مشخصات کتاب

سرشناسه:سماوی، مهدی

عنوان و نام پدیدآور:امامت در پرتو کتاب و سنت/ مهدی سماوی؛ ترجمه رضا آژیر، حسین صابری

مشخصات نشر:مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1374.

مشخصات ظاهری:ص 571

شابک:بها:8600ریال ؛ بها:8600ریال

یادداشت:عنوان اصلی: الامامه فی ضوآ الکتاب و السنه.

یادداشت:چاپ دوم: 1378؛ 14000 ریال :ISBN 964-444-228-8

یادداشت:کتابنامه به صورت زیرنویس

موضوع:امامت -- جنبه های قرآنی

موضوع:علی بن ابی طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- اثبات خلافت

شناسه افزوده:آژیر، حمیدرضا، 1337 - ، مترجم

شناسه افزوده:صابری، حسین، 1345 - ، مترجم

شناسه افزوده:بنیاد پژوهشهای اسلامی

رده بندی کنگره:BP223/س8الف8041 1374

رده بندی دیویی:297/45

شماره کتابشناسی ملی:م 75-989

اطلاعات رکورد کتابشناسی:فهرست قبلی

اشاره

امامت در پرتو کتاب و سنت

مهدی سماوی

ترجمه رضا آژیر، حسین صابری

فهرست مطالب

یادداشت مترجمان 9

طرح بحث 11

بخش نخست:مقدّمه

فصل 1-موضع پیامبر نسبت به خلافت 27

جانشین،ضرورتی برخاسته از طبیعت جامعه 29

جانشین،یک ضرورت در نظام اسلامی 32

احتمالات و توجیهات مسأله 33

وجوب تعیین امام 45

فصل 2-گزینش امام

1-یاری رساندن 52

2-خویشاوندی 53

3-وراثت 54

4-شورا 55

تعیین خلیفه از سوی خدا 62

امامت همچون نبوّت تعیینی از سوی خدا 64

امامت از امور مربوط به عقیده 66

چه کسی دارای این ویژگیهاست 68

نتایج 68

دلایل 69

امام منصوص علیه کیست؟76

برخی از عوامل پنهان کردن این نصّ 77

فصل 3-مواضع شایسته بررسی 83

1-فعالیّت یهود 83

2-حرکت ردّه 84

3-فاش کردن اسرار نبوی 85

4-تعصّب قبیله ای 86

5-سرباز زدن از سپاه اسامه 87

6-موضعگیریهای مشکوک 89

7-روز سقیفه 94

فصل 4-برخی از آثار و نتایج 96

فصل 5-عوامل جعل و برانگیختن شبهات 104

1-عامل تعصّب 104

2-اهداف سیاسی 105

3-عامل مبالغه 106

4-قبیله گرایی 106

5-علاقه به خودنمایی 106

6-عامل رزق و روزی 107

7-اجتهادات عجیب و غریب 107

8-کینه توزی 108

9-فراهم بودن زمینه برای اسرائیلیات 109

10-بی دینی 109

بخش دوم:پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و مسأله امامت

فصل 1-نصّ اوّل از سخنان پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله 121

فصل 2-نصّ دوّم از سخنان پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله 130

1-صحیح بخاری 132

2-صحیح مسلم 137

3-ینابیع المودّة 139

4-صحیح ترمذی 140

5-مستدرک صحیحین 140

6-مسند امام احمد 141

فصل 3-نصّ سوم(حدیث سفینه)145

حدیث سفینه 145

فصل 4-نصّ چهارم(حدیث ثقلین)154

دلالت قطعی این حدیث بر امامت 165

منابع حدیث ثقلین به روایت زید بن ارقم 175

اسامی برخی از علمایی که این حدیث را روایت کرده اند 176

فصل 5-نصّ پنجم(حدیث منزلت)195

فصل 6-نصّ ششم(در بیان وصایای پیامبر به علی علیه السّلام)218

بخش سوم:قرآن و مسأله امامت

فصل 1-نخستین نصّ قرآنی 246

مقصود از اهل بیت 259

افترایی بر ابن عباس 265

منابع دیگر 268

چکیده بحث 273

فصل 2-دوّمین نصّ قرآنی 279

پرسشها 282

اظهار بی اطّلاعی عجیب 284

خلاصه بحث درباره آیه مباهله 301

فصل 3-سوّمین نصّ قرآنی 307

پیرامون دلالت و مضمون 317

غرض ورزی بدون دلیل 327

چکیده بحث 344

فصل 4-چهارمین نصّ قرآنی 347

شبهات صاحب المنار

شبهه امام فخر رازی

ملاحظاتی گذرا 364

سخنی پیرامون شبهه ها 364

شبهه مفرد و جمع 371

منابع دیگر 391

فصل 5-پنجمین نصّ قرآنی 400

نتایج 427

چند یادآوری گذرا 436

چند پرسش و چند پاسخ 438

منابعی دیگر در این زمینه 444

فصل 6-ششمین نصّ قرآنی 450

غدیر خم 451

زمینه سازیهایی برای روز غدیر 452

داستان غدیر 456

شبهه هایی درباره آیه تبلیغ 458

بحثی با المنار پیرامون مسأله غدیر 479

اعتراف صاحب المنار به احادیث غدیر 488

منابعی دیگر 494

نمونه نخست 496

نمونه دوم 499

چند یادآوری 510

نتیجه گیری 519

خلاصه حدیث غدیر به نقل از کتاب احتجاج 520

متن خطبه غدیر 522

«وصیّ»در ادبیات عرب 537

سخن پایانی 562

یادداشت مترجمان

چنان که پوشیده نیست اعتقاد به امامت و امامان دوازده گانه:از ارکان باورداشت شیعیان است که بدون این ویژگی دیگر نتوان کسی را شیعی خواند، چنان که با داشتن این اعتقاد نمی توان مسلمانی را غیر شیعی دانست و لذا بسیار طبیعی است که دانشمندان عرصه تشیّع جدّ و جهد فراوان به کار بندند تا حقّانیت این اصل آسمانی را به کرسی صحّت نشانند و اظهار دارند که اعتقاد به امامت نه باوری است طایفه ای و مقطعی که اصلی است در ژرفنای دل پیروان اهل بیت که رستنگاهی جز استدلال و حجّت و برهان ندارد و در همین راستاست که شهید مهدی سماوی ⁽¹⁾

مهدی سماوی چند سال پیش به دست رژیم بعث عراق به درجه رفیع شهادت نایل آمد-م.

نسبت بدان روشن سازد و با سیر در آیات کریم قرآنی و احادیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله،این مفهوم خدشه ناپذیر الهی را در سویدای دل موحّدان بنشاند و بر وجدان انسانی نهیب زند که هر کس از امامت روی برتابد به تشنه ای ماند که از چشمه گوارای هدایت و رهیابی روی برتافته است و دیگر نخواهد توانست جگر تفتیده خود را با خنکای کوثر سیراب سازد.

اگرچه شاید شهید سماوی خود از جرگه کسانی باشد که دلباخته این آیین است و پای استدلالیان را چوبین می داند ولی به هر حال از آنجا که قلم برداشته ناگزیر راه استدلال و اقناع اذهان را در پیش گرفته تا حقانیت این آیین را به پیروان اندیشه و برهان نیز ثابت کند و این پیام را فراپیش نهد که امامت نه تنها جان و دل پیروان اهل بیت را تسخیر کرده که اندیشه و استدلال استدلالیان را نیز در گرو خود دارد و به هر روی کسی که به این عرصه درآید خواه با دل خواه با برهان جذب این آیین می شود.

چکیده سخن اینکه خواندن کتاب حاضر را برای پیروان اهل بیت و دیگران توصیه می کنیم،چه،پیروان اهل بیت با مطالعه دقیق آن بر راه خویش استوارتر خواهند گشت و دیگران نیز به باورداران امامت در این باور که دارند حق خواهند داد و این اصل را به عنوان اصلی استوار بر منطق و استدلال و به دور از نقش آفرینی احساس و عاطفه خواهند شناخت تا همین گامی باشد در مسیر آشنایی هرچه افزونتر با اصول و مبانی یکدیگر و مقدّمه ای گردد بر همدلی و درک متقابل که ما را به سوی وحدت مطلوب پیش می برد.

و السّلام علی من اتّبع الهدی

1373/7/30

پیشگفتار

مسؤولیت سخن پژوهشگر را در رها بودن در گفتار محدود می کند؛پس او اگرچه در اندیشه خود آزاد است،ولی در تعبیر و بیان خویش آزاد نیست.به همین سبب شخص دیندار از خدای خود می هراسد،خدایی که در دین خود حق را تشریع فرموده و وی را از عدم رعایت محرّمات و عدم التزام در نقل و مدح و سرزنش-در حدود صداقت و عدالت-و عدم توقّف بهنگام ظهور شبهات بازداشته است.

اسلام به گونه ای خاص روابط را شگفت آورتر از هر مذهب دیگر مشخّص کرده است و صداقت و عدالت را در بحرانی ترین حالات خشم مورد تشویق قرار داده است و دستور داده به حق اعتراف شود،اگرچه به زیان فرد باشد یا بر او گران آید.اسلام اجازه نمی دهد به گونه ای داد سخن داد که اهل حق را ناخوش آید یا به ارزشهای آنها تجاوز شود: لا یُحِبُّ اللّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاّ مَنْ ظُلِمَ وَ کانَ اللّهُ سَمِیعاً عَلِیماً. ⁽¹⁾

اسلام غیبت و بهتان را حرام کرده است و سخن چینی،ستم،دروغ،نسبت ناروا دادن و دشنام بناحق را ممنوع ساخته است و اجازه نداده سخنانی را به خدا ببندیم که اطّلاعی از آن نداریم.

از جمله تعالیم اسلام در این زمینه این است:

«یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا یَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسی أَنْ یَکُونُوا خَیْراً مِنْهُمْ وَ لا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ عَسی أَنْ یَکُنَّ خَیْراً مِنْهُنَّ وَ لا تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ وَ لا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِیمانِ وَ مَنْ لَمْ یَتُبْ فَأُولئِکَ هُمُ الظّالِمُونَ؛ 2یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لا تَجَسَّسُوا وَ لا یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ وَ اتَّقُوا اللّهَ إِنَّ اللّهَ تَوّابٌ رَحِیمٌ. ⁽¹⁾

به علاوه توصیه های حکیمانه دیگر.اسلام بویژه از وارد آوردن شکاف به اخوّت اسلامی و درهم ریختن وحدت و ایجاد فروپاشی موکّدا نهی کرده است و این در حالی است که با قاطعیت از مسلمان می خواهد که سخن حق را بگوید و هنگام یاری رساندن به حق و سرکوب باطل در گرفتن موضعی مثبت و ثمربخش کوتاهی نورزد.کسی که در ابراز حق سکوت کند شیطانی گنگ است و امر به معروف و نهی از منکر و دعوت به سوی خدا از بزرگترین و مهمترین واجبات در شریعت اسلامی است: وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلاً مِمَّنْ دَعا إِلَی اللّهِ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ قالَ إِنَّنِی مِنَ الْمُسْلِمِینَ. ⁽²⁾موضع یک مسلمان در هر

آنچه می گیرد و یا پس می زند باید موضعی همراه با هشیاری و پرهیز باشد: ما یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاّ لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ. ⁽¹⁾

دارنده یک روح بزرگ حتّی اگر متدیّن هم نباشد،راضی نخواهد شد سخن خود را آن قدر پایین آورد و به مراتب پست نزول دهد که شرافت را مخدوش کند و کرامت و آبرو را از میان ببرد و جوانمردی را نابود سازد.این در صورتی است که مسؤولیتی اخلاقی یا عرف اجتماعی نافذی وجود نداشته باشد که این امور را ارزیابی کند و دروغگو را مورد انتقاد قرار دهد تا در نتیجه چنین کسی در نظر دیگران شخصیّتی متزلزل یابد و مقامش در جامعه خرد شود.

با الهام از چنین مسؤولیتی است که سخن پیرامون موضع پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نسبت به خلافت در دین یک مسلمان اهمیّتی بسزا می یابد؛ولی کندوکاو مسلمانان درباره این مسأله به گونه ای که بی هیچ انسجام و پیوند مطلوبی در همیاری و ارتباط میان ایشان همداستانی آنها را مخدوش سازد و به دوستی محتوم آنها آسیب رساند همان چیزی است که اسلام با آن مبارزه می کند و به شدیدترین شکل آن را ممنوع می دارد.

در سخن گفتن پیرامون خلافت،اگر سخن پاک باشد و بیان،نیکو و عبارت،راستین و نقل قول،صحیح دیگر جای هیچ گونه خدشه ای نخواهد بود.مادامی که منبع مسلمانان یعنی کتاب و سنّت مورد تقدیس همه مسلمانان است،بازگشت و التزام به آن دو با مقتضیات قولی و عملی آنها همان حقّی خواهد بود که نمی توان از آن کناره گرفت و سیراب شدن از این دو منبع مظهری از مظاهر احترام و دلیل وجود آشکارترین نشانه های ایمان است.همه مسلمانان بر این نکته اتّفاق نظر دارند و از این چشمه می نوشند و از آن سیراب می شوند و وحدتشان بر همین اساس استوار می شود و اجتماعشان شکل می گیرد و الفت و مودّتشان بر همین شالوده مستحکم قرار دارد.

نویسندگان مسائل مذهبی بتدریج در موضوعات مورد اختلاف مذاهب گوناگون وارد شده اند.اگر آن گونه که باید،نظر شود به آسانی می توان دریافت که مسائل مورد اختلاف سنّت و تشیّع تا آنجا محدود است که اگر تلاشی به عمل آید و نیّتی پاک در

میان باشد می توان به آسان ترین طریق میان آنها سازگاری برقرار کرد و ای کاش این نویسندگان،در مسائل مورد اتّفاق می نوشتند،مسائلی که از نظر مقدار،مسائل مورد اختلاف را به جزئیاتی تبدیل می کند که هرگز مقتضی جدایی و اختلاف نیست،زیرا شمار این مسائل بسیار اندک است و از قدیم گفته شده است که اندک در حکم عدم است.

برخی از خوانندگانی که سخنانی این چنین را خوش نمی دارند و آن را تلاشی در جهت سازگاری با جهل و اغفال میان دو مذهب با تفاوتهای ریشه ای آن می دانند ممکن است گمان کنند که این نوع سخنان مشوّش کردن حقیقت و تجاهل نسبت به واقعیّت اختلاف موجود میان این دو مذهب است.

این همان چیزی است که تلاشهای تفرقه برانگیز و غرض برانگیز و پلید به هدف پراکندن و شکافتن اجتماع و شکستن وحدت مسلمانان که دارای یک دین و یک عقیده اند بر آن تأکید دارند.در این مسأله آن قدر بحثهای پیچیده صورت گرفته که موجب شده افراد ساده و کسانی که از روی بحث و کاوش و آگاهی در این مسأله وارد نشده اند آن را به آسانی درک نکنند.

من کتب بسیاری از علما را خوانده ام و با بسیاری از دانشمندان فاضل با در نظر گرفتن اختلاف مذاهبشان دیدار داشته ام.آنها جز در موارد اندک با ما اختلافی ندارند و بسیاری اوقات در محبّتشان نسبت به اهل بیت علیهم السّلام اتّفاق نظر داشتند و این محبّت را جزء امور حتمی می دانستند و آن را بخشی جدانشدنی از ایمان به شمار می آوردند.در میان ما سخنان محبّت آمیز و گرمی در این باره جریان یافته است تا آنجا که یکی از ایشان بر محبت عمیق خود نسبت به اهل بیت علیهم السّلام و ایمان راسخ به لزوم بزرگداشت ایشان تأکید می کرد و اظهار می داشت که برای نزدیکی به خدا و در طلب خشنودی پروردگار به زیارت مرقد شریف اهل بیت علیهم السّلام رفته است.

چون سخن بدین جا رسید گفتم که ما در این زمینه اختلافی با یکدیگر نداریم و شیعه آن را رکنی از اسلام می داند و شیعیان نخستین پس از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله دین و تعالیم خود را از اهل بیت پیامبر می گرفتند.این امر بعدا به نوادگان ایشان و کسانی منتقل شد که به سبب در پیش گرفتن روش اهل بیت علیهم السّلام مورد احترام بودند و عملشان از آنجا که اطاعت از خدا و اجرای دستورات اهل بیت علیهم السّلام در اموری بود که ایشان از خداوند

تبارک و تعالی و پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله تبلیغ می کردند اقتضای محبّتشان را داشت و به شکر خدا هیچ اختلافی در این باره نبود.

براستی اتّفاق نظر در محبت نسبت به اهل بیت علیهم السّلام و لزوم بزرگداشت ایشان(که در دین یک مسلمان جزء بدیهیات و ضروریات است و قرآن نیز بدان تصریح کرده و سنّت آن را ضروری شمرده است)خود عاملی برانگیزاننده و تشویق کننده در ادامه یافتن موضوعی این چنین و آشکار ساختن حقانیت آن و کاوش در جهت کشف و روشن کردن آن است.در اینجا باید به تلاش برخی از ترویج دهندگان باطل و دروغ پردازانی که از جعل و وارد کردن اتهامات نادرست به برادران دینی خود پروایی ندارند نیز اشاره کنیم؛ کسانی که در محافل مسلمانان جنجال به پا می کنند و از راه گل آلود کردن آب حتّی الامکان در صدد برمی آیند تا با حیله گری و ایجاد شبهات و گمراهیها در میان برادران به هدف خود دست یابند و زمانی نیز از طریق کناره گیری مقاصد خود را عملی می سازند.اگر این نکته به عنوان حقیقت پابرجای امروز و دیروز اضافه گردد لازم خواهد بود که حقیقت بیان شود و نقطه نظر مخالف اظهار گردد تا حق تحقّق یابد و باطل از میان برود و شبهات و اباطیل افشا شود و مرزها و موانع میان برادران و صاحبان یک عقیده و یک دین از بین برود.

طرح بحث

به منظور تحقّق دلیل قاطع برای یک پژوهشگر ناگزیر باید عوامل بحث او تکامل یابد:

1-قطعیّت صدور از معصوم

2-قطعیّت دلالت

اگر این دو عنصر در بحث یک پژوهشگر یافت شود اطمینان کافی در تحقّق حجّت او حاصل خواهد آمد و از آنجا که قرآن کریم-که کتاب دعوت است-در ارائه فضایل اهل بیت احکام عمومی و کلّی به دست می دهد،بنابراین در شرح و تفسیر آن-و لو از باب جری و تطبیق ⁽¹⁾-اموری یافت می شود که بر مطلوب دلالت دارد و دلیل را تقویت می کند

و این یا به طریق نقل از معصوم خواهد بود و یا از راه تطابق تفسیر اهل تسنّن و تشیّعی که گواه صحّت این تفسیر باشد و یا براساس مشخّص بودن این تفسیر در مقام مقایسه و عمل به یکی از دو شیوه خواهد بود که یکی از آن دو همان است که مورد اتّفاق دو مذهب می باشد.

این از نظر ارزش سند و صدور،امّا از نظر دلالت چنان که خواهیم دید در رسیدن به هدف مورد نظر رأیی واضح می یابیم.شاید نخستین امری که خواننده هنگام خواندن یا شنیدن با آن روبروست همان ادّعای وضوح در دلالت و قطعیّت صدور با در نظر گرفتن اختلافات امّت باشد.در اینجا پرسش زیر پیش می آید:از آنجا که سید الحکما و امام البلغا پیامبر اکرم می خواست امر خلافت و کسی را که خلافت به او بازمی گردد بیان دارد، پس چرا در این مسأله بصراحت کلامی نگفت و به گونه ای سخن گفت که ظاهرا مدلولی بعید داشت یا دست کم می شد آن را تأویل یا با الفاظ آن بازی کرد؟

پاسخ به این سؤال همان است که کتاب حاضر آن را برعهده گرفته است،بنابراین روشن خواهد شد که مقتضای حکمت پیمودن همین راه است،زیرا امّت در آن روزگار هنوز در آغاز تشکّل فرهنگی و ابتدای فعالیتهای سازنده و رشد خود بود و اگر عوامل متعدّدی مشاهده شود که ضرورت احتیاط در چنین امر مهمّی را می طلبد تا آنجا که خداوند سبحان با قاطعیت از معصوم می خواهد که: وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ، ⁽¹⁾را به اجرا درآورد و اگر تمامی این عوامل در بحثی مستقل مورد نظر قرار گیرد،به آسانی ضرورت چنین تعبیر محتاطانه ای روشن می شود،هرچند هنگام روشن شدن مسأله،ادّعای عدم وضوح و صراحت در نظر کسی که بحق تأمّل کند و در کتاب و سنّت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله بنگرد بسیار کم رنگ می شود.براساس احادیثی که از پیامبر رسیده سخن حضرت هرگز فاقد صراحت نیست،بل همان گونه که-به خواست خدا-خواهید دید در زبان عربی صریحتر از این تعبیر وجود ندارد.در اینجا پیش از آن که از پاسخ به سؤالی که بدان اشاره رفت خارج شویم-اگرچه همه این کتاب پاسخ به همین سؤال است-برای آگاهی از این نکته که بیان پیامبر واضح ترین و صریحترین بیان ممکن در میان تعابیر بلیغ عربی است شایسته است هرچند مختصر به ضرورت این

آگاهی تأکید شود که:وحی فرودآمده و اخبار رسیده در بیان موضع پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نسبت به خلافت همان گونه که روشن است با تعابیر متفاوتی بیان شده است.یک بار فضیلت اهل بیت بطور کلی آورده می شود و بار دیگر با کتاب ارجمند پروردگار همراه می گردد و حضرتش اعلان می دارد که دو چیز گرانبها در میان امّت باقی گذاشته که عبارتند از کتاب خدا و عترتش یا نظیر این سخن که می فرماید:اهل بیت من همچون کشتی نوح است؛کسی که بدان سوار شود نجات یابد و کسی که از آن عقب ماند غرق گردد.یا اهل بیت خود را همچون باب«حطّه» ⁽¹⁾معرفی می کند که هر کس از آن درآید در امن خواهد بود.پیامبر اکرم در این مورد مثالهایی می آورد و سفارشهای فراوانی دارد که براساس آن عترت مطهّرش پس از حضرت آمادگی و شایستگی رهبری امّت و پذیرش مسؤولیت جانشینی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و اداره امور را دارد.

بار دیگر پیامبر را می بینیم که بخصوص از فضیلت علی علیه السّلام و فاطمه علیها السّلام و حسین علیه السّلام سخن می گوید،نظیر تصریحات متواتر ایشان درباره علی علیه السّلام:«تو نسبت به من همچون هارون هستی نسبت به موسی،جز آن که پس از من پیامبری نیست»؛و تنها نبوّت را از حضرت استثنا می کند.پیامبر درباره امامت علی علیه السّلام تصریحات روشنی دارد نظیر اینکه:

«علی علیه السّلام سرور نکوسیرتان بهشت و بهترین مردم و پیشوای مؤمنان و مولای متّقیان و ساقی حوض کوثر در روز واپسین است»و نظیر اعتراف گرفتن پیامبر از مسلمانان در روز غدیر که:«آیا من بر شما از خود شما ولایت بیشتری ندارم؟»یا در روایات دیگری همان گونه که در قرآن مجید نیز آمده پیامبر اولی بر مؤمنان معرفی شده است و مسلمانان تصدیق می کنند که حضرت ولایت بیشتری بر ایشان دارد و به دنبال آن پیامبر این سخن تابناک خود را می فرماید که:«کسی که من مولا و سرور اویم،علی علیه السّلام نیز مولا و سرور اوست»و دست علی علیه السّلام را می گیرد و بالا می برد تا آنجا که سفیدی زیر بغل هر یک پدیدار می شود،به علاوه تصریحات دیگری که در بیان مقصود کمال وضوح را دارند.

از همین نوع است تصریحات حضرت در حق فاطمه زهرا:«فاطمه علیها السّلام پاره تن من است،کسی که به او آزار رساند،به من آزار رسانده و کسی که او را خشمگین کند،مرا خشمگین کرده است و کسی که مرا به خشم آورد،خداوند را به خشم آورده است»؛و

نیز امام حسن علیه السّلام و امام حسین علیه السّلام را سروران جوانان بهشتی معرفی کرده است و آن دو را امام دانسته خواه قیام کنند یا سکوت در پیش گیرند،و امثال این گونه سخنان بزرگی که پرده از مقام اهل بیت برمی دارد؛اهل بیتی که خداوند هرگونه پلیدی را از آنها دور داشته و کاملا پاکشان گردانده است و دوستی آنها را بر امّت لازم دانسته و درباره آنها سفارشهای مؤکد کرده است و آنها را همسنگ قرآن معرفی کرده و اینکه آن دو هیچ گاه از یکدیگر جدا نخواهند شد تا وقتی که کنار حوض کوثر بر حضرتش وارد شوند.

