مشخصات کتاب

سرشناسه:جعفریان، رسول، - 1343

عنوان و نام پدیدآور:تاریخ گسترش تشیع در ری/ رسول جعفریان

مشخصات نشر:[ری]: آستان مقدس حضرت عبدالعظیم؛ [بی جا]: نشر مشعر، 1371.

مشخصات ظاهری:ص 126

شابک:بها:800ریال

یادداشت:کتابنامه: ص. 126 - 123

موضوع:شیعه -- ایران -- ری -- تاریخ

شناسه افزوده:آستان مقدس حضرت عبدالعظیم

رده بندی کنگره:BP239/ج7ت2

رده بندی دیویی:297/5309551262

شماره کتابشناسی ملی:م 71-4899

اطلاعات رکورد کتابشناسی:رکورد کامل

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست مطالب

درآمد 7

فصل اول:دوری از تشیع 9

فصل دوم:آشنائی ری با تشیع 15

فصل سوم:نفوذ تشیع در ری 23

فصل چهارم:علویان و تشیع در ری 29

فصل پنجم:گسترش تشیع در ری به عهد آل بویه 33

خاندان بابویه در ری 37

فصل ششم:شیعیان ری زیر فشار غزنویان 41

فصل هفتم:شیعیان ری در عهد سلجوقی 47

فصل هشتم:تسامح شیعه در برخورد با تسنن 55

فصل نهم:علویان ری در دوره سلجوقی 65

کشته شدگان علوی در ری 68

فصل دهم:فهرست منتجب الدین آینه تشیع در ری 73

فصل یازدهم:محلات شیعه نشین ری 83

فصل دوازدهم:مدارس شیعه در ری 89

فصل سیزدهم:جدالهای مذهبی در ری 95

فصل چهاردهم:تشیع در نواحی ری 103

فهرست اعلام 113

بسم اللّه الرحمن الرحیم و الحمد لله رب العالمین و صل اللّه علی محمد و آله الطاهرین

درآمد

بررسی دگرگونیهای که در وضع مذهبی یک شهر پدید می آید، می تواند جزئی از یک بررسی کلی از تحولات مذهبی گسترده بوده و در تبیین دلایل و نتایج آنها،کمک شایسته ای عرضه کند.

مقدمتا گفتنی است که دگرگونی مذهبی،گاه به یک باره و نشأت گرفته از وضعیت جبری و عوامل بیرونی است؛و گاه،بطور تدریجی و بدلایل درونی.هرکدام از این دو وضعیت،شرائط ویژه خود را داشته و می باید جداگانه مورد بررسی قراگیرد.

تحول مذهبی در شهر«ری»یک تحول تدریجی بوده که طی هفت قرن به درازا کشیده است.این تحول،از«ناصبی گری»آغاز و به«تشیع امامی»خاتمه یافته است.توجه به تقابل اساسی این دو نگرش،و نیز،در نظر گرفتن اینکه،این تحول بر اثر شرائط درونی و علل طبیعی بوده،می تواند به عنوان یک تجربه باارزش در بررسی تحولات مذهبی مطرح باشد.ما،در تاریخ ایران و نیز سایر شهرهای اسلامی نیز دگرگونیهائی از تسنن به تشیع و بالعکس

داشته ایم که در شرائط جبری بوجود آمده است.مثلا مردم شهر حلب قرنها شیعه بوده و هنوز نیز آثار تشیع در آن وجود دارد.اما با فشارهای دولت ایوبی و بعدها عثمانی،تشیع در این شهر رو به افول نهاده و تنها آثار اندکی از آن برجای مانده است؛گرچه مردم برخی از مناطق دیگر،دراین باره سماجت کرده و حتی باوجود این فشارها،بر مذهب خویش پافشاری کرده اند.جنوب لبنان شاهد این مدعاست.چنین تجربه هائی،ارزش کمتری نسبت به تحول مذهبی در ری دارد.زیرا،همانگونه که گذشت،در اینجا تحول تدریجی و درونی و از نقطه«نصب»آغاز شده و به نقطه مقابل آن،یعنی«تشیع»منجر شده است.جالب آنکه،فشارهای فراوانی نیز از ناحیه غزنویان و سلجوقیان بر شیعه وجود داشته و بااین حال،مانع از رشد تشیع امامی در این شهر نشده است.

ما در این نوشتار سیر دگردیسی مذهبی شهر،گسترش تشیع، دلایل آن و نیز گوشه ای از تلاشهای فرهنگی شیعیان ری را و طی چند فصل ارائه می کنیم.

قم-رسول جعفریان 71/2/3

فصل اول: دوری از تشیع

با رسوخ اسلام به ایران و فتح ری،قبایل عربی در نقاط مختلف کشور استقرار یافتند.حاکمان شهرهای ایران،از طرف دولت مستقر در مدینه و بعدا عراق و شام تعیین می شدند.در دوره نودساله حکومت بنی امیه،(41-132)حاکمان گرایشات اموی داشته و می کوشیدند تا مردم را براساس باورهای مذهبی خود تربیت کنند.از اخبار چندی،چنین به دست می آید که این تبلیغات،در ری مؤثر بوده است.

«کثیر بن شهاب»از سوی مغیرة بن شعبه،والی کوفه،به سمت حاکم ری منصوب شد؛وی بنا به سنت معاویه،آنچنان که در همه شهرها اعمال می شد،بر فراز منبر،به امیر المؤمنین علیه السّلام جسارت می کرد.ابن اثیر درباره او آورده است که:کان یکثر من

سب علّی علی منبر الری ⁽¹⁾.بر منبر ری دشنام فراوانی به امام علی علیه السّلام می داد.کثیر بن شهاب سوابق سوئی در ناصبی گری دارد؛وی از جمله کسانی است که بر ضد حجر بن عدی در کوفه شهادت داد. ⁽²⁾به دنبال همین شهادت کذب او و امثال او بود که حجر به دست معاویه به شهادت رسید.همو بود که در جریان محاصره قصر ابن زیاد توسط مسلم بن عقیل،بر بام قصر رفته و با تبلیغ مردم را از گرد مسلم می پراکند. ⁽³⁾وی محرک مردم کوفه در رفتن به کربلا برای جنگ با امام حسین علیه السّلام نیز بوده است. ⁽⁴⁾

وجود چنین حاکمانی در ری باعث غلبه روحیه ضد اهل بیت(ع) در این شهر شده است.

