جلسه 1388/02/01

بسم الله الرحمن الرحیم

اقسام جهاد - قيام در برابر سلاطين جور و ظالمين

 موضوع: نهج البلاغه

 

 بحث ما با توفيق پروردگار در انواع و اقسام جهاد بود، عرض کرديم به اين که قسم اول جهاد براي نجات مستضعفان از زير سيطره ي مستکبران که يک مطلب جهاني و بسيار مهم است، قسمت دوم جهاد در برابر سلاطين و امراي جبّار و ظالم، اين دو با توجه به اصول و منابع خود بحث شد، قسم سوم جهاد براي رفع فتنه عرض کرديم در آيات قرآني، جهاد براي رفع فتنه آيات متعددي دارد يکي در سوره ي انفال، آيه ي سي و نهم «وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلّه فَإِنِ انتَهَوْاْ فَإِنَّ اللّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ» ديگر در سوره ي بقره، آيه ي 193 «قَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلّهِ فَإِنِ انتَهَواْ فَلاَ عُدْوَانَ إِلاَّ عَلَى الظَّالِمِينَ» اول بايد بحث در معني فتنه که قتال واجب است براي از بين بردن فتنه، فتنه لغتاً به چيزي که باعث امتحان شخص مي شود «أَنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلاَدُكُمْ فِتْنَةٌ» (انفال، 28) و امثال اين ها تعبيرها، بله فساد را بعداً بحث مي کنيم چون بحث ما در فتنه است بله «وَلَوْلاَ دَفْعُ اللّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَّفَسَدَتِ الأَرْضُ» (بقره، 251) آن بحث بعدي است فساد را بعدا بحث مي کنيم بحث ما فعلاً در فتنه است، فتنه لغتاً «ما يمتحن به النفوس» چيزي است که باطن انسان را پيشامدهايي و جريان هايي که باطن انسان را ظاهر مي کند، آشکار مي کند لغتاً فتنه را به اين معنا است اين يک معناي جامعي است بين موارد مختلف، هم آيت الله طباطبايي (أعلي الله مقامه) در تفسير الميزان، جلد نهم، صفحه ي هفتاد و پنجم، بعد از آن که معناي فتنه را به همين معنا که عرض کرديم بيان مي کنند مي گويند که «و غلب استعمالها في المقاتل و إرتفاع الأمن و انتقاد ؟؟؟» ولي در عرف عام غالباً استعمال مي شود در آن جا که جرياني پيش بيايد کشتاري صورت بگيرد امنيت و آسايش به هم بخورد، صلح و صفا به هم بخورد، نوعاً به آن مي گويند فتنه، بنده براي خاطر اين که معناي فتنه روشن شود در اخبار و آيات، رجوع کردم به فهرست بحار، مي دانيد که براي بحار بيست و چهار جلد، در يک مرکز دوازده جلد، در دفتر تبليغات قم فهرست تنظيم شده است معجم المفهرس براي بحار، براي بيست و چهار، بيست و پنج جلد بحار، فهرست هم بيست و چهار جلد که هر کلمه اي را بخواهيم در نظر بگيريم، در کجاي بحار جلد چندم، سطر چندم راهنمايي شده است بنابراين کلمه ي فتنه را مي خواهيم ما در بحار، پيدا کنيم که در موارد مختلف که به کار رفته است به چه معناست اين يک راهي است که شما خودتان از اين راه مي توانيد به فهرست بحار مراجعه کنيد و هر کلمه اي را و اين فتنه را، معني اش را بدست آوريد نمونه ما چند تا از آن را عرض مي کنيم، «عن جابر عن أبي جعفر» آن البته فقط کلمه را مي گويد، جمله را مي گويد اما از چه کسي نقل شده است را نمي گويد، اين عبارت بعد از نشان دادن فهرست مراجعه کنيم به آن جلدي که آن مي گويد به آن صفحه اي که آن مي گويد تا ببينيم که از کدام معصوم اين جمله نقل شده است بنده خودم موقعي که اين را تنظيم مي کرد آمد اين جا، ؟؟؟ من گفتم شما اگر اين قدر زحمت کشيديد قبل از اين که اين فهرست تنظيم کرديد، بعد از تنظيم آمده بودند نزد بنده بعد از چاپ کردن، قبلاً با من صحبت مي کرديد من يک چيزي مي گفتم که خيلي کار شما پر ارزش تر مي شد، شما که نوشتيد اين جمله «و ينصروا المهدي حتي يشمل أهل البلادة فتنه» حضرت مهدي (علیه السلام) ظاهر نمي شود تا تمام شهرها را فتنه بگيرد اين را نوشتيد اما ننوشتيد از چه کسي است؟ يک کلمه نوشته الباقري، الصادقي، الکاظمي، الرضوي، خيلي زحمت براي مراجعه کننده کم مي شد که اين را حضرت امام باقر مي فرمود، امام صادق مي فرمود، اگر اين کلمه را هم در جلوي آن مي نوشتيد چون آن ها با کامپيوتر آن ها را تنظيم مي کنند اگر اين کلمه را جلوي اين مي نوشتيد خوب خيلي براي خواننده مفيدتر مي شد اما ننوشتيد، حالا ما بايد اين جمله را بگيريم از فهرست شما، بعد خودمان برويم سراغ بحار ببينيم که اين جمله را کدام امام فرموده، بله خلاصه اين حالا خواندم اين است که حضرت مهدي (علیه السلام) ظاهر نمي شود تا تمام شهرها را فتنه فرا گيرد، اين بعد از مراجعه ي بنده که جلد پنجاه و دوي بحار، صفحه ي دويست و هفتاد و يک «عن جابر عن أبي جعفر (علیه السلام)» حضرت باقر (علیه السلام) فرموده است حضرت مهدي ظاهر نمي شود تا تمام شهرها را فتنه فرا بگيرد خوب اين جا ما خيلي چيزها نوشته ايم من فقط خواستم راهنمايي کنم که آقا براي خاطر اين که بدانيد که فتنه در افکار نوعاً در چه معنا استعمال مي شود راهش همين است که اين کلمه را در نظر بگيريد بعد با معجم المفهرس بحار، در کدام جلد است که براي ف تاء است ؟؟؟ و اين ها مي شود فتنه آن وقت آن به شما مي گويد که اين کلمه، در کجا و کجاي بحار، جلد چندم و صفحه ي چندم و حتي سطر چندم را هم دارد به کار برده شده است با مراجعه به اين هم معلوم مي شود که آيت الله طباطبايي فرموده اند فتنه معنايش اين است که جرياني به وجود بيايد، جرياني که اختلال و تشنج به وجود مي آورد در زندگي مردم يک بلايي و مصيبتي محسوب مي شود کشتار و تخريب و به هم زدن امنيت و آسايش و رفاه و به هم زدن صلح و صفا در زندگي، اين معني فتنه است.

 خوب اگر دشمنان اسلام، اگر يک همچنين جرياني به وجود آوردند «قاتلوهم» با آن ها قتال کنيد تا فتنه به طور کلي ريشه کن و برطرف شود اين در دو جاي از آيات وجود داشت که عرض کرديم. امام (رضوان الله تعالي عليه) بنده اين جا نوشته ام اين فهرست تقريباً دو سه صفحه جا گرفته، در کجا کجا به کار برده شده است مثلاً پيغمبر (صلي الله عليه و آله و سلم) «تکون بعدي فتنه» پيغمبر فرموده است بعد از من فتنه است «حب الدنيا مجمع کل الفتنه» مثلاً اين گونه موارد «نعوذ بالله من الفتنة الدجال» مثلاً از اين قبيل «إن الخوف الفتن عندي عليکم فتنة بني أميه» مثلاً از اين قبيل عبارت ها زياد در اين جا وجود است بله.