بار دیگر حضرت بصراحت چنین می فرماید:«گروهی از امّت من هستند که همچنان حق را یاری می کنند»؛یا آن که«امّت بزودی گروه گروه خواهند شد و یک گروه نجات خواهد یافت.»دیگر بار پیامبر تصریح می کند که پس از ایشان دوازده جانشین یا امیر خواهد بود.

اگر در این اخبار فراوان به رغم اختلاف تعابیر آن کاوش کنیم آنها را بغایت واضح و هدف آنها را آشکار و مغز و محتوای آنها را روشن و مقصود از آنها را بدون ابهام خواهیم یافت.اگر ما بدور از عاطفه و زمینه های قبلی-اگرچه این از دشوارترین اموری است که یک پژوهشگر آزاد با آن روبروست-به این مسأله بنگریم و ما باشیم و دلیل هدایتگر کلام خدا و رسول صادق و امین او،گمان می کنم که ذوق و عقل مدرک و قلب دیده در ما شکوفا می شود و این گونه اخبار رسیده را با در نظر گرفتن کثرت آن از دلالت برخوردار خواهیم دانست.کسی که غیر از اراده خدا و رسول او بطلبد در پی تأویلات و توجیهاتی برمی آید که به برهان و دلیلی تکیه ندارد.

پژوهشگری که می خواهد تنها به حقیقت آن هم بدور از هاله گمراه کننده و فریبنده آگاهی یابد،باید این دو مسأله را که در آغاز شیوه بحث یادآور شدیم مورد توجه قرار دهد:

1-قطعیّت صدور

2-قطعیّت دلالت

براستی که قطعیّت صدور از پیامبر اکرم تا چه رسد به کتابی که به هیچ روی تردیدی در آن نیست در خبر واحدی از این نوع به تنهایی ضامن تحقّق بخشیدن به هدف در بیان موضع پیامبر نسبت به خلافت خواهد بود و دلایل آن به شرح زیر است:

1-تواتر این خبر

2-و یا به سبب انضمام برخی اخبار به برخی دیگر به گونه ای که هیچ کتابی(در میان کتبی که به این نوع احادیث توجه دارند)از این احادیث بسیار و متواتر خالی نیست؛حال این اخبار در برخی مضامین،واحد باشد یا مستفیضه ولی به هرحال موجب ایمان تردیدناپذیر نسبت به صدور آن از سوی پیامبر اکرم است.اما قطعیّت دلالت با وجود یکی از دو امر حاصل می شود:

1-یا به سبب آن که هر خبری خود در مضمون اعتقادی و هدف دارش صراحتی منطوقی یا مفهومی دارد؛

2-و یا به لحاظ مجموع اخبار وارده در این باب که موجب می شود قلب به این حقیقت ایمان یابد که پیامبر اکرم از این مسأله مهم غفلت نورزیده است-هرگز-بلکه توجه لازم را نسبت به آن مبذول داشته و با زبانی آشکار و استوار مرادش را بیان فرموده است.

یک پژوهشگر باید در نقل،این نکته را مورد توجّه قرار دهد،بنابراین اگر دلالت عقلی را به دلالت نقلی افزود بدون تردید به نتیجه قاطع و اکید دست خواهد یافت.ما از طریق«امیر المؤمنین از خلال سیره نبوی»به مرحله نخستین زندگی سید الاوصیاء امیر المؤمنین آگاهی یافتیم و از این راه پی بردیم که امامت پس از پیامبر خدا مستقیما تنها به علی علیه السّلام اختصاص دارد و نه کس دیگر.

بار دیگر در این مقدّمه اشاره به این نکته را تکرار می کنیم،زیرا این نکته با احادیثی که خواهد آمد ارتباط می یابد؛احادیثی که براساس آن این سخن به هیچ روی گزاف و پیروی کورکورانه از عاطفه یا قرار گرفتن تحت تأثیر امری اعتقادی یا فشاری اجتماعی نخواهد بود،زیرا لوازم قطعیت آن فراهم است که عبارتند از:

1-از نظر نقل که روشن است.

زیرا منابع قطعی تعیین مناصب عالی مسلمانان همان گونه که گذشت عبارتند از:

الف:قرآن کریم

ب:سنّت نبوی

1-علی علیه السّلام از این دو چشمه فیّاض بی نیازترین مردم و بهترین ایشان بود و از عطا و بخشش بیدریغ این دو منبع بهره بیشتر داشت تا آنجا که هیچ کس به خود اجازه نمی داد در هیچ یک از فضایلی که خداوند به او اختصاص داده و پیامبر اکرم نیز بدان گواهی داده

با حضرتش به رقابت برخیزد.

2-به علاوه لیاقت منحصر به فرد حضرت در همه زمینه هایی که رهبری عالی مسلمانان و پاسداری اساسی از قواعد اسلام و احکام استوارش ناگزیر از آن است.

3-اعترافات صریح و الزام آور در حق حضرت به گونه ای است که هیچ کس در آنچه در مضامین این اعترافات آمده نظیر ایشان به شمار نمی آید.حضرت علی علیه السّلام در سطحی قرار دارد که هیچ کس همسنگ ایشان محسوب نمی شود و نمی تواند در حق آن حضرت منازعه کند و رقیب حضرت تلقّی نمی گردد و هیچ کس در سابقه ای از سوابق ایشان به مقام بزرگش نزدیکی نمی یابد؛سوابقی که از سوی دوستان و دشمنان و کینه توزان و کسانی که علیه ایشان بسیج شده بودند مورد اعتراف است.

4-اثر جاودانه و موجود حضرت که ثابت شده از ایشان است و در طول تاریخ و طی نسلها هر آن کس را که گمان می کند نظیر ایشان است در دقّت و اعجاز به رقابت می طلبد.

5-براساس رهنمودهای عقلی که هوا و هوس آن را گمراه نساخته و خرافه و اباطیل آن را نپوشانده است.برترین مخلوقات خدا در علم و زمینه های مختلفی که مردم بدان نیازمندند،و نیز برترین خلایق در آفرینش معتدل و در فضیلت بااستوارترین مبانی آن،و نیز فرد برخوردار از شناخت و تطبیق دقیق و حرف به حرف قرآن و بهره مند از تعالیم اسلام در بالاترین سطح آن،همان کسی است که شایستگی رهبری را دارد و هر کس جز او اگر بینش داشته باشد دنباله رو اوست و به او اقتدا می کند و اگر راه یافته باشد فعل او را در پیش می گیرد و هیچ کس نباید او را به تمسخر گیرد و هیچ کینه توزی راه طعن زدن بر او را ندارد.

کسی که برترین خلایق خدا باشد،خدا نیز به او مقامی می دهد که در شأن اوست و در به دوش کشیدن رسالتش کسی را بر او مقدّم نمی دارد: اَللّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسالَتَهُ. ⁽¹⁾

موضع مسلمانی که به کار خود اهمیّت می دهد و ناگزیر باید خدایش را دیدار کند و مسؤولیتی را که بر دوش او نهاده شده ادا کند و کارنامه او هر گناه کوچک و بزرگی را منعکس می سازد،جز التزام و پیروی آگاهانه نخواهد بود: قُلْ هذِهِ سَبِیلِی أَدْعُوا إِلَی اللّهِ

عَلی بَصِیرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِی. ⁽¹⁾اهل بیت کسانی هستند که نسبت به آنچه در این خاندان می گذرد آگاهترند.ایشان حاملان نور الهی هستند،کسانی که خداوند به فضلش اختصاصشان داده و برای دین خود برگزیده است.آن که بر آنها پیشی گیرد خارج از دین است و کسی که از ایشان عقب ماند هلاک می شود و ملتزم رکاب ایشان به مطلوب دست می یابد،و برائت ذمّه حاصل نمی شود،مگر به پیروی از ایشان.قرآن کریم،کلام خدا و صادقترین سخنهاست که از حضرتش می گوید و او را در هر فضیلت و مجد و شرفی که به پیامبر ارزانی داشته در کنار پیامبر قرار می دهد،حتّی در آیه مباهله همان گونه که همه منابع تصریح دارند حضرت را نفس رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله معرفی می کند.

در میان سخنان پیامبر کافی است تنها به یکی از نصوص صریح و واضح ایشان در معرفی مقام والای مولایمان اشاره کنیم.آیا پیامبر درباره ضربه ای از ضربات علی علیه السّلام در برابر دشمنانش نفرمود که این ضربه همسنگ عبادت جن و انس است؟دیگر از این بالاتر چه می توان گفت؟آیا حضرت به علی علیه السّلام نفرمود:«ای علی!هیچ کس جز من و تو خدا را نشناخته و هیچ کس جز خدا و من تو را نشناخته و هیچ کس جز تو و خدا مرا نشناخته است؟»به این ترتیب آیا ممکن است فرد دیگری جز علی علیه السّلام این رسالت را به دوش گیرد؟

در این سخنان عاملی آرامش بخش وجود دارد که ما را به این یقین می رساند که این گونه احادیث یا از نظر نص و یا از نظر مضمون از پیامبر اکرم صادر شده و عقل را در این که احادیث مذکور دلالت بر مقصود دارند کاملا قانع می سازد.

حال ای خواننده عزیز اگر مایلی با ما در این بحث همراه شوی بیا تا با یکدیگر به جایی راهی شویم که در وضوح مضمون و قوّت دلالت گواهی قاطع به دست آوری و ایمانی عمیق یابی که به هیچ روی شکّی بدان راه ندارد و اگر چنین تمایلی نداری مرا همین بس که از خلال این بحث نه تنها خود ایمان آوردم بلکه تو را نیز به آنچه خود آگاهی داشتم آگاه گرداندم و به کفایت این بحث از نظر دلالت اطمینان دارم.از خداوند امید آن دارم که قلبت را بگشاید تا با بی طرفی بدان بنگری و پس از آن بر تو است که آن گونه که می خواهی داوری کنی و به هرحال در نظر من بسیار گرامی هستی و بهترین

سپاسهای من نثار تو باد.

پیش از پایان بحث شایسته است از دوست عزیزم که در این پژوهش بر من منّت نهاده سپاسگزاری کنم.او سید محمد رضی رضوی صاحب کتاب چرا اسلام را برگزیدیم است که نامه ای برای من فرستاد و در آن تصمیم خود را در تألیف کتابی با عنوان چرا شیعه هستم،به اطلاع من رساند.تکیه وی در این کتاب به پاسخ گزیده ای از فضلای اهل انصاف است که منابع مورد استفاده در مباحثشان کتب مورد اعتماد اهل سنّت می باشد،و از طرفی قصد دارد پاسخهایی به دور از اختلاف انگیزی یا نیرنگ کاری یا طعن به برادران مسلمان بدهد.همین نامه انگیزه دست یازیدن به این تلاش شد و طرح این بحث را در من برانگیخت.بهترین سپاس و ثنای من نثارش باد.

عامل دیگری که مرا در این تلاش تشویق می کرد،اموری بود که در حال آماده کردن این بحث با فراهم آوردن مادّه لازم آن در اثنای مراجعه به کتابهای اسلامی و ارزشمند، لمس می کردم؛به گونه ای که برای آگاهان این کتب بوضوح روشن می شود که تسنّن و تشیّع در بسیاری امور با یکدیگر نزدیکی و همسویی دارند.

حتی می توان گفت یک فرد آگاه به کتابهای مسلمانان تفاوتهای میان تسنن و تشیع را بیش از تفاوتهایی که میان خود سنیهاست نمی یابد.اما درباره منابع،بسیاری اوقات به کتابهای جامعی در تحقیق در این زمینه تکیه کرده ام و بر این تکیه اشاره نموده ام،اگرچه گاهی خودم به منبع یا منابعی آگاهی یافته ام که در این کتب جامع گاهی از بعضی از آنها نقل قول شده است،زیرا مقصود رسیدن به هدف واحد یعنی همان دستیابی به کثرت منابع و ثبوت واقعی آن است.بحث و پژوهش از کثرت پیش کسوتهای این عرصه نمی کاهد،البتّه با اعتراف به اهمیّت خدمات ارزشمند و شکیبایی بر تلاش و رنج کاوش و پژوهش جلوداران و پیشگامان معرفت در این زمینه که به طور خاص می توانم به این کتابها اشاره کنم:غایة المرام اثر سیّد بحرانی و کتابهای نجم الدین عسکری و کتابهای سید عبد الحسین شرف الدین بویژه کتاب المراجعات او و الغدیر اثر علاّمه امینی و فضائل الخمسة من الصحاح السّتة.

شاید در ذکر تکیه بر امثال این منابع سودهایی آشکار وجود داشته باشد که از جمله آن است اعتراف ضمنی در برابر طرفداران حق و ثنای مستحقّان آن که تلاش بسیار به کار بسته اند و از ارزشی برخوردارند که مقتضی نهایت احترام برای ایشان است،ارزشی که

دلالت بر فضیلت آنها دارد و گواه سختیهایی است که آن را در راه آگاهی دادن به مسلمانان و روشن کردن راه آنها تحمّل کرده اند.خداوند به آنها جزای خیر عطا کند و کوشش آنها را سپاس گزارد و این خود مشوّق پژوهشگران است در تلاش خستگی ناپذیر آنها گرچه قصد ایشان دستیابی به این نوع ستایشهای رایج در میان مردم نبوده است و ستایش مردم نمی تواند تلاش آنها را جبران و حقوق آنها را استیفا کند،ولی اینکه مردم آنها را روشنگران راه رهروان می دانند خود مشوّق ادامه راه آنها در تلاششان برای آشکار کردن حق است به سبب وجود کسانی که به نشر و شناخت حقیقت گرایش دارند و ایشان به بزرگداشت شایسته ترند.

مسأله دیگری که شاید مقتضی ذکر این منابع است آن است که این کار می تواند موجب شود خواننده عزیز به مطالعه و بهره بری از فوائد این کتابها تمایل یابد.از خداوند متعال می خواهیم دست همگان را در آنچه مورد پسند و رضایت اوست بگیرد و این کار را خالص در راه خود قرار دهد که او ما را بسنده است و خوب مولا و نیکو یاوری است.

مهدی سماوی

بخش نخست: مقدّمه

اشاره

فصل 1- موضع پیامبر نسبت به خلافت

اشاره

اما بعد،نامه مبارک شما را دریافت کردم،نامه ای که در آن عزم خود را در انتشار کتابی بیان کرده بودید که دربردارنده حقانیت بیشتر اهل بیت است و گروهی از متفکران شالوده آن را براساس شیوه ای می ریزند که مسلمانان در استدلال بر عقاید خود در پیش می گیرند تا بدین ترتیب آنچه را خدا در احقاق حق و دعوت به سوی او نسبت به بندگانش می خواهد تحقّق یابد آن هم نه از راه زنده کردن اختلافات و کینه ها و بیدار کردن فتنه ها،آن گونه که برخی از نادانان بی دینی که امور مسلمانان هیچ اهمیّتی برای آنها ندارد و در شرایط نگران کننده و دشوار آنها نمی زیند چنین می کنند شما در نامه خود از تلاش موفّق و پیگیر دانشمندان فعّال در دعوت به سوی خدا و دین معتدل و راه مستقیم او نوشته بودید.این همان هدف والا و غایت شریف ایشان بوده که توانهای سازنده و مثبت خود را در مسیر آن به کار بسته اند و براساس اشتیاق به خدای جهانیان و استوار کردن پایه های مستحکم دین و اخلاص نسبت به مسلمانان،همه نیروی خود را به کار زده اند و از تلاششان به کمال استفاده کرده اند تا آنجا که آثار بسیاری از دلایل قاطع و براهین درخشان از خود به جای گذاشته اند که با روشنترین بیان و گواراترین شیوه حجّت اقامه می کند و راه هرگونه عذری را به روی هر توجیه کننده یا بهانه تراش یا نادانی می بندد.ایشان نزدیک ترین راهی را در پیش گرفته اند که به جلوه حق و درخشش یقین می رسد.خداوند تلاششان را سپاس گزارد و رحمت خدا بر ایشان باد و خشنودی

خدای بزرگ از هر چیز بزرگتر و برتر است.

نامه شما مرا به جهان تابناکی برد و از آنجا که پاسخ آن واجب بود مرا به تلاش واداشت و بنابراین در تصدیق گمان و تحقق بخشیدن به اعتماد شما نسبت به این عاجز قاصر از خداوند یاری طلبیدم و بهتر دیدم کتابهای عقیدتی ما را که مکتبة الامام الحسین علیه السّلام العامّة در سماوه چاپ کرده در اختیار شما بگذارم،کتابهایی نظیر لمحات خاطفة حول الحدیث عن شخصیّة امیر المؤمنین الفذة و امیر المؤمنین من خلال السیرة النبویة.در این کتابها به گونه ای مفصّل و تردیدناپذیر گفته ام که شخصیّت حضرت علی علیه السّلام معجزه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بوده و هیچ شخصیّت دیگری با هر وزنی در سطوح مختلف مانندی برای حضرتش به شمار نمی آید.خداوند برای این امّت اراده فرموده که علی علیه السّلام در میان ایشان کتاب ناطق و حجّت قائم او باشد؛به علاوه اینکه در کتاب جاودان خود و نیز به زبان رسول صادق و امینش بر این حقیقت تصریح کرده است.

بدین ترتیب شیعه از فرق دیگر اسلامی جدا می شود.ما شیعه هستیم زیرا مسلمانیم.

این سخن به منزله تعریض و کنایه برای مسلمانان غیر شیعی نیست-پناه بر خدا-بلکه مراد این است که شیعه در پیروی و دوستی عترت طاهره و گرفتن احکام و تعالیم از اهل بیت(و اهل بیت نسبت به آنچه در این خاندان است آگاهترند)منحرف نشده اند و اسلام را دین خود و کتاب و سنّت را شیوه و شریعت و عترت را هدایتگران و سروران خویش گرفته اند و به خدا و رسول و کتاب آسمانی او ایمان آورده اند.ما به راه و رسمی ملتزم هستیم که خداوند برای ما ترسیم کرده: رَبَّنا آمَنّا بِما أَنْزَلْتَ وَ اتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاکْتُبْنا مَعَ الشّاهِدِینَ. ⁽¹⁾شاید بهتر باشد پیش از بررسی کامل این سخن پیرامون ضرورت جدّی تعیین جانشین برای پیامبر اکرم توضیح دهیم؛امری که پایه و اساس تشیّع و چیزی است که واقعیّت زندگی مردم آن را اقتضا می کند و فطرت آدمی آن را ضروری می سازد و دین اسلام در کتاب خود و نیز از زبان پیامبر صادق و امین خود آن را به عنوان دین فطرت امری محتوم می گرداند.

جانشین،ضرورتی برخاسته از طبیعت جامعه

از امور بدیهی آن است که جانشین،یعنی کسی که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله او را برای نگهداری شریعت و رهبری امّت به عنوان جانشین برمی گزیند ضرورتی است که باید از طرف خداوند سبحان و پیامبر او تعیین شود تا بتواند سنگینی مسؤولیتی را که از بزرگترین مسؤولیتهاست بر دوش کشد و امیر مؤمنان این مسؤولیت را در میان سخنان ماندگار و آیات بیّنات خویش چنین ترسیم می کند:«موقعیت یک حاکم همان موقعیت رشته مهره هاست که آنها را در کنار یکدیگر گرد آورده است و اگر این رشته گسسته شود مهره ها درهم می ریزند و دیگر بطور کامل در کنار هم گرد نخواهند آمد. ⁽¹⁾»

سرور بلغا مقام امامت را چنین ترسیم می کند.آیا ریسمانی را دیده اید که مهره هایی به سلک آن درآمده باشند و این ریسمان همه آنها را گرد آورده باشد و میان دانه های آن با وحدتی فراگیر یگانگی به وجود آورده باشد و آیا دیده اید که اگر این ریسمان از هم بگسلد چگونه هر یک از این مهره ها این طرف و آن طرف پراکنده می شوند یا مجموعه ای از آنها به جایی دور از سایر مهره ها می ریزند و دیگر نمی توان آنها را همچون گذشته در وحدتی هماهنگ گرد آورد؟

با این مثال روشن،پیشوای فصحا موقعیّت حیاتی و حسّاس امامت را برای ما ترسیم می کند،و آیا این مسأله نیازمند دلیل است؟در حالی که واقعیت زندگی امّت در امروز و دیروز چنین است و در طول تاریخ آن قدر به پستی کشانده شده که هم اکنون پس ازآن که خواستهایش پراکنده شده و احزاب و حکومتهای مختلف وحدت آن را فروپاشانده به شکاری تبدیل شده که هر قومی بدان طمع می ورزد.

آیا نمی بینید که چگونه شرق و غرب آن را غارت می کنند،دهان پست ترین و بیگانه ترین و پلیدترین اقوام بازشده و طمع کرده که این امّت را به غنیمت خود درآورد و ندای انتقام از خیبر و فدک را سر می دهد!و حال آنکه در روزگاران گذشته موقعیت درخشانی داشت؛زمانی که مسلمانان نیرویی به شمار می آمدند که ترس در پیشاپیش آنها حرکت می کرد و جهان و همه ملّتها از آنها می هراسیدند و چرا نباید چنین باشد و حال آنکه مسلمانان رسالتی آسمانی بر دوش دارند و از یاری خدا برخوردارند: إِنْ

تَنْصُرُوا اللّهَ یَنْصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدامَکُمْ ⁽¹⁾وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ. ⁽²⁾

وعده چه کسی راست تر از خدایی است که بر بندگان خود چیره است و به آنها این گونه وعده می دهد: وَ کانَ حَقًّا عَلَیْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِینَ. ⁽³⁾

ممکن نیست امّتی و یا حتّی شهری بدون امیری که امور آن را بگرداند بتواند به حیات خود ادامه دهد و بر همین اندیشه اند تمامی مسلمانان و بلکه همه عقلا بجز شماری از خوارج که معتقدند هیچ حکمی جز حکم خدا نیست و مقصود آنها این است که در زمین نه حکومتی باید باشد و نه امارتی.«سخن حقّی است که از آن باطل قصد شده است؛آری حکمی جز حکم خدا نیست ولی اینها می گویند هیچ حکومتی جز برای خدا نیست،در حالی که مردم باید امیری خواه برّ،خواه فاجر داشته باشند که در حکومت او مؤمنان کار کنند و کافران بهره مند گردند و به سبب وجود او غنیمت جمع و با دشمن جنگ شود و راهها ایمن گردد و حقّ ضعیف از قوی ستانده شود تا نیکوکار راحت باشد و از شرّ بدکار راحتی حاصل آید.» ⁽⁴⁾

بدیهی است مسأله امام حاکم پس از رحلت پیامبر اکرم از روشنترین امور است:«بنی بشر جز در پرتو اجتماع و همیاری در کسب خوراک و ضروریاتشان نمی توانند زندگی و موجودیت داشته باشند و هرگاه در کنار یکدیگر گرد آیند ضرورت،تماس طرفینی و برآوردن نیازها را اقتضا خواهد کرد و هر یک دست نیاز به سوی دیگری دراز می کند تا از همنشین خود آن را برآورده سازد ولی به سبب طبیعت حیوانی یعنی ظلم و تجاوز نسبت به یکدیگر،برخی به مقتضای خشم و غرور و قدرت بشری از برآوردن این نیازها خودداری می ورزند و بدین ترتیب کشمکشی حاصل می شود که به جنگ می انجامد و این خود به هرج ومرج و ریختن خون و حتّی منقرض شدن نوع بشر منجر می شود و این

همان امری است که خداوند سبحان جلوگیری از آن را به امیر اختصاص داده است و بدون وجود یک حاکم که جلوی آنها را بگیرد بقای بنی بشر با وجود هرج ومرج محال خواهد بود و از همین رو به عامل جلوگیرنده ای نیاز است که همان حاکم می باشد. ⁽¹⁾»

طبیعت انسانی که سرشتش آکنده از تناقضات و خودمحوری و انانیتی است که غالبا او را در برابر التزاماتش به فراموشی وامی دارد و او را از حدود اعتدال خارج می سازد وجود یک حاکم عادل را به عنوان یک ضرورت اجتناب ناپذیر در نظام زندگی الزامی می شمارد و حتّی شریعت اسلامی که در قوانین خود،مقام عادل را بزرگ می دارد و گواهی او را می پذیرد گواهی او را برای خودش نمی پذیرد،زیرا چه بسیارند افراد عادلی که در سطح عالی ایمان و صداقت و التزام دینی قرار دارند و باز با یکدیگر ستیز می کنند و چه بسیار است کشمکشها و دشمنیهایی که در جامعه انسانی ظهور می یابد و اگر در جامعه یا میان قومی از اقوام امیری نباشد که سرپرستی و حفظ ایشان را برعهده گیرد چگونه بقای وحدت و نظم امور آنها تأمین می شود؟متفکّران و مردم این داوری کمونیستی و آرمان اندیشی ایشان را در اینکه می شود جامعه ای بدون حکومت باشد سبک می شمارند و تاریخ گواهی می دهد که چگونه اصحاب سقیفه به امر خلافت پرداختند و چگونه پیش از کفن و دفن پیامبر به نصب جانشین او اقدام کردند.آیا این عمل براساس احساس ضرورت و احساس نیاز شرکت کنندگان در این نشست به کسی نبود که امور ایشان را بگرداند و نظامشان را حفظ کند؟حتی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله همه مسلمانان را در همیاریشان نسبت به یکدیگر به پیکره ای واحد تشبیه کرده اند که اگر عضوی از آن به درد آید سایر اعضا را به بیخوابی و سوز و گداز دچار می کند.

پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله می فرماید:(آگاه باشید که)در بدن ماهیچه ای است که اگر به صلاح آید همه پیکر آدمی به صلاح می آید.آگاه باشید که این ماهیچه همان قلب است.قلب به مثابه سرور اعضاست و بدن نمی تواند بدون شایستگی آن به شایستگی دست یابد و اگر این عضو به فساد کشیده شود همه بدن به فساد کشیده می شود.

آیا یک جامعه شبیه به یک پیکره نیست،پیکره ای دامنه دار که خواستهای پراکنده و تمایلات و اهداف متناقض دارد؟آیا این جامعه بیش از بدنی که اعضایی به هم پیوسته و

بنیه ای استوار دارد و صلاح و فسادش به قلب یعنی رهبر و رئیس اعضا مربوط است، نیاز به رهبری ندارد؟

جانشین،یک ضرورت در نظام اسلامی

از خلال نگاه به تشریع اسلامی ضرورت نصب جانشین درک می شود و برخی از دلایل این ضرورت را از نظر گذراندیم.با چشم پوشی از این مسأله،در نظام اسلامی هیچ ساختار اجتماعی نمی تواند بدون سرور و آقا و قیّم تشکیل شود.

در خانواده که کوچکترین ساختار اجتماعی و حتی سنگ زیربنای ساختار بزرگ اجتماعی است این مرد است که مسائل خانواده را بر دوش دارد: اَلرِّجالُ قَوّامُونَ عَلَی النِّساءِ ⁽¹⁾.حتی اگر پدر خانواده ای از دست برود و از او یتیمهایی برجای ماند-در حالی که این مسأله ای شخصی است-در شریعت اسلامی قیّمی برای آنها تعیین می شود.

پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله در جنگهایی که خود حضور نداشت امیری را بر مجاهدان تعیین می فرمود و هرگاه در جنگی جهادی شهر را ترک می گفت کسی را جانشین خود قرار می داد که در غیاب ایشان شهر را حفظ کند و پس از ایشان مسؤولیت آن را برعهده گیرد و به همین شیوه رفتار می کردند جانشینان پیامبر هنگامی که گروهی را برای جهاد بسیج می کردند یا گروه معیّنی را به جای دیگر می فرستادند.تاریخی که در پیش روی شماست بهترین گواه در اثبات این ادّعاست.حال به عنوان شاهد این ادّعا به مسأله ای توجه می کنیم که تاریخ آن را ثبت کرده است.این مسأله همان هجرت اول و دوم مهاجران به حبشه است.ما این گواه و شاهد را برگزیدیم تا دلیل اهتمام اسلام در آغاز شکل گیری خود نسبت به این امر باشد.در هر یک از دو هجرت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله امیری را برگزید.

اینک آنچه در کامل ابن اثیر در حاشیه تعلیقات الادارة آمده و برگزیدگانی از دانشمندان نوشته اند و برخی از رویدادها را شرح و تفسیر کرده اند از نظر می گذرانیم.ایشان پیرامون هجرت نخستین،تحلیلی دارند که چنین است:«عثمان بن مظعون بر ایشان ولایت داشت.او رئیس مهاجران بود و بر امور آنها اشراف داشت و کارهایشان را زیر نظر می گرفت تا اختلاف کلمه پیدا نشود.از این نکته معلوم می شود که مسلمانان نمی بایست

از محدوده نظام خارج می شدند و باید امیری می داشتند که کارهایشان را اداره می کرد، اگرچه شمار ایشان اندک بود.اگر مسلمانان رهبری را رها کنند و هر کس به کار خویش، مشغول شود همانند گوسفندانی سرکش و پراکنده طعمه استعمارگران می شوند. ⁽¹⁾

در مهاجرت دوم جعفر بن ابی طالب امیر و رئیس ایشان بود(او رهبر مهاجران در این مهاجرت بود...و از این نکته فهمیده می شود که دین اسلام در جهت اتّفاق نظر به رهبری و امارت توجه داشته است). ⁽²⁾

شیوه نصب والی در شهرها خود گواه آن است که در تعالیم دینی ممکن نیست جامعه ای بدون والی برگزیده پیامبر یا امام باشد،زیرا مقتضای ترک این عمل اخلال در مسؤولیت عمومی است و ثمره آن تحلیل رفتن جامعه و خروج از محدوده اسلام و حیات دوباره جاهلیت و تباه شدن ارزشها و سقوط مفاهیمی است که حضرت محمّد صلّی اللّه علیه و آله و پیروان مجاهد او برپا کردند.

حال سؤالی مطرح می شود که در این سخن موقعیت خود را دارد:

پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله چگونه برای امّت جانشین تعیین می کرد؟

آیا وصیّت کرده بود که پس از ایشان کسی جانشینی را برعهده گیرد و شؤون امّت را اداره کند؟

یا در قانونگذاری خود نظامی را قرار داده که دقیقا بر همین نکته تصریح دارد یا آن که این امر را واگذاشته است؟

احتمالات و توجیهات مسأله

احتمالات این مسأله به سه اصل بازمی گردد:

1-پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله این موضوع مهم را واگذاشته و امت را به حال خود رها کرده است.

2-نظام خاصّی وضع کرده امّت را به پیروی از آن و لزوم اجرای آن راهنمایی کرده است.

3-به جانشین خاصّی پس از خود تصریح کرده است.

درباره احتمال نخست آنچه در نگاه اول به نظر می رسد این است که مسلمانان در نپذیرفتن آن اتّفاق نظر دارند و مسلمانان نه به شکل گروهی بدان اعتقادی دارند نه به شکل فردی؛و فقط برخی از خاورشناسان کوشیده اند از اختلافات میان مسلمانان بهره برداری کنند و براساس هدف خود آنچه می خواهند بگویند.

دکتر محمّد غلاب عین سخن خاورشناس(پل کازانوا)را نقل می کند.کازانوا این سخن شیعه را رد می کند که پیامبر نسبت به جانشینی که پس از او امام باشد اغماض نکرده است،زیرا شیعه در اقلیت است و اقلیت از نظر او نمایانگر حق نیست.

وی بر این نظر جمهور که امامت از مصالح عمومی است که رسیدگی به آن به مردم واگذار شده حاشیه می زند و چنین گمان می کند که قرآن درباره این مسأله مهم سکوت کرده و پیامبر نیز صراحتا درباره آن چیزی نفرموده و بدین ترتیب این خاورشناس چنین می گوید:«اگر قرآن به عنوان وحی الهی در برابر این مسأله سکوت کرده،چرا پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله از طرح آن به شیوه ای شخصی سرباز زده؟و چرا در جهت تثبیت انتقال حکومت که نبوّتش را مدیون آن است نکوشید؛حکومتی که پس از او عقلا کسی جز خود او نمی توانست آن را دریافت کند؟زیرا پیشوا بودن محمّد صلّی اللّه علیه و آله بدین جهت نبود که به قبیله قریش و به خاندان کذا و کذا تعلّق داشت بل ازاین رو پیشوا بود که پیامبری را به عهده داشت و به همین سبب باید به رسمیت شناختن جانشین او نیز تابع همین نظام می بود و از آنجا که نبوّت پس از او تجدید نمی شد پس دست کم می بایست تعیین جانشین از منبعی نبوی برمی خاست...»،«پاسخ شیعه به این سؤال همان اصل مذهب ایشان است و آن اینکه پیامبر این مسأله را وانگذاشته است و توجّه کامل به آن داشته و امام جانشین خود را تعیین کرده است. ⁽¹⁾»

وی پاسخ شیعه به این پرسش را نمی پذیرد،زیرا آنها را در اقلیت می داند و خلافت جز از منبعی الهی یا نبوی حاصل نمی شود و عقلا ممکن نیست کسی جز از این راه به خلافت دست یابد.از آنجا که براساس رأی جمهور خلافت از اموری است که به مردم موکول شده،بنابراین خاورشناس مذکور،دلیل ایشان را ناکافی می شمارد و می گوید:

«تنها چیزی که باقی می ماند این است که ما به عنوان غیر مسلمانانی که حق داریم به

محمد صلّی اللّه علیه و آله همچون یک نابغه(عادی)بنگریم این توضیح را بدهیم که چرا پیامبر مسأله ای این چنین مهم را مسکوت گذاشته؟دلیل مسکوت گذاشتن امر خلافت روشن است،زیرا محمّد صلّی اللّه علیه و آله فکر نمی کرد بزودی خواهد مرد و جانشینانی را پس از خود باقی خواهد گذاشت و معتقد بود که پایان جهان نزدیک است و او شاهد این پایان خواهد بود. ⁽¹⁾»

او چنان در خیال بافیها و اشتباهات و خطاهای خود غرق می شود که گویی هیچ توجیهی جز کینه کورکورانه و اغراض پلید ندارد وگرنه از کجا این علم را یافته که پیامبر معتقد بوده پایان جهان نزدیک است و پس از پیوستن او به ملکوت اعلی بشری وجود نخواهد داشت و دیگر نیازی به جانشینی نیست ولی او مرد و فریاد وا محمدا بلند شد و جهان همچنان باقی ماند و مسلمانان با جدایی و چندپارگی به زندگی ادامه دادند و همچنان نیازمند امامی بودند که کلمه اسلام را در میانشان برقرار سازد و قلبهایشان را به دین خدا یکی کند و در همین جاست که هدف پشت پرده نویسنده آشکار می شود و نیّت خاورشناسان از خلال تخیّلاتی که جز هوی و هوس و اهداف پلید سند و توجیهی ندارد رخ می نماید.

این نظر کازانوا درباره اینکه پیامبر مسأله ای به این مهمّی را واگذاشته است از سخن افرادی همانند ابن خلدون پیرامون خلافت برمی خیزد که خلافت را از مصالح عمومی می داند که اختیار آن به دست مردم است.

دکتر محمد غلاب در ادامه سخن خود می گوید:«آرای اجماع مسلمانان نمایانگر این سخن است.اگر چنین بوده باشد پس نادیده گرفتن این امر مهم بر این اساس استوار است که خلافت از اموری است که مسلمانان خود باید آن را تعیین کنند و پیامبر حق دخالت در آن را ندارد. ⁽²⁾»نقطه اتّکایی که پاسخ این پرسش آن را می طلبد در دو مسأله خلاصه می شود:

1-دخالت پیامبر به عنوان نبی در تعیین امام،امری طبیعی است،زیرا او خواهان بقای دین خود در جامعه می باشد و دین او همان دین جاودان است،زیرا پس از او دیگر

پیامبری نخواهد بود.وقتی ادّعای استاد«غلاب»این باشد که پیامبر حق دخالت ندارد و سخن مذکور نمایانگر آرای اجماع مسلمانان است دیگر به شهبه این خاورشناس و طرفداران او چگونه پاسخ دهیم؟

2-دلیل ادّعای غلاب یا ابن خلدون در این سخن چیست؟حال ببینیم خود غلاب به این دو نکته چگونه پاسخ می دهد و حال آنکه خود او معتقد است در دین پیامبر چیزی هست که او را از تعیین امام بازمی دارد:«آنچه پیامبر را از تعیین امام بازداشت روحیه قانونگرای برخاسته از اصل شورا و احترام او نسبت به عدالت و یقین او به این حقیقت بود که وظیفه اصلی او دینی است و نیز آگاهی او از این بود که زمانها در حال تغییرند و شرایط،ایجاد مانع می کنند و به همین سبب باید امور دنیوی مردم پس از روشن کردن مسؤولیتهای ایشان به دست خود آنها باشد و اینکه باید به آنها هشدار داد که اعمالشان به حسابشان گذاشته خواهد شد و دلیل عدم تعیین وصی از سوی آن حضرت اعتقاد ایشان به نابودی جهان پیش از مرگ نبود-چنان که استاد کازانوا گمان کرده است-».

استاد غلاب این تخیل کازانوا را که صرفا فرضی خیالی است به انتقاد می گیرد و می گوید:«آیا صرف یک فرض خیالی از دیدگاه علم صحیح می تواند دلیل باشد؟».

آیا این استاد نمی داند که ممکن است دلیل دیگری غیر از عقیده به نابودی جهان مانع تعیین امام سیاسی از سوی حضرت باشد با در نظر گرفتن اینکه از اوّلیّات منطق ارسطو و فرفوریوس است که:«آنچه احتمال بدان راه یابد استدلال از آن ساقط می شود.»ما در اینجا به استاد و طرفداران او تأکید می کنیم که تنها یک دلیل جز عقیده به نابودی جهان حضرت را از این تعیین بازداشت و این دلیل هم در حدّ احتمال نیست بل چنان دلیل متیقّنی است که به هیچ روی باطل بدان راه ندارد و شاهدهای منطقی و رخدادهای آشکار و تاریخ صحیح که هیچ یک از طرفداران کازانوا توان مجادله در آن را ندارند مؤیّد آن است.

«دلیل آن این بود که پیامبر از نخستین لحظه بعثتش تا لحظات پایانی عمر خود پیوسته اعلام می کرد که پیامبری دینی است و بزرگترین وظیفه او در این دنیا راهنمایی مردم به سوی توحید و راه راست است.امّا ریاست سیاسی و فرماندهی نظامی دو ضرورت از ضرورتهای زندگی بودند که پیامبر خود آنها را برعهده داشت،زیرا گریزی از آن دو نبود و او نه گردنکش بود و نه دیکتاتور و سلطان مطلق العنان تا پس از خود ولیعهدی برای

خویش برگزیند و آن را بر امّت تحمیل کند،چنان که در حکومتهای دیگر و دوران بعدی اسلام چنین عمل می شد.

بنابراین پیامبر در امر دینیی که در اختیار او بود دخالت می کرد و این همان وظیفه اصلی پیامبر بود که برای آن ظهور کرده بود و امامت سیاسی را برای کسانی باقی گذاشت که به امور دنیوی توجّه داشتند،اگرچه من نمی دانم چگونه تعیین امام برای امّت با اصل شورا همخوانی دارد،اصلی که قرآن بصراحت پیامبر را به آن امر می کند و می فرماید:

وَ شاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ ⁽¹⁾وَ أَمْرُهُمْ شُوری بَیْنَهُمْ ⁽²⁾و به هرحال پیامبر نتوانست جز خضوع و فرمانبری در برابر این آیات موضعی داشته باشد.» ⁽³⁾

آنچه از این بحث بوضوح پیداست،این است که استاد غلاب ندیده گرفته شدن مسأله امامت از سوی پیامبر را امری ضروری می شمارد و اینکه پیامبر عملا این مسأله را نادیده گرفته،زیرا این موضوع برای او اهمیّتی نداشته است و پیامبر از لحظه نخست تا لحظه پایانی حیاتش پیوسته اعلام می کرده که پیامبری دینی است و به نظر استاد غلاب پیامبر برای احترام به عدالت این امر را نادیده گرفته است.

الف:آیا این عدالت است که پیامبر دین و موقعیت حیاتی و حساس آن را دستخوش تمایلات عاطفی و لرزشهای پی درپی اجتماعی کند؟

من در اینجا نمی خواهم در جدا کردن مسائل دینی از زندگی دنیوی و اینکه چنین تفکّری چگونه به میان مسلمانان راه یافته با استاد غلاب به بحث بپردازم و اینکه آیا دین چیزی جز سازماندهی روابط مردم در دنیا و انتقال آنها به اهداف آخرت است تا کرامت دنیا و آخرت ایشان تحقّق یابد؟چنان که نمی خواهم درباره وظیفه پیامبر که وی آن را در این حدود تنگ محدود می کند با او به بحث بپردازم با آگاهی از اینکه پیامبر در مسائلی که به او وحی می شد نظری نداشت: وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی؛ ⁽⁴⁾و حکم تنها حکم خدا است.آری،من در این صدد نیستم،زیرا هنگام گفتگو درباره آنچه

با این بحث ارتباط دادیم نظایر این سخن را ارزشیابی خواهیم کرد.

ب:دلیل این ادّعا چیست؟حال ببینیم خود استاد غلاب به این پرسش چگونه پاسخ می دهد:«شاید برخی از طرفداران کازانوا این چشم پوشی پیامبر را مورد انتقاد قرار دهند و مدّعی شوند که حضرت به مسائلی همچون تدبیرخانه که در مصالح امّت اهمیّتی کمتر از خلافت دارند پرداخته است و طبیعی نیست که فردی به مسائل کم اهمیّت تر بپردازد و مسائل مهمّتر را نادیده بگیرد.پاسخ ما به این اعتراض مضحک آنها این است که توجه قرآن و پیامبر به خانواده منحصر به وضع قوانینی است که به نظم و سعادت خانواده منجر می شود و سیاست حکومت نیز در قرآن و سنّت از این توجّه محروم نشده است و بلکه این سیاست نیز در قرآن مورد توجّه بسیار قرار گرفته است،زیرا قرآن و سنّت به وضع قوانین شورا و عدالت و اعتدال و پاکدامنی و خوش رویی و نرمخویی و خوش اخلاقی برای سلاطین و حاکمان توجّه کرده است: وَ شاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ ⁽¹⁾وَ إِذا حَکَمْتُمْ بَیْنَ النّاسِ أَنْ تَحْکُمُوا بِالْعَدْلِ ⁽²⁾فَاحْکُمْ بَیْنَ النّاسِ بِالْحَقِّ وَ لا تَتَّبِعِ الْهَوی ⁽³⁾وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ ⁽⁴⁾وَ إِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ. ⁽⁵⁾

بدین ترتیب سنت بروشنی مسؤولیت حاکم را دوچندان می داند حتی اگر رعایای او حیوانات باشند:«همه شما چوپانید و همگی مسؤول رعیّت خود»؛«زنی به سبب گربه ای که آن را بسته و بدو غذا نمی دهد و نمی گذارد از گیاهان زمین بخورد وارد آتش شده است».

بنابراین قرآن و سنت اساسنامه حکومت را وضع کرده اند،ولی این دو به سیطره و حکومتی که امّت ملزم به پیروی مطلق از آن باشند توجّهی ندارند،بلکه این گزینش را به عهده مسؤولانی از امّت گذاشته اند که این مسأله برای آنها اهمیّت دارد.گویی که قرآن و سنّت اعلان داشته اند که امّت در گزینش نظام مورد پسند خود و حکومتی که خواهان

آنند آزاد می باشند.البتّه به شرط آن که هوی و هوس و اغراض و منافع شخصی عواملی نباشند که رهبران را به گزینش نظامی وادارند یا موجب نگردند که متنفّذان برای رسیدن به حکومت بسیج شوند و یا میان ایشان و عدالت و پاکدامنی و ایثار در منافع شخصی در راه منافع عمومی مانع نشوند.اگر مسلمانان این شرایط را در هر نظام حکومتی تحقّق یافته دیدند در صورت اخذ این نظام حکومتی هیچ گناهی بر آنها نخواهد بود زیرا اسلام اجازه اعمال زور و فشار را جز در مواردی که گریزی از آن نیست نمی دهد؛مواردی همچون فتنه و فساد نظامهای اجتماعی و فقدان امنیّت و حاکمیّت وحشت.این اصول نه تنها از ارزش اسلام نمی کاهند بلکه موجب درخشش آن و بالا بردن منزلت آن در نظر سیاستمداران و جامعه شناسان می شوند.» ⁽¹⁾

اسلامی که به مسائل کم اهمیّت تر توجّه دارد چگونه به مسائل مهمتر و بزرگتر اهمیّت نمی دهد.این مسأله بزرگتر و مهمتر همان مسأله خلافت یعنی دقیقترین مسأله ای است که ادیان بطور کلّی بدان توجه دارند،چه رسد به اسلام که دین بزرگ خداست.آیا می شود اسلام از مسائل مهمتر و بزرگتر چشم بپوشد و به مسائل ساده بپردازد؟

از این سخنان چنین به دست می آید که پیامبر این مسأله را فرونگذاشته است و بر این اساس اعتراض کازانوا در اینکه پیامبر و قرآن از این مسأله چشم پوشیده اند مضحک است.اگر قانون به احکام خانواده عنایت دارد،توجه قرآن و پیامبر به وضع قوانینی منحصر است که به نظم و سعادت خانواده منجر می شود و سیاست حکومت نیز در قرآن و سنّت از این توجه محروم نشده است و این سیاست نیز در قرآن و سنّت مورد توجه بسیار قرار گرفته است.آنچه از این نکته پیداست آن است که پیامبر این مسأله را نادیده نگرفته بلکه قوانین و نظامی دقیق و عادلانه بدان بخشیده است.از اینجا استاد غلاب به ذکر این قواعد می پردازد و از آنجا که وی اعتراف دارد پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله امر خلافت را نادیده نگرفته و توجه لازم را بدان مبذول کرده است،بنابراین بحث را به احتمال دوم منتقل می کنیم و از اینجا وارد احتمال دوّم می شویم که چنین است:

پیامبر نظام معیّنی را وضع کرده است که امّت را به سوی پیروی و لزوم اجرای آن راهنمایی می کند.در این سخن تناقض آشکاری نهفته است،زیرا یک بار ادّعا می کند،

پیامبر به انگیزه پایبندی به عدالت مسأله تعیین جانشینی را نادیده می گیرد و در این مسأله عاملی است که پیامبر را از دخالت در آن بازمی دارد،زیرا دخالت در آنچه مربوط به ایشان نبوده صحیح نیست و وظیفه پیامبر نمی باشد و بار دیگر ادّعا می کند که پیامبر و کلام خدا این مسأله را نادیده نگرفته اند و توجه بسیاری بدان مبذول داشته اند.پس از ارائه دلایل استاد محمد غلاب به ادّعای نخست بازخواهیم گشت و از آن سخن خواهیم گفت.گرچه به نظر می رسد استاد چنان تلاشی در آن به کار بسته که باید بگوییم شایسته تکریم و بزرگداشت است.گرچه ما با او در این مسأله اختلاف نظر داریم.او به اینجا می رسد که قرآن کریم و پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله به وضع احکام شورا و عدالت و میانه روی و پاکدامنی و خوش رویی و نرمخویی و خوش اخلاقی برای سلاطین و حاکمان توجّه بسیاری داشته اند و سپس آیات و دو حدیث سابق الذکر را می آورد ولی به نظر می رسد که برخی از آیات به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله اختصاص دارد: وَ إِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ، وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ، و آن در مقام ستایش از رسول اکرم و اخلاق والایی است که بدان آراسته می باشد.اگر شرط کردیم که حاکم چنان باشد که آیات قرآنی توصیف کرده اند-که حق نیز چنین است-شخصی که امور امّت و حفظ شریعت را به عهده می گیرد نیز باید در اخلاق فاضله و تطابق کلمه به کلمه با آیات قرآن به پیامبر اکرم نزدیکی داشته باشد: وَ إِذا حَکَمْتُمْ بَیْنَ النّاسِ أَنْ تَحْکُمُوا بِالْعَدْلِ». این سخن پیامبر:

کلّکم راع و کلّکم مسؤول عن رعیّته،به معنای عام و نهادن مسؤولیت عمومی بر دوش تمامی امّت است که ابهامی ندارد و نیز حدیث منقول از ابو هریره:«زنی به سبب گربه ای به آتش در آمد...»اگر حدیث صحیح باشد مهربانی و نیکی را نسبت به هر روح داری تشویق می کند و درشتی را در رفتار بیرحمانه که به هیچ روی با مهربانی دمسازی ندارد ردّ می کند.گفتگو پیرامون این ادلّه بسیار آسان است.

اول:اینکه دلایل مذکور درباره مسأله جانشینی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله که اهمیّت بسیار دارد و موضوع سخن است وارد نشده است و درباره آن حکم خاصّی را ثابت نمی کند و شاید به همین سبب برادر محمد غلاب از اینکه شریعت به خلافت اهتمام ورزیده باشد عدول می کند و می گوید:«قرآن و سنّت اساسنامه حکومت را وضع کرده اند ولی حکومت یا نظامی حکومتی را معین نکرده اند که امّت ملزم به پیروی از آن باشد،بلکه این گزینش را به مسؤولانی که این مسأله برایشان اهمیّت دارد واگذارده اند.»این خود

عدول از نظر اول و به شمار آوردن خلافت از اموری است که قرآن و پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله آن را واگذاشته اند.

