مشخصات کتاب

سرشناسه :الهی دوست، حمید، 1342 -

عنوان و نام پدیدآور :بر کرانه ی ادب قرآن: درسنامه تفسیر آموزشی ادبی (صرف، نحو، بلاغت، لغت)/ حمید الهی دوست؛ با همکاری محمدرضا واعظ زاده؛ [برای موسسه فرهنگی قرآن و عترت رسول امین(ص)].

مشخصات نشر :اصفهان: نورالحیات، 1400.

مشخصات ظاهری :350 ص.

فروست :موسسه فرهنگی قرآن و عترت رسول امین(ص). مجموعه منشورات؛ 6.

شابک :1200000 ﷼: 978-622-94323-0-3

وضعیت فهرست نویسی :فاپا

یادداشت :کتابنامه: ص. 281 - 302؛ همچنین به صورت زیرنویس.

یادداشت :نمایه.

عنوان دیگر :درسنامه تفسیر آموزشی ادبی (صرف، نحو، بلاغت، لغت).

موضوع :قرآن -- صرف و نحو-- راهنمای آموزشی Koran -- Grammar-- Study and teaching

موضوع :قرآن -- مسائل لغوی -- راهنمای آموزشی Qur'an -- Language, Style -- Study and teaching قرآن -- مسائل ادبی -- معانی و بیان -- راهنمای آموزشی (عالی) Rhetoric in the Qurʼan -- Study and teaching (Higher)

رده بندی کنگره :BP65/2

رده بندی دیویی :297/107

شماره کتابشناسی ملی :8715179

اطلاعات رکورد کتابشناسی :فاپا

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

بر کرانه ی ادب قرآن

درسنامه تفسیر آموزشی ادبی

(صرف، نحو، بلاغت، لغت)

حمید الهی دوست

عضو هیأت علمی جامعة المصطفی العالمیة

واحد اصفهان

با همکاری محمّد رضا واعظ زاده

تقدیم :

به پیشگاه امید دوران

بقیة اللّه الأعظم مهدی صاحب زمان

(عجّل اللّه تعالی فرجه الشریف)

فهرست مطالب

یادداشت مؤلّف.......... 21

درس اول: اهمیت کلام الهی در نگاه اهل بیت (علیهم السلام) و بزرگان.......... 24

مقدمه.......... 27

دلائل لزوم یادگیری ادبیات عرب.......... 28

آیات قرآن.......... 28

الف: آیات نزول قرآن به زبان عربی.......... 28

ب: آیات تحدّی.......... 28

ج: آیات تدبّر.......... 28

دلائل روایی.......... 28

بنای عقلاء.......... 29

زبان عربی زبان قرآن.......... 29

فصل اول: علم صرف.......... 31

درس دوم.......... 33

پیشینه ی علم صرف.......... 36

فواید علم صرف.......... 37

ضرورت مراجعه به علم صرف در تفسیر .37

راه های تشخیص حروف اصلی از زائد.......... 38

موازنه.......... 38

ارجاع جمع و تصغیر به اصول اشیاء.......... 38

کلمات هم جنس.......... 38

شناخت حروف زائد (عدم الغلبه).......... 39

بی نظیر بودن وزن (عدیم النظیر).......... 39

پرسش.......... 40

پژوهش.......... 40

درس سوم.......... 41

مصدر و اسم مصدر.......... 42

مصدر.......... 42

یادسپاری.......... 43

کارکردهای مصدر.......... 45

یادسپاری.......... 45

یادسپاری.......... 46

اسم مصدر.......... 47

مصدر و اسم مصدر در زبان فارسی.......... 48

پرسش.......... 48

پژوهش.......... 48

درس چهارم.......... 49

وجوه ابهام صرفی (اوزان مشترک).......... 50

فعیل (وزن مشترک بین فاعل و مفعول).......... 51

مساوی بودن وزن جمع و مفرد.......... 52

ابهام در صیغه (صیغه های مشترک).......... 53

پرسش.......... 54

پژوهش.......... 54

درس پنجم.......... 55

معادل عربی انواع ماضی و مضارع زبان فارسی.......... 56

ماضی ساده.......... 56

ماضی نقلی.......... 57

ماضی بعید.......... 58

ماضی استمراری.......... 59

انواع مضارع.......... 60

مضارع مرفوع.......... 60

مضارع مستقبل.......... 60

مضارع التزامی.......... 61

نکته.......... 61

پرسش.......... 62

پژوهش.......... 62

درس ششم.......... 63

قاعده ی دلالت زیادت مبنی بر زیادت معنی.......... 64

پرسش و پاسخ.......... 66

تفاوت قادر و مقتدر.......... 66

تفاوت اسطاعوا و استطاعوا.......... 67

یادسپاری.......... 68

پرسش.......... 69

پژوهش.......... 70

درس هفتم.......... 71

معانی أفعال ثلاثی مزید.......... 72

باب إفعال.......... 73

وجدان صفت.......... 74

داخل شدن در وقت.......... 74

واجدیت.......... 75

یادسپاری.......... 75

سلب.......... 75

معنای خلاف ثلاثی مجرّد.......... 75

باب تفعیل.......... 76

پرسش و پاسخ.......... 77

معنای خلاف باب إفعال.......... 78

مفاعله.......... 79

افتعال.......... 80

تفعّل.......... 81

تفاعل.......... 81

استفعال.......... 82

پرسش.......... 82

پژوهش.......... 83

نکات ناب.......... 84

یکسان بودن وزن برخی از مشتقات.......... 84

نقد و بررسی.......... 85

یادسپاری.......... 85

اجوف یا ناقص.......... 85

قَصَص جمع یا مصدر.......... 86

استعمال جمع و اراده ی مفرد.......... 86

تفاوت موصول اسمی با موصول حرفی (مصدری) در واژه ی «ما».......... 87

یادسپاری.......... 87

پژوهش.......... 87

فصل دوم: علم نحو.......... 89

درس هشتم.......... 91

ضرورت مراجعه به علم نحو در تفسیر.......... 94

پیشینه.......... 94

درس نهم.......... 97

نقش حروف جرّ.......... 98

باء تبعیض.......... 98

تذکّر.......... 100

باء بدلیت.......... 100

نقد و بررسی احتمالات دیگر.......... 101

حروف گوناگون و زائد.......... 102

تغییر معنای یک فعل با حروف جرّ مختلف.......... 103

پرسش.......... 105

پژوهش.......... 106

درس دهم.......... 107

عطف.......... 108

مثال دیگر.......... 109

مغایرت بین معطوف و معطوف علیه.......... 109

تقدیم معطوف بر معطوف علیه.......... 111

واو عطف یا استیناف.......... 112

پرسش.......... 113

پژوهش.......... 114

درس یازدهم.......... 115

ثبوت اسم و تجدّد فعل.......... 116

کاربست جمله فعلیه و جمله اسمیه.......... 119

استمرار در فعل.......... 120

پرسش.......... 122

پژوهش.......... 122

درس دوازدهم.......... 123

مرجع ضمیر.......... 124

اقسام مرجع ضمیر.......... 124

مرجع ضمیر به اعتبار تقدّم و تأخّر.......... 126

یادسپاری.......... 127

ضمیر مفرد مؤنث.......... 127

راه کار تشخیص مرجع ضمیر در مشتبهات.......... 127

پرسش.......... 128

پژوهش.......... 128

درس سیزدهم.......... 129

انواع فاء.......... 130

فاء شبه جزای شرط.......... 133

سببیت.......... 134

پرسش.......... 135

پژوهش.......... 136

درس چهاردهم.......... 137

تضمین.......... 138

قرینه ی تضمین.......... 139

شناخت فعل مُضمَّن فیه.......... 139

روش ترجمه تضمین.......... 140

فرق قاعده ی تضمین با منصوب به نزع خافض.......... 141

اهمیت تضمین.......... 142

اختصاص.......... 142

پرسش.......... 144

پژوهش.......... 144

درس پانزدهم.......... 145

فعل مجهول.......... 146

انگاره ی مرد سالاری درقرآن.......... 148

مروری به کلام استاد حضرت آیة اللّه جوادی ذیل آیه ی نحل/97.......... 150

پرسش.......... 150

درس شانزدهم.......... 151

حروف زائد.......... 152

تعریف حروف زائده.......... 152

پرسش و پاسخ.......... 154

فائده.......... 155

پرسش و پاسخ.......... 155

انواع حروف زائد.......... 155

حرف مِن.......... 155

حرف باء.......... 156

حرف لام.......... 157

حرف ما.......... 157

حرف لا.......... 159

پرسش.......... 160

درس هفدهم.......... 161

کلّ.......... 162

سه نکته.......... 163

نکته اول.......... 163

نکته دوم.......... 164

نکته سوم.......... 164

لعلّ.......... 165

نقد و بررسی.......... 165

لعلّ در کلام الهی و بیان دیدگاه ها.......... 166

نقد و بررسی.......... 166

ترجّی.......... 166

اشفاق.......... 167

پرسش.......... 168

درس هجدهم.......... 169

وزن «أفعل» صفت مشبهه یا اسم تفضیل.......... 170

نقد و بررسی.......... 170

نقد و بررسی.......... 171

نقد و بررسی.......... 172

نقد و بررسی تکمیلی.......... 172

نقد و بررسی نهایی.......... 173

نقد و بررسی.......... 174

حالت فاعلی و مفعولی أفعل تفضیل.......... 175

پرسش.......... 176

پژوهش.......... 176

درس نوزدهم.......... 177

تغلیب.......... 178

استثناء.......... 180

استثناء مفرّغ.......... 181

پرسش.......... 182

درس بیستم.......... 183

نکات ناب.......... 184

اقسام مای حرفی.......... 184

توضیح.......... 185

توضیح.......... 185

طریقه ی نوشتن «ما».......... 185

«ما» موصوله.......... 186

تکرار شدن اسم نکره.......... 187

جستاری در باب محذوف.......... 188

نکته.......... 189

کاف بُعد یا خطاب.......... 189

قال له.......... 190

تثنیه.......... 191

ذکر جمع و اراده ی مثنّی.......... 192

اولویت مراعات خبر از مراعات مرجع در دوران امر بین خبر و مرجع.......... 193

خصوصیات کان.......... 194

ضمیر شأن و قصّه.......... 195

ضمیر فصل.......... 195

پرسش.......... 197

پژوهش.......... 198

فصل سوم: علم معانی و علم بیان.......... 199

درس بیست و یکم.......... 201

اصول بلاغت.......... 202

پیشینه.......... 203

حقیقت.......... 204

مجاز.......... 204

اغراض مجاز.......... 205

انواع مجاز.......... 205

لغوی.......... 205

عقلی.......... 206

علاقه های مجاز.......... 207

پرسش.......... 211

پژوهش.......... 212

درس بیست و دوم.......... 213

تشبیه.......... 214

ادات شبیه.......... 214

حروف تشبیه.......... 215

کاف، کَأنَّ.......... 215

افعال تشبیه.......... 215

اسماء تشبیه.......... 215

ذکر و حذف ادات تشبیه.......... 216

وجه شبه.......... 216

ذکر و حذف وجه شبه.......... 216

دو طرف تشبیه.......... 218

تشبیه حسّی.......... 218

تشبیه عقلی.......... 218

مُشَبَّه عقلی و مُشَبَّه به حسّی.......... 219

مُشَبَّه حسی و مُشَبَّه به عقلی.......... 220

پرسش.......... 221

پژوهش.......... 222

فصل چهارم: علم لغت.......... 223

درس بیست و سوم.......... 225

ضرورت مراجعه.......... 226

جایگاه لغت شناسی در بین علوم ادبی.......... 227

پیشینه.......... 227

پیشینه فقه اللغة.......... 227

پیشینه معاجم لغت.......... 228

مبانی لغت شناسی.......... 229

اشتراک لفظی.......... 230

نکته.......... 230

آیا استعمال لفظ در بیش از یک معنی جایز است یا خیر؟.......... 231

الف: عدم امکان استعمال لفظ در بیش از یک معنی و عدم وقوع آن.......... 231

ب: امکان استعمال لفظ در بیش از یک معنی و عدم وقوع آن.......... 232

ج: امکان استعمال لفظ در بیش از یک معنی در لغت و عدم وقوع آن در قرآن.......... 232

د: وقوع استعمال لفظ در بیش از یک معنی در قرآن کریم.......... 232

مشترک لفظی در لغت.......... 233

عوامل اشتراک لفظی.......... 233

پرسش.......... 235

درس بیست و چهارم.......... 237

ترادف.......... 238

مخالفان ترادف.......... 238

حلف و قسم.......... 240

مطر و غیث.......... 240

امرأة و زوجة.......... 240

موافقان ترادف.......... 241

یادسپاری.......... 242

اشتقاق.......... 243

نقد و بررسی.......... 243

پرسش.......... 244

پژوهش.......... 244

درس بیست و پنجم.......... 245

راه باز شناسی فعل لازم از متعدی.......... 246

یادسپاری.......... 246

روش های تبدیل فعل لازم به متعدّی.......... 247

یادسپاری.......... 248

پرسش.......... 251

پژوهش.......... 252

درس بیست و ششم.......... 253

افعالِ با دو کارکِرد لازم و متعدی.......... 254

نمونه های قرآنی.......... 255

رَجَعَ.......... 255

صَدَّ.......... 255

صَدَقَ.......... 255

غَاضَ.......... 256

قَدَّمَ.......... 256

نَقَصَ.......... 256

متعدی بدون حرف جرّ و متعدی به همراه حرف جرّ.......... 257

أَتَیَ.......... 257

بَدَأَ.......... 257

جَاءَ.......... 257

خَافَ.......... 258

نقد و بررسی.......... 258

دَخَلَ.......... 258

رَغِبَ.......... 259

سَأَلَ.......... 259

سَئِمَ.......... 260

سَکَنَ.......... 260

سَمِعَ.......... 260

شَکَرَ.......... 260

عَضَّ.......... 261

استِعَانَ.......... 261

هَدَی.......... 261

نکته: 262

أَوفَی.......... 262

درس.......... 263

بیست و هفتم.......... 263

واژگان دخیل.......... 264

درس بیست و هشتم.......... 269

تقابل در قرآن کریم.......... 270

تقابل میان عبارت ها و جمله ها.......... 273

تقابل مفردات.......... 274

پرسش.......... 279

پژوهش.......... 279

منابع.......... 281

منابع اینترنتی.......... 302

منابع نرم افزاری.......... 302

یادداشت مؤلّف:

مزایای این چکامه از این قرار است:

امید است این اثر مورد قبول بارگاه الهی قرار گیرد.

رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّکَ أَنْتَ السَّمیعُ الْعَلیم.

درس اول

در این درس به تشویق و ترغیب یادگیری زبان عربی از طریق استدلال به آیات، احادیث معصومان(صلوات الله علیهم) و بنای عقلاء، به همراه کلیاتی پیرامون علم صرف مانند تاریخچه و فوائد، پرداخته می شود.