 خوب امام (رضوان الله تعالي عليه) خوب به عنوان يک علي از جنبه ي فقاهت، به عنوان کسي که خودش بالأخره اين ها را تجربه کرده است اين ها را، از اين قبيل استدلال هايي که دارد در موارد متعددي، در مثل دفتر تبيان صحيفه ي نور، براي اين که يکي از موارد جهاد از بين بردن فتنه است حالا به يکي از آن ها براي نمونه ما مراجعه مي کنيم، بله. خوب براي اين که ايشان در جلد نوزده ي صحيفه ي نور، صفحه ي صد و پانزده، مي گويند اين که قرآن و کتاب الهي يک سفره ي گسترده اي است همه بايد از آن استفاده کنند منتها هر کسي با هر نظري مراجعه مي کند يکي از حوزه ها، حوزه هاي جنگ است، اين جنگ براي خاطر آن است که دنبال آن، براي مردم آرامش و آسايش به وجود بيايد و فتنه را برطرف کند و تمام پيامبران اين برنامه را در زندگي خودشان داشته اند، مي گويند اگر نباشد ناقص است در هر ديني که جنگ نباشد ناقص است، بعد مي گويند گمان حضرت عيسي (علیه السلام) اگر به آن مهلت مي دادند، مثل حضرت موسي (علیه السلام) در مقابل فرعون و اين ها قيام مي کرد حضرت نوح (علیه السلام) قيام کرد و جهاد داشت و حضرت موسي قيام کرد و جهاد داشت بعضي مي گويند ايشان اصلاً سرو کار با اين امور نداشته فقط يک ناصح بوده نصيحت مي کرده است، کساني که مي گويند حضرت عيسي (علیه السلام) فقط يک ناصح بوده اين لطمه اي به نبوت عيسي مي زنند اگر اين گونه باشد عيسي پس پيامبر نبوده واعظ بوده است ايشان مي گويند، اگر قرار باشد فقط يکي کارش نصيحت باشد مي شود واعظ نه پيامبر، پيامبر کسي است که بايد جنگ و جهاد داشته باشد کساني که اين گونه مي گويند به نبوت عيسي لطمه مي زنند اگر اين گونه باشد معلوم مي شود يک واعظ بوده نه يک نبي، واعظ غير از نبي است، واعظ بر اساس آن ديني که هست نصيحت کند به مردم تشويق کند مردم را براي رعايت احکام دين، خوب اما پيامبر او نيست پيامبر کسي است که ايشان مي گويند بايد شمشير داشته باشد بايد جنگ داشته باشد با کساني که دشمن اند به جنگ برخيزد اول اين مطلب مي فرمايد که در جلد نوزده ي صحيفه ي نور، صفحه ي صد و پانزده، تا مي آيد مي رسد به اين که ريشه ي قرآني شعار جنگ جنگ تا پيروزي، در موقع آن هشت سال جنگ يکي از شعارها اين بود ايشان مي گويد اين ريشه ي قرآني دارد ريشه ي قرآني شعار جنگ جنگ تا پيروزي، خداي تبارک و تعالي چون نظرش به اين است که انسان ها در امنيت و در رفاه و اين ها در سايه ي توحيد زندگي کنند اين ها هر کجا که فته هست، فتنه آرامش و آسايش را به هم مي زند اين ها که مي گويند جنگ جنگ تا پيروزي درست مي گويند يعني پيروزي وقتي است که بايد فتنه اخذ شود، جنگ جنگ تا موقعي که فتنه برطرف شود، اين در يک جاي دنيا نيست در همه جاي دنيا بايستي فتنه برطرف شود، از اين جهت اين جنگ جنگ تا پيروزي، يعني جنگ جنگ تا رفع فتنه، رفع فتنه هم بايد فتنه قلع و قمع شود ما اگر توانستيم ايشان را در يک گوشه از دنيا، کسي که در کلّ دنيا پيروزي و فتنه را برطرف خواهد کرد، امام (علیه السلام) است بعد ايشان اينجا مي روند سراغ آخوندهاي درباري، مي فرمايند به کساني که با جنگ مخالف هستند با قرآن مخالف هستند آخوندهاي درباري مي گويند اين کار شما مخالف