دوم:آیاتی که استاد آورده است: وَ شاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ؛ ... أَنْ تَحْکُمُوا بِالْعَدْلِ؛ فَاحْکُمْ بَیْنَ النّاسِ بِالْحَقِّ، به فرض آن که در مقام خلیفه و امام حاکم باشد در مقام کیفیّت انتخاب خلیفه نیست یا در این باره نیست که چه کسی را امّت باید برگزیند بلکه تنها در بیان مقام اخلاقیی است که بطور عموم یا خصوص باید بدان آراسته شد و اگر فرض شود که در خصوص امام است یا آیات به سوی امام راهنمایی می کنند،در این هنگام شیوه ای را تبیین کرده است که امّت را ملزم می کند آن را در پیش گیرند و معنای این سخن آن است که وجود این شیوه را به عنوان شاخص استواری که این توصیه ها بدان مربوط می شوند تبیین کرده است: وَ شاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ؛ فَاحْکُمْ بَیْنَ النّاسِ بِالْحَقِّ.

در آیاتی که ذکر شده دلالت روشنی در اینکه امام کیست وجود ندارد،بلکه در آن رهنمودهایی است نسبت به اموری که باید در رفتار و نیز در برخورد با امّت آن را در پیش گرفت و اگر چنین فرض شود که آن متوجّه حاکم و خلیفه است پس در صورتی است که تعیین حاکم انجام گرفته باشد و بدین جهت سفارشهایی که تقیّد بدان لازم است در شناخت امام،دلیل تلقّی نمی شوند.

سوّم:منظور این سخن استاد غلاب که«افراد مسؤولی به این امر می پردازند که این مسأله به آنها مربوط است»چه کسانی هستند؟آیا فردی شایسته تر از پیامبر وجود دارد که به این امر اهتمام داشته باشد؟و آیا کسانی هستند که این امر برای آنها مهمّ است؟تا بتوانند نظام و شخص حاکمی را براساس شرایطی که در پیش مورد استفاده استاد غلاب قرار گرفته برای مسلمانان برگزینند،آن هم اگر بشود برحسب موازین علمی از آنها استفاده کرد.

چهارم:سؤالی که در اینجا مطرح می شود آن است که کدام حاکم عادل به زور یا تحمیل نظام اصلح و بازگرداندن زندگی طبیعی به شریانهای جامعه اسلامی به هنگام بروز فتنه یا فساد نظامهای اجتماعی و فقدان امنیت و حاکمیّت وحشت،اقدام و وجود خود را تحمیل می کند و در سخت ترین شرایط و دشوارترین موقعیّتها این نقش بزرگ را برعهده می گیرد؟آیا این نیرو همان امّت خواهد بود-در صورتی که فرض ما آن است که فساد در نظامهای اجتماعی آن رخنه کرده و فتنه و فقدان امنیّت و حاکمیّت وحشت

انتشار یافته-یا شخص حاکمی که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله او را واجب الطاعة دانسته و خداوند متعال او را برای حفظ امّت و شریعت برتر ایشان نصب کرده است؟این شخص کیست؟ آیا در هر حال باید تعیینی در کار باشد؟

پنجم:«هرگاه مردم این شرایط را در هر نظامی تحقّق یافته دیدند گناهی بر ایشان نخواهد بود اگر پیرو آن شوند...».

آیا نتیجه این سخن آن نخواهد بود که مسلمانان منتظر و چشم به راه چنین شخص آرمانیی باشند که می تواند از خودخواهی و خودمحوری و شهوات دوری گزیند و در رفتار و علم از سطح عادی مردم فراتر رود تا او که فردی برتر است(و مصداق این شروط سخت است)بتواند این نظام برتر را تحقق بخشد؟و مادامی که عرصه کاملا برای عاقلان و زیرکان و نیز حادثه جویان و سفیهان باز باشد امّت مرحومه ای که پیامبر خود و برگزیدگان پاک خاندان خویش و اصحاب مجاهد و نیکوکارش را برای آن قربانی کرد همچنان با ستیزها و غرض ورزیهای شدید و شهوتها و خودمحوریها در اقیانوس تجربیات تلخ نظامها و سازمان دهندگان آن که گاه موفق می شوند و گاه ناکام درگیر خواهد بود.

ششم:ضمانت وحدت امّت به هنگام چندپارگی آن و اختلاف خواستها و خودمحوری حاکم چه خواهد بود؟و ضمانت سلامت جهت گیری امّت به هنگام تاریکی آفاق و انتشار هرج ومرج و شیوع فساد چه خواهد بود؟فسادی که کار را به آن جا کشاند که امثال معاویه مکّار و خونریز و یزید بدکار و ولید بی دین و مروان که رانده پیامبر بود و نیز مروان حمار و دیگرانی که پرده دری می کردند و سرنوشت امّت را به بازی می گرفتند و بر منابع امّت استیلا می یافتند و بی هیچ ابا و احساس گناهی خون ایشان را می ریختند بر منبر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بالا روند.

دهشتناکتر و مصیبت بارتر،توجیهی است که برای تسلّط این عدّه بر امّت می خوانیم تا آنجا که برخی از علمای محترم برای توجیه این مسأله شروط مذکور را برای خلیفه لازم نمی دانند و خروج بر حاکم فاسق را جایز نمی شمارند،چنان که غزالی و دیگرانی که این فتاوا از ایشان نقل شده چنین کرده اند،و حتی به همین سبب عصمت را برای پیامبران شرط نمی دانند و فسق و عصیان و تمرّد و حتی کفر را برای ایشان جایز می دانند.

ابن فورک به پیامبری برگزیده شدن کافر را جایز می شمارد و غزالی در

المنحول فی الاصول می گوید:«وجه مختار آن است که قاضی آورده و آن عبارت از این است که عقلا عصمت پیامبران واجب نیست،زیرا بنا به ضرورت و دیدگاه عقلی عدم امکان پیامبری در انسان غیر معصوم روشن نیست و نقض کننده مدلول معجزه هم به شمار نمی آید،زیرا مدلول آن صدق گفتار و نگفتن دروغ چه عمدی و چه سهوی در سخنانی است که از خداوند نقل می کند و معنای تنفیر باطل است. ⁽¹⁾بنابراین ما جایز می دانیم که کافری از خدا خبر دهد و معجزه نیز او را تأیید کند. ⁽²⁾

برخی از حشویه گفته اند:

«پیامبر ما نیز چنین بوده است،زیرا خداوند می فرماید: وَ وَجَدَکَ ضَالاًّ فَهَدی» ⁽³⁾.و از نتایج آن چنین است که در برخی از کتب مسلمانان می خوانیم:«سخن او را می شنوی و امرش را فرمان می بری حتی اگر بر پشت و شکمت زند و مالت را بگیرد».

به نظر این عدّه خلافت می تواند با زور و استیلا برقرار شود حتی اگر امیر فاسق و جاهل و غیر عرب باشد.بر این پیشوا حدّ شرب خمر جاری نمی شود و به سبب فسق و فجور عزل نمی گردد. ⁽⁴⁾

نتیجه این شد که در کتب عمومی نصیحت و راهنمایی آدابی را می خوانیم که باید در حق خلیفه یا سلطان به جای آورده شود،نظیر آنچه می آید.

«یکی از خلفا به مردی دستوری داد و آن مرد در پاسخ گفت:فرمانبری من در برابر تو از یک جامه بیشتر است و در برابر تو از کفش خوارترم.»و دیگری می گوید:«من از دو دست تو در برابرت فرمانبرترم و از کفشت ذلیلترم.»این سخن را حسن بن وهب به محمّد بن عبد الملک زیّات گفته است.

منصور به مسلم بن قتیبه گفت:نظرت درباره قتل ابو مسلم چیست؟وی پاسخ داد:

لَوْ کانَ فِیهِما آلِهَةٌ إِلاَّ اللّهُ لَفَسَدَتا ⁽¹⁾.منصور گفت:کافی است ابو امیه ⁽²⁾و توصیه های دیگری از این دست.آخوندهای درباری و خدمتکاران و نیازمندان به سلاطین تنها فرمانبری از ایشان را ضروری می شمارند-نه می توان اعتراضی به آنها کرد و نه حسابی در کار آنهاست-.

ابن خلدون که عدالت را در امام شرط می داند در مقدّمه خود چنین می گوید:

«اختلافی در این نیست که با فسق اعضا و ارتکاب اعمال ممنوع و نظایر آن عدالت وی منتفی می شود و در از بین رفتن عدالت با بدعت گذاریهای اعتقادی اختلاف است.» ⁽³⁾

بنابراین شروطی که قبلا ذکر شد کجا رفت و آیا عملا می توان آنها را به اجرا درآورد؟ و آیا نتیجه آن جز فروگذاشته شدن خلافت از سوی پیامبر اکرم است؟و هرگز نشاید که پیامبر نسبت به این امر حیاتی و حسّاس چنین کند.

بنابراین نتیجه آن خواهد شد که دکتر احمد امین چنین گوید:

«پیامبر اکرم وفات یافت و جانشینی برای خود برنگزید و روشن نکرد که چگونه باید جانشین او انتخاب شود،بنابراین مسلمانان با سخت ترین و مهمترین مسأله روبرو شدند و شکست و پیروزی زندگی سیاسیشان بسته به پیمودن همین راه بود ⁽⁴⁾».حتی می توان گفت شکست و پیروزی زمینه های گوناگون حیاتی ایشان در زندگی و نه تنها حیات سیاسی به خلافت بستگی دارد.دکتر احمد امین در اینجا تصریح می کند که مسأله خلافت از سوی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله نادیده گرفته شده است،اگرچه وی به اهمیّت موقعیّت خلافت و وابسته بودن شکست و پیروزی زندگی سیاسی مسلمانان بدان،اعتراف دارد، ولی بااین حال پیامبر وفات یافت و جانشینی برای خود برنگزید و روشن نکرد که چگونه باید جانشین او انتخاب شود!!

وجوب تعیین امام

بااین حال،همگان جز اندکی با وجود اختلاف اقوال به وجوب عقلی یا نقلی تعیین امام تصریح می کنند.ابن خلدون در مقدّمه خود می گوید:

«تعیین امام واجب است و وجوب آن در شرع بنا به اجماع صحابه و تابعان است، زیرا اصحاب پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله به هنگام وفات ایشان به بیعت با ابو بکر-ر ض-و سپردن کارها به دست او اقدام کردند و در دوران های بعد نیز چنین بود و مردم در هیچ عصری تسلیم هرج ومرج نشدند و این اجماع دلیل وجوب تعیین امام قرار گرفت.برخی معتقدند که مدرک وجوب آن عقل است و اجماعی که تحقّق یافته براساس حکم عقل بوده است و ضرورت اجتماع بشر وجوب آن را اقتضا می کند،و زندگی و موجودیت انسان به حالت انفراد محال می باشد و به سبب برخورد اغراض و مقاصد افراد با یکدیگر تنازع نیز از امور اجتناب ناپذیر اجتماع است،چنان که اگر در میان آنان حاکمی نباشد تا ایشان را از تجاوز به یکدیگر منع کند فرجام کار آنان به چنان هرج ومرجی کشیده می شود که هلاک بشر و انقراض او را اعلام می دارد،در صورتی که حفظ نوع از مقاصد ضروری شرع است.

این معنا همان استدلالی است که حکما درباره وجوب نبوّت در میان بشر اقامه کرده اند و ما به بطلان آن اشاره کردیم و یادآور شدیم که یکی از مقدّمات این قضیه مسلّم نیست و آن این است که می گویند بازدارنده ⁽¹⁾تنها باید شرعی و از جانب خدا باشد و عموم مردم از روی ایمان و اعتقاد بدو گروند و تسلیم وی شوند،در صورتی که گاهی ممکن است حاکم مردم به نیروی قدرت پادشاهی و قهر و غلبه خداوندان شوکت پدید آید هرچند شریعتی در میان ایشان نباشد،چنان که در میان امّتهای مجوس و دیگر ملّتهایی که کتاب آسمانی نداشته اند و دعوت صاحب کتابی هم به ایشان نرسیده است این معنا به ثبوت رسیده است.یا اینکه می گوییم برای رفع تنازع کافی است که هر فردی به حرام بودن ستمگری آگاه شود و به حکم عقل زیان آن را دریابد.پس ادّعای حکما بر اینکه رفع تنازع تنها از راه وجود شرع در آنجا و تعیین امام در اینجا ممکن است

درست نیست،بلکه این امر همچنان که از راه تعیین امام صورت می گیرد ممکن است به وجود رؤسایی از خداوندان قدرت نیز جامه عمل پوشد یا اینکه مردم خود از زد و خورد و ستمگری به یکدیگر امتناع ورزند.پس دلیل عقلی ایشان که بر چنین مقدّمه ای استوار است مدعا را ثابت نمی کند.بنابراین مدرک وجوب نصب امام فقط همان شرع است که به وسیله اجماع اثبات می شود همان اجماعی که قبلا گذشت و برخی از مردم بکلّی به عدم وجوب تعیین امام خواه به استناد عقل یا شرع قائل شده اند که از آن جمله است،اصمّ از معتزله و برخی از خوارج و دیگران پیرو این عقیده می باشند.این گروه برآنند که واجب فقط اجرای احکام شرعی است،چنان که هرگاه امّت بر عدالت و اجرای احکام خدای تعالی توافق حاصل کنند نیازی به امام نخواهند داشت و تعیین وی واجب نخواهد بود.و سخن ایشان به دلیل اجماع محکوم است.» ⁽¹⁾

چنان که بعدا خواهیم گفت حکم عقل به ضرورت تعیین خلیفه برای کسی که بحقّ نظر کند پوشیده نیست و مناقشات وی پس از بیان وجوه ضرورت همان گونه که دیدید استواری ندارد.از همین جا ضرورت مبرم حکم عقلی در تعیین امام روشن می شود،و از همین روست که اصحاب به تعیین خلیفه اقدام کردند.انصار می گفتند خلیفه از میان ما خواهد بود و مهاجران به نزدیکی خود با پیامبر احتجاج می کردند،بنابراین گروهی پیشدستی کردند و گفتند:امیری از ما و امیری از شما.بنی هاشم و گروه بسیاری از مسلمانان گفتند:تنها علی علیه السّلام که صاحب وصیت است برای خلافت مناسب می باشد.

تمامی این سخنها مبیّن انگیزه عقلی ایشان در تعیین خلیفه است.

اجتماع مسلمانان در بیعت با ابو بکر امری ثابت نشده است زیرا آرای امّت در گردهمایی سقیفه و جز آن با یکدیگر اختلاف داشت،او نیز همچون دیگرانی که در این موضوع قلم زده اند به این نکته اعتراف دارد.هیچ یک از این نویسندگان در ضرورت تعیین امام شکّ نکرده اند،زیرا نیاز مبرمی بدان احساس می شود و در حقیقت ضرورتی است که عقل میزان نیاز شدید به آن را درک می کند،و با وجود این اختلافات بر بیعت با ابو بکر اجماع حاصل نشد و مبادرت برخی از صحابه به بیعت با او اجماع به شمار نمی آید و نمی توان بدان استدلال کرد.

ابن خلدون عمل صحابه را حجّت نمی داند،بلکه در مسأله خلافت مستند را اجماع می داند نه حکم عقلی،زیرا اگر در این مسأله قائل به حکم عقلی باشد در نتیجه به رأی امامیه خواهد رسید که امامت را جزء اصول دین به شمار می آورند و همچون نبوّت تعیین آن را از سوی خداوند سبحان ضروری می شمارند زیرا نیاز به این هر دو یکسان است،بنابراین در دفع آن مجبور شده به اموری تن دردهد که بدان عقیده ای ندارد و موجب آشفتگی عبارات و تناقض سخنان او همچون ادّعای بی نیازی از امام در صورت توافق امّت در التزام دقیق به دین شده است ولی چنین امری کی و چگونه حاصل می شود؟مگر جز این است که تنها راه آن چیرگی حاکمی ستمگر از ملوک و سلاطین است چنان که-همان گونه که گفتیم-در میان اقوام مجوس چنین شد.

نادیده گرفتن اهمیّت خلافت در چنین ادّعاهایی پوشیده نیست به علاوه آن که واقعیّت زندگی امروز و دیروز مردم چنین چیزی را تکذیب می کند و علوم جدید روانشناسی و جامعه شناسی چنین ادّعاهایی را صحیح نمی داند.ضمانت حفظ شریعت در صورتی که عقلا بتوان آن را وانهاد چیست؟این با آنچه در مقدّمه آن را مورد تأکید قرار می دهد تناقض دارد.

حال سخنان او را در ضرورت تعیین حاکم در جامعه و محال بودن بی نیازی از او را که در پایان کلامش می آورد می خوانیم:

«محال است آنها بدون حاکمی که ایشان را از دست اندازی به حقوق یکدیگر بازدارد بتوانند با هرج ومرج به زندگی خود ادامه دهند و به همین سبب به بازدارنده ای نیاز دارند که همان حاکم است. ⁽¹⁾»

آیا این سخن با امکان بی نیازی مردم از امام در صورت توافق امّت در عمل به دین خود تناقض ندارد و اینکه مسأله امامت اگر اجماعی بر آن نباشد دلیلی عقلی بر آن نخواهد بود؟بار دیگر سخنانی از او را می خوانیم که با امکان عقلی بی نیازی از امام به سبب سامان گرفتن زندگی با چیرگی ملوک و سلاطین که در میان اقوام مجوس بوده تناقض دارد.ابن خلدون در معنای خلافت و امامت سخن می گوید و سپس چنین می افزاید:

«و هرگاه از سوی خدا به وسیله شارعی بر مردم فرض و واجب گردد آن را سیاست دینی می خوانند و چنین سیاستی در زندگی دنیا و آخرت مردم سودمند خواهد بود،زیرا مقصود از آفرینش بشر فقط زندگی دنیوی آنان نبوده که یکسره باطل و بی فایده است، زیرا غایت آن مرگ و نابودی است و خدا سبحانه و تعالی می فرماید: أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناکُمْ عَبَثاً ⁽¹⁾،بلکه منظور امور دینی آنان بوده که به سعادت ایشان در آن منجر می شود و آن راه خداست،خدایی که مر او راست آنچه در آسمانها و زمین است.این است که شرایع پدید آمد تا در کلیه احوال از عبادات گرفته تا معاملات و حتی در کشورداری که در اجتماع بشری امری طبیعی است ایشان را بدان راه وادار و رهبری کنند.چنان که امر مملکت داری را در راه و روش دین جریان دادند تا کارهای دینی و دنیایی همه زیر نظر شرع باشد.پس هر حکومتی که بر مقتضای قهر و غلبه و لگام گسیختگی و به کار بردن تعصّبات بدون دلیل عمل کند،در نظر شارع ستمگر و متجاوز به شمار می رود و ناستوده می باشد،چنان که حکمت سیاسی نیز این نظر را تأیید می کند.

آنچه از پادشاه به مقتضای احکام سیاست(بدون مراعات اصول شرع)پدید آید نیز مذموم است،زیرا در نگریستن به غیر از نور خداست: وَ مَنْ لَمْ یَجْعَلِ اللّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ ⁽²⁾،زیرا شارع به مصالح عموم در امور آخرت که از نظر ایشان نهان است داناتر می باشد.تمامی کردارهای بشر از کشورداری گرفته تا اعمال دیگر در معاد یکسره به خود ایشان بازمی گردد،چنان که پیامبر فرموده است:این کردارهای شماست که به شما بازمی گردد،در صورتی که احکام سیاست تنها ناظر به مصالح این جهان است که ظاهری از زندگی دنیا را می دانند لیکن مقصود شارع صلاح و مصلحت آخرت مردم است.از این رو برحسب اقتضای شرایع وادار کردن عموم به پیروی از احکام شرعی در احوال دنیا و آخرت ایشان فرض و واجب است و این فرمانروایی مخصوص بنیانگذاران و خداوندان شریعت می باشد و آنها پیامبرانند و کسانی که جانشین ایشان می شوند یعنی خلفا.پس از آنچه یاد کردیم معنای خلافت روشن شد و هم معلوم گردید که کشورداری و حکومت طبیعی واداشتن مردم به امور زندگی به مقتضای غرض و شهوت است و مملکت داری

سیاسی واداشتن همگان به مقتضای نظر عقلی در جلب مصالح دنیوی و دفع مضار آن می باشد ولی خلافت واداشتن عموم به مقتضای نظر شرعی در مصالح آن جهان و این جهان مردم است که باز به مصالح آن جهان بازمی گردد،زیرا کلیه احوال دنیا در نظر شارع به اعتبار مصالح آخرت سنجیده می شود.بنابراین خلافت در حقیقت جانشینی صاحب شریعت به منظور نگهبانی دین و سیاست امور دنیوی وابسته به دین است.پس این معنا را باید نیک دریافت و آن را در موضوعاتی که در آینده می آوریم در نظر گرفت و خدا حکیم داناست.» ⁽¹⁾

آیا می بینید چگونه در ضرورت تعیین امام حاکم از سوی خداوند سبحان و پیامبر او دلیل شرعی و عقلی اقامه می کند و گریزی هم از آن نیست!؟

مردم از تعیین و نصب امام و فرمانبری از او بی نیاز نیستند تا این امام دست ایشان را بگیرد و با ترسیم راه راست و آنچه خداوند از شریعت آسان و محبوب برای ایشان نازل کرده مردم را به سعادت دنیا و آخرت که خواست خداست برساند.پس وجود امامی که به عدالت حکم کند ضروری است تا وحدت مسلمانان را حفظ و به آنچه خداوند نازل کرده حکم کند و اسلام این دین خدا را بر همه ادیان غالب کند حتی اگر مشرکان را خوش نیاید.

آنچه در پی کلام ابن خلدون می آید پیرامون موقعیّت خلافت دارای این تناقض صریح است.

چکیده سخن آن که فروگذاشته شدن امر خلافت از سوی پیامبر اکرم به سبب لوازم فاسد مترتّب بر آن بنا به بداهت عقول امر نشدنی است،چنان که احتمال دوم نیز در نتیجه به همان احتمال نخست بازمی گردد،زیرا معانیی که قبلا گفته شد از آن اراده شده است.از همین رو بسیاری اوقات در امور مسلمانان توجیه این هرج ومرج را می خوانیم و بعد در همین وقت شاهد محکوم کردن آنیم و این موجب آشفتگی کلام و تناقض سخنان می شود.در یکی از کتابهای دکتر صبحی صالح می خوانیم که وی خلافت را در فردی که شرایط مقرر در او جمع باشد صحیح می داند:«هر کسی را که مسلمانان گمان به خیر او داشته باشند زیانی ندارد که امور ایشان را به عهده گیرد و زندگی دنیایی آنها را هدایت

کند». ⁽¹⁾ولی بعدا در ادامه سخن این استثنا را می آورد و می گوید:«جز آن که وقتی به تاریخ برمی گردیم و در فلسفه حوادث مطالعه می کنیم می بینیم شیوه ای که خلفا با آن انتخاب شده اند ناخواسته به دلایل شخصی یا قبیله ای که همچنان رنگ جاهلی داشت سبب استمرار اختلافات می شد».

«همگان بر ضرورت وجود امام اتّفاق نظر دارند ولی در مورد فردی که این صفات عمومی و احکام اسلامی که در قرآن و حدیث آمده اند،در او جمع باشد،با یکدیگر اختلاف رأی دارند.انصار می خواستند که این فرد از میان آنها باشد و دلیل آن هم روشن بود،زیرا ایشان یاران و پناه دهندگان پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله بودند ولی مهاجران عقیده ای جز این داشتند،زیرا سابقه آنها در اسلام بیشتر بود و اما بنی هاشم نیز خود را به خلافت شایسته تر از دیگران می دانستند.آنها در خلافت حقّی آشکار داشتند،زیرا اگر علی علیه السّلام خود پیش می افتاد و با ابو بکر و عمر رقابت می کرد،دیگر معقول نبود کسی بر او پیشی گیرد،زیرا او دست پرورده رسول خدا و شوهر دختر او یعنی فاطمه علیها السّلام بود.

این اختلافات در سقیفه بنی ساعده تجسّم یافت و حقیقتا شگفت آور بود،در حالی که هنوز پیامبر به خاک سپرده نشده و علی علیه السّلام مشغول تدفین ایشان بود،مسلمانان اختلاف نظر پیدا کنند. ⁽²⁾»

این سخنان و امثال آن را از نویسندگان مسلمان بخوان و از خلال آن نظر خود را انتخاب کن.