خبر دیگری که ابو دلف نقل کرده و یاقوت نیز آنرا آورده،به نحوی حکایت از شرکت برخی از مردم نواحی ری در جریان سرکوب قیام یحیی بن زید در سال 126 هجری دارد.ابو دلف در قرن چهارم نوشته:در آنجا(ری)شهری است به نام سورین؛و شخصا دیدم،مردم،از آن کراهت دارند و آنرا به فال نیک نمی گیرند و بدان نزدیک نمی شوند؛سبب را پرسیدم،پیرمردی از اهالی آن سامان گفت:علت آنست که شمشیری که با آن یحیی بن زید کشته شده در این آب شسته شده است. ⁽⁵⁾این گزارش،دوسویهر)

است،از یک جهت نشانگر علائق غیرشیعی بخش از مردم ری در قرن دوم هجری است؛و از سوی دیگر،حساسیت و علایق مثبت مردم ری را،نسبت به اهل بیت(ع)در قرن چهارم نشان می دهد.

گزارش دیگر،درباره ناصبی گری در ری،مربوط به زمان سقوط دولت بنی امیه بدست نیروهای اعزامی ابو مسلم خراسانی است.این زمان،بنی عباس و داعی آنان ابو مسلم،به دروغ خود را مدافع اهل بیت(ع)،و داعی به«الرضا من آل محمد»می دانستند، گرچه مخفیانه دعوت به آل عباس می کردند.

حسن بن قحطبه از سوی ابو مسلم ری را گشود.ابن اثیر می نویسد:زمانی که بنی عباس در ری استقرار یافتند،اکثریت مردم از شهر گریختند چرا که آنان متمایل به بنی امیه بوده و از سفیانیه به شمار می آمدند سپاه خراسان اموال مردم را تصاحب کردند.مردم ری نیز در سال 132،در کوفه به نزد سفاح آمدند و از وی خواستند تا از ابو مسلم،برای آنان دادخواهی کند.سفاح دستور داد تا اموالشان را به آنها بازگردانند،اما ابو مسلم با یادآوری اینکه آنان بدترین دشمنان ما هستند،به سفاح پاسخ منفی دارد؛با این حال،سفاح به ابو مسلم دستور مجدد داد تا اموالشان را به آنان بازپس دهد. ⁽¹⁾

این خبر به وضوح دلالت بر تمایلات اموی مردم ری دارد.

گزارش دیگری که موید همین دیدگاه-لااقل برای بخش عمده ای از مردم شهر بوده-است،خبر ابن اسکافی درباره اینند

شهر است.او سه شهر را به عنوان شهرهای ناصبی مذهب معرفی می کند«بلدان النصب الشام و الری و البصرة» ⁽¹⁾شام،ری و بصره شهرهای ناصبی هستند.توجه به این امر لازم است که ابن اسکافی خود یک معتزلی شیعی است.

وجود روایات چندی در مذمت مردم ری،از زبان آل محمد، می تواند علائق غیرشیعی موجود در این شهر را نشان دهد؛ابن فقیه همدانی می نویسد:در اخبار آل محمد آمده است که:الری ملعونة و هی علی بحر عجاج و تربتها تربة دیلمیة یأبی ان تقبل الحق ⁽²⁾.

همین نقل را مقدسی نیز بدون اشاره به گوینده آن،آورده ⁽³⁾.

یاقوت از امام صادق علیه السّلام روایت کرده است«الری و قزوین و ساوه ملعونات مشؤومات»ری،قزوین و ساوه ملعون و شوم هستند. ⁽⁴⁾این سه شهر در تسنن متعصب بوده و بویژه ساوه درگیر با شهر آوه که مردمی شیعی داشته،بوده است. ⁽⁵⁾

در روایت دیگری از امام صادق علیه السّلام،درباره مردم ری آمده است:...و اهل مدینة تدعی الری،هم اعداء الله و اعداءن)

رسوله و اعداء اهل بیته،یرون حرب اهل بیت رسول اللّه جهادا ⁽¹⁾.

مردمان شهری که ری خوانده می شود دشمنان خدا و دشمنان رسول اللّه و اهل بیت اویند،آنان جنگ با اهل بیت را روا می شمرند.در روایت دیگر آمده است که ایمان داخل قلوب...

اهل ری نمی شود. ⁽²⁾

جمله«یرون حرب اهل بیت رسول اللّه»می تواند به نحوی اشاره به شرکت برخی از مردم در سرکوبی قیام یحیی بن زید باشد که گذشت.مذمت ری،همچنین،می تواند بدلیل نقشی باشد که به نحوی این شهر در حادثه کربلا داشته و عمر بن سعد به طمع آن،فرماندهی جنگ بر ضد اهل بیت رسول اللّه را پذیرفت ⁽³⁾.

اگر این روایات در کنار روایاتی قرار گیرد که از قول حضرت صادق(ع)در فضیلت مردم قم و آوه آمده،دقیقا می تواند روحیه ضد شیعی ری آشکار کند.

در عین حال نباید غفلت کرد که حتی در زمان امویان نیز، کسانی از دوستداران اهل بیت در این شهر بوده اند.گفته شده که در میان دوستداران و بیعت کنندگان با زید بن علی،کسانی از مردم ری وجود داشته اند. ⁽⁴⁾

در سال 127 نیز عبد اللّه بن معاویه بن عبد اللّه بن جعفر بر جبل، «ری»،اصفهان،فارس،دینور و نهاوند تسلط یافت. ⁽⁵⁾گرچه دولتش دوامی نکرد.ب)

فصل دوم: آشنائی ری با تشیع

پس از سقوط امویان،فشار بر محدثان در جهت ترویج فضایل بنی امیه،احادیث باطل و نیز ممانعت از نقل روایاتی که در فضائل اهل بیت بوده،کاهش یافت؛کسانی از میان محدثان اهل سنت،از علاقمندان به آل محمد(ع)،روایاتی در این باب نقل کردند.این افراد از طرف متعصبان،متهم به تشیع می شدند،گرچه به معنای شیعه مصطلح نبوده اند.

ذهبی از فردی به نام«عبد اللّه بن عبد القدوس»یاد می کند که در اصل کوفی بود،و در«ری»ساکن شده است.به نقل وی:او رافصی بوده و تمامی روایاتش احادیث مربوط به فضائل اهل بیت بوده است. ⁽¹⁾ابن اسحاق سیره نویس نیز زمانی به ری آمده و سیره

خود را بر برخی قرائت کرده است.وی نیز به دلایل مشابهی متهم به تشیع شده است ⁽¹⁾.این تشیع در حد نقل برخی از فضائل آل محمد می باشد.

