مصدر «افضاء» به معنای اتصال است و در آیه می تواند کنایه از اتحاد و یگانگی زوجین باشد، نه کنایه از خصوص آمیزش; و گر نه می فرمود: «و قد افضیتم الیهنّ».

9 - بازپس گیری مهریّه زنان ، شکستن پیمان محکمی است که همسران با شوهران خویش بسته اند .

و کیف تأخذونه و قد افضی بعضکم الی بعض و اخذن منکم میثاقاً غلیظاً

4- تعیین مهریه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 50 - 8

8 - تعیین مهریه در ازدواج ، بهتر از عدم تعیین آن است . *

أزوجک الّ-تی ءاتیت أجورهنّ

«آتیت» شامل بر عهده گرفتن نیز می شود و از به کار گیری چنین تعبیری برای پیامبر(صلی الله علیه و آله) به دست می آید که مناسب است مهریه زن، یا پرداخت شود و یا تعیین گردد و بر عهده باشد.

5- جبران مهریه زنان کافر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - ممتحنه - 60 - 11 - 8

8 - « عن یونس عن أصحابه عن أبی جعفر ( ع ) و أبی عبداللّه ( ع ) قال : قلت : . . . و قد قال اللّه عزّوجلّ فی کتابه « و إن فاتکم شیء من أزواجکم إلی الکفّار فعاقبتم . . . » ما معنی العقوبة هاهنا ؟ قال : إنّ الذی ذهبت إمرأة فعاقب علی إمرأة اُخری غیرها یعنی تزوّجها [ بعقب ] . . . فعلی الإمام أن یعطیه مهر إمرأة الذاهبة ;

از یونس از اصحابش از امام باقر(ع) و امام صادق(ع) روایت شده که گفت: به امام(ع) عرض کردم: . .. خداوند عزّوجلّ فرموده است: «و إن فاتکم شیء من أزواجکم إلی الکفّار فعاقبتم» مراد از این عقوبت در این جا چیست؟ امام فرمود: مردی که همسرش از دست او رفته [و به کفّار ملحق شده ]و در پی آن همسر دیگری اختیار کرده ... برعهده امام است که مهر زنی را که رفته به آن مرد بپردازد [و معنای ]«عاقبتم» یعنی پس از رفتن آن زن، همسر دیگری گرفته باشد».

6- جبران مهریه همسر کافر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - ممتحنه - 60 - 11 - 2،3

2 - مخارج و مهریه ای که مرد مؤمن برای همسر کافر خویش ، صرف کرده و اکنون به حکم اسلام از او جدا شده است ، باید از بیت المال و غنایم جنگی ، به مرد مؤمن پرداخت شود .

و إن فاتکم شیء من أزوجکم إلی الکفّار فعاقبتم

واژه «عاقبتم»، به معنای «اصبتم منهم غنیمة» دانسته شده است.

3 - جبران مخارج مردان مؤمن ، به مقدار اموالی که برای همسر کافر خود صرف کرده اند ; نه کمتر و نه فزون تر .

و إن فاتکم . .. فاتوا ... مثل ما أنفقوا

7- حد اقل مهریه دختر شعیب(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 27 - 13

13 - آزاد گذاشتن موسی ( ع ) از سوی شعیب ( ع ) در انتخاب کردن حداقل مهر ( هشت سال کار ) یا حداکثر آن ( ده سال کار )

علی أن تأجرنی ثمنی حجج فإن أتممت عشرًا فمن عندک

8- حد اکثر مهریه دختر شعیب(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 27 - 13

13 - آزاد گذاشتن موسی ( ع ) از سوی شعیب ( ع ) در انتخاب کردن حداقل مهر ( هشت سال کار ) یا حداکثر آن ( ده سال کار )

علی أن تأجرنی ثمنی حجج فإن أتممت عشرًا فمن عندک

9- حقیقت مهریه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 4 - 5

5 - مهریه ، هدیه ای است از سوی مردان به همسران خویش

و اتوا النّساء صدقاتهنّ نحلة

کلمه «نحلة» حال است برای «صدقاتهن» و به معنای عطیّه و هبه بدون عوض است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 5 - 22

22 - مهریه از آنِ خود زن و اجرتی در قبال ازدواج با اوست .

ءاتیتموهن اجورهن

10- خدمت در مهریه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 27 - 4،8

4 - شعیب ( ع ) ، خواستار حداقل هشت سال و حداکثر ده سال کار ( شبانی گوسفندان ) ، از موسی در قبال ازدواج با یکی از دخترانش بود .

قال إنّی أُرید أن أُنکحک . .. علی أن تأجرنی ثمنی حجج فإن أتممت عشرًا فمن عندک

«حجج» جمع «حجه» است و مراد از آن «سنین» می باشد; یعنی، «علی أن تأجرنی ثمانی سنین».

8 - جواز تعیین منفعت ( کار و خدمات ) به عنوان مهریه ، در شریعت مورد اعتقاد شعیب ( ع )

علی أن تأجرنی ثمنی حجج

11- رد مهریه زنان مهاجر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - ممتحنه - 60 - 10 - 13

13 - جامعه ایمانی ، پس از پناه دادن به زنان مهاجر ، موظف به پرداخت مهریه آنان به همسرشان

و ءاتوهم ما أنفقوا

آیه شریفه بیانگر این نکته است که پس از آزمون ایمان زنان مهاجر، باید به ایشان پناه داد; ولی از سوی دیگر خرج هایی را که مرد کافر پیش از این برای آن زن متحمل شده است (مهریه)، باید به وی بازگرداند.

12- شرایط استرداد مهریه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - ممتحنه - 60 - 10 - 23،24

23 - مرد مؤمن ، دارای حق مطالبه مهر همسرش از کافران ، در صورت پیوستن همسرش به جمع کافران

و سئلوا ما أنفقتم

چنان که از سیاق آیه استفاده می شود، مؤمن در صورتی مهریه همسر خویش را از کافران طلب می کند که همسر وی به جمع آنان پیوسته و در جامعه آنان پذیرفته شده باشد.

24 - کافران ، دارای حق مطالبه مهریه همسر خود ، در صورت پیوستن همسر ایشان به جمع مؤمنان

و لیسئلوا ما أنفقوا

13- عفو مهریه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 237 - 3،4،7،11

3 - سقوط وظیفه شوهران از پرداخت مهر به همسرانی که قبل از آمیزش طلاق داده می شوند ، در صورت عفو و گذشت زنان

از آن

و ان طلّقتموهنّ من قبل . .. إلاّ ان یعفونَ

4 - عدم وجوب پرداخت نصف مَهر تعیین شده از سوی شوهر ، در صورت گذشتن ولیّ زن از حقّ وی

او یعفوا الّذی بیده عقدة النکاح

چون آیه در مقام بیان وظیفه ضروری شوهران در قبال زنان مُطلقه است، ظاهر این است که «الاّ»، بیانگر موارد استثناء و سقوط این وظیفه است و این معنا در آن صورت است که «الذی . .. » حمل بر ولیّ زن شود; نه شوهر.

7 - چشمپوشی زن ، شوهر و ولیّ زن از حقوق خویش ( مهریّه ) ، به تقوا نزدیکتر است .

و ان تعفوا اقرب للتقوی

در صورتی که خطاب «اَن تعفوا» به کلیّه افراد - اعم از زن و مرد و ولیّ - باشد.

11 - ولیّ زن مطلّقه می تواند از حقّ وی ( نصف مَهر ) ، صرفنظر کند .

او یعفوا الذی بیده عقدة النکاح

برخی مفسران برآنند که مراد از «اَلذی . .. » ولیّ زن است ; البته این حکم در صورتی است که زن، ولیّ شرعی داشته باشد.

14- مالک مهریه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 4 - 2

2 - زنان ، مالک مهریه خویش هستند .

و اتوا النّساء صدقاتهنّ

مهریه دختر شعیب(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 27 - 4،21

4 - شعیب ( ع ) ، خواستار حداقل هشت سال و حداکثر ده سال کار ( شبانی گوسفندان ) ، از موسی در قبال ازدواج با یکی از دخترانش بود .

قال إنّی أُرید أن أُنکحک . .. علی أن تأجرنی ثمنی حجج فإن أتممت عشرًا فمن عندک

«حجج» جمع «حجه» است و مراد از آن «سنین» می باشد; یعنی، «علی أن تأجرنی ثمانی سنین».

21 - « عن أبی ذر قال : قال رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) : إذا سألت أی الأجلین قضی موسی ( ع ) ؟ فقل خیرهما و أبرّهما و إذا سئل أی المرأتین تزوّج ، فقل الصغری منهما . . . ;

از ابوذر روایت شده که گفت: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: اگر از تو سؤال شود که موسی(ع) کدام یک از دو زمان مورد قرارداد با شعیب را تمام نمود; بگو بهترین و نیکوترین آن دو را و اگر سؤال شود با کدام یک از آن دو دختر ازدواج کرد; بگو با کوچک ترین آن دو. ..».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 28 - 1

1 - پذیرفته شدن پیشنهاد شعیب ( هشت تا ده سال کار در قبال ازدواج ) از سوی موسی ( ع )

قال إنّی أُرید . .. أیّما الأجلین قضیت فلاعدون علیّ

15- مهریه در ازدواج

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 24 - 8

8 - تعیین مقداری از مال به عنوان مهریه ، از شرایط عقد ازدواج و زناشویی

ان تبتغوا باموالکم محصنین

«باموالکم»، اشاره به این است که انتخاب همسر برای ازدواج و زناشویی، باید به همراه تعیین مهریّه باشد. گفتنی است که مفعولٌ به «ان تبتغوا» حذف شده و آن، زنان غیر محارم است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 27 - 11

11 - لزوم تعیین مهر زن پیش از عقد ازدواج

قال إنّی أُرید أن أُنکحک . .. علی أن تأجرنی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 50 - 8

8 - تعیین مهریه در ازدواج ، بهتر از عدم تعیین آن است . *

أزوجک الّ-تی ءاتیت أجورهنّ

«آتیت» شامل بر عهده گرفتن نیز می شود و از به کار گیری چنین تعبیری برای پیامبر(صلی الله علیه و آله) به دست می آید که مناسب است مهریه زن، یا پرداخت شود و یا تعیین گردد و بر عهده باشد.