آیا این همان هرج ومرج نیست؟حال مثال دیگری را بخوان که شهرستانی در ملل و نحل پیرامون اختلافات پی درپی در تاریخ مسلمانان روزگار رسول اکرم و پس از آن می آورد:

«اختلاف خاص درباره امامت است و بزرگترین اختلاف امت اختلاف پیرامون امامت است،زیرا در اسلام و در همه دورانها جز بر سر امامت شمشیری براساس دین کشیده نشد.خداوند این امر را در صدر اول اسلام آسان کرد،زیرا مهاجران و انصار اختلاف کردند و انصار چنین گفتند:امیری از ما و امیری از شما؛و بر رئیس خود سعد بن

عباده انصاری اتّفاق کردند تا آن که در همان حال ابو بکر و عمر به سقیفه بنی ساعده در رسیدند.عمر گفت:در راه با خود حدیث نفس می کردم و حال که به سقیفه رسیدیم می خواستم آن را بگویم.ابو بکر گفت:خاموش باش ای عمر!سپس ابو بکر برخاست و خدای را حمد و ثنا گفت و آن گفت که من با خود آن را می گفتم،گویی که از غیب خبر داشت و پذیرفت که انصار به مشورت بپردازند.من دست خود را دراز کردم و با او بیعت نمودم و مردم نیز با او بیعت کردند و فتنه خاموش شد،جز آن که بیعت با ابو بکر خطایی بود که خداوند مسلمانان را از شرّ آن حفظ کرد و بکشید کسی را که نظیر این کار را انجام دهد و هر مسلمانی که بدون مشورت با کسی بیعت کند موجب گمراهی و فریب است و هر دو باید کشته شوند.» ⁽¹⁾

براساس ملاکهای عقلی هیچ چیز آشکارتر از نیاز امّت به امامی نیست که دین ایشان را حفظ و سخنشان را بر تقوا وحدت بخشد و آنها را بر هدایت گرد آورد و به جایی که خداوند سبحان در شریعت استوار و بزرگ خود برای آنها خواسته است،هدایت و رهبری کند.

فصل 2- گزینش امام

اساس خلافت و تعیین خلیفه چیست؟

اشاره

در پایان این بحث شاید بهتر باشد مهمترین شیوه هایی را یادآور شویم که لازم است امّت عقلا و نقلا در گزینش امام آن را در پیش گیرد و به دنبال آن نکته هایی را بیاوریم که شایسته است در تمام این موارد به اختصار مورد بحث قرار گیرد.گفته شده اساس خلافت یا یاری رساندن به پیامبر است یا خویشاوندی یا وراثت یا انتخاب شورا یا تعیین پیشاپیش و یا نصّ.

1-یاری رساندن

انصار به پناه دادن و یاری رساندن و دفاع از رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و رضایت حضرتش از ایشان احتجاج می کردند،و برخی از آنها به مهاجران چنین می گفتند:امیری از ما و امیری از شما؛و در برابر،مهاجران به نزدیکی خود با پیامبر و اینکه براساس روایت پیامبر ائمه از قریش خواهد بود استدلال می کردند.هنگامی که خبر به امیر مؤمنان رسید فرمود:«آیا با این سفارش پیامبر با ایشان احتجاج نکردید که به نیکوکار آنها نیکی و از بدکارشان گذشت شود...»گفتند:این سخن چه حجّتی بر آنها خواهد بود؟حضرت فرمود:اگر خلافت در میان آنها می بود دیگر سفارشی برای آنها نمی رسید.»

سپس حضرت فرمود:«قریش چه گفتند؟»پاسخ دادند که:چنین احتجاج کردند که قریش درخت پیامبر است.حضرت فرمود:«به درخت احتجاج کردند ولی میوه آن را

واگذاشتند.» ⁽¹⁾

2-خویشاوندی

مهاجران چنین استدلال کردند که ایشان خویشان پیامبرند و پیش از دیگران او را تصدیق کرده اند.آنها حجّت ابو بکر در سقیفه را ذکر کردند که:«ما گروه مهاجران شایسته ترین مردم نسبت به اسلامیم و مردم در اسلام پیروان ما هستند و ما عشیره پیامبر اکرمیم.» ⁽²⁾

این حجّت مردود است،زیرا امیر مؤمنان پیش از همه به پیامبر اکرم ایمان آورد و نزدیک ترین کس به او بود.این سخن تنها جنبه جدلی دارد و الاّ حجّت جز این است.این سخن از امیر مؤمنان رسیده است:«ای شگفتا که خلافت به صحابی بودن و خویشاوندی باشد!»در این معنا شعری رسیده که چنین است.

اگر با شورا امور ایشان را به دست گرفتی،

چگونه چنین است و حال آنکه مشورت کنندگان حضور نداشتند

و اگر به خویشاوندی با خصم آنها احتجاج کردی

پس جز تو نسبت به پیامبر شایسته تر و نزدیک تر است.

چنان که می بینیم امام در اینجا تنها از روی جدل احتجاج می کند و الاّ دلیل شرعی و عقلی این برتری جز عصبیّتی که اسلام جنگی بی امان علیه آن داشته چه می تواند باشد؟ مسأله یا به سبب توصیه هایی است که به ایشان رسیده که در این صورت لازمه آن این خواهد بود که بدان عمل شود و با آن مخالفت نشود و یا مسأله از سوی شرکت کنندگان در شورا استنباط شده که در این صورت دیگر سند شرعی نخواهد داشت و بنابراین دلایل مذکور به تعبیر فنّی به تحلیل صغرا و کبرا می رود.مگر آن که اساس روایتی باشد که ذکر شده:«ائمّه از قریش هستند»که در این صورت عمل براساس سندی شرعی خواهد بود ولی این به تنهایی امام را مشخّص نمی کند و برای تعیین باید دلیلی باشد که آن را اثبات کند.بنابراین ضروری است با تعیین امام شریعت حفظ شود و نظام باقی

بماند و شاید به همین دلیل یا دلایل دیگر خلیفه دوم چنین می گوید:

«می خواستم سخنی بگویم،زیرا با خود حدیث نفس داشتم.ابو بکر گفت:رها کن ای عمر!پس هر آنچه را من حدیث نفس می کردم کلمه به کلمه گفت.» ⁽¹⁾

چنان که گفتیم شهرستانی بیعت با ابو بکر را خطا می داند و در صورتی که امّت نظیر آن عمل کند دستور به قتل بیعت شونده و بیعت دهنده صادر می کند.اخبار بسیاری در دست است که دو خلیفه اول به مناسبتهای فراوان استعفا داده اند.

3-وراثت

این اشتباه است که امامت را در شیعه به وراثت نسبت داد.نظر شیعه در میان این نظرها روشن است.شیعه امامت را از امور الهی می داند که ناگزیر باید خداوند او را برگزیند و شخص او را پیامبر اکرم برای امّت تعیین می کند:«خداوند می داند رسالت خود را کجا قرار دهد».بسیاری از نویسندگانی که در شیوه تعیین خلیفه در میان امامیه قائل به وراثت هستند دچار اشتباه شده اند.بدین سبب سخنان عمر ابو نصر را پیرامون فتنه ها و انقلابها و اختلافات داخلی می آوریم:

«دلیلی این همه انقلابهای داخلی مسأله خلافت بوده است و اینکه آیا خلافت براساس انتخاب است یا وراثت؟طرفداران نظر اول خوارج و برخی از اصحاب و شمار بسیاری از مسلمانان می باشند،و طرفداران نظر دوم شیعیان یعنی طرفداران امیر مؤمنان و خاندان او هستند،کسانی که قائل به امامت علی علیه السّلام و فرزندان اویند و امامت را بخشی از ایمان می دانند که نمی توان اختیار آن را به جمهور مسلمانان واگذار کرد.» ⁽²⁾

آنچه توجه شما را بدان جلب می کنیم این است که امامت همان گونه که درباره شیعه گفته شد بخشی از ایمان و منحصر به فرزندان علی علیه السّلام است ولی نه به سبب وراثت بلکه به سبب نصّی که از سوی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله رسیده که پس از علی علیه السّلام حسن علیه السّلام امام است و پس از او حسین علیه السّلام و سپس علی بن الحسین علیه السّلام و به همین ترتیب...و اساسا وراثت هیچ دخالتی ندارد،اگرچه توارث مزایا و آثار خود را در وارث دارد.همچنان که دیدیم

فرزندان علی علیه السّلام در مواضعی که قهرمانان عقب می نشستند و قدمها می لرزید و خواب بزرگان پریشان می شد بیش از همه پایداری ورزیدند و اخلاص نشان دادند و بارزترین آنها در شجاعت و علم و حکمت و برخوردار از مزایای منحصر به فرد بودند و به همین سبب خداوند برای حفظ دین و حمل رسالت خود ایشان را برگزید و گزینش خدا-که بزرگ است خواست خدا-از روی ترس و گزاف نبوده بلکه از روی علم او به اصلح و افضل بوده همان گونه که در جای خود این مطلب به اثبات رسیده است.چنان که از اهل بیت نصوص بسیاری بدین مضمون رسیده:«میان ما و خدا خویشاوندیی نیست»و چنان که در حدیث مشهور قدسی آمده است که:«کسی که مرا اطاعت کند به بهشتش وارد کنم حتی اگر برده ای حبشی باشد و کسی که از من سرپیچد به دوزخش افکنم حتی اگر سیدی قرشی باشد.»

نکته مهم اینکه ملاک در امامت وراثت نیست،چرا که علی بن الحسین علیه السّلام پس از پدر خود،امام شد در حالی که عمویش محمّد،حیات داشت.و نیز سایر ائمّه از میان فرزندان خود کسی را به امامت برمی گزیدند که خداوند او را برگزیده و پیامبر اکرم او را تعیین کرده باشد؛زیرا برای حمل رسالت و بر دوش گرفتن بار امامت شایسته بود.

این پیمان الهی است که پروردگار امامت را از میان بندگانش به هر کس که صدقش را آزموده و به اخلاصش آگاهی یافته و عصمت و درستی بدو بخشیده باشد می دهد.پس شیعه آن چنان که عمر ابو نصر گفته قائل به وراثت نیست. ⁽¹⁾

از امانتداری است که این عدّه میان این نص که شیعه بدان معتقد است:«هنگامی که خداوند و رسول او امری را برای زن یا مرد مؤمنی بخواهند دیگر آنها در امر خود اختیاری نخواهند داشت»و وراثت و نیز اینکه اهل عصمت یکی پس از دیگری خلافت را به ارث می برند تفاوت بگذارند.

تفاوت روشنی است میان اینکه گفته شود تو و سپس وارث تو سرپرست هستید یا اینکه گفته شود سرپرست،همان فرد صالحتر است و آن فرد،تو و فلان فرزند توست.

شیعه همان طور که قائل به وراثت نیست به خویشاوندی نیز به عنوان عامل امامت اعتقادی ندارد حتی اگر تنها یک فرد خویشاوند پیامبر باشد.

4-شورا

آنها همچنین به شورا احتجاج می کردند.زمخشری نقل می کند:«نیز این سخن آنها که پیامبر اکرم و عمر بن خطاب(ر ض)خلافت را به شورا واگذاشتند.» ⁽¹⁾

قبلا احتجاجات کسانی که حدیث از آنها نقل شد به نظیر چنین آیاتی ذکر شد:

وَ شاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ... ⁽²⁾، وَ أَمْرُهُمْ شُوری بَیْنَهُمْ ⁽³⁾.

در صغرا و کبرای این سخن مناقشه است.یعنی آیا حجّتی وجود دارد؟و اگر چنین باشد آیا به خلافت رسیدن خلفا به موجب این حجّت تحمیلی است؟اما در مورد اول، آیه ای که از جمله آن است: وَ أَمْرُهُمْ شُوری بَیْنَهُمْ، به مناسبتی نازل شده که در آن انصار به سبب این صفت مورد ستایش قرار گرفته اند،صفتی که با خصایص دیگری که شگفتی به نمایش می گذارد نظرها را جلب می کند و قلبها را به سوی خود می کشد و عقول مدرک و فطرتهای سلیم را به سوی واقعیّت زیبا و مشوّقش می کشاند.قرآن کریم می فرماید:

وَ الَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَواحِشَ وَ إِذا ما غَضِبُوا هُمْ یَغْفِرُونَ وَ الَّذِینَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ أَمْرُهُمْ شُوری بَیْنَهُمْ وَ مِمّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ، وَ الَّذِینَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْیُ هُمْ یَنْتَصِرُونَ، وَ جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُها فَمَنْ عَفا وَ أَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَی اللّهِ إِنَّهُ لا یُحِبُّ الظّالِمِینَ». ⁽⁴⁾

این آیات مبارکه تا پایان نمونه ای والا عرضه می کند تا الگو باشد و قاعده جری تصحیح کننده انطباق آن با مفهوم وسیعش بر هر کسی است که این ویژگیها را دربر داشته

باشد،اگرچه در عصر رسالت نباشد.حمل این آیات به خصوص مشورت امّت در تعیین امام برای خود وجهی ندارد و تعمیم آن برای شامل شدن این مورد نیز دلیل و حجّتی ندارد زیرا اگر فرض شود امامت از سوی رسول خدا واگذاشته شود در این صورت امام با بیعت و عقد میان او و امّت تعیین می شود ولی چنین چیزی مقدور نیست زیرا چگونه امّت اتّفاق نظر حاصل می کند در حالی که در مورد یک شخص نظر واحدی ندارند و فاقد عصمت اند.

اختصاص دادن بخشی از مردم به انجام این فهم نیز فاقد هرگونه دلیلی است و بحث آن را در پیش آوردیم.حتی می توان گفت رأی مردم یک شهر هم به آسانی بر یک نفر از اهل آن شهر یا جز آن تعلّق نمی گیرد.چه رسد به آن که مردم سرزمینهای اسلامی بر یک شخص اتّفاق نظر یابند تا برایشان امیر باشد و امر خود را در میان آنان به اجرا درآورد و ایشان در هر حال از او فرمان برند.چنین چیزی جز با زور و فشار تحقّق نمی یابد.

مفهوم چنین امری آن است که امّت امور خود را به کسی واگذارد که از خطا و لغزش او در امان نباشد،بویژه آن که عصمت در میان مدّعیان شورا شرط نیست؛بنابراین دلیلی بر آن نیست که شورا به عنوان نظامی مطرح باشد که شیوه گزینش خلیفه در قانون اسلامی به شمار آید گرچه تنها وجود شک در عدم صحّت استدلال بدان کافی است، زیرا اگر شک به دلیلی راه یافت دیگر نمی توان بدان استدلال کرد و آنچه قطعی است محال بودن اتّفاق نظر مردم در مشورت پیرامون مسأله خلافت است:«به جان خودم سوگند اگر امامت منعقد نمی شد،مگر با حضور همه مردم دیگر راهی برای آن نبود.»

محدود کردن مشورت به تعداد معیّنی نه تنها موجب کینه و حسادت است بلکه سندی ندارد که آن را توجیه کند.بعلاوه آنچه از مراجعه به کتب تفسیر پیداست بیش از این نیست که مشورت میان مسلمانان از اموری است که خداوند اهل آن را ستوده زیرا این،اخلاق نیکی است تا بدین ترتیب رئیس با زیردستان خود مشورت کند و در برابر نظر آنها استبداد رأی نداشته باشد؛این معنا در اموری است که به رفتار امیر اختصاص دارد و ربطی به شیوه گزینش و انتخاب او به عنوان رئیس یا امام ندارد.

مفسّران برای: وَ شاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ، چهار وجه ذکر کرده اند،با آگاهی از اینکه پیامبر در همه امورش مشورت نمی کرد بلکه تنها در اموری مشورت می کرد که نه وحیی در خصوص آن نازل شده و نه نصّی در مورد آن وجود دارد.برخی از کتب تفسیر،این را

دلیل اخلاق والای پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نسبت به مردم خود دانسته اند.مختصر این وجوه حاکی از آن است که این رفتار پیامبر بدین دلایل بوده است:

1-برای خشنود کردن مردم و تألیف قلوب آنها،بویژه آن که برای برخی از رؤسای عرب گران بود که بدون نظر آنها در موردی تصمیم قطعی گرفته شود لذا برای برآوردن خواست آنها و جذب آنها با التزام به عدم منافات با وحی الهی پیامبر چنین رفتار می کرد.

2-در این کار الگویی بود که رؤسای اقوام از آن پیروی می کردند و دیگر در این کار خواری و نقصی نمی دیدند و در این کار الگویی والا بود تا از زیاده روی فرمانروایان بکاهد و از نخوتشان دست بکشند،زیرا پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله که سید کاینات و حامی شرع شریف بود با مردم خود این چنین رفتار می کرد.

3-هر دو وجه با هم.

4-این کار به سبب جدا کردن خیرخواه از بدخواه در اظهارنظر و آشکار کردن نیّت او صورت می گرفت.مانعی ندارد که همه این دلایل مورد نظر بوده است ولی این بدان معنا نیست که امّت برای گزینش امام و خلیفه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله از میان خود اجتماع کنند بلکه شباهت بیشتر آن به قاعده ای تربیتی از تعالیم اسلامی و نظیر آن است این سخن:«قومی با یکدیگر مشورت نکردند مگر آن که به بهترین چیزی که در میانشان است دست یافتند» ⁽¹⁾و نیز آنچه در نهج البلاغه از پیشوای معلّمان رسیده است که:«هر کس با عاقلان مشورت کند در عقل ایشان شریک شده است...».این از نظر کبرا امّا از نظر صغرا بسیاری اوقات می خوانیم که مسلمانان بر بیعت اجماع کردند یا سخن از شورا و انتخاب و نظایر آن می شنویم،ولی اگر به کتب تاریخ اسلام از صدر اول آن بنگریم و سپس مسیر طولانی آن را پی گیریم آیا در میان همه خلفا حتی یک خلیفه را می بینیم که شرایط در او کامل شده باشد؟

گزینش ابو بکر-خلیفه اوّل-در سقیفه صورت گرفت و اگر در نشست سقیفه،انصار را که به اتّفاق شیعه و سنی حقی ندارند استثنا کنیم جز سه شیخ از مهاجران حضور نداشتند(ابو بکر،عمر و ابو عبیدة بن جراح).آیا اساسا انتخاب و نظرخواهی یا شیوه های دیگری که در کتب استدلالی یا کتبی که خلافت خلفا را توجیه می کنند صورت گرفت و

اگر چنین است چه مفهومی دارد انتقال خلافت از سوی ابو بکر به عمر و آیا این نیز به همان شیوه صورت پذیرفت؟

«بیعت با ابو بکر برای خلافت،نخستین فتنه یا خطایی بود که خداوند مسلمانان را از شرّ آن حفظ کرد و مقدّمات نخستین آن همچون نتایجش ویژگیی سیاسی داشت که در گزینش شخصی در برابر شخصی برای خلافت خلاصه می شد ولی آنچه پس از سقیفه بنی ساعده در دوران خود ابو بکر رخ داد همگی دارای این ویژگی سیاسی یا تعصّب موروثی نبود.» ⁽¹⁾

اگر چنین است پس مفهوم انتقال خلافت از سوی ابو بکر به عمر چیست؟و آیا این نیز با همان شیوه صورت پذیرفت،با در نظر گرفتن اینکه خلیفه دوم بیعت با ابو بکر را خطا می دانست و خود ابو بکر در زمان حیاتش می خواست از خلافت کناره بگیرد؟پس چگونه عمر این را برای خود می پسندد در حالی که به عدم صحّت روشی که بدان انتخاب شده تصریح دارد؟و آن را رخنه و شکافی می داند که مسؤولیتش با خلیفه و بیعت کنندگان با اوست و اگر چنین چیزی بعدا رخ داد بیعت دهنده و بیعت شونده«باید کشته شوند.»در اینجا پرسش کننده می تواند از این حکم سؤال کند که اگر این سخن بیان حکم شرعی یا نظری شخصی است که قانون می باشد،چه از نزد خود دستور به قتل می دهد و اگر آن،حکمی شرعی یا قانونی از نزد خود است او را نیز همچون دیگران ملزم خواهد کرد.در روش تعیین خلیفه پس از او که شورا نامیده می شود ترجیح کفّه مخالفت از سوی عبد الرحمان بن عوف در صورت پیش آمدن نزاع،تعیین کننده بود زیرا عثمان به خلافت عشق می ورزید و سعد از کسانی بود که به عدم تمایل نسبت به علی علیه السّلام،قاتل پدر و گروهی از برادرانش در جنگ بدر شهرت داشت و عبد الرحمان داماد عثمان بود،زیرا با خواهر عثمان ازدواج کرده بود و او به تنهایی به همراه این دو نفر کافی بودند که مانع از رسیدن خلافت به علی علیه السّلام باشند-چنان که در عمل نیز چنین شد-.

«عمر هم راه خود را پیمود و امر خلافت را در جماعتی قرار داد که مرا هم یکی از آنها گمان کرد،پس بارخدایا از تو یاری می طلبم برای شورایی که تشکیل شد و مشورتی

که کردند.مرا با ابو بکر مساوی دانسته درباره من شک و تردید روا داشتند تا جایی که امروز با این اشخاص هم ردیف شده ام و لیکن در فراز و نشیب از آنها پیروی کردم،پس مردی از آنها از حسد و کینه ای که داشت دست از حق شسته به راه باطل قدم نهاد و مرد دیگری برای دامادی و خویشی با عثمان از من اعراض کرد و همچنین دو نفر دیگر که زشت و ناپسند است نام ایشان برده شود.» ⁽¹⁾

از این گذشته آیا گمان می کنید پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله امّت و دین خود را در معرض نابودی و تباهی قرار می دهد.«به تحقیق مشکلات جدیدی ظهور کرده که بزرگترین عامل آن همان شورایی است که خداوند آن را از اوصاف مؤمنان دانسته است و بدیشان آموخته که خود را بدان بیارایند و بدانند که می تواند بزرگترین ضربه برای آنها و امّتشان باشد.

شورا همچون سلاحی دو لبه نظیر سرنیزه است که اگر بد به کار گرفته شود اخلاق و وجدان را به تباهی می کشد.

«فتنه بزرگ دوران عثمان به شیوه گزینش او باز می گردد.شیوه شورایی در را به روی صاحبان آرای آزاد گشود حتی اگر می خواستند با شورا کشمکش و جدایی پدید آورند.

اگر دقت کنیم می بینیم که ابو بکر با شبه اجماع انتخاب شد و عمر با نص و گرفتن بیعت ابو بکر به خلافت رسید ولی عثمان نه با اجماع و نه شبه اجماع و نه انتخاب خلیفه به خلافت دست یافت.او نه همچون علی علیه السّلام در میان مردم به علم شهرت داشت و نه همچون عمر به دوراندیشی و نه همچون ابو بکر به سیاستمداری بلکه تنها عاملی که او را در رسیدن به خلافت یاری رساند اموی و قریشی بودن او بود.» ⁽²⁾

مهمّ ارائه اموری نیست که از میان رفته چه،شاید موجب برانگیختن پاره ای مسائل گردد،بلکه طبیعت استدلال بدین جا منجر شد چنان که برخی از برادران اهل سنّت که در این باره تحقیق کرده اند به صحّت این نکات و جز آن اعتراف دارند،همان گونه که تصریحات دکتر صالح و دیگران را خواندیم ولی مجالی برای طرح همه آنها نیست و طرح دوباره آن اهمیّتی هم ندارد،زیرا تنها چیزی که در این بحث مورد نظر است آوردن دلیل پیرامون مسائلی است که مقصود ما می باشد.

این بوده است وضع ما در بهترین دوران چه رسد به هنگامی که به دوران امویان و عباسیان و پس از آن برسیم،دورانی که موجب شده بسیاری از خاورشناسان در ترسیم سیمای واقعی مسلمانان راه مبارزه و بی ادبی را در پیش بگیرند و در بدنام کردن اسلام و مسلمانان بکوشند.

فروگذاشتن بحث در این موضوع موجب شده بسیاری از خاورشناسان نظیر مکدونالد قائل به این سخن باشند که:«اساسا ممکن نیست امامی حاکم قانونی به مفهومی که امروز می شناسیم باشد»؛و نیز توماس آرنولد که می گوید:«خلافتی که به رسمیت شناخته می شود در حقیقت گونه ای حکومت خودکامه و ستمکار است که حاکم آن از قدرتی مطلق و نامحدود برخوردار است و از رعیّت می خواهد که بدون هیچ گونه تردیدی از او فرمان برند.»

این عدّه این سخن پیامبری را که سید مخلوقات است و وحی بدو می رسد و از روی هوی و هوس سخن نمی گوید فراموش کرده اند یا خود را به فراموشی می زنند:«ای مردم!مرا راهنمایی کنید»و نیز این سخن عمر خطاب به یکی از والیان خود یعنی ابو موسی اشعری:«ای ابو موسی!تو نیز یکی از مردمی جز آن که خداوند بار تو را سنگین تر قرار داده است»،و این سخن او به مردم:«به خدا سوگند من سلطان یا جبّاری نیستم که شما را به بردگی بگیرم و من همانند یکی از شما هستم و به مثابه همان سرپرست یتیمی هستم که مسؤولیت او و مالش با وی است.»