نقل فضائل اهل بیت(ع)نخستین قدم برای نفی ناصبی گری و زمینه سازی برای مراحل بعدی رواج تشیع می باشد.

آنچه که به عنوان تشیع اصیل،در اواخر قرن دوم هجری،در ری پدید آمد،ارتباط برخی از مردم و ساکنان ری با امامان شیعه علیهم السّلام بود.نخستین روایتی که از این گونه تماسها سخن گفته،درباره ارتباط میان یکی از شیعیان ری با امام کاظم علیه السّلام است؛این روایت نشان می دهد که در این دوره،حاکم ری نیز از شیعیان بوده و در پرده تقیه از شیعیان حمایت می کرده است.در عهد امام کاظم(ع)نظیر این قبیل نفوذها وجود داشته و ماجرای«علی بن یقطین»یکی از آنهاست.

روایت مذکور چنین است:یکی از مردم ری نقل می کند که زمانی یکی از منشیان یحیی بن خالد برمکی در ری حاکم شد؛من به حکومت بدهی هائی داشتم؛ترسم از آن بود که به پرداخت آنها ملزم شده و نعمتی که در اختیار دارم از دستم بیرون رود.به من گفته شد حاکم،بر مذهب شیعه است.اما من ترسیدم نزد او بروم و مطلبی را اظهار کنم چه بسا او بر این مذهب نباشد.مصمم شدم تا به حج بروم.در آنجا مولایم صابر ⁽²⁾علیه السّلام را زیارت کردم ود.

نزد وی از وضعیت خود شکوه نمودم.آن حضرت نامه ای نوشت تا من به دست حاکم بسپرم،نامه چنین بود:بدان که زیر عرش خداوند سایه ای وجود دارد که کسی را توان آسایش در زیر آن نیست مگر آنکه در حق برادر خود خدمتی بکند یا مشکلی را از او بردارد یا سروری در قلب او وارد کند.این شخص برادر توست؛و السّلام.

آن شخص می گوید:من به شهرم بازگشتم،شبانگاه نزد آن حاکم رفته و اجازه ورود خواسته و خود را فرستاده صابر(ع) معرفی کردم.پای برهنه به نزد من آمد و در را گشود،مرا در بغل گرفته و مرتب چشم مرا می بوسید و از من درباره دیدارم با آن حضرت پرسش می کرد.من نیز سلامتی امام را به او گفته و وی شاد می گشت.بعدا مرا به درون منزل برد،در صدر مجلس نشاند، و پیش رویم نشست.نامه را به دست او دادم،آن را بوسید و خواند.آنگاه دستور داد تا اموال و البسه آورده و دینارها و لباس ها را تک تک بدست من می داد و هربار می گفت:ای برادر،آیا خشنود شدی؟من نیز می گفتم:آری به خدا.

آنگاه دفاتر را خواست و آنچه به نام من بود از آن دفاتر حذف کرد.من خبر برخورد وی را به صابر-علیه السّلام-رساندم ⁽¹⁾.

متاسفانه در این روایت از نام این حاکم سخنی به میان نیامده است.3.

در میان اصحاب امام کاظم علیه السّلام،تنی چند وجود دارند که ملقب به رازی هستند.این افراد،بهر روی،یا اهل ری بوده و یا چندی را در ری گذرانده اند و بدین جهت رازی نامیده شده اند.

حسین بن محمد رازی،علی بن عثمان رازی،عمرو بن عثمان رازی ⁽¹⁾و بکر بن صالح رازی ⁽²⁾از این جمله اند.

همچنین در میان اصحاب امام رضا علیه السّلام نیز تنی چند «رازی»وجود دارند:ابو الحسین رازی،حسن بن عبد اللّه رازی و عبد اللّه محمد رازی ⁽³⁾.

روایت دیگری نیز حکایت از ارتباط برخی از شیعیان ری با حضرت جواد علیه السّلام دارد؛«حر بن عثمان همدانی»می گوید:

جمعی از اصحاب ما از مردم ری بر حضرت جواد علیه السّلام وارد شدند که در میان آنان یک نفر زیدی نیز وجود داشت.زیدی [که به نحوی متوجه علم امامت آن حضرت شد]خطاب به آن حضرت گفت:شهادت به یگانگی خدا و نبوت پیامبر داده و شهادت می دهم که شما حجت خداوند هستید. ⁽⁴⁾

در شمار یاران امام جواد علیه السّلام یکی محمد بن اسماعیل رازی بوده که از اهالی ری به شمار آمده و دیگری نیز منصور بنع)

عباس«رازی»است که در بغداد ساکن بوده است. ⁽¹⁾

کسانی از اصحاب هادی علیه السّلام نیز ملقب به«رازی» بوده اند:حسین بن محمد رازی ⁽²⁾،ابو بکر رازی ⁽³⁾ابو محمد رازی ⁽⁴⁾.

احمد بن اسحاق رازی،از اصحاب مورد وثوق امام هادی(ع)او از وکلای آن حضرت بود؛وی با«ناحیه مقدسه»ارتباط نزدیکی داشته است. ⁽⁵⁾

سهل بن زیاد آدمی،از محدثانی است که به جرم عقاید غلو آمیز توسط احمد بن محمد بن عیسی از قم اخراج شد.او به ری رفته و در آنجا سکونت گزید.به نوشته نجاشی:وی در سال 255 توسط محمد بن عبد الحمید عطار با امام عسگری(ع)مکاتبه کرده،وی دو کتاب با عناوین«التوحید»و«النوادر»تالیف کرده است. ⁽⁶⁾

یکی از چهره های شاخص اصحاب ائمه،حضرت عبد العظیم حسنی است که در شمار اصحاب امام رضا،جواد و هادی علیهم السّلام بوده و مورد تمجید فراوان قرار گرفته است.

آمدن حضرت عبد العظیم به ری،هم نشانه وجود تشیع در این شهر بوده و هم خود زمینه ای برای رشد دعوت شیعی شده است.

بعد از رحلت آن بزرگوار،مزارش برای شیعیان،مرکزیتی یافته و در85

جذب شیعیان آن نواحی به سوی ری مؤثر بوده است.شرح حال وی توسط«صاحب بن عباد»و نیز«نجاشی»به اختصار آمده است:به گزارش احمد بن محمد بن خالد برقی،حضرت عبد العظیم،از ترس سلطان،به ری آمد و در زیرزمین خانه یکی از شیعیان ری در محله«سکة الموالی»سکونت گزید.وی در آنجا به عبادت پرداخته،روزها را روزه و شبها نیز به نماز شب مشغول بود.در نزدیکی آن خانه قبری بود که آن حضرت به زیارت آن شتافته و آنرا قبر فرزند موسی بن جعفر علیه السّلام می دانست.