قرآن است، آخوندهايي بدتر از آخوندهاي درباري هم مي گويند اين کار شما عرض کنم که مخالف قرآن است، اگر کسي بگويد با فاتح جنگ نکنيد مخالف قرآن است اگر کسي بگويد که فتنه را با جنگ برطرف کنيد اين مخالف قرآن است ما به حمدلله جوان هاي ما مشغول هستند اين گونه، بعد هم ايشان آمدند براي استدلال بيشتر براي ما نحن فيه، استدلالش اين است که دقت بفرماييد در جلد بيستم از صحيفه ي نور، صفحه ي سيصد و دوازده، مي گويد در کتاب جاويد، قرآن کريم اين آيه هست «قُلْ إِن كَانَ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَآؤُكُمْ وَإِخْوَانُكُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَيْكُم مِّنَ اللّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُواْ حَتَّى يَأْتِيَ اللّهُ بِأَمْرِهِ وَاللّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ» اين آيه در سوره ي توبه هست سوره ي نهم از قرآن، آيه ي بيست و چهارم، امام اين را ذکر کرده است بعد مي گويد اين خطاب به مصلحت انديشان و سازش کاران است آن زمان بعضي مي گفتند که جنگ را تعطيل کنيد به نظر خودشان از راه مصلحت انديشي و سازش کاري با دشمن، اين ايه مي گويد خطاب به، مصلحت انديشان و سازش کاران است دوباره که متأسف هستند براي شهادت جوانان و از دست رفتن مال ها و جان ها و خسارت هاي ديگر، اين به آن ها مي گويد به آن ها مي گويند اين که شما در اين آيه، خداوند متعال هر چيزي را گذاشته در يک کفه ي ترازو و بعد خدا و رسول جهاد، در يک کفه ي ديگر، آن هشت چيز اباء و ابناء و اخوان و همسران و عشيره و اموال و تجارت و منزل و مسکن، اين خيلي آيه ي عجيبي است اين هشت تا را که انسان ها نوعاً به اين ها دلبستگي دارند گذاشتند در يک کفه، کفه ي ديگر چيست؟ الله است و رسول خدا و جهاد في سبيل الله، اين دو کفه را با يکديگر مقايسه کرده اگر اين اولي بر دوم بچربد «فَتَرَبَّصُواْ حَتَّى يَأْتِيَ اللّهُ بِأَمْرِهِ» منتظر آينده ي ناگوار باشيد اين هشداري است باز آن کفه ي اول که خدا باشد و رسول و جهاد، علاقه به اين ها بيش از کفه ي ديگر باشد اما اگر به أخذ شد علاقه ي آن به هشت چيز و يکي از هشت چيز يا همه ي آن بيش از آن ها باشد، «فَتَرَبَّصُواْ حَتَّى يَأْتِيَ اللّهُ بِأَمْرِهِ» منتظر اينده ي ناگوار باشيد «وَاللّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ» خوب امام اين آيه را ذکر کرده است به اين ترتيب که عرض کردم ما توضيح داديم، خوب بعد مي فرمايد به اين که در اين آيه ملاحظه مي کنيد که بعد از حب خدا و حب رسول اکرم (صلي الله عليه و آله و سلم) در بين تمام افراد جهاد في سبيل الله را ذکر کرده است احکام اسلام زياد دارد اما جهاد را ذکر کرده است و تنبه دارد که جهاد در رأس احکام است و حافظ اصول است و تذکر داده است اگر کسي قعود کند و به جهاد نرود منتظر عواقب ناگوار، عواقب ذلّت و اسارت بار، بر باد رفتن ارزش هاي اسلامي بايد باشد، خوب اين يک مقدمه اي است که از اين آيه مي فهميم که تهديد عظيمي براي اين که، براي ترک جهاد، انقدر جهاد نقش دارد، پس از اين جا استفاده مي کنيم امر به جهاد، از اين آيه استفاده مي شود که جهاد واجب است.