اگر در پاره ای دورانها به این اصول رفتار نمی شده تقصیر آن متوجّه شریعت اسلامی نیست،بل گناه حاکمانی است که امّت اسلامی به سبب آنها مصیبتها دید و هم ایشان عامل عقب ماندگی و اساس فتنه امّت بودند و همچون موریانه ای بودند که به پیکره امّت راه یافت تا آن را به فساد کشاند و مسلمانان را به خواری کشید و چنان تلخیی را از پستی و عقب ماندگی بدانها چشاند که هنوز هم از آن رنج می برند؛«امّا اسلام با اصول والا و احکام حکیمانه و جاودان خود از این گونه امور مبرّاست.» ⁽¹⁾

خلیفه و تعیین او از سوی خدا

اگر تنها امر موجودی که به بیان آن پرداختیم تردید در صحّت شیوه هایی باشد که براساس احتمالات گذشته دنبال می شد هر آینه ایمان به امامت علی علیه السّلام ضرورت می یابد،اگرچه دلایل آن از حدّ و حصر بیرون است،زیرا احتمال فروگذاشته شدن خلافت از سوی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله باطل است و وضع خلافت در قانون بزرگ خداوندی در نظامی معیّن جزء دلایل نبوده است و هر آنچه در این زمینه ذکر شده در نتیجه به فروگذاشتن و تباهی منجر می شود،بنابراین آنچه شیعه از ضرورت تعیین امام که همان علی علیه السّلام و سپس عترت پاک اوست،پذیرفته،الزامی می شود.

1-اگر مدّعیی جز ابن خلدون و جماعتی که معتقدند پیامبر اکرم ابو بکر را به امامت نماز برگزید ادّعا نکند که حضرتش خلیفه ای جز علی علیه السّلام تعیین کرده است،پس چگونه ما ابو بکر را برای دنیامان نگزینیم،پس ازآن که پیامبر او را امامی برای دین ما برگزیده است؟گفتگو در اصل سند و متن این حدیث بسیار است اگرچه قیاس ناقص و ناتمام است همان گونه که دکتر صبحی صالح ⁽¹⁾می گوید.

2-آنچه ابن حزم ادّعا می کند مبنی بر آن که پیامبر ابو بکر را به عنوان خلیفه مسلمانان برگزیده مورد قبول شیعه و اهل سنّت نیست زیرا چنین چیزی ثابت نشده و ابو بکر هم آن را برای خود ادّعا نکرده است.

تنها ادّعای ابن حزم نه امری را تصحیح می کند و نه حقی را تثبیت و شاید استناد او به همان مسأله نماز که قبلا ذکر کردیم باشد،زیرا او شورا و شیوه های دیگر را بجز سفارش قبلی به بعدی صحیح نمی داند.

بدین ترتیب او با شیعه در تعیین خلیفه و ناممکن بودن فروگذاشتن آن و رها کردن مسلمانان بدون سرپرستی که امور ایشان را اداره کند اتّفاق نظر دارد.

ابن حزم هنگام بیان عقد امامت و ابطال شورا در کتاب خود الفصل 130/4،چنین می گوید:

«مردم شام چنین چیزی را برای خود ادّعا می کردند و همین موجب شد که با مروان و پسر او عبد الملک بیعت کنند و بدین ترتیب ریختن خون اهل اسلام را روا شمردند.خود

ابن حزم می گوید:این سخن فاسدی است که حجّتی برای گویندگان آن نیست.هر سخنی در دین که دلیلی از قرآن و سنّت پیامبر اکرم یا اجماع یقینی امّت نداشته باشد،این سخن بیقین باطل است.خداوند سبحان می فرماید»: قُلْ هاتُوا بُرْهانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ ⁽¹⁾.این صحیح است که هر کس برهانی بر صحّت سخنش نداشته باشد صادق نیست و سخنش از اعتبار ساقط است...سپس ابن حزم در همان صفحه شورایی را که عمر قرار داد باطل می کند و می گوید:«عمل عمر بدون موافقت با قرآن یا سنّت امّت را ملزم نمی کند و عمر همچون سایر صحابه است و نباید پیروی از او را در برابر دیگر صحابه واجب و لازم بدانیم. ⁽²⁾»

آنچه ابن حزم در این سخن آورده ضرورت نصب امام برای سامان یافتن امور مسلمانان و دوری آنان از مهلکه هایی است که وحدت کلمه آنها و اجتماعشان را بر هدایت و صلاح از میان می برد.

بدین ترتیب ابن حزم با شیعه در پذیرش احتمال سوم همداستان است،احتمالی که بحث آن را به اینجا احاله کردیم و آن عبارت است از اینکه:«پیامبر کسی را تعیین فرموده که پس از او امور را اداره کند»و این همان احتمال سوّمی است که باید بدان ملتزم بود.هرچند نظر ابن حزم نیز در نتیجه به فروگذاشتن امام می رسد،زیرا او عصمت را در امام شرط نمی داند و همچون شیعه از عنایت خاص پیامبر به این امر سخنی به میان نمی آورد و اینکه پیامبر چیزی در میان آنها باقی گذاشته که اگر به آن دو چنگ زنند هرگز پس از حضرتش گمراه نمی شوند و این دو از یکدیگر جدا نمی شوند تا آن که بر سر حوض کوثر بر حضرتش وارد شوند،زیرا صحیح نیست حضرت امّتی را که با او پیمان بسته و در راهش ایثار کرده بدون والی و سرپرست رها کند؛سرپرستی که دین بزرگ او را پاس دارد و امّت را نگاهبان باشد و آن را در برابر دشمنان در کمین نشسته حفظ کند و آن را به جایی رهنمون شود که آنچه را خدا برای وی ترسیم کرده تحقّق بخشد؛اموری همچون شیوه و نظامی که آنها را به سعادت دنیا و آخرت برساند و نیز فراهم آوردن کرامتی که خدا برای این امّت می خواهد و به حفظ آن کرامت به سبب زنده نگاه داشتن

امرش و بزرگداشت یاد باعظمت خود دستور داده است.

امامت همچون نبوّت تعیینی از سوی خدا

امام باید از سوی خدا و زبان پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نصّی داشته باشد،زیرا تعیین او ضرورتی است که طبیعت جایگاه والای او که تنها خدا می تواند آن را بشناسد اقتضا می کند.چشم پوشی از چنین نصّی به معنای تسلیم در برابر تباهی است زیرا هم چشمی و رقابت در میان بنی بشر از اموری است که به هرج ومرج و پیروی از شهوات و سپس نابودی شریعت می انجامد و امّت و شریعت نمی توانند تسلیم تباهی و از میان بردن هدفی شوند که پیامبران برای آن ایثار کرده اند و خداوند تبارک و تعالی بندگانش را به سوی آن فراخوانده است.

این سخن که گفته می شود کتاب و سنّت برای شناخت دینمان کافی است و هیچ نیازی به امامی نیست که از سوی خدا تعیین شود حتی اگر بر امّت واجب باشد که امامی را برای خود برگزیند،هیچ گونه وجهی ندارد به علاوه آن که واقعیّت زندگی امّت گواه نیاز مبرم آن به کسی است که امور آن را بگرداند و مسائل مختلفی را که هوسها و شهوات آن را از دین دور کرده اند اصلاح کند و از همین رو به کسی نیازمند است که در پرتو کتاب و سنّت امور آن را سامان دهد و با شخصیّت بزرگوار و رفتار بدون نقص خود الگویی برای ایشان ترسیم کند و اینکه در نفس پاک خود آمادگی پرداختن به این وظایف را داشته باشد و چنین کسی جز از سوی خدا و تعیین او شناخته نمی شود تا در میان امّت، آشفتگی و چندپارگی ایجاد نشود،چنان که چنین شد روزی که به پیشگاه خداوند شتافت و از سوی خود امامی را برگزید،اما امر امامت به جای سپرده شدن به خالق تبارک و تعالی به خلق سپرده شد.

بتحقیق ثابت شده است که هرچه در آن لطف باشد به مقام باری تعالی سزاوارتر است و هرچه چنین باشد که بندگان را به طاعت نزدیک تر و از معصیت دورتر سازد همان لطف از جانب مولاست و کمال بزرگداشت او این است که به ضرورت این امر و واقع شدن آن از مقام باری تعالی ایمان آوریم.

میان آنچه در شأن مولاست و آنچه به بندگان بازمی گردد درهم آمیختن است اگر گفته شود:اگر امام غائب باشد لطف تحقّق نیافته است.پس لطف مقتضی آن است که امام

سوی خداوند سبحان تعیین شود.اما در پیروی یا خروج مردم بر این امام،این بندگان هستند که مسؤول آن بوده و بر آن مؤاخذه می شوند.

اگرچه وجود امام لطف و تصرّف او نیز لطف دیگری است ولی غیبت او نیز همچون پنهان شدن پیامبران به هنگام ضرورت است،همانند مخفی شدن موسی از مردم خود و پنهان شدن حضرت محمد صلّی اللّه علیه و آله در شعب ابو طالب و کوه ثور که مانع از آن نیست وجود او لطفی برای بشر باشد اگرچه آدمیان از اطاعت او سرباز زنند و مرتکب گناه شوند.به هر حال خداوند تبارک و تعالی لطف را برای بشر ارزانی داشته اگرچه با او مخالفت ورزند و با سوء انتخابشان از او سرکشی کنند: لا إِکْراهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ،فَمَنْ یَکْفُرْ بِالطّاغُوتِ وَ یُؤْمِنْ بِاللّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقی لاَ انْفِصامَ لَها وَ اللّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ» ⁽¹⁾

شاید در اینجا شایان ذکر باشد که روشن کنیم مقصود معتقدان به وجوب لطف در خداوند سبحان بیان حقیقت چیزی است که از لطف و رحمت و احسان او نسبت به بندگان فهمیده می شود،زیرا خداوند رحمت را بر خود واجب گردانیده و بدون تردید نقض غرض رسالت است اگر آنچه بقای رسالت بدان تکیه دارد ترک شود.

هر آنچه به هدف اصلی تعلّق داشته باشد باید به کاملترین شکل تحقّق یابد و از همین رو از اشکالاتی که پیرامون این نکته مطرح می باشد آن است که بی ادبی است اگر گفته شود:بر خداوند جلّ و علا واجب است.کسی که در سخنان معتقدان به این وجوب تدبّر کند در کمال ادب و بزرگداشت خداوند سبحان آن را می بیند،زیرا آنها امری را به خداوند نسبت می دهند که مقتضی رأفت و رحمت نسبت به بندگان است که آن را بر خود ضروری دانسته: کَتَبَ عَلی نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ ⁽²⁾.

این سخن جز تنزیه ذات مقدّس مفهومی ندارد و وصف او با عباراتی است که مناسب عظمت اوست-بزرگ است عظمت او-.آنها از وجوب بر خدا مقصودی ندارند

جز ستایش خود خداوند سبحان از خود و ذکر آنچه شایسته اوست،اعمّ از الطاف کامل و نعمتهای تامّ و احسان فراوان و فضیلت و اعمال نیکی که نسبت به بندگان نیازمندش تا ابد انقطاعی نخواهد داشت.

کلمات محدودند و در حدّی به پایان می رسند ولی لطف و کرم و احسان خداوندی را حدّ و مرزی نیست: وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً ⁽¹⁾وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّهِ لا تُحْصُوها. ⁽²⁾

بروشنی بر ایمان هویدا شد که امامت همچون نبوّت ضرورتی است که بشر بدان نیاز مبرم دارد و شیوه های مورد ادّعا برای نصب خلافت توجیهی ندارد.بزودی روشن خواهد شد دلیلی که بر نیاز به نبوّت و لطف الهی نسبت به تعیین خلیفه دلالت دارد از نظر موقعیت و شروط بر امامت نیز نظیر نبوّت دلالت می کند و از همین رو«ما اعتقاد داریم که امامت همچون نبوّت تنها با نصّ خداوند تبارک و تعالی و به زبان پیامبر او یا به زبان امام منصوب به نص تحقّق می یابد.هرگاه امامی بخواهد برای امام بعد از خود نصّی بنهد بدون هیچ تفاوتی همان حکم نبوّت را خواهد داشت و مردم نباید در کسی که خداوند او را به عنوان هدایتگر و راهنما برای همگان برگزیده به میل خود رفتار کنند چنان که حق ندارند این فرد را تعیین یا نامزد یا انتخاب کنند،زیرا کسی که در پرتو نفس قدسی خود آمادگی تحمّل بار پیشوایی عمومی و هدایت همه بنی بشر را دارد نباید جز با تصدیق الهی شناخته شود و جز با تعیین او نصب گردد.» ⁽³⁾

امامت از امور مربوط به عقیده

ازاین رو امامت از امور مربوط به عقیده است،زیرا لطفی که امامیه آن را بر خدای بنده پرور و بخشاینده و مهربان واجب می شمارد(و آن عبارت است از آنچه بنده را به طاعت نزدیک و از معصیت دور می کند)از ایمان به آنچه خداوند بر خود ضرور شمرده و نیز از احسان نسبت به بندگان نیازمندش برمی آید.

این نکته روشن شد که برانگیختن پیامبران به مقتضای رحمت و اکمال احسان به بندگان و لطف نسبت به ایشان صورت پذیرفته تا در تحقّق بخشیدن به خواست خدا در سعادت و کرامت زندگی بندگان و رستاخیز ایشان به آنها مژده و بیم دهند؛بنابراین نیاز مردم به پیامبران از دو روست:

اوّل:ابلاغ وصایا و تعالیم الهی در جهت منافع دنیا و آخرت بندگان که نیازشان را برمی آورد.

دوّم:حفظ آنچه از نزد پروردگار آورده اند که عبارت است از رهبری و تبلیغ و حلّ و فصل تنازع بقا و دشمنیها و جلوگیری از رواج اباطیل و شبهاتی که انتظار می رود میان مردم ظهور کند و مسائل دیگری که موجب تمام شدن نعمت به بندگان و احسان نسبت به ایشان می گردد،زیرا تعالیم اگر با حفظ و مراقبت از احکام و اجرا همراه نباشد بی فایده خواهد بود،و از آن گذشته مرحله نخست یعنی صرف تبلیغ و تعلیم-به رغم بزرگی این نعمت از سوی پروردگار-با تبلیغ تنها برای یک قوم و سپس رها کردن مردم اعمّ از کسانی که برایشان تبلیغ شده و کسانی که در عصر خود یا نسلهای آینده تبلیغی نداشته اند انجام نمی پذیرد بویژه با آگاهی از انقطاع نبوّت.پس باید برای کمال یافتن دین و تمام شدن نعمت کسی پس از پیامبر باشد که همان نقش را به عهده گیرد،که پیامبر به آن قیام می کرد،یعنی تبلیغ و حفظ و رهبری و حلّ دشمنیها و برپا کردن حدود و آموزش سنن و شیوه های شریعت با اعتماد و اطمینان کامل از صداقت و مخدوش نبودن آنان؛ کسی که سستی و ضعف اخلاقی نداشته باشد و در حکم خود و تبلیغ دین خدا دچار سهو و خطا و اشتباه نشود و چنین کسی نیست مگر امامی که از سوی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و به دستور خدا و انتخاب او منصوب شده باشد.تعیین این امام برای مردم به سبب آگاهی خداوند تبارک و تعالی از کسی است که او را به سوی عصمت هدایت کرده و نیز به سبب احاطه کامل خداوند نسبت به بندگان و گزینش شایسته ترین و بهترین از میان آنهاست:

أَ فَمَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ أَمَّنْ لا یَهِدِّی إِلاّ أَنْ یُهْدی. ⁽¹⁾

و به دلیل ناتوانی مردم و اختلاف آرای ایشان و کشمکشهای هواهای نفسانی و

تمایلات ناگزیر باید قدرتی الهی باشد که دین الهی را حفظ کند.

چه کسی دارای این ویژگیهاست؟

«حاکم،زمام امور و نظام حقوق و قوام حدود و قطبی است که محور دنیا و سایه گسترده آن بر بندگان به شمار می آید.به وسیله او حریم مردم حفظ و مظلومشان یاری می شود و از ظلم ستمکاران انتقام کشیده می شود و افراد هراسان امنیّت می یابند.

حکیمان گفته اند:امام عادل بهتر از باران فراوان است؛تا آنجا که گفته شده:«چه بسا توانایی یک سلطان در جلوگیری از محرمات بیش از قرآن باشد» ⁽¹⁾.به علاوه آن که این امام راهنمای دین الهی و رساننده احکام او و برپادارنده حجت بالغه بر مردم است.

او همان منصب الهی را اشغال کرده که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله در امامت آن را اشغال کرده بود و آن عبارت است از رسانیدن دین خدا و حمایت از آن.بنابراین او رساننده شریعت الهی و حامی حدود آن است.

نتایج

1-از اینجا درمی یابیم که امامت بخشی از ایمان و رکنی از ارکان توحید است.

امامت از عقایدی است که عقل ضرورت ایمان به آن و انتخاب آن را از سوی خداوند سبحان برای صاحبش درک می کند و اینکه چه کسی شایستگی به عهده گرفتن این مهم را دارد.(خداوند آگاه تر است که رسالت خود را کجا قرار دهد!)

2-بروشنی آشکار شد که تفاوتی میان نبوّت و امامت نیست مگر آن که پیامبر مستقیم و بدون واسطه انسان از خداوند خبر می آورد در حالی که امام به واسطه پیامبر از خداوند خبر می دهد.

3-به همین سبب وجود همه شروطی که عقلا و نقلا در پیامبر ضروری است به همان دلیل در امام نیز ضروری است.

4-ادلّه عقلی بسیاری در دست است که آنچه را عقل بدان حکم می راند تصدیق می کند.

کسی که این نکته را در قرآن کریم و سنّت نبوی و اخبار به جامانده از عترت پاک و اهل بیتی که خداوند پلیدی را از آنها دور داشته و کاملا پاکشان گردانیده بجوید، مجموعه بزرگی از ادلّه ای را می یابد که شخص مکلّف باید به محض آگاهی از یکی از این نصوص در برابر مولا سر تسلیم فرود آورد و از او فرمان برد و این در صورتی است که عقل او ضرورت چنین امری را درک نکند.شاید خداوند با تکرار بسیار این نکته در کتاب آسمانی خود و نیز بر زبان پیامبر صادق و امینش بر حجّت تأکید می ورزد و اشتباهات و خطاهایی را که ممکن است برای مردم پیش آید دفع می کند و این از باب لطف نسبت به بندگان و رحمت ربّانی به آنهاست و کتابهای کلامی و عقاید که در این باب به بحث می نشینند انسان خردمند را بی نیاز می کنند.چه بسیار می نماید تعداد این کتابهایی که از شمار بیرون است.

دلایل

حال با هم به کتاب خدا که صادقترین سخن است مراجعه می کنیم تا برای ما روشن کند که امامت از امور مربوط به عقیده است و اینکه خداوند امامت را در هر کس که بخواهد قرار می دهد.در قرآن کریم در اثنای سخن از آدم،اخبار ملائکه نیز آمده است:

إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً؛ ⁽¹⁾و نیز هنگام سخن از ابراهیم: إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی،قالَ لا یَنالُ عَهْدِی الظّالِمِینَ. ⁽²⁾

از این جاست که مقام امامت و خلافت را در قرآن کریم درمی یابیم.قرآن از این پیامبرانی که پیرامونشان سخن می گوید یک بار با امام و بار دیگر با خلیفه یاد می کند.

نظیر آن است جانشین شدن هارون برادر موسی از سوی آن حضرت هنگامی که می گوید: اُخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَ أَصْلِحْ وَ لا تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ ⁽³⁾.بدون تردید هارون نیز همچون موسی پیامبری بود که به وظایف بزرگ برادرش در امامت عظمی می پرداخت و

از همین جا درک می کنیم که مقام امامت از نظر عظمت و اهمیت کمتر از مقام نبوّت نیست و نمی توان آن را دستخوش هوا و هوس قرار داد.در قرآن مجید آمده است:

وَ رَبُّکَ یَخْلُقُ ما یَشاءُ وَ یَخْتارُ ما کانَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ ⁽¹⁾و نیز آمده است: وَ ما کانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَی اللّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ ⁽²⁾و: اَللّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسالَتَهُ 30؛ و: أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ ⁽³⁾.ولیّ امر یا صاحب عهد الهی نمی تواند جز معصومی باشد که برای ولایت او نصّی وجود داشته باشد،زیرا خداوند می فرماید:«عهد من به ستمگران نخواهد رسید.»صحیح نخواهد بود اگر مؤمن به اطاعت از ولیّ امری دستور داده شود که معصوم،عالم،بدور از اشتباه و سهو و فراموشی نبوده از بالاترین درجه ایمان و فضیلت بهره مند نباشد؛زیرا اگر این شرایط در او به چشم نخورد نتیجه امر به فرمانبری،تشویق به جهل و به گناه درانداختن افراد خواهد بود.پس لازم است که او عالمترین فرد زمان خود به شمار آید تا صحیح باشد امام واجب الطاعه آنها باشد،زیرا ولیّ امر ایشان است: أَ فَمَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ أَمَّنْ لا یَهِدِّی إِلاّ أَنْ یُهْدی ⁽⁴⁾.اگر او عالمترین مردم نباشد نیازمند به داناتر از خود خواهد بود و بنابراین شایسته ترین مردم برای پیروی نخواهد بود: وَ إِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلاّ خَلا فِیها نَذِیرٌ ⁽⁵⁾و شرایط دیگری که می توان از آیات قرآنی اهمیّت زیادی برای ولیّ امر قایل شد که هنگام بیان نصّ الهی برای ولیّ و امام مسلمانان برخی از آنها را خواهیم آورد.حال به احادیث مقدّسی گوش می سپاریم که در این باب رسیده است.در میان

اخبار فراوان اهل سنّت و اخبار متواتره شیعه از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نقل شده است که فرمود:

«کسی که بمیرد و امام زمان خود را نشناسد به گونه جاهلی یا کفر مرده است.»

این روایت،روشن است،زیرا جاهل به امام زمان خود،مرگش همچون مرگ جاهلی و کفر است.تعبیر«امام زمان»دلیل آن است که برای هر زمانی امامی است همان گونه که در قاعده لطف الهی بیان شد.این روایت از نظر مضمون و در بیان مقصود کاملا روشن است و از نظر سند اگر نزد اهل سنت و تشیّع متواتر نباشد روایت مستفیضه ای است که در رسیدن آن از رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله جایی برای تردید نمی گذارد و اگرچه با کلمات نزدیک به هم نقل شده است ولی تقریبا یک مضمون را می رساند و همین خود گواه اعتبار سند عالی آن است.این حدیث در میان برادران اهل سنّت ما در بیشتر کتب معتبر و با سندهای متعدّد آمده است،نظیر صحیح مسلم،جلد 6،صص 21 و 22 که از ابن عمر آمده است که گفت:از پیامبر اکرم شنیدم که می فرمود:«کسی که بدون امام بمیرد مرگش همچون مرگ زمان جاهلیت است»؛همان گونه که در همین حدیث در مسند امام احمد، ج 2،ص 83 و در حلیة الاولیاء ابو نعیم،ج 3،ص 224 و در الکنی،ج 2،ص 3 از پیامبر اکرم آمده است که:«کسی که بمیرد و امامی جامع الشرایط نداشته باشد...»،چنان که در کنز العمال و مستدرک حاکم و تلخیص ذهبی و منهاج ابن تیمیه نیز آمده است،اگرچه وی در تأویل آن به راهی رفته که به دلیل عدم وضوح پذیرفتنی نیست.منابع دیگری نیز در میان منابع برادران اهل سنّت یافت می شود که این حدیث شریف را آورده اند و آن را با تحقیقات مهمّی در کتاب:الامامة الکبری و الخلافة العظمی،آورده اند و نیز آنچه سیوطی در الدّر المنثور خود در تفسیر این سخن پروردگار در سوره اسرا آورده که می فرماید: یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ. وی می گوید که ابن مردویه از علی علیه السّلام نقل می کند که فرمود:پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله فرموده است:«روزی که همه مردم را با امامشان بخوانیم،هر قومی به امام زمانش و کتاب پروردگارش و سنّت پیامبرش خوانده می شود.»این سخن صراحت دارد که امام زمان همراه قرآن مجید آمده است و اینکه برای هر زمانی امامی است که مردم به این امام خود خوانده می شوند. ⁽¹⁾

حدیث«کسی که بمیرد و امام زمان خود را نشناسد...»در صحاح ستّه و جز آن نیز

آمده،چنان که در شرح ابن ابی الحدید مفصّل بیان شده است.وی در آنجا خودداری عبد اللّه بن عمر از بیعت با علی علیه السّلام و بیعت او با عبد الملک از طریق والی او حجاج را بیان داشته می گوید:«او با گذشت سالها و کثرت تجربیات میان خیر و شر تفاوتی ننهاد و نیز میان امام هدایت و امام گمراهی فرقی نگذاشت.او از بیعت با علی علیه السّلام سر برتافت و شبانگاه در خانه حجاج را بزد برای آن که آن شب را بدون امام سر نکند و با عبد الملک بیعت کند،زیرا به خیال خود به این فرموده پیامبر رفتار می کرد که:«کسی که بمیرد و امام نداشته باشد مرگش همچون مرگ دوره جاهلی است».حجاج نیز چنان او را پست و حقیر دانست که پای خود را از بستر بیرون آورد و گفت:«برای بیعت پایم را بفشار.»