وی در این سرداب،چندان ساکن شد که خبرش به تک تک شیعیان آل محمد رسید،به گونه ای که بیشتر آنان وی را شناختند. ⁽¹⁾

براساس خبر منتقلة الطالبیة ⁽²⁾،عبد العظیم از طبرستان به ری آمده است این سفر باید در دهه پنجم قرن سوم،یعنی زمانی باشد که هنوز علویان در آن حدود قدرتی نداشته و عمال طاهری بر مردم ستم می کرده اند.به نوشته صاحب،آن حضرت در ساربانان ساکن شده است،بنا به تحقیق دکتر کریمان،ساربانان در همان سکة الموالی بوده؛جائی که بعدها محل تلاقی مناطق جغرافیائی متعلق به سه مذهب حنفی،شافعی و شیعی بوده است. ⁽³⁾حضرت عبد العظیم از اصحاب بزرگوار امام هشتم تا دهم بوده و محتملا در حدود سال 250 رحلت کرده است.روایات چندی در فضیلت29

زیارت حضرت عبد العظیم وارد شده که می باید توجه شیعیان را به ری و حتی سکونت در آن جلب کرده باشد.

یکی از مهمترین دلایل ارتباط امامان با شیعیان ری و نیز کثرت شیعیان،وجود یکی از وکلای حضرت صاحب الامر علیه السّلام در ری است.طبعا او با واسطه و از سوی یکی از نواب اربعه مسئولیت چنین کاری را برعهده داشته است.این شخص ابو الحسین محمد بن جعفر«اسدی»(م 312)است.صالح بن ابی صالح می گوید:در سال 290 برخی از مردم به من گفتند تا اموالی را[برای امام]از آنان تحویل بگیرم؛من امتناع کرده و ضمن نامه ای کسب تکلیف کردم.پاسخ چنین آمد که:محمد بن جعفر در ری است[اموال]را به او بدهید،او در شمار افراد مورد اعتماد ماست ⁽¹⁾.در روایات دیگری نیز وکالت،عدالت و وثاقت وی مورد تأکید قرار گرفته است ⁽²⁾جز آنکه نجاشی روایت وی را از افراد غیر قابل اعتماد و نیز عقیده وی را به جبر و تشبیه[که مخالف عقیده حضرات ائمه معصومین علیهم السّلام بوده]آورده است. ⁽³⁾در این باره از وی دفاع شده بویژه که از مشایخ کلینی نیز بوده است ⁽⁴⁾.

پیش از این از برخی از اصحاب ائمه(ع)که ملقب به«رازی» بودند،یاد کردیم؛در اینجا جمعا نام بیست و پنج تن از راویان95

اخبار ائمه را که در کتب اربعه آمده می آوریم.

الجامورانی ⁽¹⁾الرازی،محمد بن اسماعیل رازی،ابو القاسم بن مخلد رازی،ابو عبد اللّه رازی،ابو اسحاق ابراهیم بن محمد بن عبد اللّه رازی،محمد بن عبد اللّه رازی،موسی بن حسین رازی، موسی بن حسن رازی،محمد بن حسن رازی،علی بن سلیمان رازی،علی بن نعمان رازی،علی بن عثمان رازی،ابو یحیی رازی، ابن ابی یحیی رازی،یحیی بن ابی العلاء رازی،عبد اللّه بن احمد رازی،قاسم بن محمد رازی،حسین بن محمد رازی،ابو محمد رازی،جعفر بن محمد بن ابی زید رازی،محمد بن ابی زید رازی، احمد بن اسحاق رازی،ابو اسماعیل صیقل رازی،ابو هلال رازی، محمد بن حسان رازی ⁽²⁾.

بر این لیست،باید نام راویانی که حدیث شان در کتب اربعه نیامده و یا ملقب به رازی نبوده اما اهل ری بوده اند افزوده شود.م.

فصل سوم: نفوذ تشیع در ری

یاقوت حموی آغاز تشیع ری را مربوط به سالهای حاکمیت ابو الحسن مادرانی[مادرائی]می داند.به اعتقاد ما و براساس آنچه گذشت،این دوره آغاز گسترش تشیع ری است نه صرفا آغاز آن.

وی می نویسد:مردم ری بر مذهب سنت و جماعت بودند تا آنکه احمد بن حسن مادرانی[ماردانی]بر ری غلبه کرده،تشیع را آشکار ساخته،شیعیان را مورد اکرام قرار داده و به خود نزدیک ساخت.مردم نیز با تصنیف کتاب دراین باره،به وی تقرب می جستند؛عبد الرحمن بن ابن حاتم،کتاب فضایل اهل البیت و جز آن را برای وی تألیف کرد.او در زمان معتمد بوده و غلبه وی بر ری در سال 275 هجری بوده است.مادرانی پیش از آن در خدمت کوتکین بن ساتکین بوده[اما]بعدا بر ری غلبه کرده و

تشیع را در آن آشکار کرد که تاکنون ادامه دارد ⁽¹⁾.

مرحوم محدث ارموی،اخبار مربوط به کوتکین و مادرانی را گردآوری کرده است ⁽²⁾.این اخبار مربوط به ساتکین و فرزند وی کوتکین و ارتباط مادرانی با وی در حوادث سالهای 255 هجری تا 276 می باشد.بنا به برخی از این اخبار و آن چنان که یاقوت نیز بدان اشاره کرده،مادرانی در سال 275 از کوتکین جدا شده و ری را در اختیار خود داشته است.

کوتکین فردی ستمگر بوده و به قم،قزوین و ری تاخته و کشتارهایی نیز داشته است.مادرانی نیز در این حوادث،همراه وی بوده است. ⁽³⁾مادرانی پس از جدا شدن از کوتکین،از خلیفه بغداد«موفق»خواسته است تا به جبال بیاید؛او نیز در سال 276 به این سوی آمده است. ⁽⁴⁾به وی وعده داده شده که اموال فراوانی در این ناحیه برای او وجود دارد.

محتمل آنست که مقصود وی اموال کوتکین بوده است.

همراهی مادرانی با کوتکین در حمله به قم و نیز جنگ با محمد بن زید علوی در سال 272-که برای حمله به ری از گرگان آمده بوده -مشکلاتی را برای اعتقادات شیعی مادرانی مطرح می کند.