اهمیت کلام الهی در نگاه اهل بیت (علیهم السلام) و بزرگان

در این قسمت به احادیثی از اهل بیت (علیهم السلام) اشاره خواهد شد که به تشویق و ترغیب مخاطبان برای یادگیری قرآن کریم و تدبر در آن پرداخته شده است و در ادامه کلماتی از بزرگان دین و برخی مستشرقان در اهتمام به قرآن از نگاه خواننده خواهد گذشت.

در روایتی پیامبر گرامی اسلام (صل الله علیه و آله و سلم) در تشویق به یادگیری قرآن بحث شرافت بخشیدن به انسان را مطرح کرده می فرماید:

« إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ مَأْدُبَةُ اللَّهِ تَعَالَی فَتَعَلَّمُوا مِنْ مَأْدُبَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَا اسْتَطَعْتُمْ فَإِنَّهُ النُّورُ الْمُبِینُ وَ الشِّفَاءُ النَّافِعُ، تَعَلَّمُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ یُشَرِّفُکُمْ بِتَعَلُّمِه»⁽¹⁾

قرآن سفره خداست، پس تا می توانید از میهمانی او فرا گیرید، آن نور روشن و درمان سودمند است، آن را فرا گیرید؛ چرا که خدا با آموختن آن به شما شرافت می بخشد.⁽²⁾

امیرمؤمنان علی(علیه السلام) در توصیف این کتاب آسمانی چنین می فرماید:

« ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَیْهِ الْکِتَابَ نُوراً لَا تُطْفَأُ مَصَابِیحُهُ وَ سِرَاجاً لَا یَخْبُو تَوَقُّدُهُ وَ بَحْراً لَا یُدْرَکُ قَعْرُهُ وَ مِنْهَاجاً لَا یُضِلُّ نَهْجُهُ وَ شُعَاعاً لَا یُظْلِمُ ضَوْءُهُ وَ فُرْقَاناً لَا یُخْمَدُ بُرْهَانُهُ وَ تِبْیَاناً لَا تُهْدَمُ أَرْکَانُهُ وَ شِفَاءً لَا تُخْشَی أَسْقَامُهُ وَ عِزّاً لَا تُهْزَمُ أَنْصَارُهُ وَ حَقّاً لَا تُخْذَلُ أَعْوَانُه»؛

« قرآن نوری است که خاموشی ندارد، چراغی است که درخشندگی آن زوال نپذیرد، دریایی است که ژرفای آن درک نشود، راهی است که رونده ی آن گمراه نگردد، شعله ای است که نور آن تاریک نشود، جدا کننده حق و باطلی است که درخشش برهانش خاموش نگردد، بنایی است که ستون های آن خراب نشود، شفا دهنده ای است که بیماری های وحشت انگیز را بزداید، قدرتی است که یاورانش شکست ندارند، و حقی است که یاری کنندگانش مغلوب نشوند.»⁽¹⁾

در کلام عالمان دین و دانشمندان نیز اهتمام به قرآن فراوان به چشم می خورد که در ادامه به برخی از آنها اشاره می شود.

امام خمینی:

تدریس قرآن در هر رشته ای از آن را محطّ نظر به مقصد اعلای خود قرار دهید.⁽²⁾

آیت اللّه فاضل لنکرانی:

ارتباط عمیق و کامل با قرآن تمام مشکلات دنیوی انسان ها به ویژه جوانان را حل خواهد کرد. آشنایی کامل با مفاهیم قرآن مراتب علمی بالایی لازم دارد که باید از کتاب های غنی و معتبر اسلامی برای شروع این کار استفاده کرد.⁽³⁾

آیت اللّه سید عبدالکریم کشمیری:

ایشان اواخر عمر قرآن بسیار می خواند، و گاهی می فرمود:

کاش به جای تدریس بعضی کتابها در جوانی، قرآن می خواندم.⁽¹⁾

مقام معظم رهبری:

عزیزان من، شما بدانید، برای این که ما جامعه ای به وجود بیاوریم که هم از لحاظ مادی، علمی و صنعتی دچار عقب ماندگی نباشد، پیشرو باشد و بر روی زندگی دنیا اثر گذار باشد و در عین حال از لحاظ معنویت دچار آفت های معنوی - که امروز غرب دچار آن است - نباشد، قرآن و عمل به آن لازم است.⁽²⁾

دکتر فیلیپ .ک. حتّی (fhilipe.k.hata) دانشمند معاصر و استاد دانشگاه پرینستون آمریکا که درباره تاریخ عرب تحقیقات ارزنده ای کرده و چندین کتاب در این زمینه نگاشته است، در یکی از کتب خود به نام تاریخ عرب می نویسد:

قرآن از تمام معجزات، بزرگ تر است و اگر سراسر اهل عالم جمع شوند، بی تردید از آوردن مثل آن عاجز خواهند ماند.⁽³⁾

مقدمه

قرآن کتاب الهی است که از طرف خداوند بر پیامبر اسلام (صل الله علیه و آله و سلم) نازل شده تا پاسخ گوی نیازهای بشر تا روز قیامت باشد. بنابراین بر مسلمان ها لازم است با تدبر و تعقل در آیات آن ارتباط و انس با آن را سرلوحه ی زندگی خود قرار دهند. تدبر در آیات نیازمند شناخت است و تا انسان نتواند معنای آیات را بفهمد نمی تواند در آنها تدبّر کند. شناخت کامل هر موضوعی نیازمند بهره گیری صحیح از منابع اطلاعاتی و ابزاهای مهم آن موضوع است که فهم کلام الهی نیز جدای از این قاعده نخواهد بود. به خصوص قرآن که عدم فهم صحیح آیات آن موجب تفسیر به رأی و برداشت های نادرست از آن می شود.

در میان ابزار و منابع فهم قرآن منابع ادبی از اهمیت ویژه ای برخوردار است زیرا اولین مرحله از فهم قرآن منوط به برداشت صحیح از متن آن است که این امر جز با فراگیری ادبیات عرب ممکن نخواهد بود.

از بیان بالا این نکته به دست می آید که فهم دقیق و عمیق معارف دین در همه حوزه های علوم دینی نیازمند چیرگی و تسلط کافی به شناخت زبان عربی است.

علاوه بر دلیل عقلی بیان شده در قسمت قبل از سه منبع آیات، روایات و بنای عقلاء نیز بر لزوم یادگیری ادبیات عرب می توان بهره جست که در ادامه به آن پرداخته خواهد شد.

دلائل لزوم یادگیری ادبیات عرب

آیات قرآن

الف: آیات نزول قرآن به زبان عربی

این آیات به وضوح زمینه ی تعقل در قرآن کریم را عربی بودن آن می داند. مانند (إِنَّا أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُون)؛⁽¹⁾

«ما آن را قرآنی به زبان عربی نازل کردیم تا شما [درباره حقایق، مفاهیم، اشارات و لطایفش] تعقّل کنید.»

ب: آیات تحدّی:

مسلم است که یکی از مهم ترین وجوه مبارزه طلبی و اعجاز قرآن⁽²⁾ناظر به جنبه ی بلاغی آن است و لزوم درک آن منوط به تسلط کامل به ادبیات عرب است تا با مقایسه قرآن با دیگر متون ادبی و کشف نکات اعجاب آور بلاغی آن، به معجزه بودن آن پی ببرد.

ج: آیات تدبّر

برخی از آیات قرآن کریم دستور به تدبّر در آیات الهی را می دهد مانند (کِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَیْکَ مُبارَکٌ لِیَدَّبَّرُوا آیاتِهِ وَ لِیَتَذَکَّرَ أُولُوا الْأَلْباب)؛⁽³⁾«این کتاب پربرکتی است که آن را بر تو نازل کرده ایم تا آیاتش را تدبّر کنند و خردمندان متذکّر شوند.» که تدبّر دقیق و عمیق، جز با آگاهی کامل از زبان قرآن امکان ندارد.

دلائل روایی

برخی روایات، حاکی از استناد اهل بیت (علیهم السلام) به نکات ادبی در فهم آیات است.

زراره از امام صادق (علیه السلام) سؤال کرد: از کجا دانستید که در وضو به قسمتی از سر باید مسح کرد نه به همه آن؟ امام (علیه السلام) در جواب وی فرمودند: «لمکان الباء»، یعنی به جهت

وجود «باء» که در آیه وضو (وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُم)⁽¹⁾به کار رفته است و از ظاهر آن چنین بر می آید که تنها به قسمتی از سر مسح کردن کافی است نه به تمام آن.

توضیح اینکه: واژه ی «مسح»،متعدی بنفسه است و نیاز به حرف جرّ ندارد بنابراین ذکر حرف جرّ باید برای افاده ی نکته ای باشد تا زائده در کلام لازم نیاید و آن نکته بیان تبعیض است.

بنای عقلاء

روش متداول در فهم سخن هر گوینده ای مبنا قرار دادن ادبیات آن سخن است و این آیه از قرآن نیز این بنای عقلاء را تأیید می کند (وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ بِلِسانِ قَوْمِهِ لِیُبَیِّنَ لَهُمْ)؛⁽²⁾«و ما هیچ پیامبری را جز به زبان قومش نفرستادیم تا [بتواند به وسیله آن زبان، پیام وحی را به روشنی] برای آنان بیان کند.»

زبان عربی زبان قرآن

قرآن به زبان عربی نازل شده، که این زبان از غنی ترین و پربارترین ادبیات مایه می گیرد. بنابراین بر قرآن پژوه لازم است در فراگیری آن اهتمام ویژه داشته باشد همان گونه که بر اساس نقل شیخ صدوق:، امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «تَعَلَّمُوا الْعَرَبِیَّةَ فَإِنَّهَا کَلَامُ اللَّهِ الَّذِی تَکَلَّمَ بِهِ خَلْقَه»⁽³⁾زیرا تا زبان عربی را انسان فرانگیرد نمی تواند به مطالب قرآن دست پیدا کند.

در این نوشتار به نقش چهار علم از ادبیات یعنی صرف، نحو، معانی بیان و لغت پرداخته خواهد شد.

فصل اول :علم صرف

اشاره

درس دوم

اشاره

پس از بیان تعریف، تاریخچه و فوائد دانش صرف، جایگاه این علم در تفسیر آیات الهی و راه کارهای تشخیص حروف اصلی از زائد تبیین می شود.

صرف در لغت به معنای باز گرداندن،⁽¹⁾تغییر دادن شیء از صورتی به صورت دیگر است.⁽²⁾و در اصطلاح: تغییر کلمه است از بنائی به بناء دیگر، به خاطر دگرگونی معنی، آسان شدن اداء، تناسب حرفی با حرف دیگر، بسیار شدن کلماتی که دارای یک معنی باشند، در این صورت بناء اول «اصل»، و بناء دوم «فرع» گفته می شود. این علم را صرف گویند زیرا در این علم، اصل و فرع کلمات، و چگونگی تغییر آنها از اصل به فرع دانسته می شود.⁽³⁾

در تعریف دیگری می توان گفت: علم صرف در اصطلاح، بخشی از دستور زبان عربی است که به استناد قالب ها و قیاس های کلی درباره ی ویژگی ها و دگرگونی هایی مانند حروف اصلی و زائد، ابدال، اعلال و ادغام در فعل ها و اسم های متمکن خارج از ساختار جمله گفت و گو می کند.⁽⁴⁾

هنگامی که دانشمندان درصدد گردآوری واژه ها برآمدند قوانینی عمومی و کلی را که قابل انطباق با جزئیات است وضع کردند تا به وسیله ی آنها، ساختمان کلمات را مورد بررسی و تحلیل قرار دهند و بدین سان دانش تصریف یا صرف به وجود آمد و همان گونه که نحویان در گردآوری قوانین ساختاری زبان عربی تأثیری پر اهمیت داشتند کار دانشمندان

علم صرف در خصوص وضع قوانینی که مربوط به ساختمان واژه هابود و به وسیله ی آنها چگونگی اشتقاق اسم فاعل، اسم مفعول، مصدر میمی و مانند آن شناخته می شد نیز سخت در خور توجه است زیرا بدون تردید عرب های نخستین همه مشتقات یک ماده را به کار نمی برند و این دانشمندان علم صرف بودند که قوانین اشتقاق و قیاس را که معیارهای واژه سازی نیز بودند در اختیار آنان قرار می دهند و این ملاک ها و معیارها سبب اصلی گسترش لغوی زبان عربی گردید.⁽¹⁾بنابر ا ین از ویژگی های زبان عربی صرف پذیری مشتقات آن است که موجب توانمندی بیشتر متکلم در ادا کردن بهتر مقصود او می باشد.

باید گفت: زبان عربی زبان اشتقاق است که بر پایه باب های فعل ثلاثی بنا نهاده شده است و هیچ اثری از چنین خصوصیت در زبان های دیگر یافت نمی شود. در مقایسه با انگلیسی و فرانسه تعداد کلمات فرانسه 25000و انگلیسی 100000 کلمه است در حالی که تنها مواد (ریشه) واژه های زبان عربی (فارغ از تعداد کلمات) 400000ماده است که هریک به کلمات فراوانی منشعب می شود.⁽²⁾

در اهمیت این علم از برخی بزرگان ادبیات عرب نقل شده که علم صرف، مادر علوم و نحو، پدر علوم می باشد. به گونه ای که هر کس بدان تسلط نداشته باشد در فهم روایات دچار خطا می شود.⁽³⁾ابن عصفور در مقدمه ی کتاب خود دانش تصریف را سخت با اهمیت دانسته، آن را میزان زبان عربی معرفی می کند و اعتقاد دارد که این علم بر دیگر دانش های زبان عربی مقدم است. زیرا پیش از ورود به بحث ترکیب، شناخت کلمات مورد بررسی قرار می گیرد و چون بخش گسترده ای از کلمات زبان با قیاس و اشتقاق به دست می آید از رهگذر تصریف می توان به آنها دست یافت.⁽⁴⁾

پیشینه ی علم صرف

گفته شده نخستین کسی که این دانش را وضع کرده و در مورد آن بحث مستقلی ارائه نموده است دانشمند شیعی معاذ بن مسلم الهرّاء از شاگردان امام صادق (علیه السلام) است.⁽¹⁾

دانش صرف در ابتدا آمیخته با نحو بوده و دانشمندان مباحث این علم را در کنار مباحث نحوی مطرح می کردند و با تألیف اولین کتاب در نیمه ی نخست قرن سوم قمری توسط ابو عثمان بکر بن محمد مازنی (م249ق) علم تصریف از نحو جدا گردید. پس از وی ابن جنی (م392) کتاب التصریف الملوکی را تدوین کرد. بعد از ایشان تألیف کتاب در زمینه ی صرف ادامه پیدا کرد و دانشمندان در صدد شرح و بسط این علم برآمدند. از مهم ترین آثار در این زمینه می توان به کتب ذیل اشاره کرد:

نزهة الطرف فی علم الصرف؛ احمد بن محمد میدانی (م518)

الشافیة فی التصریف؛ ابوعمرو عثمان بن عمر معروف به ابن حاجب (م646)

العِزی فی التصریف؛ عبد الوهاب بن ابراهیم بن عبد الوهاب زنجانی (م655)

الممتع الکبیر فی التصریف؛ ابن عصفور اندلسی (م670)

إیجاز التعریف بعلم التصریف؛ ابن مالک (م672)

عقود الجواهر؛ احمد بن محمود بن عمر الخجندی (م700)

النجاح فی التصریف؛ حسام الدین حسین بن علی سِغناقی (م711)

العُنقود الزواهر فی نظم الجواهر؛ علی بن محمد مشهور قوشجی (م879)

التعریف فی نظم التصریف؛ حسین بن علی حصنی (م971)⁽²⁾

فواید علم صرف

از تعاریف و ویژگی های مختلفی که توسط دانشمندان در مورد علم تصریف بیان گردیده⁽¹⁾می توان فواید این علم را چنین برشمرد:

ضرورت مراجعه به علم صرف در تفسیر

با توجه به ارتباط هیأت کلمات با معانی آن، بدیهی است که در تفسیر آیات و تبیین الفاظ برای دستیابی مقصود خداوند متعال، نیاز به این علم ضروری است. بنابراین علاوه بر معانی ماده واژه، آشنایی با ساخت و هیأت کلمه نیز مورد اهتمام و توجه می باشد.