از روایات مهم در این موضوع روایتی است از ابن هشام در این باره که چگونه پیامبر خود را به قبایل معرّفی می کرد.«حضرت خود را به قبیله بنی عامر بن صعصعه عرضه داشت.مردی از ایشان گفت:اگر من این جوان قرشی را در اختیار می داشتم به وسیله او همه عرب را می بلعیدم.سپس گفت:اگر ما با تو بیعت کنیم و خداوند تو را بر مخالفانت پیروز گرداند،آیا پس از تو در حکومت برای ما هم جایی خواهد بود؟حضرت فرمود:

حکومت به دست خداست و آن را به هر که خواهد می دهد.راوی می گوید که آن مرد در پاسخ چنین گفت:آیا ما سینه های خود را در راه تو آماج عرب کنیم و اگر خداوند تو را پیروز گرداند حکومت از آن دیگران باشد!خیر،ما نیازی به تو نداریم.و بدین ترتیب از یاری و بیعت با او خودداری کردند.» ⁽¹⁾

کتابهای سیره و حدیث این گفتگو را نقل می کنند ولی مهم توجه این مرد عرب به این نکته و پاسخ پیامبر اکرم به اوست:«حکومت به دست خداست و آن را به هر که خواهد می دهد».پس مسأله به انتخاب بازنمی گردد،بلکه آن از اموری است که به خداوند تبارک و تعالی مربوط است و آن را به هر که خواهد می دهد و انسان نمی تواند در آن اختیاری داشته باشد.

شاید مسأله در زمان پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله روشنی بیشتری داشته است.طبری گفتگوی میان عمر،و ابن عبّاس را برای ما نقل می کند که دلالت آشکار دارد بر آن که این مسأله در میان آنها مفهوم و روشن بوده است.عمر پس از ستایش این تیره از بنی هاشم به ابن عبّاس

گفت:ای ابن عبّاس!می دانی چرا پس از پیامبر قوم تو از قوم او دفاع نکرد؟ابن عباس از پاسخ دادن به این سؤال کراهت داشت و گفت:اگر من ندانم امیر مؤمنان مرا آگاه خواهد کرد.عمر گفت:زیرا آنها نمی خواستند نبوّت و خلافت را برای شما گرد آورند و بر شما بسیار فخر فروختند و قریش نبوّت و خلافت را برای خود برگزید و به هدف رسید و موفق شد.ابن عبّاس به عمر می گوید:آیا به من اجازه سخن می دهی و خشم از من دور می داری تا سخن بگویم؟عمر گفت:سخن بگو ای ابن عبّاس.ابن عبّاس گفت:امّا این سخن تو که قریش خلافت و نبوّت را برای خود برگزید پس به هدف رسید و موفق شد اگر خدا آن را برگزیده است درستی و صحت از آن ایشان خواهد بود و بازگردانده نمی شود و مورد حسد واقع نمی گردد و این سخن تو که خلافت و نبوّت را برای ایشان نمی خواستند همانا که خدا قومی را به داشتن کراهت توصیف کرده است: ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کَرِهُوا ما أَنْزَلَ اللّهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ. ⁽¹⁾عمر گفت:هیهات،ای ابن عبّاس!به خدا سوگند سخنانی از تو به من می رسد که خوش نمی دارم آن را به آگاهی تو برسانم پس منزلت تو نزد من از میان می رود.ابن عبّاس گفت:آن سخنان چیست ای امیر مؤمنان؟اگر حق بوده نباید منزلت من نزد تو از میان برود و اگر باطل باشد پس همچو منی باطل را از خود دور می سازد. ⁽²⁾

می بینیم که گفتگوی میان آن دو بر مسلّم بودن این امر استوار است که خلافت از امور مربوط به خداست نه خلق،و از مرکز و موقعیت خود که خدا آن را می خواست،از روی بغض و نفرت دور شده و این همان چیزی است که عمر گفت و ابن عباس بدان پاسخ داد.

مفهوم این سخن ابن عباس که«از پاسخ به آن کراهت داشتم»روشن است،زیرا سخن وی صریح و دلیل او مقنع بود و شاید ابن عبّاس از عاقبت این صراحت می هراسید چرا که عمر را به قاطعیت و سختگیری می شناخت.

«در ینابیع المودّه اثر شیخ سلیمان حنفی در تفسیر این کلام پروردگار: أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ ⁽¹⁾،به نقل از مناقب شافعی آمده است که علی علیه السّلام فرمود:کمترین حدّ ایمان بنده آن است که خداوند خود او و پیامبر و امام و حجّت و شاهد او بر خلقش را به وی بشناساند.این سخن صراحت دارد که شناخت امام همراه با شناخت خدا و رسول همراه است و اینکه فرد مؤمن نمی شود مگر با این شناخت.» ⁽²⁾

امیر مؤمنان،علی علیه السّلام در نهج البلاغه خود تأکید بسیاری بر این نکته دارد و در یکی از سخنان خود درباره ائمّه می فرماید:«ائمّه،قیّمان خدا بر خلق اویند و خلفای بندگان او می باشند.به بهشت وارد نمی شود مگر کسی که آنها را بشناسد و آنها نیز او را بشناسند و به جهنّم نمی رود مگر کسی که آنها را انکار کند و آنها نیز او را انکار کنند.» ⁽³⁾

اگر نه این بود که اساس موضوع را بر اختصار نهاده ایم هر آینه به سبب کثرت دلایل و بیّنات و شعبه های مختلف سخن،احادیث به پایان نمی رسید و از همین رو موضوع را با روایتی از امام صادق علیه السّلام به پایان می بریم و تنها مقدار مورد نیاز خود را از این حدیث که ابن شعبه در کتاب ارزشمند خود،تحف العقول،آورده برمی گیریم:«از حضرت سؤال شد راه رسیدن به توحید چگونه است؟حضرت فرمود:راه کاوش باز است و راه چاره جویی فراهم است.راستی چیزی که در عیان است نخست خودش را شناسد و سپس صفتش را،ولی معرفت صفت غایب بر ذات او مقدّم است.به او گفته شد:چگونه شناخت عین حاضر در دیده پیش از صفت آن است؟فرمود:آن را می شناسی و آن را می دانی و خود را هم به وسیله او می شناسی و خود را به وسیله خود و از پیش خود نمی شناسی.تو می دانی که هرچه داری از اوست و به وسیله اوست چنانچه برادران یوسف به یوسف گفتند:راستی تو یوسفی؟گفت منم یوسف و این است برادرم و یوسف را به خود او شناختند و به وسیله دیگری او را نشناختند و از پیش خود آن را توهّم نکردند.آیا نمی بینی که خدا می فرماید:شما را نرسد که درخت آن را برویانید.

می فرماید:شما حق ندارید از پیش خود امامی نصب کنید و او را به هوای دل و خواست خود بر حقّ بخوانید.» ⁽¹⁾

به حکم عقل و نقل صریح روشن شد که امامت از ارکان توحید است،پس از امور عقیدتی است،زیرا تفاوتی میان آن و نبوّت نیست مگر به وحی بی واسطه.بنابراین باید تعیین امام از سوی خداوند تبارک و تعالی باشد تا جاهل آن را به خود اختصاص ندهد و طاغوت با آن،استبداد به کار نبندد تا بدین ترتیب مسلمانان را در عذاب فتنه بیندازد و بیگناهان قربانی آن شوند و شیوه شریعت در امواج متلاطم آن تباه شود و چراغ دین به خاموشی گراید و نشانه های آن از میان برود.امیر مؤمنان علی علیه السّلام می فرماید:«و شما دانستید که سزاوار نیست حاکم و فرمانده بر ناموس و خونهای مردم و غنیمتها و احکام اسلام و امامت بر مسلمانان بخیل باشد تا برای جمع مال ایشان حرص بزند و نباید جاهل باشد تا بر اثر نادانی خود آنها را گمراه کند و نباید ستمگر باشد تا به ظلم و جور آنان را مستأصل و پریشان گرداند و نباید از دولتها بهراسد تا با گروهی همراهی کرده دیگری را خوار سازد و نباید رشوه گیر در حکم باشد تا حقوق مردم را از بین برده حکم شرع را بیان نکند و نباید تعطیل کننده سنّت و طریقه پیغمبر اکرم باشد تا امّت او را تباه و هلاک سازد.» ⁽²⁾

امام با این بیان والا موقعیت برجسته خلافت را روشن می کند و از ضرورت پرداختن به آن پرده برمی دارد و در غیر این صورت امور امّت متزلزل می شود و به همین سبب هنگامی که امام تزلزل امور پس از وفات خود را ارزیابی می کند و نتایج حتمی وقایع را می سنجد آن را اعلام می دارد تا برای او حجت و برای دیده وران چراغ هدایت باشد.

حضرت می فرماید:«هیچ کس پیش از من به دعوت حق و پیوند با خویشان و به احسان و بخشش نشتافته است،پس سخنم را شنیده گفتارم را در نظر داشته باشید.بزودی بعد از امروز امر خلافت را می بینید که شمشیرها در آن کشیده و عهد و پیمانها شکسته خواهد شد تا جایی که بعضی از شما پیشوا برای اهل گمراهی شده و برخی پیرو نادانان

می شوند.» ⁽¹⁾

چه بزرگ است مقام خلافت!آیا بهترین دلیل بر نتایجی که امام آنها را در صورت فرض نادیده گرفتن خلافت از سوی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله آورده همین اوضاع مسلمانان امروز و دیروز و تسلّط خلفایی که نمی توانند خویشتن دار باشند نیست؟کسانی که نمی توانند خویشتن دار باشند چه رسد به کشورداری و مراقبت بر نظام مردم.

حال که سخن ما به اینجا رسید طبیعی است این سؤال مطرح شود که:امام منصوب از سوی خداوند سبحان پس از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله کیست؟

امام منصوص علیه کیست؟

اشاره

از امور قطعی میان شیعیان آن است که پیامبر با نص صریح و آشکار امیر مؤمنان علی علیه السّلام را امام دانسته ولی ممکن است شبهه ای به ذهن ما راه یابد و همچنان با ما باشد و سخن به پایان رسد و شبهه همچنان باقی و در ذهن ما جولان داشته باشد.(شبهه، شبهه نامیده شده زیرا که شبیه حق است). ⁽²⁾ممکن است این شبهه عمق یابد و همچون بختکی بر ما افتد.در اینجا سؤالی ساده پیش می آید که ممکن است همان شبهه باشد:

چگونه نص بر بسیاری از مسلمانان پنهان مانده؟و اگر در این زمینه نصّی رسیده چرا مسلمانان در دوران نخستین اسلام با یکدیگر اختلاف کردند؟این شبهه در صورتی که با احادیث همراهی کنیم و قلبی باز و سینه ای فراخ داشته خواهان یقین در دین و بینش در امور خود باشیم بسرعت از میان خواهد رفت.برای آن که در آغاز،سخن را به اجمال بیاوریم در صفحات آکنده از سخن می گردیم-و سخن شاخه های مختلف دارد-تا رسیدن ما به نتیجه پایان یابد.بدون تردید ممکن است شبهه به سبب قوّت و سیطره آن استواری یابد،ولی اگر ما به عوامل طبیعی پنهان داشتن این نصّ و ضایع شدن آن در نزد مسلمانان و نیز به تلاشهای خصمانه و جسورانه در این جهت آگاهی یابیم که بدون انعطاف ادامه راه داده و نتایج مترتّب بر خود را یافته خیلی زود این شبهه از میان می رود.

یک پژوهشگر اگر مجرّد از پیشداوری و به دیده انصاف به موضوع بنگرد به سبب

وضوح حق دیگر شکّی برای او باقی نمی ماند و این نص اگرچه پنهان شده ولی از چشم بینا و عقل دیده ور و بصیرت نافذ پنهان نمی ماند.

اگر آماده اید با هم به راه افتیم تا بر محلّ رخدادهای تاریخی آگاهی یابیم و برخی از این عوامل را مختصرا ارائه کنیم تا از آنها برحذر بوده و نسبت به آینده آن آینده نگر باشیم.

برخی از عوامل پنهان کردن این نص

1-آیا می دانید که پیامبر از منافقان بتلخی شکایت می کرد،زیرا در حیات خود می دانست که علیه او و دینش دسیسه می چینند و در آینده پس از وفات او چه چیز در انتظار مسلمانان است.از جمله آن است این سخن حضرت که به اهل قبور درود می فرستد و سپس با این سخن شریفش می افزاید که:«گوارایتان باد آنچه در آن صبح کردید از آنچه مردم در آن صبح کردند-فتنه ها همچون قطعه های شب تار می آیند که آخرشان در پی اوّلشان است.» ⁽¹⁾صاحبان سنن در مذمّت منافقان و سرانجام آثار بد ایشان بر اسلام و مسلمانان که پیامبر از آن می هراسید اخبار بسیاری آورده اند:«فتنه ها را می بینم که همچون قطرات باران بر خانه های مدینه فرومی ریزد» ⁽²⁾و اخبار دیگری که پیامبر در آنها شکایت می کرد و مسلمانان را از فتنه ها و آنچه اصحاب آن از تبدیل و تغییر بدان می پرداختند برحذر می داشت،ما برای مثال آنچه در صحیح بخاری آمده می آوریم:

«اسماء از قول پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله می گوید که فرمود:من بر سر حوض خود هستم تا کسانی بر من وارد می شوند و سپس افرادی را از نزد من می برند.پس می گویم[خدایا اینها] امّت من[هستند]،و خداوند می فرماید،تو نمی دانی،آنها به قهقرا رفته اند»؛«پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله می فرماید:من در حوض کوثر جلودار شما هستم.مردانی به من عرضه می شوند که همین که می خواهم آنها را بگیرم از دست من رها می شوند.پس می گویم:

خدایا!آنها اصحاب من هستند و خداوند می فرماید:نمی دانی پس از تو چه کردند و نیز

آنچه از ابو سعید خدری نقل می کند که می گوید از پیامبر شنیدم که چنین افزود:آنها از من هستند،پس گفته می شود که نمی دانی پس از تو چقدر تبدیل و تغییر ایجاد کردند،و من نیز می گویم:نابودی،نابودی برای کسی که پس از من در شریعت من دست برد.» ⁽¹⁾

می بینیم که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله بر آنچه منافقان در میان اصحابش نفوذ می دهند و نیز از اینکه در صفوف آنها رخنه می کنند و با همه قدرت و توان به فتنه انگیزی می پردازند تأکید می کند و از فتنه های ایشان و تبدیل و انحرافی که پس از او ایجاد خواهند کرد برحذر می دارد.قرآن نیز موضعگیریهای پلید و پست آنها را صراحتا محکوم می کند و می فرماید: وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلی عَذابٍ عَظِیمٍ ⁽²⁾و می دانیم که دشمن دور و خطرناک تر است از دشمن آشکاری که بالعیان سلاح می کشد.

2-حسادت قریش نسبت به علی علیه السّلام و کینه کینه توزان به ایشان به سبب مزایای منحصر به فردی که حضرتش از آن برخوردار بودند و نیز به سبب سوابق و فضایلی که هیچ کس در آن رقیبی برای ایشان به شمار نمی آمد.امام شافعی می گوید-این سخن به دیگران نیز منتسب است-:چه بگویم درباره مردی که دوستانش از ترس بر جان خود فضایل او را پوشاندند و دشمنانش از حسادت بر این فضایل پرده گذاشتند و باز هم در این میان آن قدر فضایلش آشکار شد که شرق و غرب را پر کرد.

در تصریحات پیامبر صادق و امین بهره بیشتر و سهم فراوانتر از آن علی علیه السّلام است،اگر چه دشمنان می کوشیدند فضایل حضرتش را بپوشانند و پنهان بدارند و زبانها را از سخن گفتن پیرامون فضایل حضرتش کوتاه کنند.

اگر یادآور شویم که علی علیه السّلام از بیشتر مردم قریش انتقام کشیده بود و راهزنان و سردمداران کفر را کشته بود تا آنجا که از روی کراهت گفتند:لا اله الاّ اللّه،محمّد رسول

اللّه،چرا که علی علیه السّلام قاتل پدر،برادر و پسرعموی ایشان بود،و آنها تعداد شناخته شده ای بودند که کینه او را در دل داشتند و دشمنی اش را فراموش نمی کردند و او پس از جنگ با کفّار بر سر تنزیل قرآن با پیمان شکنان و قاسطین و مارقین بر سر تأویل قرآن به جنگ پرداخت،اگر همه این عوامل را اضافه کنیم،میزان تأثیر فراوان آن در حسادت حسادت ورزان و کینه و دشمنی مدفون آنها نسبت به آن حضرت آشکار خواهد شد.

علامه ابن ابی الحدید از کوششهایی که در خاموش کردن نور علی علیه السّلام انجام می شد و نیز پوشانیدن فضایل او و اجماع قریش بر آن تعجّب می کند.او جنگ صفّین و وحشت اهل شام از مرگ عمار بن یاسر(رضوان اللّه علیه)را ذکر می کند،زیرا از پیامبر شنیده بودند که خطاب به عمّار می فرمود:«ای عمّار!تو را گروهی سرکش می کشند»،و این نص صریحی است در محکوم کردن مردم شام و خروج آنها از دین.

ابن ابی الحدید می گوید:سپس با خود گفتم:شگفتا از مردمی که برای عمّار شک به دل آنها راه می یابد و برای علی علیه السّلام شکّی به دل خود راه نمی دهند و چنین استدلال می کردند که حق با مردم عراق است،زیرا عمّار در میان آنهاست ولی به منزلت علی علیه السّلام اعتنایی نمی کنند.آنها از این سخن پیامبر که«تو را گروهی سرکش می کشند»پرهیز می کنند و می هراسند ولی از این سخن پیامبر در مورد علی علیه السّلام ترسی به دل راه نمی دهند که:«خدایا دوست او را دوست بدار و دشمن او را دشمن بدار»و نه از این سخن پیامبر هراسی دارند که:«جز مؤمن تو را دوست نمی دارد و جز منافق تو را دشمن نمی پندارد.» این خود دلیل آن است که همه قریش از آغاز در نادیده گرفتن یاد علی علیه السّلام و پوشاندن فضایل او و پنهان داشتن ویژگیهای حضرتش می کوشیدند تا آنجا که فضل و منزلت او از سینه تمامی مردم-جز اندکی-محو شد. ⁽¹⁾

چه فراوان بود تلاشی که به کار می بستند و چه میسّر بود وسایلی که در این جهت به کار گرفته می شد و هر آنچه را در توانشان بود با مهارت به کار می بردند و در این راه هر کار سخت و آسانی را مرتکب می شدند.

3-به سبب پرداختن مسلمانان به لذایذ زندگی دنیوی و شکوفایی زندگی مرفّه، ضعف و سستی به صفوف مسلمانان راه یافت و بر غنایمی دست یافتند که قبلا با آن

ناآشنا بودند.ما می توانیم دلیل آن را از قرآن مجید جویا شویم که می فرماید: یا أَیُّهَا النَّبِیُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَی الْقِتالِ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِائَةٌ یَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَفْقَهُونَ ⁽¹⁾.و چون سستی در عزم و دغل به ایمان آنها راه یافت خداوند تکلیف آنان را تخفیف داد: اَلْآنَ خَفَّفَ اللّهُ عَنْکُمْ وَ عَلِمَ أَنَّ فِیکُمْ ضَعْفاً فَإِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ أَلْفٌ یَغْلِبُوا أَلْفَیْنِ بِإِذْنِ اللّهِ وَ اللّهُ مَعَ الصّابِرِینَ. ⁽²⁾

شاید آیه ای که بعدا می آید قدری از دلیلی را که موجب شد مسلمانان تا بدین حدّ گرفتار ضعف شوند توضیح دهد،به طوری که یک نفر ایشان می توانست در مقابل ده نفر مقاومت کند و صد نفر از ایشان می توانست بر هزار نفر غلبه کند.پس وضع طوری شد که یک نفر بر دو نفر و صد نفر بر دویست نفر فایق آیند.

براستی که آن ضعف بود و دانای به نهان و پنهان آن را ارزیابی می کند و شاید آیه بعد رمز این ضعف را روشن کند: ما کانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَکُونَ لَهُ أَسْری حَتّی یُثْخِنَ فِی الْأَرْضِ، تُرِیدُونَ عَرَضَ الدُّنْیا وَ اللّهُ یُرِیدُ الْآخِرَةَ وَ اللّهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ لَوْ لا کِتابٌ مِنَ اللّهِ سَبَقَ لَمَسَّکُمْ فِیما أَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ. ⁽³⁾

روشن است که هرگاه مانع دینی رو به ضعف نهد زمینه برای تجاهر منکر فراهم می آید.

4-نفوذ اختلاف میان مسلمانان در روزگار پیامبر و اختلاف درباره خود پیامبر.در

پیوند برخی از این عوامل با برخی دیگر در تقویت یا سبب سازی برای یکدیگر تردیدی نیست و پنهان نیست که اختلاف بزرگترین نقطه ضعفی است که به فرمانبری خلل وارد می کند و اتحاد مسلمانان را بر هم می زند و شکوه آنها را از بین می برد و زمینه را برای منافق فراهم می آورد تا در محدوده نقشه هایی حرکت کند که دعوتگر را از میان ببرد و دین قوی و استوار او را ریشه کن سازد،و گواهی گویای تاریخ در این باره در پیش روی ماست. ⁽¹⁾

از قویترین عوامل و مهمترین رخدادها از نظر تأثیر وقایعی بود که در دوران پیامبر اکرم و کمی پس از ایشان رخ داد.این حوادث هر روز که می گذشت نتایج خود را به گونه ای روشن بر مردم آشکار می ساخت و به همین سبب حضرت فاطمه زهرا علیها السّلام درباره آنچه از این ناشی می شد تعبیری دقیق دارند:«براستی که فتنه آبستن است،پس صبر کنید شاید که نتیجه آن خون تازه تا زهری کشنده باشد»،و نیز حضرتش می فرماید:

«هرچه زندگی کنی روزگار به تو اموری عجیب نشان می دهد.»امیر مؤمنان هنگامی که خلافت را به عهده گرفت و حق به جای خود بازگشت چنین می فرماید:«من پیوسته از حقّم دور داشته می شدم و از زمانی که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله رحلت فرمود تا به امروز همیشه قربانی انحصارطلبیها بوده ام.»

چرا حضرت از حقّش دور داشته می شد و قربانی انحصارطلبی می گردید و حال آن که طومار خلفای پیشین درنوردیده شده بود و حضرت عملا به خلافت نشسته بود؟آیا چیزی جز آگاهی حضرت نسبت به آثار این انحصارطلبی در حق غصب شده او و دور داشتن حضرتش از منصبی بود که خداوند او را برای آن تعیین کرده بود تا عدالت را برپا کند و دینش را انتشار دهد و احکامش را آشکار سازد و متجاوز به محرّمات الهی

مقدّسات او را سرکوب کند؟ ⁽¹⁾پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله درباره تأثیری که پس از وفاتش انتظار می رفت صادقترین تعبیر را دارند و می فرمایند:«فتنه ها همچون قطعه های شب روی آورده اند که اول آن در پی آخر آن است.» ⁽²⁾

ما می توانیم از خلال آنچه می آید برداشت کنیم.برخی از نتایج را صرفا برای مثال -و نه انحصار-می آوریم.نفاق پراکنده شده بود و حوادث بزرگی به ظهور پیوست که دلیل نقشه ای منظّم و از پیش طرّاحی شده بود و آنچه وظیفه ماست آن است که موضعی بی طرف داشته باشیم تا بتوانیم این حوادث را تفسیر کنیم چنان که مطالعه در این مطلب همین را به ما نشان می دهد و حقّ را بر ما ضروری می سازد،حقّی که باید بصراحت از آن پشتیبانی کنیم.

فصل 3- مواضع شایسته بررسی

اشاره

تاریخ به ما می گوید نیرنگهای عجیبی وجود داشت که روز به روز فعالیّت خود را به گونه ای مشکوک و قابل ملاحظه گسترش می داد.برخی از این فعالیتها در داخل و در محافل مسلمانان و از سوی نزدیکان بود و برخی دیگر از خارج.این تلاشها چهره ای یافته بود که توجه را جلب می کند و شک را برمی انگیزد.برای مثال:

1-فعالیت یهود

آنچه از فعالیت پرحرارت یهود در داخل و خارج مدینه ملاحظه می شود پنهان نیست و ما تنها به عنوان نمونه به آنچه مورخان آورده اند بسنده می کنیم:روزی شاس بن شماس در راه می رفت که جمعی از مسلمانان دو قبیله اوس و خزرج را دید که محبّت،آنها را به یکدیگر پیوند داده و در سخنشان لطف و صفا پیدا بود.این یهودی از اینکه مسلمانان را این چنین با الفت و محبت می دید به خشم آمد،لذا به جوان همراه خود-پس ازآن که سفارشهایی شیطانی به او کرد-دستور داد تا به میان آنها برود و در گفتگویشان شرکت جوید و در خلال آن اشعار شاعران دو قبیله را که در آن به گونه ای حماسی و برانگیزاننده،یکدیگر را هجو کرده بودند بخواند.این جوان یهودی نقشه جهنمی خود را با دقّت به اجرا درآورد تا کار بدان جا رسید که از هم جدا شدند و به سلاح فرا

خواندند و یکدیگر را از نو به جنگ دعوت کردند ولی خداوند به برکت وجود پیامبر اکرم آتش این فتنه را خاموش کرد و پیامبر با لطف همیشگی خود و اخلاق جذّابش اوضاع را آرام ساخت.این حادثه اثر بزرگی از خود برجای نهاد و کتابهای تاریخ و سیره و تفسیر از ثبت آن آکنده است. ⁽¹⁾

تأثیر عمیق دایگان یهودی بر بسیاری از زنان و مردان مسلمان پوشیده نیست.روشن است که بسیاری از یهود،اگرچه تحت عنوان اسلام مخفی شده بودند،ولی پیشینه های خصمانه و ارتباط آنها با برادران یهودشان در نقاط دور ادامه داشت،و پرداختن آنها به کینه توزی و خیانت و دسیسه چینی از مشخّصه های یهود در طول سالهای متمادی است، به نحوی که این امر در رفتارشان نیز آشکار بود،و این همان چیزی است که وجود اسرائیلیات و خرافات یهود را که در تفاسیر مسلمانان و کتب حدیث و قصه ایشان راه یافته توجیه می کند و تردیدی نیست که فعالیتهای یهود در حوادث بزرگ مسلمانان تأثیری شگرفت داشته است.