در پاسخ می توان به این گفته محدث ارموی اشاره کرد که وی به دلیل هم مذهب نبودن با کوتکین و نیز ستمگری او،از وی جدای.

شده است. ⁽¹⁾به علاوه سخن یاقوت که به احتمال برگرفته از تاریخ ری ابو سعید آبی و یا منتجب الدین است صراحت در تشیع وی دارد.همکاری وی با کوتکین یا باید از روی تقیه باشد و یا نشانی از تغییر عقیده وی.

درباره تشیع مادرانی شواهد دیگری نیز وجود دارد که به نحوی ارتباط وی را با شیعیان و حمایت از آنان را در کل منطقه جبال نشان می دهد.

ثقة الاسلام کلینی به نقل از«بدر»غلام احمد بن حسن [مادرانی]روایت کرده:وقتی وارد جبل شدم،عقیده به امامت نداشتم،اما فی الجمله اهل بیت(ع)را دوست داشتم؛تا آنکه یزید بن عبد اللّه درگذشت.وی،پیش از فوت به من وصیت کرد تا اسب،شمشیر و کمربند وی را به مولایش[اشاره به حضرت صاحب الامر عج]برسانم.اما من بدلیل خوفی که از کوتکین داشتم،اسب و دیگر وسایل عبد اللّه را به وی دادم و تصمیم گرفتم تا قیمت آن را به مولایش بپردازم،چندی بعد توقیعی از عراق بدستم رسید که هفتصد دینار ما را بفرست. ⁽²⁾

سند روایت نشانگر آنست که مطلب برای بدر،غلام مادرانی رخ داده؛اما با توجه به روایت مشابهی که ابن طاووس آورده، چنین بدست می آید که محتملا«بدر»راوی این رخداد بوده که برای مادرانی پیش آمده است.

در نقل ابن طاووس،روایت فوق با تغییراتی نقل شده کهة)

مضمونا نشان می دهد این روایت درست تر است.در این روایت سخن از ارسال مالی از طرف مادرانی نزد یکی از وکلای امام زمان علیه السّلام سخن گفته شده؛و بدنبال آن چنین آمده که پس از جنگ کوتکین با یزید بن عبد اللّه در«شهر زور»و کشته شدن وی، مادرانی خود تصمیم گرفت تا اسب و شمشیر او را برای مولایش نگاه دارد؛اما بدلیل مطالبه کوتکین مجبور شد تا آنها را همراه دیگر خزاین یزید بن عبد اللّه،به کوتکین بدهد و بعدا قیمت آن را برای امام بفرستد.پس از چندی،ابو الحسن اسدی[که در ری وکیل بوده است]در پی او فرستاد و نامه ای از حضرت به او داد مبنی بر اینکه هزار دینار ما را به اسدی تحویل بده.مادرانی می گوید:من نیز خدا را شکر کردم،زیرا می دانستم که جز خودم کسی از این مطلب آگاهی ندارد. ⁽¹⁾

این روایت و نقل پس از این،تشیع مادرانی را از همان زمان همکاری وی با کوتکین می داند.

شاهد دیگر درباره تشیع مادرانی این است که:احمد بن محمد بن خالد برقی(م 274 یا 280) ⁽²⁾یکی از عالمان بلندپایه شیعی در قرن سوم،برخوردی با مادرانی داشته و تشیع او را نسبت به اهل بیت(ع)نقل کرده است.احمد برای برآوردن خواست پیرمردی که متهم به سعایت برای کوتکین در نزد خلیفه بوده،به نزد ابو الحسن مادرانی رفته و او نیز شفاعت احمد را در حق آن پیر مرد پذیرفته است.احمد سر آن داشته تا درآمد ملکی را که در77

کاشان داشته و کوتکین مصادره کرده،از او بخواهد؛مادرانی خواسته او را نیز برآورده کرده است.در این روایت مؤکدا آمده که این اقدام بدلیل اشتراک پیرمرد،احمد و مادرانی در دوستی اهل بیت بوده است.این نقل رفت وشد احمد را به ری نیز نشان می دهد.

نکته دیگری که درباره مادرانی باقی می ماند آنست که،به نقل یاقوت،علما و محدثان با تالیف کتابهائی در فضائل اهل بیت(ع) به وی تقرب می جسته اند.وی از ابن ابی حاتم رازی(240- 327)نام برده است.وی،مطمئنا از اهل سنت بوده و براساس این نقل کتابی نیز در فضائل اهل بیت تالیف کرده است. ⁽¹⁾وی نویسنده الجرح و التعدیل است که شباهت نسبتا کاملی با تاریخ الکبیر بخاری دارد!ة)

فصل چهارم: علویان و تشیع در ری

ری و طبرستان دو مرکز مهم استقرار علویان در ایران است.

مهاجرت علویان از اواخر قرن دوم هجری به سوی طبرستان آغاز شده ⁽¹⁾،اما دامنه این مهاجرت در قرن سوم رو به گسترش نهاده است.به نوشته مرعشی«...سادات از آوازه ولایت و عهدنامه مأمون که بر حضرت امامت،پناهی داده بود،روی بدین طرف نهادند و او را بیست و یک برادر دیگر بودند.این مجموع برادران و بنو اعمام از سادات حسینی و حسنی به ولایت ری و عراق [عجم]رسیدند»وی می افزاید که پس از رسیدن خبر شهادت علی بن موسی الرضا علیه السّلام آنها پراکنده در«کوهستان

دیلمستان و طبرستان»شده اند. ⁽¹⁾

یکی از این برادران باید حمزه فرزند موسی بن جعفر علیهم اسلام باشد که قبر وی در ری بوده و آن زمان که حضرت عبد العظیم به ری آمده(نیمگاه قرن سوم)به زیارت آن قبر می رفته؛بعدها نیز همواره برای سنی و شیعه زیارتگاه بوده است. ⁽²⁾

سادات بطور عموم،شیعه-اعم از امامی و زیدی-بوده اند، جز آنکه گاها به صورت تقیه زندگی می کردند؛اما در عین حال، مدافع فضائل اهل بیت(ع)بوده اند.به نوشته عبد الجلیل رازی:و علوی اصلی الا امامتی و شیعی نبود و نتواند بود وگرنه باری زیدی. ⁽³⁾

شاهد این مساله شعر قوامی رازی درباره سید فخر الدین علوی است که در نیمه نخست قرن ششم ریاست شیعه را در ری بر عهده داشته است:

هم رئیس شیعتی هم سید سادات عصر ***

دولت از جاهت همی سرمایه اعیان دهد. ⁽⁴⁾

سادات فراوانی که در ری می زیستند،بطور طبیعی،زندگی آرامی داشتند مگر آنکه برخی از کسانی که تفکر زیدی داشتند به نحوی سر به قیام برداشته و دچار مشکل می شدند.علویان ری دری)

تمامی منطقه خوشنام بوده و به جهت انتساب به رسول اللّه(ص) مورد احترام فراوانی بودند.به عبارت دیگر،مردم آنان را به عنوان پناهگاه خود نیز در برابر ستم خلفای عباسی و امیران وابسته به آنها می دانستند.