16- مهریه در جاهلیت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - ممتحنه - 60 - 10 - 17

17 - قرار دادن مهریه برای زنان ، از آداب همسری در میان عرب قبل از اسلام

و ءاتوهم ما أنفقوا

بیشتر مفسران مسأله انفاق در آیه شریفه را، به «مهریه» تفسیر کرده اند.

17- مهریه در شریعت شعیب(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 27 - 7،8،9

7 - تعیین مهریه ازدواج ، امری لازم در شریعت مورد قبول شعیب ( ع )

علی أن تأجرنی ثمنی حجج

8 - جواز تعیین منفعت ( کار و خدمات ) به عنوان مهریه ، در شریعت مورد اعتقاد شعیب ( ع )

علی أن تأجرنی ثمنی حجج

9 - جواز بهره گیری پدر از مهریه دختر ، در جهت مصالح و منافع خانواده در شریعت مورد قبول شعیب ( ع )

علی أن تأجرنی ثمنی حجج

18- مهریه زن

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 5 - 20،22

20 - حلیت ازدواج با زنان ، در صورت پرداخت مهریه آنان

الیوم احل . .. و المحصنت من الذین اوتوا الکتب من قبلکم إذا ءاتیتموهن اجورهن

22 - مهریه از آنِ خود زن و اجرتی در قبال ازدواج با اوست .

ءاتیتموهن اجورهن

19- مهریه زنان کافر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - ممتحنه - 60 - 11 - 7

7 - « عن أبی جعفر ( ع ) فی قوله : « و إن فاتکم شیء من أزواجکم . . . » فلحق بالکفّار من أهل عهدکم فاسألوهم صداق ها و إن لحقن بکم من نسائهم شیء فأعطوهم صداقها ;

از امام باقر(ع) در توضیح قول خدا«وإن فاتکم شیء من أزواجکم. ..» روایت شده: هرگاه [برخی از] زنان شما به کفّاری که با آنها معاهده دارید ملحق شدند، مهر او را از آنان مطالبه کنید و اگر زنانی از آن کفار به شما ملحق شدند، مهر او را به آنان بپردازید».

20- مهریه زنان مهاجر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - ممتحنه - 60 - 10 - 19

19 - ازدواج با زنان مؤمن مهاجر ، مشروط به قرار دادن مهریه برای ایشان

و لاجناح علیکم أن تنکحوهنّ إذا ءاتیتموهنّ أجورهنّ

جمله «إذا آتیتموهنّ أجورهنّ» در صدد بیان این نکته است که بازگرداندن مهریه زنان مهاجر به شوهران کافرشان، کافی برای ازدواج با آنان نیست; بلکه نیازمند مهر مجدد است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - ممتحنه - 60 - 11 - 7

7 - « عن أبی جعفر ( ع ) فی قوله : « و إن فاتکم شیء من أزواجکم . . . » فلحق بالکفّار من أهل عهدکم فاسألوهم صداق ها و إن لحقن بکم من نسائهم شیء فأعطوهم صداقها ;

از امام باقر(ع) در توضیح قول خدا«وإن فاتکم شیء من أزواجکم. ..» روایت شده: هرگاه [برخی از] زنان شما به کفّاری که با آنها معاهده دارید ملحق شدند، مهر او را از آنان مطالبه کنید و اگر زنانی از آن کفار به شما ملحق شدند، مهر او را به آنان بپردازید».

21- مهریه کنیز

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 25 - 14،15،22

14 - وجوب پرداخت اجرت ( مهریّه ) به کنیزان بر طبق معیار های متعارف جامعه

و اتوهُنّ اجورهنّ بالمعروف

15 - کنیز ، مالک مهریّه خویش

فمن ما ملکت ایمانکم . .. و اتوهُنّ اجورهنّ

از اینکه خداوند تصریح می کند که مهریّه کنیز را به خود او بدهید (اتوهنّ اجورهنّ) و نفرمود که: اتوا اجورهنّ، معلوم می شود مالک مهریّه، خود کنیز است نه مالک او.

22 - پاکدامنی کنیز پس از ازدواج ، شرط لزوم پرداخت اجرت ( مهریه ) متعارف به وی *

اتوهنّ اجورهنّ بالمعروف محصنات غیر مسافحات و لا متّخذات اخدان

بنابر اینکه «محصنات غیر مسافحات»، حال برای مفعول اوّل «اتوهنّ» باشد که در این صورت «محصنات» قید برای «اتوا» می شود.

22- مهریه همسر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 50 - 4،5

4 - ازدواج با زن در صورت پرداخت مهریه ، حلال است .

إنّا أحللنا لک أزوجک الّ-تی ءاتیت أجورهنّ

5 - مهریه زنان ، به منزله پاداشی برای آنان است .

ءاتیت أجورهنّ

مراد از «اُجور» طبق گفته مفسران، مهریه های زنان است. تعبیر از «صداق» به «اُجور» نکته یاد شده را می رساند.

23- مهریه همسر در صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 50 - 3

3 - پرداخت مهریه به همسر ، در صدراسلام ، امری رایج و لازم بوده است .

أزوجک الّ-تی ءاتیت أجورهنّ

24- مهریه همسر کافر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - ممتحنه - 60 - 10 - 23

23 - مرد مؤمن ، دارای حق مطالبه مهر همسرش از کافران ، در صورت پیوستن همسرش به جمع کافران

و سئلوا ما أنفقتم

چنان که از سیاق آیه استفاده می شود، مؤمن در صورتی مهریه همسر خویش را از کافران طلب می کند که همسر وی به جمع آنان پیوسته و در جامعه آنان پذیرفته شده باشد.

25- مهریه همسر مؤمن

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - ممتحنه - 60 - 10 - 24

24 - کافران ، دارای حق مطالبه مهریه همسر خود ، در صورت پیوستن همسر ایشان به جمع مؤمنان

و لیسئلوا ما أنفقوا

26- مهریه همسران محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 50 - 1،6،7

1 - زنانی که به ازدواج پیامبر (صلی الله علیه و آله) درآمده اند و آن حضرت ، مهریه آنان را پرداخته ( و یا برعهده گرفته ) بر او حلال اند .

یأیّها النبیّ إنّا أحللنا لک أزوجک الّ-تی ءاتیت أجورهنّ

6 - حلّیّت همسران پیامبر (صلی الله علیه و آله) با پرداخت مهریه آنان ، حکمی الهی است .

إنّا أحللنا لک أزوجک الّ-تی ءاتیت أجورهنّ

7 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) نیز موظف بود که مهر همسران خود را بپردازد .

أزوجک الّ-تی ءاتیت أجورهنّ

27- نقش مهریه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 21 - 11

11 - مهریّه ، حقی برای زن در قبال آمیزش و پیمان زناشویی

و کیف تأخذونه و قد افضی

جمله «و قد افضی»، که کنایه از آمیزش است، و جمله «اخذن منکم»، که دلالت بر عقد زناشویی می کند، بیانگر این است که زن در قبال آن دو، مالک مهریه است.

28- وجوب ادای مهریه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 5 - 21

21 - وجوب پرداخت مهریه زنان به خود آنان

و المحصنت من المؤمنت . .. إذا ءاتیتموهن اجورهن

«هن» در «ءاتیتموهن»، بیانگر آن است که مهریه زنان را باید به خود آنان پرداخت نه به پدر و برادر و . .. آنان اگر این معنا مراد نبود می فرمود: «اذا ءاتیتم اجورهن»

29- هبه مهریه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 4 - 13،14

13 - مالی که زن از مهریّه خویش به شوهر می بخشد ، برای او حلال و گواراست .

فان طبن لکم عن شیء منه نفساً فکلوه هنیئاً مریئاً

14 - توصیه خداوند به زنان بر عدم بخشش تمامی مهریه خویش به همسران خود

فان طبن لکم عن شیء منه نفساً فکلوه

با توجّه به «من» تبعیضیه، به نظر می رسد مطرح ساختن بخشش برخی از مهریه و تصریح به آن، اشاره به این دارد که سزاوار نیست زنان تمامی مهریه خویش را هبه کنند.

5- مهلت

1- آثار مهلت های خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 84 - 3

3- تأثیر فزون تر وسوسه های شیطانی در مشرکان و افزایش گمراهی آنان بر اثر مهلت های الهی ، دلیل شتاب نورزیدن خداوند در عذاب آنان

فلاتعجل علیهم

«لاتعجل» به وسیله «فاء» بر آیات پیشین (نظیر «فلیمدد له الرحمن مدّاً» و «تؤزّهم أزّاً») تفریع شده است; یعنی، حال که تأخیر عذاب مایه افزایش گمراهی مشرکان و فزونی فریب های شیطانی است، چه ضرورتی در تعجیل عذاب است؟ جمله «إنّما . ..» نیز که تعلیل برای «فلاتعجل علیهم» است، همین نکته را تأکید می کند; زیرا بر انبوه تر شدن مدارک عذاب مشرکان دلالت دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - فصلت - 41 - 45 - 13

13 - سنت امهال الهی ، موجب دچار نشدن قوم موسی به عذاب دنیوی

و لولا کلمة سبقت من ربّک لقضی بینهم

2- آخرین مهلت کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 84 - 9

9- برانگیخته شدن شاهدان در قیامت ، پایان فرصت کافران برای دفاع از خویش است . *

و یوم نبعث من کلّ أُمّة شهیدًا ثمّ لایؤذن للذین کفروا

واژه «ثمّ» که برای ترتیب است، ممکن است بدین نکته اشاره داشته باشد که پس از اقامه شهود - و نه قبل از آن - دیگر کافران رخصت نمی یابند.

3- امتحان با مهلت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 111 - 4

4- مهلت ها و امکانات دنیوی ، در جهت آزمایش انسان ها است .