گاه در برخی تفاسیر نمونه هایی از خطا می توان یافت که نشان از عدم تبحر کافی در مورد این علم است و با در نظر گرفتن این قواعد نادرستی آنها آشکار می گردد.⁽³⁾مثلاً برخی واژه «إمام» را در (یَوْمَ

نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِم)⁽⁴⁾را جمع «أُم» دانسته اند. در حالی که کلمه «أمام» جمع «أُم» نیست بلکه این کلمه مفرد و به معنای پیشوا است. و این گمان، چنان که زمخشری نیز مطرح ساخته، ناشی از نا آگاهی از علم صرف است.⁽⁵⁾

راه های تشخیص حروف اصلی از زائد

برای تشخیص حروف اصلی از حروف زائد در زبان عربی راه کارهایی وجود دارد که عبارتند از:

موازنه:

برای اینکه در کلمات حروف اصلی را از حروف زائد مشخص کنند سه حرف ف،ع،ل در مقابل حروف اصلی قرار می گیرند.⁽¹⁾

ارجاع جمع و تصغیر به اصول اشیاء:

جمله ی معروف الجمع و التصغیر یردّان الأشیاء إلی أصولها به قاعده ی بالا اشاره دارد.

توضیح: حرفی که در کلمه ای به حرف دیگر تبدیل شده است به هنگام جمع بستن و یا مصغّر نمودن به اصل خود باز می گردد. مانند واژه ی «اسم» که در مبدأ آن اختلاف است.

اکثر اهل لغت و گروهی از نحویان بر این باورند که مبدأ اشتقاق این واژه ، «سموّ» می باشد و در طرح دیدگاه خود به قاعده ی مذکور استدلال کرده اند. به این بیان که جمع کلمه ی «إسم»، أسماء و تصغیر آن سمیّ خواهد بود. در اصل این دو واژه «أسماو» و «سمیو» هستند که بر اساس قواعد صرفی به أسماء و سمیّ تبدیل شده اند. همان گونه که ملاحظه شد به هنگام جمع و تصغیر حروف اصلی کلمه باز گردانده شد.⁽²⁾

کلمات هم جنس:

یکی دیگر از راه کارهای تشخیص حروف اصلی از زائد مراجعه به کلمات هم جنس (اشتقاق) می باشد. حروفی که در تمام کلمات متناجنس تکرار می شود غالبا حروف اصلی هستند و بقیه حروف زائد می باشند.⁽³⁾

شناخت حروف زائد (عدم الغلبه)

حروف س، آ، ل، ت، م، و، ن، ی، ه، ا که با عبارت «سألتمونیها» شناخته می شوند حروف زائد هستند و معمولاً حروف اصلی کلمه از این حروف نیستند مانند «الف» در کلمه ی«ظافر».⁽¹⁾

بی نظیر بودن وزن (عدیم النظیر)

گاه اصل دانستن حرف در برخی کلمات موجب می شود که آن کلمه دارای وزنی شود که استعمال آن شنیده نشده است مانند حرف «تاء» در واژه ی «تهبّط» که اگر آن را از حروف اصلی قرار دهیم وزن واژه «فعلّل» می شود در حالی که چنین وزنی در زبان عربی شنیده نشده است.⁽²⁾اما

اگر «تاء» حرف زائد باشد «تهبّط» از باب تفعّل می باشد که وزن معروف و شناخته شده است.

پرسش

پژوهش

درس سوم

اشاره

انتظار می رود پس از آموزش این درس آشنایی کامل تری نسبت به مصدر و اسم مصدر و علت اختلاف مصادر متعدد برای مخاطب حاصل شود.

مصدر و اسم مصدر

مصدر

اسمی است که معمولاً دلالت می کند بر حدث، بدون در بر داشتن زمان، در حالی که تمام حروف اصلی و زائد فعل ماضی خود را نیز شامل می شود.⁽¹⁾

بنا به گفته ی برخی پژوهشگران اوزان مصادر ثلاثی مجرد بدین قرار می باشد:

فَعْل، فَعَل، فِعْل، فُعُول، فَعال، فِعال، فُعال، فَعُول، فُعَل، فَعِل، فِعَل، فِعِل، فَعْلان، فُعْلان، فِعْلان، فَعیل، فَعالة، فُعُولة، فَعْلَة، فِعْلَة، فُعْلَة، فَعَلَة.⁽²⁾

گاهی ممکن است یک فعل، مصادر متعددی داشته باشد مانند فعل «لقی» که لقیً، لقاء، لقیان و لقی از مصادر آن می باشد که برخی تعداد مصادر این فعل را ده عدد دانسته اند.⁽³⁾

این تعدّد مصادر دو سبب اصلی خواهد داشت:

1. اختلاف لغات قبائل عرب (اختلاف لهجه):

اشاره

گاهی قبیله ای واژه ای را به عنوان مصدر برای یک فعل استعمال می کرد که قبیله های دیگر غیر این واژه را به عنوان مصدر برای همان فعل برگزیده بودند. مانند فعل «کَتَبَ» که مصدر آن «کتاب» است ولی برخی از قبیله ها واژه ی «کَتْب» را به عنوان مصدر استعمال می کنند.⁽⁴⁾

یادسپاری:

شاید تعدّد مصدر در این فعل (کتاب، کَتْب) برای این است که کتاب، می تواند مصدر باب مفاعله (کاتب، یکاتب، کتاباً) باشد اما کَتْب و کتابت مصدر اختصاصی است پس جعل مصادر دیگر برای پرهیز از مشابهت مصدر ثلاثی مجرد این فعل با مصدر ثلاثی مزید (باب مفاعله) می تواند باشد.

2. اختلاف معنی:

اشاره

این قسم در اختلاف مصادر از اهمیت ویژه ای برخوردار است. گاهی ممکن است یک فعل چند مصدر را دارا باشد و هر کدام از این مصدرها معنای مختص به خودش را ارائه دهد.مانند صغر و صغارة، که گفته شده صِغَر در جرم و صِغارة در اندازه کاربرد دارد.⁽¹⁾و مانند ضَرّ و ضُرّ که ضُرّ؛ ضرر در جسم (بیماری) را می گویند مانند (وَ أَیُّوبَ إِذْ نادی رَبَّهُ أَنِّی مَسَّنِیَ الضُّرُّ وَ أَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمین)⁽²⁾و ضَرّ؛ برای ضرر در هر چیزی (ضرر در مقابل نفع) استعمال می شود مانند: (لا یَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَ لا ضَرًّا)⁽³⁾.

از مثال های دیگر آن می توان به کُفْر، کُفْران و کَفُور در قرآن کریم اشاره کرد. کُفْران معمولا در انکار نعمت،⁽⁴⁾کُفْر در مقابل ایمان⁽⁵⁾و کَفُور در هر دو استعمال شده است.⁽⁶⁾

مصادر هدایة و هدیً نیز با هم تفاوت معنایی دارند. مصدر هدیً برای هدایت در دین و مصدر هدایت در غیر دین کاربرد دارد.⁽¹⁾

ناگفته نماند که برخی از مفسران هدیً را اسم مصدر دانسته اند.⁽²⁾

فعل «قَرُبَ» نیز دارای مصادر گوناگونی است که هر کدام بار معنایی خاصی را یدک می کشند.

قُرب: که معنای آن عام است و البته معنای کنایی نزدیکی را نیز شامل می شود.

مقربة: مصدر میمی است.← (یَتیماً ذا مَقْرَبَة)⁽³⁾

قربة: که برای تقرّب معنوی قابل استفاده است.← (أَلا إِنَّها قُرْبَةٌ لَهُم)⁽⁴⁾

قربی و قرابت: نزدیک بودن پیوند خویشاوندی.← (ما کانَ لِلنَّبِیِّ وَ الَّذینَ آمَنُوا أَنْ یَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِکینَ وَ لَوْ کانُوا أُولی قُرْبی)⁽⁵⁾

قربان: وسیله ی تقرّب معنوی ← (وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبا قُرْباناً)⁽⁶⁾

فعل «وقی» نیز دارای مصادر متعددی می باشد. وقایة و وقاءً، تقوی، تقیة و تقاة

وقایة و وقاءً همان معنای لغوی حفظ شیء است. تقوی در اصطلاح دین خود نگه داری از آنچه به گناه می انجامد. تَقِیّه و تقاة نیز حفظ ظاهر با ظالمان است.⁽⁷⁾همان طور که ملاحظه شد «وقایة، وقاء، تقیه و تقاة» همه مصدر می باشند؛ اما کاربرد هریک، متفاوت از دیگری است.

کارکردهای مصدر

مصدر می تواند به معنای اسم فاعل و یا اسم مفعول نیز بیان شود. مصدر به معنای اسم فاعل مانند: (وَ کَمْ مِنْ قَرْیَةٍ أَهْلَکْناها فَجاءَها بَأْسُنا بَیاتاً أَوْ هُمْ قائِلُونَ)⁽¹⁾که در این آیه «بَیاتاً» مصدری است که معنای اسم فاعل (بائتین) دارد.⁽²⁾و مصدر به معنای اسم مفعول مانند: (تَنْزیلَ

الْعَزیزِ الرَّحیم)⁽³⁾، در اینجا «تَنْزیلَ» مصدری است که معنای اسم مفعول «منزَّل» را افاده می کند.⁽⁴⁾

یادسپاری:

دو علت اصلی یاد شده در مورد مصادر متعدد در دیگر اوزان، مثل جمع نیز جاری می باشد. مانند جمع مکان که برخی جمع آن را «أمکنة» و برخی دیگر «أمکُن» دانسته اند.⁽⁵⁾

گاه اختلاف معنی باعث اختلاف صیغه ی جمع می شود. در قرآن نیز این نمونه وجود دارد مانند واژه ی «میّت» که جمع آن در قرآن کریم «موتی، أموات و میّتینَ یا میّتونَ» می باشد. واژه ی موتی در مورد کسانی که در واقع فوت کرده اند و حیات ندارند. (وَ إِذْ قالَ إِبْراهیمُ رَبِّ أَرِنی کَیْفَ تُحْیِ الْمَوْتی)⁽⁶⁾.

واژه ی اموات در مرگ حقیقی و معنوی استعمال شده است. (وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ یُقْتَلُ فی سَبیلِ اللَّهِ أَمْواتٌ)⁽¹⁾و جمع مذکر سالم در مورد کسانی که هنوز نمرده اند. (ثُمَّ إِنَّکُمْ بَعْدَ ذلِکَ لَمَیِّتُونَ)⁽²⁾.

واژه ی «قاعدون» و «قعود» نیز که جمع «قاعد» هستند هر کدام در قرآن کریم برای معنایی خاص استعمال شده اند.

«قعود» در مورد نشستن حقیقی (الَّذینَ

یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیاماً وَ قُعُوداً وَ عَلی جُنُوبِهِمْ)⁽³⁾و «قاعدون» برای نشستن و نرفتن به جنگ (فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّکَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُون)⁽⁴⁾استعمال شده است.

یادسپاری:

در گفتار روزمره، کاربرد واژه گان به صورت مفرد و جمع، معیاری جز شمارش معدود ندارد اما در قرآن کریم ممکن است یک واژه مفرد با جمع آن تفاوت معنایی داشته باشد.

مانند واژه ی «ریح» که جمع آن معمولاً در مورد رحمت الهی کاربرد دارد (وَ هُوَ الَّذی أَرْسَلَ الرِّیاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ)⁽⁵⁾و مفرد آن در عذاب الهی (بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ ریحٌ فیها عَذابٌ أَلیم)⁽⁶⁾استعمال شده است.⁽⁷⁾

اسم مصدر

اسمی که بر حاصل و نتیجه مصدر دلالت می کند با این توضیح که اگر نظر به انتساب فعل به فاعل باشد به آن مصدر می گویند و اگر نظر به خود فعل باشد بدون در نظر گرفتن انتساب به فاعل آن را اسم مصدر گویند.مصدر(محبة؛ دوست داشتن)، اسم مصدر (حبّ؛ دوستی)⁽¹⁾

در توضیح کلام فوق می توان گفت: اسم معنی⁽²⁾

را گاه می توان مستقل و گاه می توان با لحاظ انتساب به غیر در نظر گرفت. وقتی گوینده ای واژه ی پرسیدن را به کار ببرد، در ذهن انسان، پرسیدن شخصی از چیزی ترسیم می شود، یعنی هم جنبه ی فاعلی و هم جنبه ی مفعولی در آن لحاظ شده است اما هرگاه گوینده بخواهد تمام ذهن مخاطب را متوجه حدث کند بدون انتساب آن به غیر از اسم مصدر (پرسش) استفاده می کند.

برخی بر این عقیده اند که اسم مصدر همان معنای مصدر را دارد و فقط تفاوت ظاهری با هم دارند.

عده ای دیگر حاصل معنای مصدر و نتیجه ی آن را در تعریف اسم مصدر بیان نموده اند.⁽³⁾

واضح ترین اسماء مصدر مواردی است که بر معنای مجرد دلالت داشته باشد لکن فعلی از لفظ خود ندارد مانند «قهقری» به معنای نوعی از رجوع که فعلی از لفظ خود ندارد.⁽⁴⁾

مصدر و اسم مصدر در زبان فارسی

علامت مصدر در زبان فارسی «تن» و «دن» می باشد و علامت اسم مصدر در کلماتی مانند دانش، خواهش و آموزش حرف «شین» و در کلماتی مانند خوانندگی و سازندگی حروف «گی» و در رفتار، کردار و گفتار حروف «ار» علامت اسم مصدر هستند.⁽¹⁾

پرسش

پژوهش

درس چهارم

اشاره

دانش پژوه پس از یادگیری و آموزش این درس با اوزان صرفی مشترک بین موارد مختلف مانند مصدر و اسم فاعل، به تفاوت معنایی در صورت انتخاب هر یک از آنها آگاه می شود.