زمانی که محمد بن اوس بلخی،کارگزار سلیمان بن عبد اللّه بن طاهر،در حق مردم طبرستان ستم می کرد،بزرگان آن دیار دست به دامان محمد بن ابراهیم،یکی از علویان مقیم ری شدند.وی،آنان را به سراغ«حسن بن زید»فرستاد.او دعوت مردم را پذیرفت و از ری عازم طبرستان شد و سلسله«علویان طبرستان»را پایه گذاری کرد.وی قریب بیست سال بر طبرستان حکم راند و در برخی سنوات(250،251،253،258 هجری)ری را نیز تحت کنترل موقت خود داشت ⁽¹⁾

تاریخ تشیع در ایران ص 176-179،تاریخ ایران،کمبریج(از اسلام تا سلاجقه)ج 4 180(تهران،امیرکبیر)

این پیروزی،دیگر علویان بلاد مختلف را نیز به طبرستان و ری کشاند. ⁽²⁾آنگاه که جانشین حسن،محمد بن زید بدست سپاه سامانی کشته شد،ناصر اطروش به گیلان گریخت و بعدها در سال 301 مجددا به طبرستان رفت.وی مهمترین اقدامش،نشر اسلام شیعی در طبرستان و ادامه حکومت علویان در آن ناحیه بود.

ارتباط ری با طبرستان از دو سوی تاثیر و تاثر متقابل شیعی را بر ری و نواحی اطراف آن نظیر قصران درپی داشت.از آنجا که43

نوع علویان حاکم بر طبرستان از«زیدیه»بودند،تفکرات شیعی زیدی در نواحی شمالی ری و نیز خود ری وجود داشت.طبعا ارتباط قم با ری،از سوی دیگر،موجد تفکرات شیعی امامی بود.

ابن طباطبا تعداد زیادی از شخصیتهای علوی و خاندان های آنان را که در ری ساکن شده اند آورده است.وی خود تا اواخر قرن پنجم در قید حیات بوده و این افراد تا آن زمان در ری بوده اند.

طبعا هرکدام خاندانی از خود داشته و برخی از آنها شهرت زیادی نیز داشته است.مقایسه آماری که درباره علویان ساکن در ری، توسط ابن طباطبا آمده،با اطلاعاتی که همو درباره برخی دیگر از شهرها داده،نشان از کثرت این مهاجران علوی به ری دارد.قبل از ری طبرستان قرار دارد که خود منطقه نسبتا بزرگ است.وی با یادآوری نام و نسب آنها و نیز ذکر محلی که قبلا ساکن آن بوده و بعدا به ری آمده اند،اطلاعات مفیدی را در اختیار ما نهاده است.

این لیست شامل بیش از شصت و پنج نفر علوی بنام است.برخی از آنان سادات حسنی و برخی دیگر حسینی اند. ⁽¹⁾

بعد از این مجددا از علویان طبرستان سخن خواهیم گفت.ت.

فصل پنجم: گسترش تشیع در ری به عهد آل بویه

اشاره

حداقل مطلب آنست که آل بویه بطور غیرمستقیم یکی از «حسنات»ظهور علویان در طبرستان بوده اند؛گرچه در زندگی سیاسی آنها تا قبل از روی کار آمدن،نشان تشیع خاصی سراغ نداریم جز آنکه به هرروی از طبرستان سر برآورده اند و این منطقه شیعه خیز بوده است.

عماد الدوله،بنیادگذار دولت آل بویه،همراه دو برادرش،از مردم دیلم بودند.آنان در فضای اسلام شیعی،که حاصل تلاشهای علویان در آن نواحی بود رشد یافتند؛زمانی در خدمت ماکان بن کاکی،و بعدا به خدمت مرداویج بنیانگذار آل زیار درآمدند.

مرداویج،عماد الدوله را به حکومت کرج ⁽¹⁾گماشت.زمانی که

حسن به ری رسید،مرداویج از گماشتن او بر ری پشیمان شد اما قبل از آنکه اقدامی کند،او به کرج رسیده بود.وی بر کرج غلبه کرده و اقداماتی برای سرکوبی برخی از شورشیان«خرم دینی»که در آن نواحی بودند صورت داد.کرج پیش از آن در اختیار ابو دلف و خاندان وی بوده و ابو دلف خود علاقمند به علویان بود. ⁽¹⁾

عماد الدوله از کرج به سوی اصفهان رفت و پس از تصرف موقتی آن به سوی فارس حرکت کرده در شهر ارجان توقف کرده، بدنبال آن بود که شیراز را به تصرف درآورد.او در شیراز ماند، برادر کوچکترش معز الدوله به سوی بغداد رفت و خلافت را از آن مطیع خویش کرد؛برادر دیگرش رکن الدوله به تثبیت موقعیت آل بویه در ایران پرداخت.

رکن الدوله(م 366)توانست تا در میان انبوه داعیان حکومت، ایران را برای آل بویه نگاه دارد؛وی چندی اصفهان و چندی ری را به عنوان مقر حکومت خویش قرار داده بود.ری از در دوره آل بویه یکی از مهمترین مراکز اقتدار سیاسی آنان و نیز یکی از شهرهای مهم فرهنگی ایران به شمار می آمد.پس از رکن الدوله، پسرش مؤید الدوله و بعد از او به همت صاحب بن عباد شیعی-، برادرش فخر الدوله حکومت آل بویه در ایران را در اختیار گرفت.

صاحب در سال 385 و فخر الدوله در سال 387 درگذشته؛فرزند فخر الدوله جانشین وی شد،اما به علت صغر سن مادرش سیده51

خاتون تا سالها حکومت را در دست داشت.فرزندش مجد الدوله تا سال 421 که سلطان محمود غزنوی ری را از تصرف آل بویه خارج کرد،حکمران ری بود.