و إن أدری لعلّه فتنة لکم و متع إلی حین

4- بی تأثیری مهلت به ظالمان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 59 - 9

9- هلاکت جوامع ، نتیجه تداوم یافتن ستم پیشگی آنان و سود نبردن از مُهلت ها است .

تلک القری أهلکنهم لمّا ظلموا و جعلنا لمهلکهم موعدًا

5- پایان مهلت گمراهان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 75 - 10

10- عذاب الهی در دنیا و یا فرا رسیدن مرگ و قیامت ، پایان مهلت خداوند به گمراهان

حتّی إذا رأوا ما یوعدون إمّا العذاب و إمّا الساعة

«الساعة» در اغلب موارد استعمال در قرآن، به معنای «قیامت» است; ولی در این آیه چون سخن از پایان مهلت است و پایان مهلت نیز همان مرگ است، مراد از «الساعة» قیامت با تمام مقدمات آن خواهد بود.

6- تبیین سنت مهلت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 75 - 3

3- بیان سنت « استدراج » و « امهال » خداوند در باره فرورفتگان در ورطه گمراهی ، وظیفه ای که بر عهده پیامبر (صلی الله علیه و آله) است .

قل من کان فی الضللة

فعل «کان» - که برای دلالت بر استمرار است - حکایت از عمق ضلالت و دیرینه بودن آن دارد.

7- دلایل مهلت به مشرکان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 84 - 3

3- تأثیر فزون تر وسوسه های شیطانی در مشرکان و افزایش گمراهی آنان بر اثر مهلت های الهی ، دلیل شتاب نورزیدن خداوند در عذاب آنان

فلاتعجل علیهم

«لاتعجل» به وسیله «فاء» بر آیات پیشین (نظیر «فلیمدد له الرحمن مدّاً» و «تؤزّهم أزّاً») تفریع شده است; یعنی، حال که تأخیر عذاب مایه افزایش گمراهی مشرکان و فزونی فریب های شیطانی است، چه ضرورتی در تعجیل عذاب است؟ جمله «إنّما . ..» نیز که تعلیل برای «فلاتعجل علیهم» است، همین نکته را تأکید می کند; زیرا بر انبوه تر شدن مدارک عذاب مشرکان دلالت دارد.

8- سنت مهلت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 183 - 1

1 - سنت خداوند بر امهال کفرپیشگانِ تکذیب کننده و تأخیر در هلاکت و عذاب ایشان است .

و أملی لهم إن کیدی متین

املاء (مصدر اُملی از ماده ملاوة) به معنای مهلت دادن و تأخیر انداختن است. به مناسبت اینکه حقیقت بیان شده (مهلت دادن و تأخیر انداختن) درباره تکذیب کنندگان آیات الهی است، معلوم می شود مراد از تأخیر، تأخیر در عذاب است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 15 - 7

7 - مهلت دادن به منافقان ، گمراهان و طغیانگران از سنت های الهی است .

و یمدّهم فی طغینهم یعمهون

برداشت فوق مبتنی بر این است که: «مدّ» (مصدر یمدّ) به معنای مهلت دادن باشد. در لسان العرب آمده است: «مده فی غیه یعنی، امهله (او را مهلت داد).»

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 11 - 1،4

1 - امهال کفرمداران و منکران قیامت ( تأخیر انداختن مجازات آنان به جهان آخرت ) سنتی الهی است .

و لو یعجل اللّه للناس الشر . .. فنذر الذین لایرجون لقاءنا

4 - سنت خدا در رساندن خیر به مردم « تسریع » و در مجازات کردن آنان « امهال » است .

و لو یعجل اللّه للناس الشر استعجالهم بالخیر

برداشت فوق بر این اساس است که «هم» مفعول استعجال و فاعلش ضمیر عاید به «اللّه» و به تقدیر «مثل استعجاله لهم بالخیر» باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 19 - 6

6 - امهال جوامع شرک پیشه و تأخیر افتادن کیفر آنان به جهان آخرت ، قانون الهی حاکم برنشئه دنیا

و لو لا کلمة سبقت من ربک لقضی بینهم

خداوند هنگام هبوط آدم و حوا به زمین، فرمود: «و لکم فی الأرض مستقر و متاع إلی حین ; شما - خطاب به عموم انسانها و از جمله آدم و حواست - تا مدتی معین در زمین خواهید ماند و از نعمتهای آن بهره خواهید گرفت» (بقره / 36) ; یعنی، قانون الهی حاکم بر نشئه دنیا این است که هر جامعه ای دارای مدت و زمانی معین است و پیش از فرارسیدن اجل، از میان نمی رود. جمله «و لو لا کلمة سبقت من ربک» اشاره به این قانون دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 110 - 11

11- مهلت دادن به متخلفان از حق ، از سنّت های خداوند است .

و لولا کلمة سبقت من ربک لقضی بینهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 110 - 5

5- مهلت دادن به امت های کفرپیشه و تکذیب گر و تأخیر در نزول عذاب بر ایشان ، از سنت های خداوند است .

حتّی إذا استیئس الرسل و ظنوا أنهم قد کذبوا

از آن جا که تأخیر عذاب برای همه امتها و تکذیب کنندگان تمامی پیامبران بوده - زیرا «رسل» جمع و دارای الف و لام می باشد و شامل همه رسولان است - استفاده می شود که: مهلت دادن به تکذیب گران و تعجیل نکردن در عذاب آنان، شیوه ای مستمر و از سنتهای خداوند است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 32 - 6

6- تأخیر عذاب کفرپیشگان از سنت های خداوند است .

و لقد استهزیء برسل من قبلک فأملیت للذین کفروا

چون تأخیر عذاب برای همه کفرپیشگان بوده ، از آن «سنّت الهی بودن» استفاده می شود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 42 - 5

5- تأخیر کیفر اصلی ظالمان به روز قیامت ، از سنت های خداوند است .

و لاتحسبنّ الله غفلاً عمّا یعمل الظلمون إنما یؤخّرهم لیوم تشخص فیه الأبصر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 75 - 2

2- مهلت به گمراهان و کافران ، سنت خداوند است .

من کان فی الضللة فلیمدد له الرحمن مدًّا

به کارگیری فعل امر (فلیمدد) در مورد مهلت دهی به کافران، از حتمی بودن این امهال و سنت بودن آن حکایت می کند; چرا که خداوند آن را به صورت الزام بر خود بیان فرموده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 24 - 5

5 - خداوند ، کافران حق ناپذیر را ، به سرعت مجازات نمی کند و به آنها مدتی مهلت می دهد .

نمتّعهم قلیلاً ثمّ نضطرّهم

احتمال دارد «قلیلاً» صفت برای مفعول به «نمتّع » باشد که «زماناً» است. بنابراین، مفاد آیه چنین می شود: «به آنان، مدت کوتاهی مهلت می دهیم و سپس آنان را روانه عذاب جهنم می کنیم.».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - فاطر - 35 - 45 - 3

3 - مهلت خداوند به بندگان گنه کار و تأخیر مجازات آنان تا قیامت ، از سنّت های او است .

و لو یؤاخذ اللّه الناس بما کسبوا ما ترک علی ظهرها من دابّة و لکن یؤخّرهم إلی أج

مقصود از «أجل مسمّی»، زمان مرگ انسان ها و آغاز عالم پس از مرگ است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - فصلت - 41 - 45 - 8،13

8 - سنت امهال ، مانع از کیفر دنیوی کافران است .

و لولا کلمة سبقت من ربّک لقضی بینهم

13 - سنت امهال الهی ، موجب دچار نشدن قوم موسی به عذاب دنیوی

و لولا کلمة سبقت من ربّک لقضی بینهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 14 - 11،13،14

11 - مهلت خداوند ، به عوامل اختلاف و دسته بندی های دینی ، سنت الهی است .

و لولا کلمة سبقت من ربّک . .. لقضی بینهم

13 - سنت مهلت دادن خداوند به تفرقه افکنان در دین ، فلسفه تأخیر عذاب آنان

و لولا کلمة سبقت من ربّک إلی أجل مسمًّی لقضی بینهم

14 - سنت امهال به کافران ، جلوه ای از ربوبیت الهی است .

و لولا کلمة سبقت من ربّک

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 21 - 7

7 - داوری درباره مشرکان و عذاب آنان ، براساس سنت امهال تا قیامت به تأخیر افتاده است .

و لولا کلمة الفصل لقضی بینهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - طور - 52 - 45 - 4

4 - سنت الهی ، بر عدم تعجیل ، در کیفر کافران

فذرهم حتّی یلقوا یومهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - قلم - 68 - 45 - 1

1 - مهلت دادن به کافران تکذیب گر و شتاب نکردن در کیفر آنان ، سنت الهی

سنستدرجهم . .. و أُملی لهم

9- عوامل مهلت به کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - طارق - 86 - 17 - 3

3 - وعده خداوند بر مقابله به مثل با مکر کافران ، کافی برای شتاب نورزیدن پیامبر (صلی الله علیه و آله) در مورد درخواست کیفر برای آنان

و أکید کیدًا . فمهّل

برداشت یاد شده، از حرف «فاء» در «فمهّل» استفاده شده است; یعنی، حال که از مکر خداوند درباره کافران آگاه شدی، با خاطری آسوده به کافران فرصت ده; زیرا آنان هر چند در هر فرصت به مکر خود ادامه دهند، ولی مکر آنان مقهور مکر خداوند است.

10- غفلت از مهلت های خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 73 - 9

9 - بیشتر تبه کاران ، غافل از مهلت های خداوند و روی گردان از هشدار های او

و یقولون متی هذا الوعد . .. قل عسی أن یکون ردف لکم ... و لکنّ أکثرهم لایشکرون

با توجه به این که فضل الهی در آیه مورد بحث، ناظر به تأخیر عذاب مجرمان و مهلت دادن به آنان است، جمله «أکثرهم لایشکرون» بدین معنا خواهد بود که: بیشتر آنان از این لطف الهی، عبرت نمی گیرند و به حق روی نمی آورند.

11- فلسفه مهلت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 178 - 5

5 - مهلت دادن خداوند به کافران ، تنها به جهت افزایش یافتن گناه آنان است .