وجوه ابهام صرفی (اوزان مشترک)

گاهی در زبان عربی یک هیأت و ساختار، وجوه مختلفی را در بر می گیرد مانند وزن مفعَل که مشترک بین اسم مکان، اسم زمان⁽¹⁾

و مصدر میمی⁽²⁾

می باشد که این خود باعث مشتبه شدن معنای وزن مذکور می گردد مانند: (یَقُولُ الْإِنْسانُ یَوْمَئِذٍ أَیْنَ الْمَفَرّ)⁽³⁾.

برای نمونه ترجمه آقای خسروانی معنای مصدر میمی و معنای اسم مکان را لحاظ کرده است: انسانی (که تکذیب قیامت را می کرد) گوید امروز فرار یا فرارگاه کجاست؟ (یعنی به کجا می توان امروز فرار کرد).

(فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُوم)⁽⁴⁾

در ترجمه استاد مشکینی هر سه مورد اسم مکان، زمان و مصدر میمی لحاظ شده است: پس سوگند به جایگاه ستارگان (در جوّ وسیع) و به زمان غروب و سقوط آنها، و به اوقات نزول أجزاء قرآن.

هیأت و ساختار مفعول در افعالی که بیش از سه حرف اصلی داشته باشند نیز از وزن های مشترک بین اسم مکان، اسم زمان، مصدر میمی و اسم مفعول است.⁽⁵⁾

(وَ قالَ ارْکَبُوا فیها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَ مُرْساها)⁽¹⁾

واژه ی «مرساها» در این آیه از اوزان مشترک می باشد.⁽²⁾

بیضاوی در تفسیر خود دلالت این دو واژه را بر مکان و زمان و مصدر می داند.⁽³⁾

وزن فاعلة نیز می تواند مصدر و یا اسم فاعل مؤنث باشد مانند: (یَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْیُن)⁽⁴⁾در واژه ی «خائنة» هر دو وجه جایز است.⁽⁵⁾

فعیل (وزن مشترک بین فاعل و مفعول)

گاهی وزن فعیل به معنای مفعول مانند قتیل به معنای مقتول و نیز گاهی به معنای فاعل می آید مانند علیم به معنای عالم⁽⁶⁾

و در غیر ثلاثی مجرد بر وزن مُفعَل برای اسم مفعول و بر وزن مُفعِل برای اسم فاعل مانند «ألیم به معنای مؤلِم» به کار می رود.⁽⁷⁾نا گفته نماند که این وزن در مبالغه نیز کاربرد دارد⁽⁸⁾مانند واژه ی «حکیم» در آیات متعددی از قرآن که مبالغه در حکمت را می رساند.⁽⁹⁾

در برخی کتب ادبی، ذیل آیه ی (فَجَعَلْناها حَصیداً کَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ)⁽¹⁾واژه ی «حصیداً» را فعیل به معنای مفعول دانسته است؛ و علت انتخاب وزن فعیل به جای وزن مفعول را بلیغ تر بودن وزن فعیل نسبت به مفعول در وصفیت می داند.⁽²⁾

برخی نیز در آیه ی (وَ ابْیَضَّتْ عَیْناهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ کَظیمٌ)⁽³⁾واژه ی «کَظیمٌ» را فعیل به معنای فاعل دانسته اند تا شدت اندوه و حزن را برساند؛⁽⁴⁾بنابراین «کَظیمٌ» به معنای غصه دار نیست بلکه به معنای پر غصه است.

مساوی بودن وزن جمع و مفرد

گاهی برخی از واژه ها در عربی برای مفرد و جمع به یک وزن و ساختار استعمال می شوند مانند واژه ی فلک⁽⁵⁾، طفل⁽⁶⁾، ضیف⁽⁷⁾:

(وَ الْفُلْکِ الَّتی تَجْری فِی الْبَحْرِ)⁽⁸⁾، (ثُمَّ نُخْرِجُکُمْ طِفْلاً)⁽⁹⁾، (وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْراهیمَ)⁽¹⁰⁾.

در این آیات با توجه به سیاق کلام، معنای جمع اراده شده است.

ابهام در صیغه (صیغه های مشترک)

گاهی یک واژه ممکن است بین صیغه های مختلف مشترک باشد مانند واژه های لا تضارّ⁽¹⁾و لا یضارّ⁽²⁾که هر دو صیغه مشترک بین معلوم و مجهول می باشد.⁽³⁾

در آیه ی ذیل نیز واژه ی «تقاسموا» می تواند بین صیغه ی سوم ماضی و سوم امر حاضر مشترک باشد.⁽⁴⁾(قالُوا تَقاسَمُوا بِاللَّه)⁽⁵⁾

پرسش

پژوهش

و «کاذبة»⁽³⁾

مصدر هستند و یا اسم فاعل؟ (از هر مورد دو آیه بررسی شود)

درس پنجم

اشاره

آگاهی به معادل انواع ماضی و مضارع به همراه مثال قرآنی، از اهداف آموزشی این درس خواهد بود.

معادل عربی انواع ماضی و مضارع زبان فارسی

فعل ماضی به ماضی ساده (مطلق)، نقلی، بعید، استمراری، التزامی و ملموس قابل تقسیم است.

ناگفته نماند که در زبان فارسی، فعل از نظر زمانی به اقسام مختلفی مانند بعید، استمراری، التزامی و مانند آن تقسیم می شود. در زبان عربی معادل معنایی هریک از افعال مذکور وجود دارد اما به عناوین بعید، التزامی و مانند آن شناخته شده نیستند.⁽¹⁾

ماضی ساده

ماضی ساده فعلی است که انجام گرفتن کاری یا بودن حالتی را در زمان گذشته به طور مطلق و بی توجه به نزدیکی یا دوری زمان و بدون لحاظ مفهوم استمرار و تکرار و التزام و مانند آن را می رساند.⁽²⁾

روش ساخت در فارسی: بن ماضی+ شناسه ← گفتم، گفتی، گفت....

روش ساخت در عربی: ریشه ی فعل+ ضمایر متصل فاعلی← خرجتَ، خرجتما، خرجتم....⁽³⁾

(وَ مِنْ حَیْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ)⁽⁴⁾

روش منفی کردن:⁽¹⁾

ماضی نقلی:

فعلی است که بر وقوع کار یا حالتی که کاملاً گذشته باشد دلالت می کند یعنی در گذشته، آغاز و پایان یافته باشد.⁽⁴⁾

روش ساخت در فارسی: صفت مفعولی+شناسه← رفته ام، رفته ای، رفته است....

روش ساخت در عربی:

حرف قد+ ماضی ساده← قد ذهبتُ: رفته ام....

(وَ قَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْکِبَرِ عِتِیًّا)⁽⁵⁾

روش منفی کردن:

(وَ لَمَّا یَعْلَمِ اللَّهُ الَّذینَ جاهَدُوا مِنْکُم)⁽⁶⁾

ماضی بعید:

فعلی است که انجام گرفتن کاری یا وقوع امری را در زمان گذشته ی دور می رساند.⁽¹⁾

روش ساخت در فارسی:صفت مفعولی+ ماضی ساده بودن+ شناسه← نوشته بودم، نوشته بودی، نوشته بود....

روش ساخت در عربی:

فعل ماضی⁽³⁾← کان قد ذهب، کنتَ قد ذهبتَ، کنتُ قد ذهبتُ....

روش منفی کردن:

ماضی استمراری

ماضی استمراری⁽¹⁾:

فعلی است که بر انجام گرفتن کاری یا وقوع امری در زمان گذشته، همراه مفهوم ادامه، عادت، تکرار، آرزو، لزوم، شرط و جزای شرط و مانند آن دلالت می کند.⁽²⁾

روش ساخت در فارسی: می+ ماضی ساده← می رفتم، می رفتی، می رفت

روش ساخت در عربی:

(عَمَّا کانَ یَعْبُدُ آباؤُنا)⁽⁴⁾مترجمان محترم در این آیه ماضی استمراری را در نظر گرفته اند.⁽⁵⁾

(لَوِ اسْتَطَعْنا لَخَرَجْنا مَعَکُم)⁽⁶⁾در این نوع مثال هر دو فعل به صورت ماضی استمراری ترجمه می شود.

(وَ أَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُون)⁽⁷⁾در ترجمه فعل مضارع می بایست از فعل ماضی استمراری استفاده نمود.

روش منفی کردن ماضی استمراری:

(وَ بَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ ما لَمْ یَکُونُوا یَحْتَسِبُونَ)⁽¹⁾

انواع مضارع:

مضارع مرفوع:

داشتن یکی از حروف مضارع (اتین) و مرفوع بودن آن

روش ساخت در فارسی: می+ بن مضارع+ شناسه← می نویسم، می نویسی، می نویسد....

روش منفی کردن:

به وسیله ی حرف «لا» منفی می گردد. لا اکتب: نمی نویسم

مضارع مستقبل:

این فعل بر انجام عملی در آینده دلالت دارد.

روش ساخت در فارسی:

فعل کمکی خواه+ شناسه+ فعل ماضی← خواهم رفت، خواهد رفت، خواهیم رفت....

روش ساخت در عربی:

س یا سوف+ فعل مضارع مرفوع← سیذهب: خواهد رفت، سوف یذهب: خواهد رفت

نکته: جواب شرط به صورت مضارع اخباری یا مضارع مستقبل ترجمه می شود: (إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ یَنْصُرْکُم)⁽¹⁾اگر خدا را یاری کنید او شما را یاری خواهد کرد.

روش منفی کردن:

برای منفی کردن فعل مضارع مستقبل از حرف «لن» استفاده می شود.

مضارع التزامی:

اشاره

بر وقوع فعل همراه با شک و تردید، تمنّا، لزوم و مانند آن دلالت می کند و وقوع آن مانند مضارع اخباری حتمی نیست.

روش ساختن در فارسی:

ب+ بن مضارع+ شناسه← بروم، بروی، برود....

روش ساخت در عربی:

حروف ناصب یا حرف قد یا لام امر+ مضارع← أن تذهب: تا اینکه بروی، قد تذهب: شاید بروی، لیذهب: باید بروی

روش منفی کردن:

ترکیب «لا»ی ناهیه با شش صیغه ی غایب و دو صیغه ی متکلم در ترجمه معادل مضارع التزامی منفی خواهد بود.

لا یکذب: دروغ نگوید (نباید دروغ بگوید)⁽²⁾

نکته

مضارع مجزوم، معنای ماضی را افاده می کند مانند فعل «تُؤْمِن» در آیه ی (قالَ أَ وَ لَمْ تُؤْمِن)⁽³⁾که مفید معنای «آیا ایمان نیاورده ای؟» می باشد.

پرسش

پژوهش

با مراجعه به تفاسیر قرآنی بیان کنید تعبیر (وَ لَمَّا یَعْلَمِ اللَّهُ الَّذینَ جاهَدُوا مِنْکُم)⁽¹⁾در مورد خداوند متعال چگونه تحلیل می شود؟

درس ششم

اشاره

درس حاضر به تبیین قاعده ی «زیادة المبنی تدلّ علی زیادة المعنی؛ دلالتِ زیاد شدن حروف بر زیادت معنی» به همراه مثال های قرآنی آن پرداخته است.

قاعده ی دلالت زیادت مبنی بر زیادت معنی

جمله ی معروف زیادة المبنی تدل علی زیادة المعنی به این قاعده اشاره دارد.

توضیح: اگر به کلمه ای حرف یا حروفی اضافه گردد همان گونه که در لفظ زیادت اتفاق افتاده در معنی نیز موجب زیادت می شود.⁽¹⁾

مانند واژه ی «غافر» که به معنای بخشنده می باشد ولی وقتی تبدیل به «غفّار» می شود یک حرف به آن اضافه می گردد و در معنی نیز تأکید ایجاد می شود یعنی بسیار بخشنده.

می توان گفت اولین کسی که این مبحث را مطرح نموده است خلیل بن احمد فراهیدی می باشد.⁽²⁾این

مبحث در کلمات ابن جنی ادامه پیدا کرده و به اوج خود رسیده است.⁽³⁾

نمونه های بیان شده در ذیل را می توان از مصادیق آن قلمداد نمود.

الف: نون تاکید:

نون خفیفه برای بیان تأکید است و نون ثقیله همان طور که حرف بیشتری دارد از تأکید بیشتری نیز برخوردار است.

ب: اسم اشاره:

اسم اشاره ذا برای اشاره به نزدیک، ذاک برای اشاره به متوسط و ذالک مربوط به اشاره به دور می باشد.

ج: فعل مجرد و مزید:

مانند فعل غلق و غَلَّقَ،⁽¹⁾

که فعل مزید مبالغه ی بیشتری را می رساند.

حال این سؤال ممکن است مطرح شود که آیا هر زیادتی دلالت بر معنای بیشتری می کند؟

برخی از پژوهشگران دو شرط برای این قاعده مطرح نموده اند اول: این زیادت در لفظ باید از یک صیغه به صیغه ای بالاتر از خود باشد مانند نقل فعل قَتَلَ (ثلاثی مجرد) به قَتَّلَ (رباعی) که دلالت بر زیاد واقع شدن این فعل از فاعل دارد.

بنابراین افعالی که از ثلاثی به رباعی منتقل نشده اند مانند «کَلَّمَ» در (وَ کَلَّمَ اللَّهُ مُوسی تَکْلیما)⁽²⁾دلالتی بر تکثیر معنی ندارد؛ زیرا «کَلِمَ» به صورت ثلاثی مجرد استعمال نشده است.

دوم این که این زیادت و نقل به وزن بالاتر نیست مگر در فعل یا شبه فعل، بنابراین تغییر در اسماء و زیاد شدن حروف به آنها مشمول این قاعده نمی شوند.⁽³⁾

بر همین اساس زیادت های ناشی از تغییر صیغه ماضی به مضارع یا امر، یا تغییر فعل معلوم به مجهول و یا اسم فاعل به مفعول داخل در این قاعده نمی شوند زیرا زیادت در چنین تغییرهایی از موارد فوق نیست و دلالتی بر تکثیر معنی ندارد.