بدین ترتیب حکومت هشتادساله آل بویه بر ری،با ملاحظه گرایشات شیعی آل بویه ⁽¹⁾و وزرای آنان،باعث ترویج شدید تشیع در این شهر شد.کما اینکه در سایر نقاط تحت سلطه آنان نیز اوضاع به همین شکل بود.

صاحب بن عباد وزیر دانشمند و قدرتمند آل بویه بی نهایت علاقمند به خاندان نبوت بوده و بیش از نیمی از اشعارش در ستایش اهل بیت(ع)است. ⁽²⁾او در کنار گذاشتن مخالفان اهل بیت (ع)و نزدیک کردن شیعیان و معتزلیان،فضای مذهبی ری را تغییر داد.مقدسی از حنابله ای در قرن چهارم گزارش داده ⁽³⁾اما پس از این شاهدیم که اثری از حنابله که نوعا تندروترین سنیان در برخورد با شیعه بودند یافت نشده و جز شافعی و حنفی از مذاهب اهل سنت چیزی در ری باقی نمانده است.دراین باره که آل بویه بر مذهب«امامیه»بوده اند یا«زیدیه»،اختلاف نظر وجود دارد.اما آنچه مسلم است وجود تمایلات شیعی شدید در آنهاست جز آنکه شرکت در سیاست،آنان را به سمت تسامح کشانده است.85

از جمله آثار شیعه،در دوره آل بویه،کتابخانه ها و مدارس زیادی بوده که بخشی از آنها بدست سلطان محمود غزنوی که در تسنن و جبری گری،تعصب خاصی داشت؛از میان رفت.بااین حال همانگونه که خواهید دید؛این اقدامات بهیچ روی باعث ضعف تشیع در ری نگردید.

یکی از آثار تشیع ری در دوره بویهیان،نضج گیری طبقه فرهیخته ای از شیعیان ری بود که هم در حکومت دخالتی داشتند و هم در نگارش آثار علمی توانائی چشمگیر.یکی از این چهره ها ابو سعد آبی است که مدت زمانی وزارت مجد الدوله بویهی را در اختیار داشت و سال 421 هجری درگذشت.او از شاگردان شیخ صدوق علیه الرحمة بوده و از وزرای امامی مذهب دولت بویهیان به شمار می آمده است.مهمترین اثر وی کتاب باارزش نثر الدر ⁽¹⁾است که در سالهای اخیر در مصر و در شش جلد به چاپ رسیده است.این کتاب نشانگر عمق اعتقاد شیعی این وزیر و در عین حال روحیه تسامح وی بوده و دانش ادبی و مطالعات گسترده او را نشان می دهد.گویا در این اثر برای نخستین بار فهرست موضوعی برای آیات قرآنی ساخته شده که در نوع خود ابتکار بسیار مهمی است.وی از امامان شیعه،تک تک یاد کرده و از هرکدام چند روایت و خاطره آورده است. ⁽²⁾وی کتابی نیز در تاریخ ری داشته که7.

تا قرنها پس از وی در دست بود،اما اکنون اثری از آن نیست. ⁽¹⁾

خاندان بابویه در ری

وجود خاندانهای اصیل شیعی در ری که نسل اندر نسل از عالمان بوده اند یکی از دلایل بروز و غلبه تشیع در این شهر است، از پایدارترین این خاندان های شیعی که ابتداء در قم و پس از آن در ری می زیستند خاندان بابویه است.گویا نخستین فرد آن علی بن حسین بن موسی بن بابویه است که در قم می زیسته است.

وی که پدر شیخ صدوق است در قم بوده اما در ری نیز رفت و شدی داشته است.از شهید ثانی نقل شده که وی،در ری مناظره ای با محمد بن مقاتل رازی،در باب امامت داشته که باعث شیعه شدن محمد بن مقاتل شده است.این رساله«الکر و الفر»نام داشته که گویا برخی از شاگردان وی جمع آوری کرده اند. ⁽²⁾فرزند وی شیخ صدوق است که یکی از بلند مرتبه ترین محدثان و عالمان شیعی در قرن چهارم می باشد.وی سال 381 درگذشته است.به نوشته نجاشی وی مقیم ری و«وجه الطائفة»در خراسان بوده است ⁽³⁾.

شرحی از مسافرتهای وی را مرحوم ربانی شیرازی در آغاز کتاب معانی الاخبار آورده است.شیخ صدوق در قم متولد شده و پس از سال 347 در ری مقیم شده است.وی در سال 352 از رکن الدوله بویهی اجازه سفر به مشهد گرفته و پس از آن به ری بازگشته

است.بعد از آن نیز مسافرتهای فراوانی به نقاط مختلف داشته و هدفش گردآوری احادیث و نیز نشر اخبار اهل بیت(ع)و فقه آل محمد بوده است. ⁽¹⁾روشن است که بابویه با آل بویه ارتباط نزدیکی داشته اند.شیخ صدوق،کتاب عیون اخبار الرضا را به صاحب بن عباد تقدیم کرده و دلیل آن را علاقه صاحب به اهل بیت(ع)، تمسک به ولایت آنان و اعتقاد به وجوب اطاعت و قول به امامت آنها و احسان به شیعیان آنان می داند. ⁽²⁾

برادر صدوق،حسین بن علی است که کتابی در نفی تشبیه نگاشته و او نیز کتاب را به صاحب بن عباد تقدیم کرده است ⁽³⁾.

خاندان بابویه تا اواخر قرن ششم شناخته شده اند.آخرین آنان شیخ منتجب الدین صاحب الفهرست و برخی از آثار دیگر است که خود نیز به نام ابن بابویه شناخته می شده است؛او خود نام تنی چند از خاندان خویش را در الفهرست ذکر کرده،و مرحوم ربانی نام بیست و دو تن از عالمان این خاندان را که بسیاری شان در ری سکونت داشته اند آورده است ⁽⁴⁾.اطلاعات ذی قیمتی نیز درباره چهارده تن از افراد وابسته به آل بابویه را استاد طارمی آورده اند. ⁽⁵⁾

در هرحال حضور یکی از بزرگترین علمای شیعه در ری و خاندان پرنفوذ او،نقشی بس بزرگ در تشیع این دیار داشته است.ف)

شاگردان وی هرکدام می توانسته اند در بارور ساختن اندیشه شیعی در این دیار و نواحی اطراف آن تلاش مهمی انجام داده باشند.

خاندانهای دیگری نیز از شیعیان در ری بوده که پس از این یادی از آنان خواهیم کرد.