انّما نملی لهم لیزدادوا اثماً

12- فلسفه مهلت به ابلیس

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 37 - 6

6- « و من خطبة له علیه السلام : . . . فقال سبحانه : اسجدوا لأدم فسجدوا إلاّ إبلیس . . . فأعطاه الله النظرة إستحقاقاً للسخطة و إستشماماً للبلیة وإنجازاً للعدة فقال : « إنک من المنظرین إلی یوم الوقت المعلوم » . . . ;

از امیرالمؤمنین(ع) روایت شده است که ضمن خطبه ای فرمود: خدای سبحان فرمود: بر آدم سجده کنید; پس ملائکه سجده کردند مگر ابلیس . .. پس خدا به او مهلت عطا کرد تا استحقاق بیشتری برای سخط پیدا کند و آزمایش او تکمیل گردد و خدا به وعده خود وفا کند. پس فرمود: إنک من المنظرین إلی یوم الوقت المعلوم...».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 38 - 6

6- « عن الحسن بن عطیة قال : سمعت أباعبدالله ( ع ) یقول : ان إبلیس عَبَدَ الله فی السّماء الرابعة فی رکعتین ستة آلاف سنة و کان من انظار الله إیّاه إلی یوم الوقت المعلوم بما سبق من تلک العبادة ;

حسن بن عطیه گوید: از امام صادق(ع) شنیدم که می فرمود: همانا ابلیس در آسمان چهارم با دو رکعت [نماز] شش هزار سال خدا را عبادت کرد و به خاطر همین عبادت، خدا او را تا روز وقت معین مهلت داد».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - ص - 38 - 81 - 8

8 - « و من خطبة له علیه السلام : . . .فقال سبحانه : اسجدوا لأدم فسجدوا إلاّ إبلیس . . .فأعطاه اللّه النظرة إستحقاقاً للسخطة و استتماماً للبلیة و إنجازاً للعدة فقال : « إنّک من المنظرین إلی یوم الوقت المعلوم » . . . ;

[در نهج البلاغه آمده است:] خدای سبحان فرمود: بر آدم(ع) سجده کنید: . ..پس ملائکه سجده کردند; مگر ابلیس... پس خدا به او مهلت داد تا استحقاق بیشتری برای سخط پیدا کند و آزمایش او تکمیل گردد و خدا به وعده خود وفا کند; پس فرمود: (إنّک من المنظرین . إلی یوم الوقت المعلوم)».

13- فلسفه مهلت به اقوام پیشین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 44 - 4

4 - خداوند ، به همه اقوام کافر و تکذیب گر ، فرصت می داد تا شاید متنبه شوند و دست از مخالفت بردارند .

فأملیت للکفرین ثمّ أخذتهم

«إملاء» (مصدر «أملیت») از «مَلْو» و به معنای فرصت دادن است; یعنی، آن اقوام تکذیب گر و کافر را فرصت دادم تا به خود بیایند و دست از مخالفت بردارند. آن گاه چون آنان از فرصت داده شده استفاده نکردند و هم چنان بر کفر و تکذیب خود اصرار ورزیدند، آنان را از میان برداشتم و نابودشان ساختم.

14- فلسفه مهلت به حق ستیزان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 93 - 15

15 - تأخیر کیفر حق ستیزان ، براساس مصالح و نه معلول غفلت خداوند از کردار آنان

سیریکم ءایته . .. و ما ربّک بغفل عمّا تعملون

با توجه به این که بیشتر آیات این سوره، متوجه منکران رسالت پیامبر(صلی الله علیه و آله) و توحید ربوبی خداوند است، خاتمه یافتن سوره با تعبیر «سیریکم آیاته» و «ما ربّک بغافل. ..» می رساند که خداوند، از نشان دادن آیات انکار ناپذیر خود، عاجز نیست و از کردار بندگان نیز غافل نمی باشد و به موقع جزای آنان را خواهد داد.

15- فلسفه مهلت به حق ناپذیران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 42 - 4

4 - تأخیر خداوند در انتقام گرفتن از حق گریزان ، مهلتی به ایشان و احترامی به وجود پیامبر (صلی الله علیه و آله)

فإمّا نذهبنّ بک . .. فإنّا علیهم مقتدرون

از آیه قبل استفاده شد که اگر پیامبر رحلت کند، خداوند از مخالفان حق ستیز او انتقام خواهد گرفت. مفهوم این سخن آن است که حضور پیامبر(صلی الله علیه و آله) مانع تسریع در انتقام است; ولی این مانع، قطعی نیست و خداوند می تواند حتی در زمان حضور پیامبر(صلی الله علیه و آله)، مخالفان دین را مجازات کند.

16- فلسفه مهلت به ظالمان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 61 - 3،12

3- در صورت مورد مؤاخذه دنیوی قرار گرفتن ظالمان از سوی خداوند ، هیچ جنبنده ای بر روی زمین باقی نخواهد ماند .

و لو یؤاخذ الله الناس بظلمهم ما ترک علیها من دابّة

12- اجل مقرر داشتن انسان های ظالم ، دلیل به تعویق افتادن مؤاخذه و عقوبت آنان

و لو یؤاخذ الله الناس بظلمهم . .. و لکن یؤخّرهم إلی أجل مسمًّی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 88 - 2

2- تعجیل نکردن ذوالقرنین در کیفر ظالمان کافر ، مهلتی برای گرایش آنان به ایمان بود . *

أمّا من ظلم فسوف نعذّبه . .. و أمّا من ءامن و عمل صلحًا فله جزاءً الحسنی

مراد از «من ءامن و. ..» (هرکس ایمان بیاورد و...) کسانی اند که از ظلم و کفر، دست برداشته و ایمان آورند، نه آنان که هنگام ورود ذوالقرنین مؤمن بودند; زیرا، معنا ندارد که او، بین عذاب و یا رفتار نیک با مؤمنان مخیّر باشد! بنابراین، درنگ ذوالقرنین در عذاب ظالمان (سوف نعذّبه) ایجاد فرصتی برای تغییر رویه آنان بوده است.

17- فلسفه مهلت به کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 88 - 2

2- تعجیل نکردن ذوالقرنین در کیفر ظالمان کافر ، مهلتی برای گرایش آنان به ایمان بود . *

أمّا من ظلم فسوف نعذّبه . .. و أمّا من ءامن و عمل صلحًا فله جزاءً الحسنی

مراد از «من ءامن و. ..» (هرکس ایمان بیاورد و...) کسانی اند که از ظلم و کفر، دست برداشته و ایمان آورند، نه آنان که هنگام ورود ذوالقرنین مؤمن بودند; زیرا، معنا ندارد که او، بین عذاب و یا رفتار نیک با مؤمنان مخیّر باشد! بنابراین، درنگ ذوالقرنین در عذاب ظالمان (سوف نعذّبه) ایجاد فرصتی برای تغییر رویه آنان بوده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 130 - 4

4 - نزول آیات در باره فلسفه مهلت دهی به کافران ، موجب تسلّی خاطر و صبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) در برابر فشار های تبلیغاتی کافران

و لولا کلمة سبقت . .. فاصبر علی مایقولون

«فاصبر» عطف و تفریع بر آیه قبل است; یعنی، حال که تأخیر عذاب از سر اهمال نیست بلکه امری قانون مند است، بنابراین تحمل کن. دراین مجموعه، خداوند با بیان فلسفه امهال و سنت های حاکم بر تاریخ، زمینه تسلّی خاطر پیامبر(صلی الله علیه و آله) و مؤمنان را فراهم کرده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 44 - 4

4 - خداوند ، به همه اقوام کافر و تکذیب گر ، فرصت می داد تا شاید متنبه شوند و دست از مخالفت بردارند .

فأملیت للکفرین ثمّ أخذتهم

«إملاء» (مصدر «أملیت») از «مَلْو» و به معنای فرصت دادن است; یعنی، آن اقوام تکذیب گر و کافر را فرصت دادم تا به خود بیایند و دست از مخالفت بردارند. آن گاه چون آنان از فرصت داده شده استفاده نکردند و هم چنان بر کفر و تکذیب خود اصرار ورزیدند، آنان را از میان برداشتم و نابودشان ساختم.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - فاطر - 35 - 45 - 6،11

6 - بقای نسل انسان و تداوم حیات زندگان در کره زمین ، فلسفه به تأخیر افتادن کیفر گناه کاران و کافران تا قیامت

و لو یؤاخذ اللّه الناس بما کسبوا ما ترک علی ظهرها من دابّة و لکن یؤخّرهم إلی أج

11 - مهلت دادن به کافران و گنه کاران و به تأخیر انداختن مجازات آنان ، کاری عالمانه و برخاسته از آگاهی دقیق خداوند به احوال و مصالح بندگان

و لکن یؤخّرهم إلی أجل مسمًّی فإذا جاء أجلهم فإنّ اللّه کان بعباده بصیرًا

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که «فإنّ اللّه کان. ..» در مقام تعلیل برای جمله پیش (و لکن یؤخّرهم...) می باشد; یعنی، چون خداوند به احوال بندگانش آگاه است; از این رو مجازات آنان را تا زمان معین به تأخیر انداخته است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 29 - 5

5 - مهلت الهی به کافران و مشرکان ، برای اتمام حجت بر آنان

بل متّعت هؤلاء و ءاباءهم حتّی جاءهم الحقّ

18- فلسفه مهلت به کافران صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 159 - 5

5 - مهلت خداوند به کافران حق ستیز صدراسلام ، معلول لطف و رحمت او بود ; نه برخاسته از ضعف و ناتوانی .

و ما کان أکثرهم مؤمنین . و إنّ ربّک لهو العزیز الرحیم

یادآوری سرگذشت ثمودیان، از یکسو تسلی بخش خاطر پیامبر(صلی الله علیه و آله) است و از سوی دیگر هشداری به اکثریت مشرکان لجوج و مصمم بر کفر است که اگر بر آنان عذاب نازل نشده، نه از باب ناتوانی خداوند است; بلکه از باب رحمتی است که او بر مردمان دارد و چون زمینه آن به پایان برسد، قهر الهی گریزناپذیر خواهد بود.