از سخنان بالا مشخص می شود که زیاد شدن معنی در این قاعده فقط شامل تکثیر و مبالغه می باشد.⁽⁴⁾

پرسش و پاسخ:

سؤال دیگری که به ذهن می رسد این است که آیا این اضافه شدن ها امری قیاسی است و مثلاً آیا می توان هر فعل لازمی را با اضافه نمودن همزه به اول آن و بردن به باب إفعال متعدی نمود؟⁽¹⁾

رضی الدین استر آبادی می نگارد:

هیچ یک از این افعالی که به باب رفته اند قیاسی نیستند و تمام آنها مربوط به سماع از عرب است و شخص نمی تواند فعلی را بدون اینکه از عرب شنیده باشد به باب های ثلاثی مزید ببرد برای نمونه شما نمی توانید «ظَرُفَ» را به «أَظرَفَ» و یا «نَصَرَ» را به «أَنصَرَ» تبدیل کنید چون از عرب شنیده نشده است.⁽²⁾

برخی از آیاتی که این قاعده در آن جریان دارد:

(وَ راوَدَتْهُ الَّتی هُوَ فی بَیْتِها عَنْ نَفْسِهِ وَ غَلَّقَتِ الْأَبْواب)⁽³⁾

برخی مفسران در تفسیر خود ذیل آیه می نویسند: مشدّد شدن عین الفعل در «غَلَّقَتِ» دلالت بر کثرت وقوع این فعل دارد یعنی تک تک درب ها را بست.⁽⁴⁾

ناگفته نماند که آلوسی ذیل واژه «راوَدَتْهُ» یکی از احتمالاتی که چرا فعل «رود» به این باب رفته است را مبالغه دانسته است.⁽⁵⁾

تفاوت قادر و مقتدر

(فَأَخَذْناهُمْ أَخْذَ عَزیزٍ مُقْتَدِرٍ)⁽⁶⁾

برخی گفته اند مقتدر از قادر بلیغ تر و دلالت بر تفخیم و شدت امر دارد یعنی: الأخذ الذی لا یصدر إلّا عن قوّة الغضب؛⁽¹⁾

گرفتنی که فقط از قوه غضب ناشی می شود.

تفاوت اسطاعوا و استطاعوا

(فَمَا اسْطاعُوا أَنْ یَظْهَرُوهُ وَ مَا اسْتَطاعُوا لَهُ نَقْبا)⁽²⁾

علت اینکه در ابتدای آیه از واژه ی «اسْطاعُوا» استفاده نموده و در آخر آیه از واژه ی «اسْتَطاعُوا» که از حروف بیشتری برخوردار است استفاده نموده شاید این باشد که صعود و بالا رفتن از سدّ به مراتب آسان تر از سوراخ و رخنه کردن در آن است بنابراین در واژه ی دوم از حرف بیشتری استفاده نمود تا شدت و سخت تر بودن کار را برساند.⁽³⁾

البته تفنّن در عبارت را نیز برخی احتمال داده اند.⁽⁴⁾گویا مرادشان پرهیز از تکرار است.

(سَأُنَبِّئُکَ بِتَأْویلِ ما لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَیْهِ صَبْرا)⁽⁵⁾

در این آیه شریفه از واژه ی «تَسْتَطِعْ» استفاده شده است و در ادامه ی آیات⁽⁶⁾واژه ی «تَسْطِعْ» را به کار برده است.

برخی علت تخفیف در واژه ی «تَسْطِعْ» را چنین بیان کرده اند: چون جناب خضر، حضرت موسی (علیهما السلام) را از علت کارها با خبر ساخت امر بر آن حضرت آسان شد از این رو، واژه با تخفیف بیان شده است.⁽⁷⁾

واژه ی «توّابین» در آیه ی (إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ التَّوَّابینَ)⁽⁸⁾نسبت به واژه ی «تائب» و واژه ی

«مقرّنین» نسبت به ثلاثی مجرد آن در آیه ی (وَ تَرَی الْمُجْرِمینَ یَوْمَئِذٍ مُقَرَّنینَ فِی الْأَصْفاد)⁽¹⁾نیز بیان گر شدت و مبالغه می باشد.⁽²⁾استاد مصطفوی ذیل واژه های جلباب، حصحص، خرطوم، سبحان و فرقان از این قاعده استمداد گرفته است.

محققان دیگری نیز از این قاعده بهره برده اند که به علت طولانی شدن کلام از ذکر آن در متن صرف نظر شده و به ذکر آدرس اکتفا می شود.

المیزان فی تفسیر القرآن 5/117، 7/203، ترجمه جوامع الجامع 6/514، التفسیر الوسیط 2/52، 8/219، التحریر و التنویر 19/136، 18/79 اعراب القرآن الکریم و بیانه5/437، المحصول فی علم الأصول 3/253، حاشیة الدسوقی علی مختصر المعانی 1/26، الجدول فی اعراب القرآن 4/415، تقریب القرآن الی الأذهان 3/520، جواهر الحسان 1/106، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم 12/157، 15/229.

یادسپاری:

در مورد قاعده ی ذکر شده اختلاف نظرهایی وجود دارد برخی کلّیت این قاعده را نپذیرفته و آن را غالبی دانسته اند،⁽³⁾عدّه ای به کلی منکر این این قاعده شده⁽⁴⁾و برخی نیز کلّیت این قاعده را ملتزم شده اند.⁽⁵⁾

بیشترین گفت و گو در این قاعده پیرامون تفاوت «الرحمن» با واژه ی «الرحیم» ذیل «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیم»⁽⁶⁾واقع شده است.⁽⁷⁾

پرسش

(یَکادُ الْبَرْقُ یَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ کُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فیهِ)⁽²⁾

(وَ والِدٍ وَ ما وَلَد)⁽³⁾

(الَّذینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ)⁽⁴⁾

(إِنَّ الَّذینَ یُحَادُّونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ کُبِتُوا کَما کُبِتَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِم)⁽⁵⁾

(لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ وَ کَفی بِاللَّهِ وَکیلاً)⁽⁶⁾

(الَّذینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ یَعْرِفُونَهُ کَما یَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ)⁽⁷⁾

پژوهش

درس هفتم

اشاره

در این درس، معانی افعال ثلاثی مزید به همراه مثال های قرآنی تبیین شده، و در برخی موارد به تفاوت معانی این افعال با ثلاثی مجرّد آن نیز اشاره شده است.

معانی أفعال ثلاثی مزید

هر فعل ثلاثی مجرد که به ابواب ثلاثی مزید ورود پیدا می کند همان گونه که لفظ آن دست خوش تغییر می شود معنای آن نیز تغییر و یا دگرگون می شود. و این تغییر و دگرگونی نیز مطابق قاعده ی «زیادة المبنی تدلّ علی زیادة المعنی» می باشد و گرنه اگر معنی تغییر نکند چه انگیزه ای وجود دارد که فعل از ثلاثی مجرد به ثلاثی مزید تبدیل شود.⁽¹⁾و این یکی از امتیازات و و یژگی های زبان عربی است این ضابطه در قرآن کریم نیز از اهمیت ویژه ای برخوردار است به خاطر اینکه افعال مزید تقریبا یک دهم از مجموعه افعال قرآن کریم را به خود اختصاص داده است.⁽²⁾این نکته نیز قابل ذکر است که طبق پژوهش های انجام شده افعال مزید موجود در قرآن کریم تنها در ابواب مشهور به کار رفته است و دو باب إفعال و تفعیل در میان أفعال مزید بیشترین استعمال را در قرآن دارند.⁽³⁾

ورود افعال ثلاثی مجرد به باب های ثلاثی مزید سماعی بوده و طبق قاعده و قیاس نیست برای نمونه نمی توان فعل «دَخَلَ» را به باب تفعیل برده و تبدیل به «دَخَّلَ» کرد و همچنین استعمال فعل در معنای معیّن نیز سماعی بوده و نمی توان از فعل «أَذهَبَه» معنای «أزال عنه الذهاب» را برداشت کرد،⁽⁴⁾

زیرا چنین مواردی استعمال نشده است.

باب إفعال

باب إفعال در میان دیگر ابواب مزید بیشترین کاربرد را در قرآن کریم دارد به گونه ای که طبق آمار برخی از پژوهشگران قرآنی 3443 صیغه از 258 ماده از این باب در قرآن کریم به کار رفته است.⁽¹⁾

معروف ترین معنای باب إفعال، «تعدیه» فعل لازم است. و این باب غالباً برای تعدیه استفاده می شود و در دیگر معانی به صورت کمتر استعمال می گردد.⁽²⁾

فعل ثلاثی مجرد لازم اگر به باب إفعال رود متعدی می گردد و اگر در ثلاثی مجرد یک مفعولی باشد باب إفعال آن را دارای دو مفعول می کند و اگر خود دو مفعولی باشد باب إفعال آن را به فعل سه مفعولی تبدیل می کند.

مانند فعل «عاد» که لازم است اما وقتی به باب إفعال رود متعدی می گردد مانند (إِنَّهُمْ إِنْ یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ یَرْجُمُوکُمْ أَوْ یُعیدُوکُمْ فی مِلَّتِهِم)⁽³⁾

(وَ لا تَکُونُوا کَالَّذینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُم)⁽⁴⁾فعل «نَسُوا» یک بار در این آیه به صورت ثلاثی مجرد به کار رفته و یک مفعول «اللَّهَ» گرفته است و یک بار نیز به صورت مزید «باب افعال» استعمال شده است و دو مفعول «هُمْ» و «أَنْفُسَهُم» را اتّخاذ کرده است. در آیه ی دیگر نیز این فعل به صورت مزید استعمال شده و دو مفعول گرفته است: (اسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطانُ فَأَنْساهُمْ ذِکْرَ اللَّه)⁽⁵⁾.

وجدان صفت

وجدان صفت⁽¹⁾(فَلَمَّا رَأَیْنَهُ أَکْبَرْنَه)⁽²⁾در این آیه شریفه واژه ی «کبر» به باب افعال رفته و صیغه ششم فعل ماضی از این باب می باشد. راغب اصفهانی این واژه را به صورتی ترجمه کرده است که معنای «وجدان صفت» را افاده می کند. اکبرت الشیء: رأیته کبیراً⁽³⁾. بدین ترتیب معنای آیه چنین می شود: چون او را دیدند بزرگش یافتند.⁽⁴⁾

(وَ لا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَه)⁽⁵⁾در این آیه نیز نیشابوری در تفسیر خود معنای «وجدان صفت» را برای واژه ی «أَغْفَلْنا» برگزیده است. یعنی تبعیت نکن از کسی که دلش را غافل یافتیم.⁽⁶⁾

داخل شدن در وقت

ذکر این نکته لازم است که فعل در این معنی متعدی نیست و فاعل داخل در وقت می شود.⁽⁷⁾از مثال های قرآنی آن می توان به آیات (فَسُبْحانَ اللَّهِ حینَ تُمْسُونَ وَ حینَ تُصْبِحُونَ)⁽⁸⁾«پس خدا را هنگامی که وارد شب می شوید و هنگامی که به صبح در می آیید،

تسبیح گویید»، (فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ مُصْبِحین)⁽¹⁾«پس هنگامی که به صبح درآمدند، صدایی [مرگبار و وحشتناک و غرّشی سهمگین] آنان را فرا گرفت» اشاره کرد. از دیگر آیات می توان به آل عمران/103، هود/67، عنکبوت/37، روم/18، صافات/137، فصلت/23 و احقاف/25 اشاره کرد.

واجدیت

این معنی نیز در باب إفعال مانند مورد قبل متعدی نیست و واجدیت یعنی دارا شدن فاعل چیزی را مانند آیه ی (کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَر)⁽²⁾«از میوه و محصول آنها هنگامی که به ثمر نشست بخورید.»⁽³⁾که «أَثْمَر» یعنی دارای میوه شدن و این معنای واجدیت می باشد.

یادسپاری:

تفاوت واجدیت با وجدان صفت این است، که واجدیت، وجدان چیزی غیر از صفت است مثل ثمره که صفت (اسم فاعل ومانند آن) نیست.

سلب

یکی دیگر از معانی باب إفعال «سلب» است که مقصود از آن در اینجا برطرف کردن چیزی است از شخصی.⁽⁴⁾

مانند واژه ی «عجم» که به معنای نادانی می باشد ولی هنگامی که به باب افعال رود «أعجم» معنای ازاله ی نادانی را افاده می کند.

معنای خلاف ثلاثی مجرّد

مادّه ای در ثلاثی مجرّد بر معنایی دلالت دارد و هنگامی که به باب إفعال برده می شود ضدّ آن معنی را به خود می گیرد.مانند فعل «قرض» که معنای قرض گرفتن را افاده می کند اما زمانی که به باب افعال برده می شود مفید معنای قرض دادن می باشد.⁽⁵⁾

این معنی در آیه ی

(مَنْ ذَا الَّذی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضاعِفَهُ لَه)⁽¹⁾قابل مشاهده است.

یادسپاری:

برخی پژوهشگران قرآنی افعال مزید سوره کهف را مورد بررسی قرار داده اند که سهم باب افعال 29 فعل است که از این تعداد 20 مورد در معنای تعدیه به کار رفته است.⁽²⁾

باب تفعیل

همان گونه که ذکر شد باب تفعیل نیز از موارد پر کاربرد در قرآن کریم می باشد به طوری که 1333 صیغه از 162 مادّه از این باب در قرآن استعمال شده است.⁽³⁾معنای غالبی این باب نیز مانند باب إفعال تعدیه می باشدمانند: (مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْض)⁽⁴⁾که واژه ی «مکن» لازم است⁽⁵⁾

چون به این باب رفته متعدی شده و در مفعول عمل کرده است⁽⁶⁾لیکن معانی تکثیر، تدریج، مبالغه، ضد معنای افعال، سلب و مانند آن را نیز افاده می کند.⁽⁷⁾

برای نمونه در سوره کهف،14 مورد از باب تفعیل استفاده شده که در همه ی موارد به گونه ای معنای مبالغه در نظر گرفته شده است.⁽⁸⁾

(یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ الْکِتابِ الَّذی نَزَّلَ عَلی رَسُولِهِ وَ الْکِتابِ الَّذی أَنْزَلَ مِنْ قَبْل)⁽¹⁾

پرسش و پاسخ:

در این آیه شریفه ممکن است این سؤال مطرح شود که چرا درباره ی قرآن از واژه ی «نَزَّلَ» و کتب آسمانی دیگر را از واژه ی «أَنزَلَ» استفاده کرده است؟

در جواب باید گفت: یکی از معانی باب تفعیل «تدریج» است و واژه ی «نَزَّلَ» نیز همین معنی را افاده می کند بنابراین معنای مذکور، نشان دهنده ی این است که نزول قرآن به تدریج صورت گرفته است.⁽²⁾

(وَ غَلَّقَتِ الْأَبْوابَ وَ قالَتْ هَیْتَ لَک)⁽³⁾

واژه ی «غلق» در این آیه به باب تفعیل رفته تا مفید معنای تکثیر⁽⁴⁾یا مبالغه⁽⁵⁾باشد.

باب تفعیل در آیات ذیل نیز مفید معنای تکثیر یا مبالغه می باشد.