عالمان مشهوری از شیعه نیز ملقب به رازی هستند که از یکی از مشهورترین آنها ابو جعفر ابن قبه رازی است وی مؤلف کتاب الانصاف فی الامامه و المستثبت فی الامامه می باشد وی در ری می زیسته است. ⁽¹⁾

در مجموع باید با ملاحظه مهاجرت آل بابویه به ری،یکی از دلایل تشیع این شهر را،نزدیکی آن با شهر قم دانست.76

فصل ششم: شیعیان ری زیر فشار غزنویان در ری

آل بویه نمی توانستند مورد رضایت خلیفه عباسی باشند؛زیرا هم بنیاد خلافت بدست آنان سست شده و هم،برخلاف آنها،از مذهب تشیع و علویان حمایت کرده بودند.طبعا خلافت عباسی درپی آن بود تا به هروسیله،آل بویه را تحت فشار بگذارد.یکی از این وسایل،حکومتهای حاکم در شرق ایران بودند که در تسنن تعصب داشته و مشکلاتی برای آل بویه درست می کردند.

سامانیان و پس از آنها،غزنویان هردو حکومتهای ضد شیعی بودند.مهمترین اقدام آنها درباره ری،حمله سلطان محمود غزنوی به این شهر در سال 420 هجری بود.او این حمله را صرفا به منظور خوش خدمتی به خلیفه عباسی انجام داد،خلیفه ای که نه از آل بویه و نه از تشیع،و نه از مذهب اعتزال-که پس از

صاحب قدرتی در ری داشت-دل خوشی نمی داشت؛به علاوه غنائمی نیز همراه با گشودن سرزمین جدید در اختیار غزنویان، قرار می گرفت.

هم مورخان و هم خود سلطان،انگیزه حمله به ری را سرکوبی تشیع و اعتزال معرفی کرده اند.آن زمان در تبلیغات سنی مآبانه،از شیعه با عنوان قرمطی و باطنی-که در اصل ارتباط با اسماعیلیه داشت-یاد می شد.در نامه ای که خواجه نظام الملک از سلطان محمود آورده چنین آمده است که او نه به قصد تصرف عراق [عجم]بلکه برای اصلاح اوضاع فسادآمیز این منطقه،به این دیار آمده است.او در نامه خود ضمن اشاره به تعارض ترکان-که بر مذهب سنت بوده اند-و دیلمان که مذهب شیعت داشته اند می نویسد:«...و این مهم را بر غزات هند اختیار کردم و رو به عراق [عجم]آوردم و لشگر ترک را که همه مسلمانان پاکیزه اند و حنفی، بر دیلمیان و زنادقه و باطنی گماشتم تا تخم ایشان بگسستم، بعضی به شمشیر ایشان کشته شدند و بعضی گرفتار بند و زندان گشتند و بعضی در جهان آواره شدند.و شغل و عمل[را]همه خواجگان و متصرفان خراسان را فرمودم که ایشان یا حنفی و یا شافعی پاکیزه باشند؛این هردو طایفه،دشمن رافضی و باطنی باشند و موافق ترک اند. ⁽¹⁾

بنا به نقل ابن کثیر:سلطان غزنوی در سال 420 هجری ضمن نامه ای به خلیفه عباسی اطلاع داد که گروهی از اهالی ری را که از «باطنیه»و«روافض»بوده اند،به فجیع ترین شکل به قتل رسانده وی)

به دار آویخته و اموال رئیس آنان را که هزار هزار دینار بوده ضبط کرده است. ⁽¹⁾

و بنا به گزارش ابن اثیر:سلطان،اصحاب باطنی مذهب!مجد الدوله را که وقتشان را صرف مطالعه می کردند به دار آویخت و کتابهای فلسفی را از بین برد و معتزله را نیز به خراسان تبعید کرد. ⁽²⁾

فرخی نیز در شعری گفته است:

ملک ری از قرمطیان بستدی ***

میل تو اکنون بمنی و صفاست

هرکه از ایشان به هوی کار کرد ***

بر سر چوبی خشک اندر هواست ⁽³⁾

اقدام سلطان تنگ نظر و متعصب غزنوی در از بین بردن کتابخانه های ری از جنایات فرهنگی اوست که توان گفت ضربه به مؤلفات شیعی و فلسفی بوده و محتملا برخی از کتابها بالمره از میان رفته در حالی که نسخه دیگری نداشته است.یکی از مهمترین کتابخانه های ری کتابخانه صاحبی،متعلق به صاحب بن عباد بوده که سلطان کتابهای کلامی و فلسفی آن را آتش زده است. ⁽⁴⁾صاحب خود می گفت:کتابهای کتابخانه اش باید بر چهار صد شتر و یا بیشتر بار شود. ⁽⁵⁾ابو الحسن بیهقی فهرست کتابهای6)

موجود در این کتابخانه را در ده مجلد دیده است.

مؤلف کتاب فضایح الروافض-متنی که مورد نقد جانانه عبد الجلیل رازی قرار گرفته-درباره برخورد سلطان محمود با شیعیان می نویسد:و در عهد سلطان محمود غازی چه رفت از قتل و صلب و روی علمای رفض سیاه بکردن و منبرها بشکستن و از مجلس داشتن نشان منع کردن. ⁽¹⁾

(*) باز سر قرار و...

سخت گیری سلطان غزنوی بر شیعیان،اثر چندانی در کاهش نفوذ شیعه در ری نداشت،زیرا شیعیان جدای از آنکه از نظر جمعیت،کمیت قابل ملاحظه ای داشتند،از حیث فرهنگی نیز صاحب چهره های سرشناس و پرجاذبه ای بودند.چنین جریانی را با یک حمله نظامی موقتی،نمی شد از پای درآورد.پاسخ عبد الجلیل رازی به این سخن نویسنده فضایح،نیز در همین باره است؛اما«...چون محمود برفت،علمای شیعه با حضور شحنگان و نواب او باسر (*)قرار و قاعده خود رفتند. ⁽²⁾

دولت غزنویان در ری پایدار نماند.چندی بعد علاء الدوله که با حمله غزنویان از ری گریخته بود،با جنگ و گریز و پذیرش سلطه کلی غزنویان به حکومت ری و اصفهان دست یافت و برای چند سالی به حکومت نیمه جان بویهی ادامه داد.

در دهه سوم و چهارم قرن پنجم،دولت جدیدی در شرق قدرت یافت که توانست برای مدت زمانی طولانی بر ایران (1)-معجم الادباء ج 6 ص 25943