19- فلسفه مهلت به کافران مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 4 - 3

3- هشدار خداوند به کافران هدایت ناپذیر مکه ، مبنی بر اینکه مهلت دادن به آنان به معنای تداوم بخشیدن به زندگیشان نیست ; بلکه همواره در معرض هلاکتند .

ربما یودّ الذین کفروا لو کانوا مسلمین. ذرهم ... فسوف یعلمون. و ما أهلکنا من قریة

ذکر این آیه، پس از تهدید «فسوف یعلمون» احتمالاً برای دفع اشکال مقدر می باشد و آن اشکال این است که: کفار پس از مهلت یافتن با امر «ذرهم یأکلوا . ..» چنین نپندارند که زندگیشان ادامه دارد.

20- فلسفه مهلت به گمراهان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 75 - 7

7- هدف از مهلت به گمراهان و ترک عذاب دنیوی آنان ، افزایش ضلالت آنها است .

من کان فی الضللة فلیمدد له الرحمن مدًّا

تقابل این آیه با آیه بعد - که در باره هدایت یافتگان است - گویای برداشت یاد شده است. در آن آیه آمده که «هدایت افزایش می یابد» و در این آیه آمده است که «به گمراهان مهلت می دهیم». قرینه بودن هر آیه برای دیگری، نتیجه می دهد که به هر دو فرقه فرصت داده می شود تا هدایت راه یافتگان و ضلالت گمراهان افزایش یابد. این گونه بیان را «فن

احتباک» می نامند.

21- فلسفه مهلت به گناهکاران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - فاطر - 35 - 45 - 6،11

6 - بقای نسل انسان و تداوم حیات زندگان در کره زمین ، فلسفه به تأخیر افتادن کیفر گناه کاران و کافران تا قیامت

و لو یؤاخذ اللّه الناس بما کسبوا ما ترک علی ظهرها من دابّة و لکن یؤخّرهم إلی أج

11 - مهلت دادن به کافران و گنه کاران و به تأخیر انداختن مجازات آنان ، کاری عالمانه و برخاسته از آگاهی دقیق خداوند به احوال و مصالح بندگان

و لکن یؤخّرهم إلی أجل مسمًّی فإذا جاء أجلهم فإنّ اللّه کان بعباده بصیرًا

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که «فإنّ اللّه کان. ..» در مقام تعلیل برای جمله پیش (و لکن یؤخّرهم...) می باشد; یعنی، چون خداوند به احوال بندگانش آگاه است; از این رو مجازات آنان را تا زمان معین به تأخیر انداخته است.

22- فلسفه مهلت به مشرکان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 29 - 5

5 - مهلت الهی به کافران و مشرکان ، برای اتمام حجت بر آنان

بل متّعت هؤلاء و ءاباءهم حتّی جاءهم الحقّ

23- فلسفه مهلت به مشرکان صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 48 - 4

4 - تأخیر در عذابِ شرک پیشگان عصر بعثت ، فرصتی بود تا شاید آنان بیدار شوند و به اسلام بگروند .

و یستعجلونک بالعذاب . .. و کأیّن من قریة أملیت لها

24- فلسفه مهلت به مکذبان انبیا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 44 - 4

4 - خداوند ، به همه اقوام کافر و تکذیب گر ، فرصت می داد تا شاید متنبه شوند و دست از مخالفت بردارند .

فأملیت للکفرین ثمّ أخذتهم

«إملاء» (مصدر «أملیت») از «مَلْو» و به معنای فرصت دادن است; یعنی، آن اقوام تکذیب گر و کافر را فرصت دادم تا به خود بیایند و دست از مخالفت بردارند. آن گاه چون آنان از فرصت داده شده استفاده نکردند و هم چنان بر کفر و تکذیب خود اصرار ورزیدند، آنان را از میان برداشتم و نابودشان ساختم.

25- فلسفه مهلت به مکذبان قرآن

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - قلم - 68 - 45 - 2

2 - مهلت دادن به تکذیب گران ، در راستای سقوط تدریجی آنان است ; نه در جهت منافع آنان

سنستدرجهم. .. و أُملی لهم

عبارت «اُملی لهم» تأکید و بیان دیگری برای مسأله سقوط تدریجی کافران است; یعنی، ما به آنان مهلت دادیم تا سقوط تدریجی آنان تحقق یابد.

26- فلسفه مهلت به مکذبان معاد

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - قلم - 68 - 45 - 2

2 - مهلت دادن به تکذیب گران ، در راستای سقوط تدریجی آنان است ; نه در جهت منافع آنان

سنستدرجهم. .. و أُملی لهم

عبارت «اُملی لهم» تأکید و بیان دیگری برای مسأله سقوط تدریجی کافران است; یعنی، ما به آنان مهلت دادیم تا سقوط تدریجی آنان تحقق یابد.

27- فلسفه مهلت های خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 61 - 3

3- در صورت مورد مؤاخذه دنیوی قرار گرفتن ظالمان از سوی خداوند ، هیچ جنبنده ای بر روی زمین باقی نخواهد ماند .

و لو یؤاخذ الله الناس بظلمهم ما ترک علیها من دابّة

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 48 - 3

3 - خداوند ، به هر جامعه بی دادگری ، پیش از نزول عذاب ، فرصت می داد تا شاید متنبه شوند و دست از مخالفت و مبارزه با پیامبرشان بردارند .

و کأیّن من قریة أملیت لها و هی ظالمة ثمّ أخذتها

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - فاطر - 35 - 45 - 1،2

1 - در صورت مؤاخذه شدن مردم در دنیا از سوی خداوند ، هیچ جنبنده ای در سطح زمین باقی نخواهد ماند .

و لو یؤاخذ اللّه الناس بما کسبوا ما ترک علی ظهرها من دابّة

2 - در صورت مؤاخذه شدن مردم در دنیا از سوی خداوند ، هیچ انسانی - چه خوب و چه بد - در سطح زمین باقی نخواهد ماند .

و لو یؤاخذ اللّه الناس بما کسبوا ما ترک علی ظهرها من دابّة

برداشت یاد شده، مبتنی بر این است که مقصود از «دابّه» انسان ها باشد; زیرا مجازات و کیفر مربوط به آنان است. گفتنی است جمله «و لکن یؤخّرهم...» - که در آن ضمیر جمع به «الناس» بازمی گردد - تأییدکننده همین مطلب است.

28- کمی مهلت به مشرکان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 84 - 6

6- مهلت خداوند به مشرکان ، - هرچند طولانی باشد - مهلتی اندک و ناچیز است .

إنّما نعدّ لهم عدًّا

فعل «نعدّ» (شمارش می کنیم) حاوی معنای تقلیل است ; زیرا نوعاً چیز اندک قابل شمارش است. این تعبیر پس از آن که جمله «فلیمدد له الرحمن مدّاً» (در آیات پیشین) بر طولانی ساختن مدت دلالت داشت; حاکی از اندک بودن تمام عمر، در مقایسه با عاقبت انسان و جهان آخرت است.

29- ماههای مهلت به مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 2 - 14

14 - از امیرالمؤمنین ( ع ) درباره قول خدای عز و جل « فسیحوا فی الأرض أربعة أشهر » روایت شده است : « هی عشرون من ذی الحجة و المحرم و صفر و شهر ربیع الأول و عشر من ربیع الآخر . . . ;

آن چهار ماه، بیست روز از آخر ذیحجه و تمام محرم و صفر و ماه ربیع الاول و ده روز اول ربیع الآخر است . .. ».

30- محدوده مهلت به کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - محمد - 47 - 32 - 10

10- مهلت الهی به کافران ستیزه جوی ، مهلتی محدود و زودگذر

إنّ الذین کفروا و . .. سیحبط أعملهم

در صورتی که حبط عمل به معنای خنثی سازی توطئه ها باشد; سین در «سیحبط» زودرسی این وعده را افاده می کند.

31- مدت مهلت به ابلیس

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - ص - 38 - 81 - 1،3،9

1 - مهلت خواهی ابلیس برای تداوم حیاتش تا روز رستاخیز ، تنها تا روز معین و مشخصی ، مورد اجابت قرار گرفت .

من المنظرین . إلی یوم الوقت المعلوم

3 - خداوند ، به ابلیس تا پایان عمر جهان و انسان ، مهلت داد و به او عمر طولانی بخشید .

من المنظرین . إلی یوم الوقت المعلوم

بسیاری از مفسران بر این عقیده اند که مقصود از «یوم» مطلق زمان است - نه روز - و مراد از «الوقت المعلوم» نفخه اولی می باشد که با آن عمر جهان و انسان به سر می رسد. برپایه این دیدگاه نام گذاری آن به «وقت معلوم»، برای این است که تنها خدا زمان دقیق آن را می داند.

9 - « یحیی بن أبی العلا . . . انّ رجلاً دخل علی أبی عبداللّه ( ع ) فقال : أخبرنی عن قول اللّه عزّوجلّ لإبلیس « فإنّک من المنظرین . إلی یوم الوقت المعلوم » قال : . . . و یوم الوقت المعلوم یوم ینفخ فی الصور نفخة واحدة فیموت إبلیس ما بین النفخة الأولی و الثانیة ;

یحیی بن أبی العلا روایت کرده است: شخصی بر امام صادق(ع) وارد شد و گفت: مرا از سخن خدای عزّوجلّ که به ابلیس فرمود: «فإنّک من المنظرین . إلی یوم الوقت المعلوم» خبر ده; حضرت فرمود: مراد از وقت معلوم، روزی است که یک بار در صور دمیده می شود، پس ابلیس بین دمیدن اول و دوم می میرد...».

32- مدت مهلت به مشرکان مکه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 2 - 15

15 - از امام باقر ( ع ) روایت شده است که فرمود : « خطب علی ( ع ) الناس . . . فقال : . . . من کانت له مدة فهو إلی مدته و من لم یکن له مدة فمدته أربعة أشهر و کان خطب یوم النحر . . . ;

علی (ع) [هنگام اعلام براءت] برای مردم سخنرانی کرد. .. و فرمود: ... هر کس برای او مدت تعیین شده تا همان مدت، و کسی که برای او مدت تعیین نشده تا چهار ماه مهلت دارد و این سخنرانی روز عید قربان بود ... ».