(فَلَمَّا رَأَیْنَهُ أَکْبَرْنَهُ وَ قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُن)⁽⁶⁾چون او را دیدند بزرگش شمردند و (واله جمالش شدند به حدی که) دست هایشان را سخت بریدند.⁽⁷⁾

(قالَ سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُم)⁽¹⁾گفت: به زودی پسرانشان را به سختی می کشیم.⁽²⁾

(الَّذی جَمَعَ مالاً وَ عَدَّدَه)⁽³⁾همان که ثروتی فراهم آورده و [پی در پی] آن را شمرد [و ذخیره کرد.].⁽⁴⁾

معنای خلاف باب إفعال

(قالُوا یا حَسْرَتَنا عَلی ما فَرَّطْنا فیها)⁽⁵⁾

واژه ی «فَرَطَ» معنای تقدم و پیشی گرفتن را افاده می کند همان گونه که در آیه (قالا رَبَّنا إِنَّنا نَخافُ أَنْ یَفْرُطَ عَلَیْنا)؛⁽⁶⁾«گفتند: پروردگارا! ما می ترسیم که [پیش از دعوت کردنش به حق] با سخت گیری و شکنجه بر [ضد] ما پیشی گیرد» به این معنی اشاره دارد⁽⁷⁾و باب افعال او معنای زیاده روی در پیشی گرفتن را در بردارد⁽⁸⁾ولی زمانی که در باب تفعیل استعمال شود ضد معنای باب افعال را افاده می کند.⁽⁹⁾مانند آیه ی (أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتی عَلی ما فَرَّطْتُ فی جَنْبِ اللَّهِ)⁽¹⁰⁾که واژه ی «فَرَّطْتُ» مفید معنای «کوتاهی کردن» می باشد.

مفاعله

بر اساس پژوهش های انجام شده، از این باب در قرآن کریم 341 مرتبه در 64 ماده استعمال شده است. معروف ترین و رایج ترین معنای آن مشارکت است.⁽¹⁾دانشمندان علم صرف باری این باب معانی را برشمرده اند که عبارتند از: مشارکت، تعدیه، تکثیر، معنای ثلاثی مجرد با تأکید و دیگر موارد.

(یُخادِعُونَ اللَّهَ وَ الَّذینَ آمَنُوا)⁽²⁾

ممکن است گفته شود که «یُخادِعُونَ» باب مفاعله است و این باب، دلالت بر انجام فعل بین دو نفر را دارد و این از خدای متعال به دور است و همچنین از مؤمنان نیز این کار قبیح است.

در جواب باید گفت که در اینجا فعل «یُخادِعُونَ» به معنای ثلاثی مجرّد آن است و در آن حاصل شدن فعل بین دو نفر قصد نشده است و فقط نسبت به ثلاثی مجرّد آن دارای مبالغه است.⁽³⁾مثال دیگر آن آیه ی (قاتَلَهُمُ اللَّه أَنَّی یُؤْفَکُون)⁽⁴⁾که در اینجا نیز باب مفاعله معنای ثلاثی مجرد به همراه مبالغه را افاده می کند.⁽⁵⁾از نمونه های دیگر می توان به (وَ إِذْ واعَدْنا⁽⁶⁾

مُوسی أَرْبَعِینَ لَیْلَة)⁽⁷⁾، (وَ قاسَمَهُما⁽⁸⁾إِنِّی لَکُما لَمِنَ النَّاصِحِین)⁽⁹⁾اشاره کرد.

(یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَقُولُوا راعِنا)⁽¹⁾

در این مثال باب مفاعله معنای «مشارکت» را افاده می کند. ⁽²⁾آیت الله مکارم، ذیل آیه چنین بیان می کند:

این نکته نیز قابل توجه است که جمله «راعِنا»- علاوه بر آنچه گفته شد- خالی از یک نوع تعبیر غیر مؤدبانه نیست، زیرا «راعنا» از ماده مراعات (باب مفاعله) است و مفهومش بنابر معنای مشارکت این می باشد" تو ما را مراعات کن، تا ما هم تو را مراعات کنیم" و چون این تعبیر (علاوه بر سوء استفاده هائی که یهود از آن می کردند) دور از ادب بوده است قرآن مسلمانان را از آن نهی کرده است.⁽³⁾

افتعال

باب افتعال 950 مرتبه از 98 ماده در قرآن کریم استعمال شده است که شایع ترین معنای آن بنابر نظر دانشمندان علم صرف «مطاوعه» می باشد و علاوه بر این معنی در مشارکت، جهد، تعدیه و دیگر موارد نیز به کار برده شده است.⁽⁴⁾

(وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذینَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَیِّنات)⁽⁵⁾

(وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما)⁽⁶⁾

اربابان لغت واژه ی «اقتتال» را مفید معنای مشارکت دانسته اند.⁽⁷⁾

(لَها ما کَسَبَتْ وَ عَلَیْها مَا اکْتَسَبَتْ)⁽¹⁾

برخی از دانشمندان علم صرف واژه ی «اکْتَسَبَتْ» را مفید معنای جهد و تلاش در عمل دانسته اند.⁽²⁾

تفعّل

باب تفعّل نیز از باب های پرکاربرد در قرآن کریم می باشد این باب 422 مرتبه از 88 ماده در قرآن کریم مورد استفاده قرار گرفته است رایج ترین معنای این باب مطاوعه ی باب تفعیل است ومعانی تکلّف، تدریج، اتّخاذ و مانند آن را نیز افاده می کند.⁽³⁾

(یَتَجَرَّعُهُ وَ لا یَکادُ یُسیغُه)⁽⁴⁾

برخی از مفسران و لغویان این فعل را مفید معنای تکلّف و یا تدریج دانسته اند.⁽⁵⁾

تفاعل

باب تفاعل در 39 ماده در قرآن کریم استعمال شده است که مصادیق آن 105 مورد شمارش شده است. معروف ترین معنای آن مشارکت است.⁽⁶⁾معروف ترین مثال قرآنی این

باب در معنای مشارکت، آیه ی (وَ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوان)⁽¹⁾می باشد. از دیگر معانی این باب می توان به تظاهر و مطاوعه اشاره کرد.⁽²⁾

استفعال

باب استفعال نیز از موارد پر کاربرد قرآنی می باشد به گونه ای که 367 مرتبه از 71 ماده از این باب در قرآن به کار رفته است. معروف ترین معنای این باب «طلب» می باشد و در معانی وجدان الصفة، مطاوعه و موارد دیگر نیز استعمال می شود.⁽³⁾

واژه های ذکر شده در ذیل، مربوط به معنای «طلب» در باب استفعال می باشد.

یَسْتَحْیُون،⁽⁴⁾اسْتَهْوَتْه،⁽⁵⁾یَسْتَحِبُّون،⁽⁶⁾مُسْتَسْلِمُون،⁽⁷⁾یَسْتَوْفُون ⁽⁸⁾

پرسش

پژوهش

با رجوع به تفسیر التحریر و التنویر ذیل کریمه ذکر شده در بالا، معنای «سلب» در واژه ی

«أُخْفیها» را بر اساس دیدگاه ابوعلی فارسی، توضیح دهید.

با مراجعه به تفاسیر مختلف مانند الکشاف و یا التحریر و التنویر معنای «اثَّاقَلْتُمْ» را توضیح دهید.

با مراجعه به تفاسیر اطیب البیان، الکشاف و التحریر و التننویر ذیل واژه ی «اسْتَیْأَسُوا» در آیه ی بالا، وجه تفاوت نظر هریک از مفسران را در معنای این واژه بیان نمائید.

نکات ناب

یکسان بودن وزن برخی از مشتقات

گاه یک وزن در زبان عربی مشتقات مختلفی را در بر می گیرد که قرینه در کلام تعیین کننده ی آن می باشد.

(وَ قُلْ رَبِّ أَنْزِلْنی مُنْزَلاً مُبارَکاً وَ أَنْتَ خَیْرُ الْمُنْزِلینَ)⁽¹⁾

اختلاف است در بین مفسران، که واژه ی «مُنْزَلاً» از جهت صرفی و نحوی چیست و چه ترکیبی دارد؟

چهار احتمال در آن وجود دارد: اسم مفعول، مصدر میمی، اسم مکان⁽²⁾و اسم زمان.

برخی گفته اند: مُنْزَل (به صیغه مفعول) مصدر میمی و اسم مفعول است (وَ قُلْ رَبِ أَنْزِلْنِی مُنْزَلًا مُبارَکاً)؛ بگو پروردگارا مرا از کشتی فرود آور فرود آوردن مبارکی.⁽³⁾

ابوحیان اندلسی در تفسیر خود مصدر و اسم مکان بودن را مناسب برای این آیه دانسته است.⁽⁴⁾

احتمال چهارمی نیز در آن وجود دارد و آن این است که واژه ی «مُنْزَلاً» اسم زمان باشد.

نقد و بررسی:

با توجه به این قسمت از فراز صلوات ماه شعبان (وَ

أَنْزَلْتَنِی دَارَ الْقَرَارِ وَ مَحَلَ الْأَخْیَار)⁽¹⁾، ظرف مکان و مفعول فیه مورد تایید قرار گرفته است لیکن احتمالات دیگر نفی نشده است.

یادسپاری:

اگر استعمال لفظ در اکثر از معنی جایز باشد، آیه شریفه می تواند هر چهار معنی را پوشش دهد.

اجوف یا ناقص

(وَ اکْتُبْ لَنا فی هذِهِ الدُّنْیا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنا إِلَیْک)⁽²⁾

برخی «هُدنا» را از ریشه ی «هدی یهدی» پنداشته اند که در این صورت معنای هدایت شدیم⁽³⁾را افاده می کند اما اگر ریشه ی آن «هاد یهود» باشد به معنای - بازگشتیم، توبه کردیم، سکون و آرامش یافتیم - می باشد.

حال سؤال این است که از کجا فهمیده شود این واژه از کدام ریشه است؟

با اندک تأمّل در صرف هر دو واژه دانسته می شود که متکلم مع الغیر واژه ی «هدی یهدی» در صورت معلوم بودن «هدینا» و در صورت مجهول بودن «هُدِینا» می باشد و بر وزن «هُدنا» نمی شود بنابراین واژه مذکور از ریشه ی «هاد یهود» است که بر سکون و آرامش دلالت دارد؛ این واژه نظیر «تاب یتوب» است که صیغه متکلم مع الغیر ماضی آن «تُبنا» می باشد. از این رو می توان گفت: هُدنا از جهت لفظ و معنا، مانند تُبنا می باشد.

قَصَص جمع یا مصدر

این واژه در آیه (نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ أَحْسَنَ الْقَصَص)⁽¹⁾و سه آیه ی دیگر⁽²⁾

بیان شده است. برخی آن را جمع تصور کرده اند⁽³⁾در حالی که قصص مصدر است ⁽⁴⁾(قصه

گفتن) و اگر جمعِ قصه بود باید به کسر قاف (قِصص) بیان می شد.⁽⁵⁾

نا گفته نماند که برخی اسم مفعول بودن را نیز احتمال داده اند.⁽⁶⁾

استعمال جمع و اراده ی مفرد

(وَ لا یَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْکُمْ وَ السَّعَةِ أَنْ یُؤْتُوا أُولِی الْقُرْبی وَ الْمَساکینَ وَ الْمُهاجِرینَ فی سَبیلِ اللَّهِ)⁽⁷⁾

برخی از مفسران اهل سنت بر این عقیده اند که این آیه در شأن خلیفه ی اول نازل شده است⁽⁸⁾

(هرچند این شأن نزول، مورد پذیرش شیعه نیست) اگر از آنها پرسیده شود که ضمایر این آیه (أُولُوا - یُؤْتُوا) به صورت جمع بیان شده است جواب خواهند داد ذکر جمع و

اراده ی مفرد برای تعظیم و بزرگداشت اشخاص است.⁽¹⁾ولی اگر به آنها در باره ی آیه ولایت⁽²⁾

گفته شود که این آیه در شأن و منزلت حضرت امیر المؤمنین (علیه السلام) نازل شده است برخی از آنها در جواب می گویند: حمل ضمایر جمع در آیه بر یک فرد، خلاف ظاهر است.⁽³⁾

تفاوت موصول اسمی با موصول حرفی (مصدری) در واژه ی «ما»

هر گاه «ما»، موصول حرفی باشد با صله ی خود به تأویل مصدر می رود⁽⁴⁾و نیازی به عائد ندارد مانند: (لَهُمْ عَذابٌ شَدیدٌ بِما نَسُوا یَوْمَ الْحِساب)⁽⁵⁾

در این آیه حرف «ما» جمله ی بعد از خود را به تأویل مصدر می برد یعنی: بسبب نسیانهم...⁽⁶⁾

یادسپاری:

هر گاه واژه ی «ما»،موصول اسمی باشد نیاز به ضمیر عائد دارد مانند (إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ ما یُوحی إِلَیّ)⁽⁷⁾که ضمیر «یُوحی» به موصول اسمی عود می کند.

پژوهش

فصل دوم علم نحو

درس هشتم

اشاره

این درس به معرفی اجمالی علم نحو، تاریخچه و لزوم یادگیری آن، در بهره برداری از آیات قرآن کریم اشاره دارد.

روزی جمعی به خدمت پیامبر اکرم (صل الله علیه و آله و سلم) رسیدند و پرسیدند آیا شما فرستاده ی خدا هستی؟ فرمود: بله. این قرآن که آورده ای از طرف خداست؟ فرمود: بله. پس به ما از این آیه خبر بده (إِنَّکُمْ وَ ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُون)⁽¹⁾پس آیا کسانی هم که مسیح (علیه السلام) را پرستیدند با او وارد آتش می شوند؟

حضرت رسول (صل الله علیه و آله و سلم) فرموند: خداوند قرآن را بر من به زبان عرب نازل کرده و آنچه در لغت عرب متعارف است این است که «ما» برای غیر ذوی العقول، «من» برای ذوی العقول و «الذی» را برای هر دو استعمال می کنند و اگر شما عرب باشید این را می دانید فرمود: إِنَّکُمْ وَ ما تَعْبُدُونَ و بت هایی را اراده کرد که می پرستیدند و صاحب عقل نبودند و حضرت مسیح (علیه السلام) دارای عقل است و داخل در آنها نمی شود. و اما اگر می فرمود إِنَّکُمْ وَ من تَعْبُدُونَ او را نیز شامل می شد. آن جماعت: ای رسول خدا درست می فرمایید.⁽²⁾

و این علم نخستین دانشی است که در اسلام تدوین شده، و از زمان پیدایش آن نزدیک به چهارده سده می گذرد.