 مقدمه ي دوم، «فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَن تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ» بترسند کساني که از امر خدا مخالفت کردند و فتنه به آن ها برسد، کلمه ي فتنه را ما بايد بحث کنيم امام از اين راه آمده سراغ فتنه، «فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ» کساني که امر خدا را مخالفت کنند بترسند به آن ها فتنه برسد در دنيا يا از عذاب أليم در آخرت، اين آيه ي شصت و سوم از آيه ي نور است اين دومي، اولي آيه ي بيست و چهار از سوره ي توبه بود اين آيه ي شصت و سه از سوره ي نور. خوب آمديم سراغ فتنه، حالا ايشان مي گويد کدام فتنه بالاتر از آن چه دشمنان اسلام، خصوصاً در اين زمان براي برچيدن اساس اسلام برپا کردن حکومت هاي ستم شاهي، برگرداندن مستشاران غارتگران آمريکايي، بر باد رفتن هست و نيست ملتي سر کشور ايران آوردند بنابراين، اين که در جايي سلاطيني برقرار باشند ستمشاهي و استکبار و زير سيطره ي استکبار، اين فتنه ي بزرگي است فتنه مستلزم اين است که آن امنيت ديني، آسايش ديني آرامش ديني همه به هم بخورد، اين استدلال امام (رضوان الله تعالي عليه) به اين آيات که عرض کرديم براي جهاد و جنگ، براي همين از انواع جهاد، جهاد براي رفع فتنه و فساد است که در ايران به حمدلله موفق شد و واقع شد.

 خوب حالا امام همان صحيفه ي نور که عرض کرديم مطالب جلد نوزده، مطلب اولي از جلد نوزده خوانده شد و مطلب بعدي از جلد بيستم عرض شد آدرس آن را هم عرض کردم اين راجع به قسم سوم جهاد بود ولي آيه اي ديروز خوانديم که بسيار مهم است و پرمحتوا است «وَاتَّقُواْ فِتْنَةً لاَّ تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُواْ مِنكُمْ خَآصَّةً» اين آيه، آيه ي بيست و پنجم از سوره ي انفال است، درباره ي فتنه داريم بحث مي کنيم بله، آيه ي «وَاتَّقُواْ فِتْنَةً لاَّ تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُواْ مِنكُمْ خَآصَّةً وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ» ترجمه ي اين آيه اين است بترسيد و دور کنيد آن فتنه اي را که تنها به ظالمين نمي رسد، ظالميني در جامعه به وجود مي آيند، فتنه اي را ايجاد مي کنند ولي دود آن به چشم همه مي رود يعني مجازات آن ظلم، تنها دامنگير ظالم نمي شود علاوه بر اين که دامنگير ظالم است، دامنگير همه ي جامعه مي شود، از اين قبيل فتنه ها بترسيد، منظور چيست؟ قرآن گفته «وَاتَّقُواْ فِتْنَةً لاَّ تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُواْ مِنكُمْ خَآصَّةً وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ» آيه ي بيست و پنجم از سوره ي انفال است، مي خواهيم ببينيم اين چه فتنه اي بود که اين گونه با اين شدت، قرآن کريم، اين گونه تحذير کرده است «وَاتَّقُواْ» از بين ببريد ولو با شمشير و جهاد هم بوديد، اعم است ديگر، خوب اين که ما يک تفسير مقارن مي خواهيم مفسرين ما با مفسرين عامه در تفسير اين آيه باز هم اختلاف دارند مثل بسياري از آيات قرآن، در تفسير صافي، تفسير الميزان، تفسير مجمع البيان، تفسير