33- منشأ مهلت به حق ستیزان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 68 - 5

5 - مهلت خداوند به کافران حق ستیز صدراسلام ، به خاطر رحمت و لطف او بود ; نه برخاسته از ضعف و ناتوانی .

و ما کان أکثرهم مؤمنین . و إنّ ربّک لهو العزیز الرحیم

یادکرد سرگذشت موسی و فرعون تسلّی بخش خاطر پیامبر(صلی الله علیه و آله) و نیز هشداری است به کافران مکه که نازل نشدن عذاب بر

آنان، نه از باب ناتوانی حق تعالی است; بلکه از باب رحمتی است که بر مردمان دارد و چون زمینه آن به پایان برسد، عزّت و قهر الهی گریزناپذیر خواهد بود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 140 - 5

5 - مهلت دادن خدا به کافران و حق ستیزان ، معلول رحمت و لطف او است ; نه از روی ضعف و ناتوانی .

و ما کان أکثرهم مؤمنین . و إنّ ربّک لهو العزیز الرحیم

یادکرد سرگذشت قوم عاد از یکسو تسلی بخش خاطر پیامبر(صلی الله علیه و آله) و از سوی دیگر هشداری است به مشرکان مکه که اگر بر آنان عذاب نازل نشده، از باب ناتوانی حق تعالی نیست; بلکه از باب رحمتی است که او بر مردمان دارد و چون زمینه آن به پایان رسد، عزت و قهر الهی گریزناپذیر خواهد بود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 175 - 4

4 - مهلت خدا به کافران و حق ستیزان صدراسلام و تأخیر در مجازات آنان ، معلول رحمت او بود ; نه برخاسته از ناتوانی .

و ما کان أکثرهم مؤمنین . و إنّ ربّک لهو العزیز الرحیم

یاد آوری سرگذشت قوم لوط، از یک سو تسلّی بخش خاطر پیامبر(صلی الله علیه و آله) است و از سوی دیگر هشداری به شرک پیشگان صدر اسلام است که اگر بر آنان عذاب نشده، نه از باب ناتوانی خداوند است; بلکه از باب رحمتی است که او بر مردمان دارد و چون زمینه آن به پایان برسد، قهر الهی گریزناپذیر خواهد بود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 191 - 4

4 - مهلت خداوند به کافران حق ستیز صدراسلام و تأخیر در مجازات آنان ، معلول رحمت او است ; نه برخاسته از ضعف و ناتوانی .

و ما کان أکثرهم مؤمنین . و إنّ ربّک لهو العزیز الرحیم

یادکرد سرگذشت شعیب(ع) و مردم ایکه، از یکسو تسلی بخش خاطر پیامبر(صلی الله علیه و آله) می باشد و از سوی دیگر هشداری به شرک پیشگان حق ستیز مکه است که اگر بر آنان عذاب نازل نشده، نه از باب ناتوانی خداوند است; بلکه از باب رحمتی است که او بر مردمان دارد و چون زمینه آن به پایان برسد، قهر الهی گریزناپذیر خواهد بود.

34- منشأ مهلت به حق ستیزان صدراسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 122 - 5

5 - مهلت خداوند به کافران حق ستیز صدراسلام ، معلول رحمت و لطف وی بود ; نه برخاسته از ضعف و ناتوانی او .

و ما کان أکثرهم مؤمنین . و إنّ ربّک لهو العزیز الرحیم

یادکرد سرگذشت قوم نوح، از یکسو تسلی خاطر پیامبر(صلی الله علیه و آله) و از سوی دیگر هشداری بود به مشرکان که اگر بر آنان عذاب نازل نشده; نه از باب ناتوانی حق تعالی است; بلکه از باب رحمتی است که بر مردمان دارد و چون زمینه آن به پایان رسد،

عزت و قهر الهی گریزناپذیر خواهد بود.

35- منشأ مهلت به کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 9 - 6

6 - مهلت یافتن کافران در دنیا ، ناشی از رحمت خدا است و نه معلول عجز او از مکافات .

فسیأتیهم أنبؤا ما کانوا به یستهزءون . .. و إنّ ربّک لهو العزیز الرحیم

تأکید بر شکست ناپذیری و رحمت خدا، پس از تهدید کافران به عذاب اخروی (فسیأتیهم أنباؤا ما کانوا به یستهزءون) می تواند بیانگر این حقیقت باشد که تأخیر عذاب کافران در دنیا، به خاطر ناتوانی خدا نیست; بلکه رحمت و مهر او سبب شده است تا آنان را مهلت دهد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 140 - 5

5 - مهلت دادن خدا به کافران و حق ستیزان ، معلول رحمت و لطف او است ; نه از روی ضعف و ناتوانی .

و ما کان أکثرهم مؤمنین . و إنّ ربّک لهو العزیز الرحیم

یادکرد سرگذشت قوم عاد از یکسو تسلی بخش خاطر پیامبر(صلی الله علیه و آله) و از سوی دیگر هشداری است به مشرکان مکه که اگر بر آنان عذاب نازل نشده، از باب ناتوانی حق تعالی نیست; بلکه از باب رحمتی است که او بر مردمان دارد و چون زمینه آن به پایان رسد، عزت و قهر الهی گریزناپذیر خواهد بود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 191 - 4

4 - مهلت خداوند به کافران حق ستیز صدراسلام و تأخیر در مجازات آنان ، معلول رحمت او است ; نه برخاسته از ضعف و ناتوانی .

و ما کان أکثرهم مؤمنین . و إنّ ربّک لهو العزیز الرحیم

یادکرد سرگذشت شعیب(ع) و مردم ایکه، از یکسو تسلی بخش خاطر پیامبر(صلی الله علیه و آله) می باشد و از سوی دیگر هشداری به شرک پیشگان حق ستیز مکه است که اگر بر آنان عذاب نازل نشده، نه از باب ناتوانی خداوند است; بلکه از باب رحمتی است که او بر مردمان دارد و چون زمینه آن به پایان برسد، قهر الهی گریزناپذیر خواهد بود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 73 - 2

2 - تأخیر عذاب کافران و اعطای مهلت به آنان ، ناشی از فضل و رحمت الهی

و یقولون متی هذا الوعد . .. و إنّ ربّک لذو فضل علی الناس

این آیه در ادامه آیات قبل و بیانگر حکمت تأخیر انداخته شدن عذاب کافران و اعطای مهلت به آنان است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 3 - 7

7 - مهلت یافتن کافران در دنیا ، معلول حکمت و مصلحت سنجی خداوند است ; نه عجز و ناتوانی او .

و هو العزیز الحکیم . .. و لولا أن کتب اللّه علیهم الجلاء لعذّبهم فی الدنیا

36- منشأ مهلت به کافران صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 68 - 5

5 - مهلت خداوند به کافران حق ستیز صدراسلام ، به خاطر رحمت و لطف او بود ; نه برخاسته از ضعف و ناتوانی .

و ما کان أکثرهم مؤمنین . و إنّ ربّک لهو العزیز الرحیم

یادکرد سرگذشت موسی و فرعون تسلّی بخش خاطر پیامبر(صلی الله علیه و آله) و نیز هشداری است به کافران مکه که نازل نشدن عذاب بر آنان، نه از باب ناتوانی حق تعالی است; بلکه از باب رحمتی است که بر مردمان دارد و چون زمینه آن به پایان برسد، عزّت و قهر الهی گریزناپذیر خواهد بود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 104 - 5

5 - مهلت خداوند به کافران حق ستیز صدراسلام ، ناشی از رحمت و لطف او بود ; نه برخاسته از ضعف و ناتوانی وی .

و ما کان أکثرهم مؤمنین . و إنّ ربّک لهو العزیز الرحیم

یادکرد سرگذشت حضرت ابراهیم(ع) و فرجام اخروی مشرکان، هشداری است به شرک پیشگان صدراسلام که اگر بر آنان عذاب نازل نمی شود، نه از ناتوانی حق تعالی است; بلکه از باب رحمت او بر مردمان است و چون زمینه آن به پایان برسد، عزّت و قهر الهی گریز ناپذیر خواهد بود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 122 - 5

5 - مهلت خداوند به کافران حق ستیز صدراسلام ، معلول رحمت و لطف وی بود ; نه برخاسته از ضعف و ناتوانی او .

و ما کان أکثرهم مؤمنین . و إنّ ربّک لهو العزیز الرحیم

یادکرد سرگذشت قوم نوح، از یکسو تسلی خاطر پیامبر(صلی الله علیه و آله) و از سوی دیگر هشداری بود به مشرکان که اگر بر آنان عذاب نازل نشده; نه از باب ناتوانی حق تعالی است; بلکه از باب رحمتی است که بر مردمان دارد و چون زمینه آن به پایان رسد، عزت و قهر الهی گریزناپذیر خواهد بود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 175 - 4

4 - مهلت خدا به کافران و حق ستیزان صدراسلام و تأخیر در مجازات آنان ، معلول رحمت او بود ; نه برخاسته از ناتوانی .

و ما کان أکثرهم مؤمنین . و إنّ ربّک لهو العزیز الرحیم

یاد آوری سرگذشت قوم لوط، از یک سو تسلّی بخش خاطر پیامبر(صلی الله علیه و آله) است و از سوی دیگر هشداری به شرک پیشگان صدر اسلام است که اگر بر آنان عذاب نشده، نه از باب ناتوانی خداوند است; بلکه از باب رحمتی است که او بر مردمان دارد و چون

زمینه آن به پایان برسد، قهر الهی گریزناپذیر خواهد بود.

37- منشأ مهلت به مجرمان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 74 - 2

2 - تأخیر کیفر مجرمان و اعطای مهلت به آنان ، ناشی از فضل و رحمت الهی است نه معلول نا آگاهی او به اسرار و اعمال زشت آنها .