و در تعریف آن گفته اند: علمی است که از احوال آخر کلمه از حیث اعراب و بناء و چگونگی ترکیب کلمات با یکدیگر سخن می گوید.⁽³⁾

عالم برجسته جهان اسلام ابن ابی الحدید معتزلی در ابتدای کتاب ارزشمند خود چنین می نگارد:

از جمله دانش ها دانش نحو است و تمامی مردم می دانند که حضرت علی (علیه السلام) اولین کسی است که این علم را پی ریزی نمود و جوامع و اصول آن را به ابو الأسود إلقاء نمود از جمله اینکه کلام بر سه قسم است: اسم، فعل و حرف، تقسیم کلمه به معرفه و نکره و تقسیم وجوه اعرابی به رفع، نصب، جرّ و جزم، و این خود از زمره شگفتی ها است که به یک انسان هدیه می گردد زیرا نیروی استنباط بشر نمی تواند بدین پایه از استنباط دست یابد.⁽¹⁾

در تاریخ پیدایش نحو آمده است که در زمان حضرت علی (علیه السلام) دو نفر برای رفع مخاصمه پیرامون یک مسأله مالی نزد حضرت آمدند یکی از آنها به حضرت گفت: مالُهُ عندی حق، حضرت (علیه السلام) در جواب به او گفتند پس حق برادر خود را بده، آن مرد گفت نه او حقی ندارد حضرت (علیه السلام) متوجه شدند که او در سخن خود دچار اشتباه شده است یعنی باید می گفت ما لَه عندی حق. أبو الأسود در آنجا حضور داشت حضرت (علیه السلام) به او فرمودند: اُنْحُ للنّاس نحواً یَعتَمِدونَ عَلیه؛ طریقی را به مردم نشان بده که در سخن گفتن بدان تکیه و اعتماد کنند.⁽²⁾

در اهمیت علم نحو این بس که پی بردن به حقایق علوم نقلی و نفوذ بر اسرار آن، بدون علم نحو ممکن نیست و درک دقیق کلام الهی و سخنان اهل بیت (علیهم السلام) و همچنین فهم دیگر علوم و رسیدن به بالاترین مدارج علمی (اجتهاد) وابسته به یادگیری این علم است. آن چنان که در مورد این علم گفته اند: النحو فی الکلام کالملح فی الطعام.⁽³⁾زیرا نمک است که باعث لذیذ بودن غذا می شود.

ضرورت مراجعه به علم نحو در تفسیر

إعراب، مهم ترین علم در میان علوم قرآن است زیرا تمام بیان ها به آن نیازمند است و این دانش است که پرده از الفاظ دارای اغلاق و پیچیدگی بر می دارد و مفاهیم را از پوسته ی الفاظ بیرون می کشد و آن معیار کلام است که کاستی و برتری کلام جز با آن دانسته نمی شود.

پیشینه

در قسمت های قبل بیان شد که أبو الأسود به تدوین علم نحو پرداخت. وی شاگردانی نیز تربیت کرد که در علم نحو جانشین او شدند و آنها عبارتند از عنبسة الفیل، میمون الأقرن و یحیی بن یعمر العدوانی؛ این جماعت شاگردانی تربیت کردند که معروف ترین آنها عبد الله ابن ابی اسحاق الحضرمی، عیسی بن عمر الثقفی، أبو عمر بن العلاء و بعد از ایشان خلیل بن احمد (م 175ق) از شاگردان امام صادق (علیه السلام) (م 148ق) در رأس دانشمندان قرار گرفت.⁽¹⁾بعد از ایشان سیبویه (م 180ق) و کسایی (م 189ق) عهده دار امر تعلیم نحو شدند و در این زمان دو فرقه بصری و کوفی تشکیل شد که در رأس بصریان، سیبویه و در رأس کوفیان، کسایی قرار گرفت.

معمولا ابو جعفر الرواسی و معاذ الهرّاء را از نحویان کوفه می دانند و گویند ابو جعفر رواسی از عیسی بن عمر و ابو عَمرو بن العلاء (م154ق) نحو آموخت و به کوفه بازگشت و کسایی نزد او نحو را فرا گرفت اما ابو جعفر رواسی در نحو، آرای با ارزشی ندارد که بتوان به آنها استناد کرد بنابراین باید گفت که پیدایش مکتب کوفه در حقیقت با حضور کسایی و شاگردش فرّاء بوده است و آن دو اساس مکتب کوفه را پایه گذاری کردند و موجودیت نحو کوفه با ظهور آن دو نفر اعلام شد.⁽²⁾

دانشمندان مشهور نحو اهل بصره بعد از سیبویه عبارتند از: سعید بن مسعدة اخفش أوسط (م 215ق)، بکر بن عثمان مازنی (م 248ق)، محمد بن یزید مبرّد (م 285ق)، ابو اسحاق الزجاج (م 311ق) و ابوبکر بن سراج (م 316ق)، أبو علی فارسی (م 377ق) و أبو عبد الله حسین بن احمد بن خالَوَیه شیعی (م 370ق) که کتاب «جمل النحو» او دلیل بر تسلط و احاطه او بر تراکیب کلام عرب است. بعد از او به ترتیب؛ عبد القاهر جرجانی (م 471ق)، أبو القاسم زمخشری (م 538ق)، ابن حاجب (م 646ق)، ابن عصفور الشیعی (م 669ق) ، ابن مالک (م 672ق)، محمد بن الحسن أسترآبادی (م 684ق) و بعد از او أبو حیان اندلسی (م 745ق) ریاست علم نحو را بر عهده داشتند.

اما دانشمندان مکتب کوفه بعد از کسایی به ترتیب عبارتند از: ابو زکریا یحیی بن زیاد الفرّاء، سلمة بن عاصم، احمد بن یحیی ثعلب (م 291ق)، محمد بن احمد (ابن کیسان) (م 299یا 320ق)، أبوبکر بن محمد بن القاسم (ابن الأنباری) (م 328ق). البته باید گفت به خاطر اینکه کتاب های دانشمندان کوفه دارای الفاظ مبهم و پیچیده بود علم آنان مهجور ماند و با فوت این اشخاص که در اوایل سده سوم هجری بودند نحو کوفی عقیم ماند و رشد نکرد تا اینکه به فراموشی سپرده شد.

درس نهم

اشاره

نقش حروف جرّ مختلف در تغییر معنای یک فعل و همچنین تأثیر به سزای برخی از این حروف در برداشت از آیات قرآن کریم از اهداف آموزشی این درس خواهد بود.

نقش حروف جرّ

حروف جرّ از حروف عامل در زبان عربی است که در اسم عمل کرده و آن را مجرور می کند و مشهورترین آنها عبارتند از: من- إلی- حتّی- خلا- عدا- حاشا- فی- عن- علی- مذ- منذ- ربّ- لام- کی- واو- تاء- کاف- باء- لعلّ- متی،⁽¹⁾در ادامه به برخی از آنها اشاره می شود.

باء تبعیض:

معروف ترین مثال این قسمت آیه ی وضو⁽²⁾می باشد.

جناب زراره از امام صادق (علیه السلام) سؤال می کند که از چه نشانه ای در آیه به این مطلب پی بردید که مسح قسمتی از سر و قسمتی از پاها در وضو واجب است نه همه ی آن؟

امام (علیه السلام) با تبسمی می فرمایند: از استعمال حرف باء در این قسمت که مربوط به مسح سر و پاها می باشد فهمیده می شود چرا که حرف باء در اینجا برای تبعیض است.⁽³⁾

چرا خداوند متعال فرمود: (وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ )و حرف باء را در این فراز اضافه کرد در صورتی که می توانست مانند فراز قبل (فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُم) بدون حرف «باء» بیان کند

چون در این جا حرف «باء» وجود ندارد، هنگام وضو باید تمام صورت شسته شود. بنابراین وجود «باء» در فراز (وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ) نشان دهنده ی نکته ای است و آن معنای تبعیضیه بودن حرف «باء» می باشد.⁽¹⁾برخی ادیبان یکی از معانی حرف «باء» را تبعیض دانسته اند.⁽²⁾

بحث دیگری که در آیه ی وضو مطرح است پیرامون حرف جرّ «إلی» می باشد که این حرف در «إِلَی الْمَرافِق» به چه معناست؟ آیا إلی به معنای «به سوی» است یا به معنای حدّ (تا) می باشد؟

به کمک شش قرینه مشخص می شود که حرف إلی، معنای حدّی (تا) را در بردارد.

اولاً «إلی» در آیه ی شریفه قید حکم «فَاغْسِلُوا» نیست بلکه قید موضوع «أَیْدیکُمْ» می باشد بنابراین آیه در صدد بیان محدوده ی شستن دست است نه نحوه ی شستن آن.

ثانیاً واژه ی أیدی، مشترک لفظی است و قید «إِلَی الْمَرافِق» تعیین کننده ی معنای مقصود، از معانی ید است. که آیا مراد از ید، انگشتان است یا کف دست تا مچ است یا تا آرنج و یا تا کتف است؟

ثالثاً قرینه ی عقلایی و عرفی بر این اساس استوار است که شستن معمولاً از بالا به پایین انجام می گیرد نه از پایین به بالا.

رابعاً قاعده ی الأقرب یمنع الأبعد (مرجع نزدیک تر ما را از مرجع دورتر باز می دارد) بیان گر این است که «إلی» قید ایدیکم است نه قید فاغسلوا.

خامساً روایات شیعه ذیل آیه، طریقه ی صحیح وضو گرفتن را تبیین می کند.⁽³⁾

سادساً اگر «الی المرافق» قید «فاغسلوا» باشد لازم می آید که شستن صورت نیز به سوی مرافق باشد و حال آنکه این امر ممکن نیست.

یادسپاری:

در آیه ی (لا تَأْخُذْ بِلِحْیَتی)⁽¹⁾نیز «باء» برای تبعیض به کار رفته است همچنین در آیه ی تیمّم (فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدیکُمْ)⁽²⁾نیز، «باء» برای تبعیض است و تیمّم به برخی از صورت و دستان تعلّق می یابد.

تذکّر:

باء تبعیض گاهی تبعیض اجزائی است مثل آیه ی وضو که مراد مسح بخشی از روی سر است و گاهی تبعیض افرادی است مانند (وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلی جُیُوبِهِنَّ)⁽³⁾یعنی برخی روسری های خود را بر گریبان های خود بیفکنید.

باء بدلیت:

(وَ لا تَشْتَرُوا بِآیاتی ثَمَناً قَلیلا)⁽⁴⁾

برخی گفته اند: کلمه ی «بِآیات» متعلق است به فعل «تَشْتَرُوا»، به خاطر اینکه تضمین معنای «تستبدلوا» را افاده کند.⁽⁵⁾

نقد و بررسی:

علت اینکه مفسران در آیه ی شریفه تضمین گرفته اند به خاطر این است که آیه می فرماید ثمن را نخرید و اشکال این است که مشتری ثمن را خریداری نمی کند بلکه مشتری، خریدار مثمن است؛ بنابراین اگر اشتراء، به استبدال تفسیر شود مشکل برطرف می شود.

لیکن راه دیگری نیز برای حل مشکل وجود دارد توضیح اینکه:

ما در خارج دو نوع ثمن داریم:

یک نوع ثمن داریم که به معنای بهاء و قیمت است و نقطه ی مقابل مثمن است.⁽¹⁾

نوع دیگر، ثمن به معنای اعم است که به معنای متاع و کالا می باشد⁽²⁾و مقابل مثمن نیست بلکه شامل مثمن نیز هست.

و مراد آیه ی شریفه ثمن از نوع دوم است که در این صورت دیگر نیازی به گرفتن تضمین نیست. بنابراین «اشتراء» به معنای خریدن که معنای اصلی واژه است به کار رفته است و «باء» معنای بدلیت را افاده می کند، و ترجمه ی آیه چنین است: به جای آیات من، خریدار کالای اندک (دنیا) نشوید.

به نظر می رسد در آیه ی زیر نیز حرف «باء» معنای بدلیت را افاده می کند چنانچه برخی مفسران به آن اشاره کرده اند.⁽³⁾

(وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإیمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُه)⁽⁴⁾

و شاهد این مطلب آیه ی شریفه ی (وَ مَنْ یَتَبَدَّلِ الْکُفْرَ بِالْإیمانِ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبیلِ)⁽⁵⁾است که حرف «باء» معنای بدلیت را افاده می کند.⁽⁶⁾

نقد و بررسی احتمالات دیگر:

احتمال های دیگری نیز در این آیه پیرامون معنای حرف «باء» ذکر شده است:

احتمال دوم: و من یکفر بما یجب الإیمان به⁽⁷⁾

نقد و بررسی:

این معنی برای آیه سه تقدیر لازم دارد (ما، یجب، به)، در حالی که تقدیر گرفتن خلاف ظاهر است.

احتمال سوم: من جحد بالإیمان (حرف «باء» به معنای إلصاق)⁽¹⁾

نقد و بررسی:

لازمه ی این برداشت از آیه، تفسیر کردن اعم به اخص می باشد. چون کفر دو قسم است: تردیدی و جحودی، و این برداشت از آیه فقط کفر جحودی را در بر می گیرد.

احتمال چهارم: و من یکفر فی الایمان (حرف «باء» به معنای فی؛ یعنی هر کس درباره ی ایمان کفر بورزد.)

نقد و بررسی:

اگر بتوانیم حرف «باء» را به معنای خودش بگیریم (مانند معنای بدلیت که ذکر شد) دیگر نیازی به اینکه حرف «باء» را به معنای حرف «فی» بگیریم نیست.

حروف گوناگون و زائد

(وَ إِنَّا أَوْ إِیَّاکُمْ لَعَلی هُدیً أَوْ فی ضَلالٍ مُبین)⁽²⁾

سؤال در مورد آیه ی ذکر شده این است که چرا هر دو عبارت لعلی هدی و فی ضلال، با حرف جرّ یکسان بیان نشده است؟ مثلا نفرمود لعلی هدی أو علی ضلال مبین.

علامه طباطبایی (قده) ذیل این آیه می نگارد:

اختلاف تعبیر برای اشاره به این نکته است که «هدایت شده و راه یافته» مانند کسی می ماند که بر بالای بلندی قرار دارد، و راه و پایان کارش را می بیند، که به سعادت او منتهی می شود، از این رو فرمود: «لَعَلی هُدیً؛ بر بالای هدایت است»، ولی گمراه از آنجا که فرو

رفته در ظلمت است، حتی جای پای خود را نمی بیند، که کجا قدم بگذارد، تا چه رسد به اینکه پایان راه خود را ببیند، و بفهمد که چه وظیفه ای دارد، از این رو در طرف ضلالت فرمود: «أَوْ فِی ضَلالٍ؛ فرو رفته ی در گمراهی».⁽¹⁾

از این رو در قرآن کریم هدایت در همه جا با «علی» (علی هدیً) و ضلالت در اغلب موارد⁽²⁾با حرف «فی» (فی ضلال) به کار رفته است.