تبيان، گفتند اين نظر دارد به همان غصب خلافت، چون در غصب خلافت ظالمين خاصي آمدند و فتنه به وجود آوردند، ظالمين خاصي آمدند و در سقيفه ي بني ساعده آن کار را انجام دادند، ولي دودش به چشم آن ها تنها نرفت، به چشم همه ي مسلمانان رفته و دارد مي رود اي باعث به وجود آمدند مذاهب مختلف شد، به وجود آمدن وهابي ها شد، به وجود آمدن سياست هاي مختلف شد، باعث ذلّت و پريشاني کشورهاي اسلامي شد و هکذا، هنوز هم باقيست اگر آن روز اين فتنه به وجود نمي آمد، آن کسي که پيامبر خدا را معين کرد در سر جاي خود مي نشست اين فتنه ها به وجود نمي آمد، پس «وَاتَّقُواْ فِتْنَةً لاَّ تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُواْ مِنكُمْ خَآصَّةً» از آن فتنه اي که آن ها دامنگير ظالمان مي شود تنها دامنگير ظالمان نمي شود و عموميت پيدا مي کند از آن فتنه بترسيد، خوب آيه، خيلي آيه ي خوبي است اما سني ها، حالا ببينيد که من عرض مي کنم و سني ها تفسير فخر رازي، تفسير طبري، تفسير المنار، تفاسير آن ها، تفسير ابن کثير، عجيب است آن ها آمدند گفتند اين فتنه، فتنه اي است که در کشتن عثمان به وجود آمد، آن جا را قيچي کردند آن اصل اصل آن ثقيفه ي بني ساعده است آن را بگذاريد آمدند فتنه ي عثمان، حالا فتنه ي عثمان به گونه اي بود که عثمان کشته شد در آن روز نمي گذاشتند عثمان کشته شود فتنه به وجود نمي آمد، عثمان کشته شد در نتيجه ي کشته شدن عثمان، جنگ جمل به وجود آمد، جنگ صفين به وجود آمد، جنگ نهروان به وجود آمد، همين گونه چيزها، آن ها بردند مطلب را به آن جا، خوب تفسير صافي، بعد از ذکر آيه، آيه ي بيست و پنج از سوره ي انفال بود ايشان مي گويند بله، موقعيت آن را ذکر کردند از امام صادق (علیه السلام) مي گويد اين آيه، تعبير آن اين است که حضرت اميرالمؤمنين (علیه السلام) را کنار زدند و با بقيه بيعت کردند اين فتنه اي به وجود آمد که اين گونه ادامه دارد، تفسير صافي و عرض کنم به اين که تفسير مجمع البيان، جلد چهارم، صفحه ي چهارصد و نود و دو، همين گونه منتها در نقل روايات از اهلبيت جايي کم دارد و بعضي از جاها بيشتر دارد الميزان که خيلي مفصل، تفسير الميزان، بله جلد نهم، جلد نهم الميزان صفحه ي چهل و نه، ايشان مي فرمايند که در صدر اسلام، اين جريان متأسفانه به وجود آمد، و اين فتنه اي که اين آيه مي گويد فتنه ي کوچک نيست بايد فتنه اي باشد که دودش به چشم همه ي مسلمانان برود، چون مي گويد به اين که آن کساني که «ظَلَمُواْ مِنكُمْ خَآصَّةً» به آن ها نخواهد رسيد، به همه خواهد رسيد اين گونه است ايشان مي گويد اين بايد مربوط شود به حکومت و سلطنت، حکومت است که يک مطلب عمومي است بعد مي گويد: «أياً ما کان» اين فتنه اي که در صدر اسلام به وقوع پيوست، اين آيه «اوضعه الإنطباق» بر همين فتنه است وحدت ديني از بين رفت، و اختلاف به وجود آمد و شوکت مسلمانان از بين رفت قتل و صبي و نحو و همه ي اين ها به وجود آمد، بالأخره کاري رسيد که «وَقَالَ الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا» (فرقان، 30) اين همه فتنه به وجود نمي آمد.