و یقولون متی هذا الوعد. .. و إنّ ربّک لذو فضل... و إنّ ربّک لیعلم

از ارتباط این آیه با دو آیه پیشین، استفاده می شود که نازل نشدن عذاب بر کافران، نتیجه فضل خدا است; نه این که او از سخنان گستاخانه و تعجیل آنان در عذاب بی اطلاع بوده است.

38- منشأ مهلت به مکذبان محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - طور - 52 - 48 - 7

7 - موضع گیری تکذیب گران در برابر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مهلت دهی خداوند به آنان و تأخیر در مجازات آنان ، قضای الهی و مقتضای ربوبیت او است .

و اصبر لحکم ربّک

«حکم» به معنای قضا است. مفسران با توجه به ارتباط آیه با آیات پیشین، بر آنند که مراد از «لحکم ربّک» قضای الهی درباره تکذیب کنندگان و افعال آنان است.

39- مهلت از مؤمنان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 13 - 8،10

8 - مهلت خواهی منافقان از مؤمنان در قیامت ، برای برگرفتن مقداری از نور ایشان

یوم یقول المنفقون . .. انظرونا نقتبس من نورکم

ماده «نظر» هرگاه بدون واسطه متعدی شود، به معنای انتظار کشیدن و مهلت دادن خواهد بود. بنابراین «انظرونا»; یعنی، انتظار ما را بکشید و ما را مهلت دهید. «قبس» (مبدأ اشتقاق «نقتبس») به شعله ای از یک آتش گفته می شود. بنابراین «نقتبس من نورکم»; یعنی، تا شعله ای از نور شما برگیریم.

10 - پاسخ استهزاآمیز فرشتگان به منافقان در قیامت ، در قبال مهلت خواهی آنان از مؤمنان برای کسب نور

یوم یقول المنفقون . .. نقتبس من نورکم قیل ارجعوا وراءکم فالتمسوا نورًا

امر در «ارجعوا ورائکم» امر تهکمی و استهزایی است; زیرا در پشت سر منافقان نوری وجود ندارد تا آنان برگردند و از آن برگیرند. گفتنی است که در این که گوینده «ارجعوا ورائکم» کیست، چند دیدگاه وجود دارد. آنچه در برداشت بالا آمده،

منطبق با یکی از آنها است.

40- مهلت به اختلاف افکنان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 14 - 11،13

11 - مهلت خداوند ، به عوامل اختلاف و دسته بندی های دینی ، سنت الهی است .

و لولا کلمة سبقت من ربّک . .. لقضی بینهم

13 - سنت مهلت دادن خداوند به تفرقه افکنان در دین ، فلسفه تأخیر عذاب آنان

و لولا کلمة سبقت من ربّک إلی أجل مسمًّی لقضی بینهم

41- مهلت به استهزاگران انبیا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 32 - 4،5

4- خداوند کفرپیشگان و استهزا کنندگان پیامبران را مهلت می داد و فوراً آنان را عذاب نمی کرد .

فأملیت للذین کفروا

املاء (مصدر أملیت) به معنای مهلت دادن ، به تأخیر انداختن و طولانی کردن عمر است.

5- خداوند پس از مدت ها و گذشت زمانهایی ، کفرپیشگان و استهزاگران انبیا را به عقوبت های خویش گرفتار می ساخت .

فأملیت . .. ثم أخذتهم فکیف کان عقاب

42- مهلت به امت های پیشین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 48 - 3

3 - خداوند ، به هر جامعه بی دادگری ، پیش از نزول عذاب ، فرصت می داد تا شاید متنبه شوند و دست از مخالفت و مبارزه با پیامبرشان بردارند .

و کأیّن من قریة أملیت لها و هی ظالمة ثمّ أخذتها

43- مهلت به امت های کافر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 110 - 5

5- مهلت دادن به امت های کفرپیشه و تکذیب گر و تأخیر در نزول عذاب بر ایشان ، از سنت های خداوند است .

حتّی إذا استیئس الرسل و ظنوا أنهم قد کذبوا

از آن جا که تأخیر عذاب برای همه امتها و تکذیب کنندگان تمامی پیامبران بوده - زیرا «رسل» جمع و دارای الف و لام می باشد و شامل همه رسولان است - استفاده می شود که: مهلت دادن به تکذیب گران و تعجیل نکردن در عذاب آنان، شیوه ای مستمر و از سنتهای خداوند است.

44- مهلت به بدگویان محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - مزمل - 73 - 11 - 6

6 - توصیه خداوند به پیامبر (صلی الله علیه و آله) در آغاز رسالت ، مبنی بر دادن مهلتی اندک به تکذیب گران و بدگویان دین ستیز

و اصبر علی ما یقولون . .. و ذرنی و المکذّبین ... و مهّلهم قلیلاً

45- مهلت به حق ستیزان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - غافر - 40 - 77 - 6

6 - مشرکان و کافران حق ستیز ، چون از بازگشت به سوی خدا و گرفتار شدن به عذاب جهنم راه فراری ندارند ، مهلت دادن خداوند به آنان نگران کننده نیست .

فإمّا نرینّک بعض الذی نعدهم أو نتوفّینّک فإلینا یرجعون

46- مهلت به خطاکاران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 76 - 3

3- مهلت دادن به خطاکاران و فراموش کاران تا سه مرتبه ، امری روا است .

قال إن سألتک عن شیء بعدها فلاتصحبنی

موسی(ع) در صورت تکرار ناشکیبایی برای بار سوم و عمل بر خلاف توصیه خضر، خود را مستحق جدایی و محرومیت از مصاحبت خضر(ع) دانست. بنابراین، می توان گفت که تا سه مرتبه مهلت دادن به افراد، کاری قابل قبول است.

47- مهلت به دشمنان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 2 - 2

2 - لزوم دادن فرصت مناسب به دشمنان پیمان شکن ، برای توبه و بازگشت به دامن اسلام ، پیش از جنگ با آنان

براءة من اللّه و رسوله . .. فسیحوا فی الارض أربعة أشهر

48- مهلت به دشمنان دین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 46 - 3

3 - مشرکان ، کافران و دین ستیزان ، چون از بازگشت به سوی خدا و گرفتار شدن به عذاب جهنم مفرّی ندارند ، مهلت دادن خداوند به آنان نباید نگران کننده باشد .

و إما نرینک بعض الذی نعدهم أو نتوفینک فإلینا مرجعهم

49- مهلت به دین ستیزان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - مزمل - 73 - 11 - 6

6 - توصیه خداوند به پیامبر (صلی الله علیه و آله) در آغاز رسالت ، مبنی بر دادن مهلتی اندک به تکذیب گران و بدگویان دین ستیز

و اصبر علی ما یقولون . .. و ذرنی و المکذّبین ... و مهّلهم قلیلاً

50- مهلت به طغیانگران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 15 - 7

7 - مهلت دادن به منافقان ، گمراهان و طغیانگران از سنت های الهی است .

و یمدّهم فی طغینهم یعمهون

برداشت فوق مبتنی بر این است که: «مدّ» (مصدر یمدّ) به معنای مهلت دادن باشد. در لسان العرب آمده است: «مده فی غیه یعنی، امهله (او را مهلت داد).»

51- مهلت به ظالمان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 133 - 11

11 - بی نیازی و رحمت خداوند موجب امهال به جوامع کفر و ستم پیشه و نابود ساختن آنان است.

و ربک الغنی ذو الرحمة إن یشأ یذهبکم و یستخلف من بعدکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - ابراهیم - 14 - 42 - 5

5- تأخیر کیفر اصلی ظالمان به روز قیامت ، از سنت های خداوند است .

و لاتحسبنّ الله غفلاً عمّا یعمل الظلمون إنما یؤخّرهم لیوم تشخص فیه الأبصر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 61 - 1،9،14

1- خداوند ، به انسان های ظالم مهلت می دهد و آنها را در قبال کار خلافشان بلافاصله به هلاکت نمی رساند .

و لو یؤاخذ الله الناس بظلمهم ما ترک علیها من دابّة و لکن یؤخّرهم إلی أجل مسمًّی

مراد از «ظلم» با توجه به معنای آن - که قرار دادن اشیاء در غیر جایگاه مناسب خود است - هر عمل خطا و ناشایستی می باشد.

9- عفو موقت و تأخیر در مؤاخذه و عقوبت ظالمان ، به معنای ر ها کردن همیشگی آنان نیست .

و لو یؤاخذ الله الناس بظلمهم ما ترک علیها من دابّة و لکن یؤخّرهم إلی أجل مسمًّی

14- مصلحت بقای حیات در زمین ، مهمتر از مصلحت عقوبت دنیوی ظالمان

و لو یؤاخذ الله الناس بظلمهم ما ترک علیها من دابّة و لکن یؤخّرهم إلی أجل مسمًّی

52- مهلت به فراموشکاران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 76 - 3

3- مهلت دادن به خطاکاران و فراموش کاران تا سه مرتبه ، امری روا است .

قال إن سألتک عن شیء بعدها فلاتصحبنی

موسی(ع) در صورت تکرار ناشکیبایی برای بار سوم و عمل بر خلاف توصیه خضر، خود را مستحق جدایی و محرومیت از مصاحبت خضر(ع) دانست. بنابراین، می توان گفت که تا سه مرتبه مهلت دادن به افراد، کاری قابل قبول است.

53- مهلت به فرعونیان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 135 - 6،7

6 - خداوند با برطرف سازی عذاب از فرعونیان برای وفای آنان به عهد های خویش مهلتی را تعیین کرد .

فلما کشفنا عنهم الرجز إلی أجل

«إلی أجل» متعلق به «کشفنا» است ; یعنی ما عذاب را برطرف کردیم، ولی نه برای همیشه، بلکه برای مدتی محدود. گفتنی است که متعلق شدن «إلی أجل» به «کشفنا» به اعتبار استمرار کشف است نه تحقق آن ; زیرا تحقق کشف عذاب دارای مهلت نبوده است.