(وَ قالُوا قُلُوبُنا فی أَکِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَیْهِ وَ فی آذانِنا وَقْرٌ وَ مِنْ بَیْنِنا وَ بَیْنِکَ حِجابٌ فَاعْمَلْ إِنَّنا عامِلُون)⁽³⁾

چرا در آیه ی شریفه از حرف جرّ «من» استفاده شده است؟

برخی مانند «ابن عاشور» علت قرار گرفتن حرف «من» را این چنین می داند:

حرف «من» در اینجا زائده است و به خاطر تأکید کردن مضمون کلام در اینجا قرار گرفته که همان قرار داشتن حجاب در بین دو طرف است.⁽⁴⁾

تغییر معنای یک فعل با حروف جرّ مختلف

واژه ی «استوی» با حروف جرّ مختلف و بدون حرف جر، معانی متفاوتی را افاده می کند.

الف: (هَلْ یَسْتَوِیانِ مَثَلا) (هود/24)

در اینجا واژه ی «یَسْتَوِیانِ» چون بدون حرف جرّ به کار رفته معنای «تساوی» را افاده می کند.

ب: (ثُمَّ اسْتَوی إِلَی السَّماءِ) (فصلت/11)

استوی به همراه حرف جر «إلی» معنای «قَصَد الی» یا «التَفَت الی» را افاده می کند.⁽¹⁾

ج: (ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْش یُدَبِّرُ الْأَمْر)⁽²⁾

این واژه با حرف جر «علی» معنای «تسلط و استیلاء» را افاده می کند.⁽³⁾ناگفته نماند که چون در این آیه سخن از تدبیر عالم است از این سیاق فهمیده می شود که «اسْتَوی عَلَی الْعَرْش» معنای استیلاء را در بر دارد.

د: (فَاسْتَوی عَلی سُوقِه) (فتح/29)

«استوی» با حرف «علی» در این آیه معنای سر پا ایستادن را افاده می کند.⁽⁴⁾گفتنی است که «سوق» جمع «ساق» است که به پایین پا گفته می شود.

(وَ لا یَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِه) (توبه/120)

از برخی کتب لغت استفاده می شود که واژه ی «رَغبَت» دو کاربرد دارد اگر با حرف «فی» متعدی شود معنای «میل» و اگر با حرف «عن» متعدی شود معنای «إعراض» را از باب تضمین افاده می کند. به نظر می رسد یک تضمین دیگر نیز در این عبارت وجود دارد و آن این است که فعل «رغب» به همراه حرف جرّ «باء» در این آیه متضمّن معنای «مشتغلین» نیز می باشد. در این صورت معنای [و لا یشتغلون بأنفسهم معرضین عن نفسه، مشغول به خودشان نباشند در حالی که از او (پیامبر اکرم (صل الله علیه و آله و سلم) اعراض کننده هستند] را افاده می کند.⁽⁵⁾

پرسش

پژوهش

(إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکینِ وَ الْعامِلینَ عَلَیْها وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقابِ وَ الْغارِمینَ وَ فی سَبیلِ اللَّهِ وَ ابْنِ السَّبیلِ)؛⁽¹⁾صدقات، فقط ویژه نیازمندان و تهیدستان [زمین گیر] و کارگزاران [جمع و پخش آن] و آنانکه باید دل هایشان را [برای تمایل به اسلام] به دست آورده شود، و برای [آزادی] بردگان و [پرداخت بدهی] بدهکاران و [هزینه کردن] در راه خدا [که شامل هر کار خیر و عام المنفعه می باشد] و در راه ماندگان است.

درس دهم

اشاره

اختلاف در استینافی یا عاطفه بودن برخی حروف و همچنین مشخص نمودن معطوف علیه، و راز تفاوت معنایی و تأثیر آن در برداشت از آیات، از دغدغه های ادیبان و مفسران است که در این درس با توجه به بررسی تعدادی از آیات به عنوان شاهد مثال، به آن پرداخته خواهد شد.

عطف

یکی از توابع در دانش نحو، عطف است که حکم متبوع (معطوف علیه) را به تابع (معطوف) سرایت می دهد. اما در برخی موارد ممکن است در عبارتی مصداق معطوف علیه به درستی مشخص نگردد و باعث اشتباه در برداشت از معنی شود.

(قالُوا یا شُعَیْبُ أَ صَلاتُکَ تَأْمُرُکَ أَنْ نَتْرُکَ ما یَعْبُدُ آباؤُنا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فی أَمْوالِنا ما نَشؤُا)⁽¹⁾

در اینجا حرف عطف، «أو» و معطوف، جمله ی (أَنْ نَفْعَلَ فی أَمْوالِنا ما نَشؤُا) می باشد. اما برخی از مترجمان و مفسران در معطوف علیه این عبارت دچار سهو شده اند و آن را جمله ی «أَنْ نَتْرُکَ» پنداشته اند و حال آنکه عطف بر این عبارت از نظر معنایی صحیح به نظر نمی رسد زیرا در این صورت مفهوم آیه این است که حضرت شعیب (علیه السلام) به آنها دستور داده که در اموال خود هر کاری می خواهند انجام دهند.⁽²⁾

معطوف علیه در آیه شریفه واژه ی «ما» در عبارت «ما یَعْبُدُ» می باشد که در این صورت فعل «نَتْرُکَ» بر «أَنْ نَفْعَلَ» داخل می شود.⁽³⁾

مثال دیگر:

(فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْن)⁽¹⁾

صورت و دست هایتان را تا آرنج بشویید و بخشی از سرتان و روی پاهایتان را تا برآمدگی پشت پا مسح کنید.

این بار اختلاف در آیه به خاطر جمله ای است (معطوف علیه) که عبارت (وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْن) به آن عطف شده است.

اگر معطوف علیه عبارت ذکر شده در بالا، جمله ی (فَاغْسِلُوا

وُجُوهَکُمْ) باشد که حکم فقهی آن موافق با نظر اهل تسنن است که قائل به شستن پا در وضو هستند و اگر عطف بر (وَامْسَحُوا

بِرُؤُسِکُمْ) شود حکم فقهی آن موافق با نظر شیعه می باشد که مسح پاها را لازم می دانند.

ناگفته نماند که علمای شیعه کلام اهل سنت را به دلیل وجود فاصله ی زیاد بین معطوف و معطوف علیه و نیز به دلیل انتقال از جمله ی (فَاغْسِلُوا

وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ) به جمله ی دیگر (وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ) قبل از تمام شدن فراز پایانی جمله ی نخست (وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْن)، موجب دو پهلویی و اجمال کلام و مخالف با فصاحت کلام خدا می دانند.⁽²⁾

مغایرت بین معطوف و معطوف علیه

اصل این است که بین معطوف و معطوف علیه مغایرت وجود داشته باشد⁽³⁾به خاطر اینکه صحیح نیست چیزی بر خودش عطف شود⁽⁴⁾

ولی گاهی عرب زبانان این کار را به خاطر بعضی از غرض های بلاغی مانند تأکید انجام می دهند مانند «و ألفی قولها کذبا و مینا؛

سخن او را کذب و دروغ یافت» مین و کذب به یک معنی هستند ولی در این مثال به خاطر تاکید و تقویت معنی بر یکدیگر عطف شده اند.⁽¹⁾

برخی با کمک این اصل در آیه ی (لَمْ یَکُنِ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ وَ الْمُشْرِکینَ مُنْفَکِّینَ حَتَّی تَأْتِیَهُمُ الْبَیِّنَةُ)⁽²⁾به این نتیجه رسیده اند که اهل کتاب مشرک نیستند.⁽³⁾

در جواب باید گفت:مغایرت بین معطوف و معطوف علیه از عطف خاص به عام⁽⁴⁾یا بالعکس⁽⁵⁾نیز حاصل است و در اینجا عطف عام به خاص است پس با هم تفاوت دارند بنابراین آیه ی بینه/1 بر مشرک نبودن اهل کتاب دلالت ندارد .⁽⁶⁾

این سؤال و جواب در آیه ذیل نیز جاری است.

(حافِظُوا عَلَی الصَّلَواتِ وَ الصَّلاةِ الْوُسْطی)؛⁽⁷⁾بر تمام نمازها و به خصوص نماز میانه [که بر اساس پاره ای از روایات، نماز ظهر است] محافظت و مراقبت کنید.

در این مثال نیز عطف خاص بر عام شده شده است⁽⁸⁾و آن به خاطر اهتمام بییشتر به نماز وُسطی بوده است.⁽⁹⁾

مثال دیگر آن الرحمن/68 و بقره/98 می باشد.⁽¹⁾و همچنین نمل/1 را می توان از مثال های مربوط به این قسمت دانست.⁽²⁾

تقدیم معطوف بر معطوف علیه

اصل این است که معطوف بعد از معطوف علیه قرار بگیرد اما گاهی به خاطر برخی از اغراض بلاغی مثل: تقدیم أهمّ، أفضل، أنفع، أقرب، أشدّ، أضرّ و مانند آن، معطوف مقدّم بر معطوف علیه بیان می شود.مانند: (وَ الَّذینَ یَبیتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَ قِیاماً)⁽³⁾مقدم شدن سجود بر قیام در این آیه به خاطر اهمیت سجده می باشد و گرنه در اعمال نماز قیام بر سجده مقدم می باشد.⁽⁴⁾مگر اینکه این آیه به غیر نماز ناظر باشد در این صورت سُجّداً بر اهمیت حالت سجده به حالت قیام اشاره دارد.

(الَّذینَ هُمْ عَلی صَلاتِهِمْ دائِمُونَ * وَ الَّذینَ فی أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ * لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ * وَ الَّذینَ یُصَدِّقُونَ بِیَوْمِ الدِّینِ)⁽⁵⁾

مرحوم علامه ذیل این آیات علت مقدم شدن نماز بر سایر اعمال را شرافت نماز نسبت به دیگر اعمال می داند.⁽⁶⁾

واو عطف یا استیناف

(وَ ما یَعْلَمُ تَأْویلَهُ إِلاَّ اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنَّا بِه)⁽¹⁾

و حال آنکه تفسیر واقعی و حقیقی آنها را جز خدا نمی داند. و استواران در دانش [و چیره دستان در بینش] می گویند: ما به آن ایمان آوردیم.

اختلاف در این است که اگر واو عاطفه دانسته شود معنای آیه این است که افزون بر خداوند متعال، راسخان در علم نیز از تأویل متشابه آگاه هستند.اما اگر استینافیه بودن آن ترجیح داده شود مفهوم آیه این است که علم به متشابهات در انحصار خدای متعال است و کسی را از این علم آگاهی نیست.⁽²⁾

(إِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ الَّذینَ هادُوا وَ النَّصاری وَ الصَّابِئینَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِر)⁽³⁾

(إِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ الَّذینَ هادُوا وَ الصَّابِئُونَ وَ النَّصاری مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ)⁽⁴⁾

در نگاه اول این چنین به نظر می رسد که در این دو آیه اشتباه رخ داده است⁽⁵⁾زیرا در آیه اول واژه ی «الصَّابِئینَ» منصوب نگاشته شده و در آیه ی دوم مرفوع نوشته شده است در حالی که ظاهراً هر دو واژه در یک موقعیت از نظر نحوی قرار دارند.

جواب این است که واو در آیه ی اول حرف عطف است و «الصَّابِئینَ» را به اسم «إِنَّ» عطف کرده است⁽¹⁾

ولی در آیه ی دوم واو استیناف است و «الصَّابِئُونَ» مبتدا و خبر آن محذوف است.⁽²⁾برخی نیز آن را عطف بر محل اسم «إنّ» که مرفوع است دانسته اند.⁽³⁾

پرسش

پژوهش

درس یازدهم

اشاره

از خصوصیات برخی افعال دلالت آنها بر تجدّد و حدوث، و از ویژگی های اسم، ثبوت و استمرار آن است؛ این درس شناخت بهتری نسبت به قاعده ی بالا ارائه می دهد.

ثبوت اسم و تجدّد فعل

از خواص فعل این است که دلالت بر تجدد و حدوث می کند ولی اسم بر ثبوت و استمرار دلالت دارد.⁽¹⁾

برای درک بهتر مطلب به کلام «ابن عاشور» ذیل آیه شریفه (یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ مُخْرِجُ الْمَیِّتِ مِنَ الْحَیِّ)⁽²⁾توجه فرمایید:

برای خارج کردن زنده از مرده جمله را به صورت فعل مضارع (یُخْرِجُ) و برای بیرون آوردن مرده از زنده اسم (مُخْرِجُ) آورده است زیرا بارزترین صفت موجود زنده تجدد و حرکت است پس ساختار فعل مضارع آورد تا تجدّد و حدوث را برساند اما موجود مرده و بی جان در حالت جمود و سکون است بنابراین از ساختار اسم استفاده شده است تا دلالت بر ثبوت را منتقل نماید.⁽³⁾

در حقیقت فارق بین اسم فاعل و اسم مفعول و مشتقات دیگر با معنای فعل در همین حدوث و ثبوت است که فعل دلالت بر حدوث مبدأ دارد و از این روی چون حدوث در زمانیات، نیاز به زمان دارد گفته می شود دلالت بر زمان گذشته، حال یا آینده دارد ولی اسم فاعل و دیگر مشتقات دلالت بر ثبوت معنایی برای ذات دارند. زید ضارب و الضارب زید

در هر دو تعبیر اسم فاعل دلالت بر فردی دارد که مبدأ ضرب برای او ثابت شده است و به تعبیر دیگر او واجد این صفت و متصف به آن است. بر خلاف تعبیر «زید یضرب» یا «یضرب زید» که فعل دلالت بر حدوث مبدأ در یکی از زمان ها دارد.⁽¹⁾این مثال شاید مطلب را روشن تر نماید: هنگامی که گفته می شود «فُلانٌ شارب الخمر» و «فُلانٌ شَرِبَ الخمر» از مثال اول که به لفظ ماضی بیان شده است تکرار و ثبوت فهمیده نمی شود ولی از مثال دوم که به صورت اسم فاعل ذکر شده تکرار و ثبوت برداشت می شود.⁽²⁾می تواند دلیل مطلب ذکر شده این قاعده باشد که : کل ما کان زمانیّاً فهو متغیّر و التغیّر مشعر بالتّجدّد.⁽³⁾

مرحوم علامه طباطبایی نیز ذیل آل عمران/55 به این مطلب (تجدد فعل) توجه داشته است.⁽⁴⁾

(فَأَمَّا الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَهُمْ فی رَوْضَةٍ یُحْبَرُونَ * وَ أَمَّا الَّذینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ لِقاءِ الْآخِرَةِ فَأُولئِکَ فِی الْعَذابِ مُحْضَرُونَ)⁽⁵⁾

ممکن است این سؤال در آیات بالا مطرح شود که چرا در آیه ی اول از فعل مضارع و در آیه ی دوم از اسم فاعل استفاده شده است؟

در جواب می توان گفت: در آیه ی اول از فعل مضارع استفاده شده که دلالت بر تجدّد دارد و معنای آن چنین است: هر لحظه اتفاقی می افتد که باعث خوشحالی آنها می شود و در آیه ی دوم از اسم فاعل استفاده شده که معنای داخل شدن و باقی ماندن در عذاب را افاده می کند.⁽⁶⁾