 خوب اما آن ها، آن ها آمدند گفتند که مثل فخر رازي و طبري و المنار و ابن کثير و اين ها مي گويند اولاً اين گونه مقدمه مي چينند که اين يک سنتي از سنن الهي را دارد بيان مي کند چون در قرآن کريم، آياتي هست که سنن را مي گويد، سنت عالم خلقت را بيان مي کند که ما دو نوع سنت داريم، سنت تکويني داريم و يکي سنت تشريعي داريم، اين ها سنت هايي است که قرآن مي گويد مثلاً «إِنَّ اللّهَ لاَ يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُواْ مَا بِأَنْفُسِهِمْ» (رعد، 11) اين سنتي است تا يک ملتي خودشان روحيه ي خودشان را عوض نکنند خداوند هم نسبت به آن ها يک پيشامدي به وجود نمي آورد که مناسب روحيات آن ها باشد، «وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُواْ وَاتَّقَواْ لَفَتَحْنَا عَلَيْهِم بَرَكَاتٍ مِّنَ السَّمَاء وَالأَرْضِ» (اعراف، 96) اين سنت خداست اگر مردم ايمان فراوان داشته باشند درهاي برکت بر روي آن ها باز مي شود در قرآن اين گونه زياد است اين ها سنت است، مثل « كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ» (انبياء، 35) اين ها سنت است ديگر، خوب اين ها مي گويند که المنار مخصوصاً خيلي عنايت دارد به اين غير مطالب ها که خيلي مقرض هست و متعصب المنار، مي گويد اين سنن پروردگار را دارد يکي از سنت هاي پروردگار اين است که اگر ظالميني قيام کنند بايد جلوي آن ها را گرفت، از اول نبايد از ظالمين هدف خودشان را انجام دهند اگر کنار نشستند سستي کردند ظالمين کار خودشان را انجام دادند نتيجه ي ظلم شان دامنگير خودشان تنها، نمي شود، بلکه نتيجه ي ظلم آن ها دامنگير همه ي جامعه مي شود اين يکي از سنت هاي پروردگار عالم است. خوب آن وقت برده سراغ فتنه ي کشته شدن عثمان، جريان کشته شدن عثمان خيلي عجيب است، خود سني ها در توجيه اين از طرفي آمده اند گفته اند که تمام صاحبه کلّه عدول صحابه ي پيغمبر همه ي آن ها عادل هستند يک، دوم «الصحابه کلّ مجتهدون» همه ي صحابه هم مجتهدند، بله، مجتهد اگر خطا رفت معذور است خوب آن وقت مي آيند عثمان را جزء صحابه است کشندگان آن هم صحابه زياد است چون همان قاتلين هم صحابه است اين را چگونه توجيه کنيم؟ ماندند در آن چه بگويند بله، اين يک مطلبي است و مطلب دوم اين است که اين ها همه را ديدم سني ها در کتابشان هميشه در بحث خلافت، مي روند از معاويه شروع مي کنند از وسط شروع مي کنند آن پله ي اول را شروع نمي کنند آن پله ي اول، همان موضوع سقيفه ي بني ساعده است خوب در آن روز سقيفه اگر حق اميرالمؤمنين را نمي گرفتند کار اين گونه نمي شد آن را حساب نمي کنند، تا مي ماند فتنه ي عثمان، بله اول فتنه، فتنه ي عثمان بود، اين فتنه به وجود آمد باعث شد که جنگ جمل به وجود بيايد جنگ صفين به وجود بيايد جنگ نهروان به وجود بيايد اين ها رفتند سراغ اين گونه موارد، اين است که بنده عرض مي کنم تفسير مقارن مي خواهيم اين گونه موارد را همان طور که ما عرض کرديم و بقيه انشاءالله فردا.