7 - مهلت مقرر شده برای فرعونیان ، مهلتی محدود که عموم آنان به پایان آن مهلت می رسیدند .

فلما کشفنا عنهم الرجز إلی أجل هم بلغوه

جمله «هم بلغوه» (آنان به پایان آن مهلت می رسیدند)، توصیفی است برای «أجل» و دلالت می کند که آن مهلت تعیین

شده آن مقدار بود که فرعونیان (همه و یا عموم آنان) تا پایان آن مهلت زنده می ماندند. یعنی آنقدر طولانی نبود که نسل موجود با مرگ طبیعی بمیرند.

54- مهلت به قوم ثمود

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 65 - 3

3- قوم ثمود ، پس از کشتن ناقه صالح ، بیش از سه روز مهلت ماندن در دنیا و بهره بردن از متاع آن را نداشتند .

فقال تمتعوا فی دارکم ثلثة أیام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 66 - 1

1- قوم ثمود ، بدون بهره گرفتن از مهلت سه روزه ، از کشتن ناقه اظهار ندامت نکردند و بر شرکورزی و انکار رسالت صالح ( ع ) اصرار ورزیدند .

فلما جاء أمرنا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - ذاریات - 51 - 43 - 2،3

2 - اتمام حجت خداوند بر قوم ثمود ، با اعطای مهلتی محدود به ایشان

قیل لهم تمتّعوا حتّی حین

3 - ثمودیان ، مجاز به بهره برداری از امکانات زندگی در مدت مهلت داده شده

قیل لهم تمتّعوا حتّی حین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - قمر - 54 - 26 - 3

3 - مجازات الهی برای قوم ثمود ، از پی اعطای فرصت به ایشان

سیعلمون غدًا

مراد از«غداً»، آینده و فرصتی است که به ثمودیان داده شده است; نه روزی که از پس امروز می آید.

55- مهلت به کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - آل عمران - 3 - 178 - 1،2،5،11،13،16

1 - هشدار خداوند به کافران ، بر اینکه مهلت یافتن آنان به سودشان نیست .

و لا یحسبنّ الّذین کفروا انّما نملی لهم خیر لانفسهم

«املاء» از ماده «ملو»، به معنای مهلت دادن است و مراد از آن، تأخیر در عذاب کافران با طولانی شدن مدت عمر و بهره

گیریشان از مواهب دنیاست.

2 - کافران ، مهلت یافتن در دنیا را ، خیر و نیک و به سود خویش می پندارند .

و لا یحسبنّ الّذین کفروا انّما نملی لهم خیر لانفسهم

5 - مهلت دادن خداوند به کافران ، تنها به جهت افزایش یافتن گناه آنان است .

انّما نملی لهم لیزدادوا اثماً

11 - مهلت خداوند به کافران ، زمینه ساز دوری آنان از خیر و سعادت با ارتکاب اعمال ناروا

و لا یحسبنّ الّذین کفروا انّما نملی لهم خیر لانفسهم انّما نملی لهم لیزدادوا اثما

«اثم»، در لغت به اعمالی گفته می شود که آدمی را از خیر و سعادت بازمی دارد. (مفردات راغب).

13 - مهلت یافتن کافران در دنیا ( امهال ) ، زمینه ساز خواری و ذلّت آنها در آخرت

انّما نملی لهم لیزدادوا اثماً و لهم عذاب مهین

16 - مهلت یافتن و عمر طولانی کافران ، گویای عزّت و قرب آنان در نزد خدا نیست .

انّما نملی لهم لیزدادوا اثماً و لهم عذاب مهین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 133 - 3

3 - مهلت دهی خداوند به کافران ، ناشی از مشیت وی و نه ناتوانی و عجز او

ان یشأ یذهبکم . .. و کان اللّه علی ذلک قدیراً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 8 - 3،5

3 - هلاکت فوری کافران و پایان مهلت آنان، در صورت نزول محسوس فرشتگان به عنوان معجزه بر پیامبر(صلی الله علیه و آله)

و لو أنزلنا ملکا لقضی الأمر ثم لا ینظرون

5 - پایان یافتن مهلت کافران در صورت نزول محسوس فرشتگان به عنوان معجزه بر پیامبر(صلی الله علیه و آله)

و لو أنزلنا ملکا لقضی الأمر ثم لا ینظرون

قطع مهلت کافران با نزول محسوس فرشته که مفاد جمله «لقضی الأمر» و «ثم لاینظرون» است، بر این نکته دلالت دارد که تا قبل از نزول چنین آیاتی، کفار از مهلت الهی برخوردارند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 65 - 6

6 - خداوند در عین قدرت بر فرستادن انواع عذاب بر مشرکان و کافران، به آنان مهلت می دهد.

قل هو القادر علی أن یبعث علیکم

چون در آیات گذشته سخن از نزول عذاب و درخواست مشرکان در این زمینه بود، این آیه با بیان قدرت خداوند بر عذاب به طور ضمنی دلالت بر مهلت دادن به مشرکان دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 133 - 11

11 - بی نیازی و رحمت خداوند موجب امهال به جوامع کفر و ستم پیشه و نابود ساختن آنان است.

و ربک الغنی ذو الرحمة إن یشأ یذهبکم و یستخلف من بعدکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - اعراف - 7 - 183 - 1،5

1 - سنت خداوند بر امهال کفرپیشگانِ تکذیب کننده و تأخیر در هلاکت و عذاب ایشان است .

و أملی لهم إن کیدی متین

املاء (مصدر اُملی از ماده ملاوة) به معنای مهلت دادن و تأخیر انداختن است. به مناسبت اینکه حقیقت بیان شده (مهلت دادن و تأخیر انداختن) درباره تکذیب کنندگان آیات الهی است، معلوم می شود مراد از تأخیر، تأخیر در عذاب است.

5 - امهال خداوند به کفرپیشگان تکذیب کننده ، زمینه ساز افزایش عذاب آنان است .

و أملی لهم إن کیدی متین

چون امهال به عنوان «کید» مطرح شده است، معلوم می شود مهلت دادن در اینجا برای افزون شدن عذاب است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 11 - 1

1 - امهال کفرمداران و منکران قیامت ( تأخیر انداختن مجازات آنان به جهان آخرت ) سنتی الهی است .

و لو یعجل اللّه للناس الشر . .. فنذر الذین لایرجون لقاءنا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 46 - 3

3 - مشرکان ، کافران و دین ستیزان ، چون از بازگشت به سوی خدا و گرفتار شدن به عذاب جهنم مفرّی ندارند ، مهلت دادن خداوند به آنان نباید نگران کننده باشد .

و إما نرینک بعض الذی نعدهم أو نتوفینک فإلینا مرجعهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 32 - 4،5،6

4- خداوند کفرپیشگان و استهزا کنندگان پیامبران را مهلت می داد و فوراً آنان را عذاب نمی کرد .

فأملیت للذین کفروا

املاء (مصدر أملیت) به معنای مهلت دادن ، به تأخیر انداختن و طولانی کردن عمر است.

5- خداوند پس از مدت ها و گذشت زمانهایی ، کفرپیشگان و استهزاگران انبیا را به عقوبت های خویش گرفتار می ساخت .

فأملیت . .. ثم أخذتهم فکیف کان عقاب

6- تأخیر عذاب کفرپیشگان از سنت های خداوند است .

و لقد استهزیء برسل من قبلک فأملیت للذین کفروا

چون تأخیر عذاب برای همه کفرپیشگان بوده ، از آن «سنّت الهی بودن» استفاده می شود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 75 - 2،4

2- مهلت به گمراهان و کافران ، سنت خداوند است .

من کان فی الضللة فلیمدد له الرحمن مدًّا

به کارگیری فعل امر (فلیمدد) در مورد مهلت دهی به کافران، از حتمی بودن این امهال و سنت بودن آن حکایت می کند; چرا که خداوند آن را به صورت الزام بر خود بیان فرموده است.

4- مهلت خداوند به کافران و گمراهان ، جلوه ای از رحمت گسترده او است .

فلیمدد له الرحمن مدًّا

«رحمان»; یعنی، دارای رحمت گسترده و فراگیر.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 83 - 8

8- گرفتاری کافران به وسوسه ها و تحریکات شیطانی ، نمودی از « استدراج » و رهاشدن آنان در کفر و گمراهی است .

الرحمن مدًّا . .. ألم تر أنّا أرسلنا الشیطین

این آیه با آیه «من کان فی الضلالة فلیمدد له الرحمن مدّاً» - که بیانگر سنت «امهال» بود - در ارتباط است و بیانگر نمونه و گواه دیگری بر جریان سنت «فلیمدد. .. مدّاً» است که همان «امهال» و «استدراج» می باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - طه - 20 - 129 - 10

10 - خداوند ، زندگانی دنیا را عرصه مؤاخذه فوری همه کافران قرار نداده است .

و لولا . .. أجل مسمًّی

سنت خداوند - که «لولا کلمة. ..» بر آن دلالت دارد - این نیست که خداوند هیچ مخالفی را هلاک نکند; بلکه سنّت او این است که تمامی آنان را نابود نسازد; زیرا اگر بنا بود هر کافری نابود گردد، نسل بشر در خطر انقراض قرار می گرفت و تا «أجل مسمّی» ادامه نمی یافت.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 44 - 8

8 - مهلت دادن به کافران حق ستیز و سپس هلاک ساختن آنها ، سنت الهی در طول تاریخ

فقد کذّبت قبلهم . .. فأملیت للکفرین ثمّ أخذتهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 82 - 9

9 - ارائه معجزه ای سترگ ، اعطای فرصتی از سوی خداوند به کافران برای گرایش به ایمان

و إذا وقع القول علیهم أخرجنا لهم دابّة من الأرض تکلّمهم

ارائه معجزه به یک معنا اعطای فرصت به کافران است تا آن دسته ای که زمینه ایمان آوردن دارند، از این فرصت استفاده کرده و ایمان آورند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - روم - 30 - 34 - 9

9 - مشرکان ، به رغم کفران نعمت های الهی ، از آن نعمت ها ، برخوردار می شوند و مهلت زندگی می یابند .