2-حرکت ردّه

از پدیده های آشکاری که اثری عمیق داشت حرکت ردّه در دو راه پیامبر و پس از ایشان است.حال برای نمونه سخنان طبری را در تاریخش می آوریم:«نخستین ردّه در اسلام در یمن و در دوران پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله بود.» ⁽²⁾وی بیان می کند که در نقاط مختلف یمن فعّالیتی قابل ملاحظه صورت می گرفت و قبایل بزرگ پس از حوادث مهمّی که مرتدّان بدان پرداختند به این عدّه پیوستند.

اگر آنچه تاریخ در گسترش فعالیت مرتدّان به محض رحلت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله در مکه و شهرهای دیگر و نیز در بادیه ها به ما می گوید جدّی بگیریم،اهمیّت نقش مستقیم آن در حوادث بزرگ مسلمانان بر ایمان روشن می شود و به وسیله آن انگیزه ها و ابعادی را خواهیم شناخت که به زندگی مسلمانان و اطّلاعات ایشان در آنچه کنش و واکنش را در پی دارد مربوط می شود.ما بزودی نقش زندیقان و اختلاف اکاذیب آنها و نیز نقش

شیطانی شان را در تشویش افکار مسلمانان و قالب ریزی حوادث بیان خواهیم کرد.

3-فاش کردن اسرار نبوی

از اموری که در داخل و در محافل مسلمانان رخ داد همان افشای اسرار پیامبر از سوی زنان ایشان بود.قرآن به این مسأله اهمیت بسیاری داده است،زیرا سوره ای خاصّ برای این خبر بزرگ نازل شده است و اهمیت آن در درشتگویی و سخت گیری نسبت به کفّار و منافقان در آغاز سوره هویداست: یا أَیُّهَا النَّبِیُّ جاهِدِ الْکُفّارَ وَ الْمُنافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. ⁽¹⁾و سپس مستقیما آیاتی پشت سر می آید که از این خبر سخن می گوید و قرآن مثالی از زنان نوح و لوط در مخالفت و خیانت می آورد و تا تقدّس مقام همسران پیامبر را که در خانه وحی مصون بودند از میان ببرد. ⁽²⁾

در این تمثیل کنایه ای آشکار و شدید نسبت به دو همسر پیامبر به چشم می خورد، زیرا این دو با افشای اسرار پیامبر به او خیانت کردند و با او مخالفت ورزیدند و آزارش رساندند،بویژه آن که این امر با لفظ کفر و خیانت بیان شده و مسأله با ورود به آتش تعبیر شده است. ⁽³⁾

هنگامی که پایان سوره را با این آیات و آغاز آن را تعرّض به افشای آنچه با وحی نازل شده و می باید پنهان می ماند ملاحظه می کنیم اهمیّت این مسأله آشکار می شود: وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِیُّ إِلی بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِیثاً فَلَمّا نَبَّأَتْ بِهِ وَ أَظْهَرَهُ اللّهُ عَلَیْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَ أَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ فَلَمّا نَبَّأَها بِهِ قالَتْ مَنْ أَنْبَأَکَ هذا قالَ نَبَّأَنِیَ الْعَلِیمُ الْخَبِیرُ إِنْ تَتُوبا إِلَی اللّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُما وَ إِنْ تَظاهَرا عَلَیْهِ فَإِنَّ اللّهَ هُوَ مَوْلاهُ وَ جِبْرِیلُ وَ صالِحُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمَلائِکَةُ بَعْدَ ذلِکَ ظَهِیرٌ. 6

هرگاه همه این امور را مورد توجّه قرار دهیم بوضوح اثر این افشاگری در مسیر حوادث اسلامی و پیوند مستقیم آن با موضوع سخن ما آشکار می شود،بویژه آن که برخی از مفسّران همچون امام فخر رازی و دیگران تصریح دارند که مسأله تنها به خلافت مربوط است.شما می توانید برای تعقیب این مسأله به ص 47،ج 30،تفسیر امام فخر رازی مراجعه کنید.

4-تعصّب قبیله ای

از اموری که به موضوع مورد بحث ما مربوط است شعارهای قبیله ای است که برای مثال می توان به رقابت شدید میان اوس و خزرج اشاره کرد.این امر به صورتهای مختلفی تجلّی می یافت و پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله اهمیّت بسیاری بدان می داد.

از جمله آن است،روزی که پیامبر از انصار خواست تا او را درباره«ابی»،سردمدار منافقان معذور بدارند و در پی آن،اختلاف شعله ور شد تا آن که اسید بن خضیر به سعد بن عباده گفت:«به خدا سوگند تو دروغ گفتی،هر آینه او را خواهیم کشت و تو منافقی هستی که از منافقان دفاع می کنی.)بنابراین دو قبیله اوس و خزرج شوریدند و خواستند با یکدیگر به جنگ بپردازند،این در حالی بود که پیامبر بر منبر بود،پس حضرت پایین آمد و آنها را به آرامش دعوت کرد و بدین ترتیب سعد بن عباده و دیگران آرام گرفتند. ⁽¹⁾

موضع دیگر ایشان روزی بود که جدال سخت ایشان به جایی رسید که چنین گفتند:

«کار را به پایان خواهیم رساند،موعد شما خارج شهر،شمشیر شمشیر.»دو قبیله آماده جنگ شدند تا آن که پیامبر مجبور شد برای آنها خطبه بخواند.حضرت با لطف همیشگی و لطافت عبارات مؤثّرش فرمود:«آیا در حالی که من در میان شمایم باز هم

دعاوی جاهلی دارید...».از خلال این مواضع و مواضع بسیار دیگر روشن می شود که اسلام توانست تنها اندکی از رقابت انصار و حسادت آنها به یکدیگر را تلطیف کند، همچنان که از عبارت پیامبر اکرم-که ذکرش گذشت-روشن می شود که حضرت انتظار بازگشت جاهلیت را داشت،زیرا موجبات و اسباب قطعی تحقّق و دلیل مؤثر آن را که در محافل مسلمانان با لاف زنی و دشمنی همراه بود می دید. ⁽¹⁾

بدون تردید بازگشت جاهلیتی که پیامبر را می آزرد و آثارش-در حالی که پیامبر حضور داشت-در میان ایشان دیده می شد،نشانه هایی داشت که از خلال این موضعگیریها و امثال آن هویداست و موجب شد بسیاری از حقایق از میان برود و مسائلی را به وجود آورد که اسلام با آن سر جنگ داشت و در عملکردها و برخوردهای اجتماعی ایشان بر دوری کردن از آنها تأکید می ورزید.اینها حقایقی بودند که خواب را از چشم پیامبر و حامیان خاندان و پیروان ایشان ربوده بودند،کسانی که می خواستند در پرتو قرآن و تعالیم ارزنده آن و نیت پاکشان این حقایق را بنیان نهند.

5-سرباز زدن از سپاه اسامه

اعزام اسامه از اموری است که باید بررسی شود تا خطوطی که در واقعیت زندگی مسلمانان نقش مهمّی ایفا کرده و موجب شده آنها از دینشان دور افتند شناسایی گردد.

پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله دستور اعزام اسامة بن زید را صادر کرد و بر آن تأکید ورزید و تجهیز او را مورد تشویق قرار داد.این دستور برخاسته از تدبیر پیامبر برای مسلمانان بود و بر آنچه خاص خلافت و طرّاحی برای آن است دلالت آشکار دارد،زیرا حضرت می خواست با این عمل همه کسانی را که خواهان خلافت بودند از شهر بیرون کند و این در حالی بود که حضرت بشدّت بیمار بود و بزرگترین نیازش دیدن دوستان و اصحابی بود که او را در مسیر پیروزمندانه اش همراهی کردند،بااین حال می بینیم که حضرت بر اعزام اسامه تأکید فراوان دارد.

نکته قابل ملاحظه آن است که با توجّه به تأکید پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و لعن متخلّف از سوی آن حضرت و خشم ایشان برای افرادی که در این امر کندی ورزند و نیز هیاهوی

مسلمانان پیرامون فرماندهی اسامه،فرماندهی این جوان نورس بر شیوخ مهاجران و انصار،آتش فتنه را شعله ور ساخت و در اجرای این امر اختلاف صحابه را دامن زد،تا آن که حضرت با خشم فرمود:«اگر فرماندهی او را مخدوش کنید فرماندهی پدر او را نیز مخدوش کرده اید،به خدا سوگند اگر پدر او شایسته فرماندهی بوده پسر او نیز شایسته فرماندهی است».

در شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید،در موارد بسیاری جریان اعزام اسامه و لعن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله برای کسی که از آن تخلّف کند آمده است،زیرا این،جریانی است که میان مسلمانان شیوع داشته و در اخبار ایشان معتبر به شمار می رود.

ابن ابی الحدید می گوید:«پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله در بستر بیماری و مرگ به اسامة بن زید که در رأس لشگری قرار داشت که بزرگان مهاجران و انصار از جمله ابو بکر،عمر،ابو عبیدة بن جراح،عبد الرحمن بن عوف و طلحه و زبیر در آن بودند،دستور داد تا بر مؤته،جایی که پدر زید کشته شد،حمله برند و وادی فلسطین را تصرّف کنند.اسامه تعلّل کرد و لشگریان هم با دیدن تعلّل او تعلّل ورزیدند و همین امر موجب شد تا پیامبر در بیماری خود که گاه اوج می گرفت و گاه کاهش می یافت بر اجرای این اعزام تأکید کند تا آن که اسامه به حضرت گفت:پدر و مادرم فدایت باد آیا به من اجازه می دهی چند روزی بمانم تا خداوند تو را شفا بخشد؟پیامبر فرمود:به برکت خدا خارج شو و برو.اسامه گفت:یا رسول اللّه!اگر من با این حال تو بروم در حالی رفته ام که قلبم از تو نگران است.حضرت فرمود:با پیروزی و تندرستی برو.اسامه عرض کرد:یا رسول اللّه!من نمی خواهم حال تو را از قافله ها بپرسم.حضرت فرمود:دستور مرا به اجرا در آور.پیامبر سپس بیهوش شد و اسامه برخاست و آماده رفتن شد.هنگامی که پیامبر به هوش آمد از اسامه و رفتن او سؤال کرد،به ایشان گفتند که لشگر اسامه آماده رفتن است.حضرت فرمود:با اسامه همکاری کنید،لعنت کند خداوند کسی را که از دستور او سرپیچی کند،و این جمله را تکرار کرد.» ⁽¹⁾

تعلّل و کوتاهی اسامه را در اجرای فرمان پیامبر اکرم مشاهده می کنیم و می بینیم که چگونه پیامبر دستور خود را تکرار می کند و اسامه از قبول آن معذرت می خواهد.این

بدان سبب بود که وی آنچه را در میان لشگریان بود احساس می کرد و می دید.

اسامه در حالی که تجهیز لشگریان را آغاز کرده بود از نشانه های نامطلوبی که در میان لشگریان دیده می شد می هراسید.

طبری در این باره بتفصیل سخن می گوید:«منافقان در فرماندهی اسامه آن قدر سخن گفتند که خبر به خود او نیز رسید و پیامبر در حالی که به سبب این مسأله و انتشاری که یافته بود سردرد گرفته و پارچه ای به سر بسته بود خارج شد». ⁽¹⁾

روشن است که این موضعگیری بر امور زیر صراحت دارد:

الف-خالی کردن شهر از بزرگان مهاجر و انصار و نگاه داشتن علی علیه السّلام در کنار خود تا پس از پیامبر امور خلافت را به عهده گیرد.

ب-عدم ارتباط خلافت و رهبری به سالمندی و ارتباط آن به لیاقت و شایستگی، زیرا حضرت اسامه را که جوانی نورس بود بر بزرگان مهاجر و انصار فرماندهی داد.

ج-اختلاف صحابه در اجرای دستور پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و تعلّل آنها در خروج با اسامه به رغم تأکید رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و لعن متخلّف.این خود دلیل آن است که برخی رؤیای خلافت در سر داشتند و منتظر حوادث بودند تا از خلال آن بهره برند.

6-موضعگیریهای مشکوک

الف:از مواضع مشکوک به هنگام بیماری پیامبر زمانی است که پیامبر می فرماید:

حبیبم را بخوانید ولی همسرش عایشه با ایشان مخالفت می کند و از حضرت می خواهد پدرش ابو بکر را به نزد خود فراخواند.حضرت خشمگین می شود و با عصبانیت به عایشه می فرماید:«بدرستی که شما همچون همسران یوسف اید.» ⁽²⁾

ب:از بارزترین آنچه رخ داده و نظر را به خود جلب می کند روزی است که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله فرمود:«دوات و کاغذ بیاورید تا برای شما نوشته ای بنویسم که پس از من هرگز

گمراه نشوید.»گفتند معنای این سخن چیست؟درد بر حضرت غلبه کرده است و بدین ترتیب میان کسانی که-در حالی که اتاق پیامبر از وجود اصحاب پر بود-می گفتند برای او دوات و قلم فراهم آورید و کسانی که کتاب خدا را برای خود کافی می دانستند کشمکش درگرفت و میان مسلمانان درگیری به وجود آمد و این در حالی بود که پیامبر در میان آنها بود و با مرضی دست و پنجه نرم می کرد که موجب رحلت ایشان شد تا آن که حضرت مجبور شد چنین بفرماید:«از من دور شوید،شایسته نیست نزد من کشمکش شود.»

در این مورد جا دارد به کتاب ملل و نحل شهرستانی درباره آنچه اختصاص به این موضعگیری و نیز هر آنچه درباره همه اختلافات ذکر کرده مراجعه شود چنان که شایسته است به کتاب شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید در بسیاری از جلدهای آن بویژه ج 6، ص 51 مراجعه شود،زیرا او این حدیث را چنین ادامه می دهد:گفتم این حدیث را دو شیخ یعنی محمد بن اسماعیل بخاری و مسلم بن حجاج قشیری در صحیح خود آورده اند و همه محقّقان در روایت آن اتّفاق نظر دارند. ⁽¹⁾و این سخن را پس ازآن که صورت حادثه را به شرح زیر می آورد،اظهار می دارد:

«هنگامی که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله در آستانه وفات بود و در خانه افرادی از جمله عمر بن خطّاب حضور داشتند حضرتش فرمود:دوات و کاغذی برای من بیاورید تا نوشته ای برای شما بنویسم که پس از من گمراه نشوید.عمر گفت مفهوم این سخن آن است که درد بر حضرت غلبه کرده است.سپس گفت:ما قرآن داریم و کتاب خدا ما را بس است.

بنابراین کسانی که در خانه بودند با یکدیگر کشمکش و نزاع کردند.گروهی سخن پیامبر را صواب می دانستند و گروهی سخن عمر را.پس چون هیاهو و بیهوده گویی و اختلاف اوج گرفت،حضرت خشمگین شد و فرمود:برخیزید که برای هیچ پیامبری شایسته نیست این چنین نزد او درگیری شود.آنها نیز برخاستند.پیامبر در همین روز رحلت کرد و ابن عبّاس چنین می گفت:بزرگترین مصیبت همان بود که میان ما و نوشتن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله مانع شد.» ⁽²⁾

دنبال کردن این واقعه از سوی ابن عبّاس که گواه دردمندی و حزن اوست به

صورتهای مختلفی نقل شده است که از جمله آن همان بود که نقل شد و گونه دیگر آن چنین است:«بزرگترین مصیبت همان است که مانع از آن شد تا پیامبر این نوشته را برای آنها بنویسد.»ابن عباس هنگام بیان این واقعه آن قدر گریه می کرد که اشکش ریگهای زیر پایش را تر می کرد.

این،ارزیابی دقیق ابن عبّاس دانشمند امت است از اهمیّت این واقعه و آثار فاحش و فجیعی که برجای نهاد.در برخی از کتب حدیث سخن پیامبر در توصیف این نامه چنین آمده است:«اگر از آن پیروی کنید هرگز گمراه نخواهید شد.» ⁽¹⁾

اگرچه این اختلاف بازتابهایی داشت که مانع از آن شد تا پیامبر اکرم نامه ای را بنویسد که آن را چنین توصیف می کند:«هرگز پس از من گمراه نخواهید شد»و روایت بخاری که چنین است:«پس از من گمراه نخواهید شد»ولی به هرحال عذرخواهی در این موضعگیری،کار را سامان نخواهد داد.آنچه موجب بزرگداشت است این است که در اختلافات شارحان در عذرخواهی ایشان پیرامون موضعگیری عمر و کسانی که در مخالفت با رسول اللّه به او پاسخ مثبت دادند همان چیزی است که در میان برخی از تصریح کنندگان در عدم صحّت این عذرخواهی به چشم می خورد،اگرچه تلاشهایی نیز در دفاع از آن مبذول شده است.

از جمله این مباحثات بی پرده نکته ای است که در حاشیه بخاری با ارزیابیی جسورانه در توجیه عمر آمده است که ما در اینجا عین این سخنان را می آوریم:«این مسأله پیامبر آزمون خدا از اصحاب ایشان بود،لذا خدا عمر را به سوی مقصود خویش هدایت کرد و از همین رو مانع از آن شد که نامه ای نوشته شود ولی این امر برای ابن عباس پنهان ماند و بر همین اساس شایسته است این موضعگیری عمر را از جمله موافقتهای او با خدایش به شمار آورد.»

به نظر من عمر از این سخن پیامبر:«پس از او گمراه نمی شوید»دریغ ورزید،زیرا آن به مثابه پاسخ دومی بود و معنای آن این است که پس از این نامه و در صورت نوشته شدن آن گمراه نمی شوند.

پوشیده نماند تلقی چنین خبری به این گونه که فرمان آن حضرت صرفا آزمونی بوده و

یا آن که حاضر نکردن کاغذ[برای نوشتن نامه]بر حاضر کردن آن،اولی بوده از آن دروغهای آشکاری است که سخن حضرتش از آن منزّه است.پس ناگزیر باید توجیهی دیگر آورد که حاصل آن چنین خواهد بود:

در توجیه آن چنین آمده است که امر«بیاورید»امری جدّی و الزامی نبوده تا نتوان از آن بازگشت و بازگشت کننده گناهکار به شمار آید بلکه امری مشورتی بوده و گاهی- بویژه عمر-این گونه اوامر را مورد دقّت نظر قرار می دادند.از احوال عمر چنین پیداست که وی در درک مصالح،موافق صواب بوده است و از سوی خداوند تبارک و تعالی صاحب الهام بوده است.مقصود عمر از این جمله که:«درد بر او غلبه کرده»این توهّم نبوده است که حضرت اشتباه می کند بلکه مقصود او این بود که با این کار خستگی شدیدی که در اثر نوشتن برای حضرت بوجود می آید برطرف کرده و درد حضرت را کاهش دهد و شایسته نبود مردم در این شرایط به کاری بپردازند که نهایت سختی به حضرتش برسد،بنابراین چنین تصوّر کرد که نیاوردن کاغذ بهتر است،به علاوه آن که می ترسید حضرت مسائلی را بنویسد که مردم از انجام آن عاجز باشند و به همین سبب مستوجب عقوبت گردند،زیرا این نوشته ناگزیر،نصّ خواهد بود و اجتهادی در آن راه نخواهد داشت،یا آن که عمر ترسیده برخی از منافقان پیرامون این نوشته در جستجوی آن باشند که به حضرت تهمتی بزنند،زیرا حضرت در حالت بیماری بود و این خود سبب فتنه شود و از همین رو گفت:کتاب خدا ما را بس است زیرا در قرآن کریم آمده است که: ما فَرَّطْنا فِی الْکِتابِ مِنْ شَیْءٍ، ⁽¹⁾و اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ ⁽²⁾، و دانسته بود که خداوند دین او را کامل گردانیده و امّت را از گمراهی ایمن داشته است.

این بود فشرده سخن آنها که مورد تأمّل است،زیرا این سخن پیامبر که«گمراه نمی شوید»به معنای امر ایجابی است،چرا که تلاش در آنچه موجب امنیّت در برابر گمراهی می شود بر مردم واجب است.

در پاسخ به کسی که بگوید اگر بر او واجب بوده به سبب اختلاف دیگران آن را ترک

نمی کرد چنان که تبلیغ را به سبب مخالفت مخالفان ترک نکرد می گوییم:نوشتن این نامه بر حضرت واجب نبوده است و این منافاتی با وجوب آن بر آنها هنگامی که حضرت به آنها دستور داد ندارد،بویژه آن که حضرت روشن کرد که فایده این کار امنیّت در برابر گمراهی و دوام هدایت است.اصل در امر وجوب بر مأمور است نه بر آمر بویژه آن که اگر فایده ای چنان که ذکر شد داشته باشد و وجوب بر آنها مورد نظر است نه وجوب بر حضرت.

اگرچه ممکن است که بر حضرت واجب بوده باشد امّا به سبب عدم فرمانبری آنها از پیامبر این وجوب ساقط شده باشد،چنان که به دلیل خصومت دو مرد با یکدیگر آگاهی نسبت به تعیین شب قدر از قلب حضرت برداشته شد و این وجوب نیز ممکن است از حضرتش ساقط شده باشد.به علاوه آن که نکته مورد نظر تحقیق،پیرامون این است که چگونه با وجود قید«گمراه نمی شوید»این سخن برای وجوب نباشد.این اختلاف در زمینه این تحقیق سودی ندارد.اما اینکه عمر ترسیده باشد که حضرت نکاتی را بنویسد که موجب کیفر مسلمانان یا سبب عیب جویی منافقان شود که به فتنه منجر گردد با وجود قید«گمراه نمی شوید»امری تصوّرنشدنی است،زیرا این سخن حضرت بیان آن است که نامه،موجب امنیّت در برابر گمراهی و دوام هدایت است،پس چگونه ممکن است چنین توهّم شود که آن موجب کیفر مسلمانان یا به سبب عیب جویی منافقان موجب فتنه گردد.چنین پنداری موجب این وهم می شود که خبر مذکور دروغ است.

امّا پیرامون این سخن آنها در توجیه«کتاب خدا ما را بس است»با توسّل به این دو آیه: ما فَرَّطْنا فِی الْکِتابِ مِنْ شَیْءٍ، ⁽¹⁾و اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ ⁽²⁾باید گفت که هیچ یک از آن دو مفید امنیت در برابر گمراهی و دوام هدایت برای مردم نیست تا با تکیه به این دو آیه از تلاش در نوشته شدن این نامه دست شست.

اگر چنین می بود دیگر هیچ گونه گمراهی دیده نمی شود و حال آنکه گمراهی و پراکندگی امّت تا بدان جا رسیده که امیدی برای از میان رفتن آن نیست.از این گذشته

پیامبر نفرمود که می خواهد احکام را بنویسد تا در جواب گفته شود کتاب خدا برای فهم احکام کافی است. ⁽¹⁾

حال که این توجیهات غیر مفید است،پس پیامبر می خواست در این نامه چه بنویسد؟ پاسخ آن است که پیامبر می خواست در نامه ای که در پرتو آن مردم گمراه نمی شدند بر شخص جانشین خود تأکید کند و این همان تفسیر امام قسطانی در شرح ارشاد ساری بر صحیح بخاری است:

«این سخن پیامبر که کاغذی بیاورید...تصریح بر جانشینان پس از او دارد. ⁽²⁾»و اگر این نامه را می نوشت دیگر،روز سقیفه و پراکندگی امت در توحید کلمه و همداستانی در خلافت وجود نمی داشت و به همین سبب ابن عباس می گفت:«بزرگترین مصیبت همان بود که میان پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و نامه نوشتن او مانع شد.» ⁽³⁾

7-روز سقیفه

از روزهایی که باید با جدّیت آن را بررسی کرد و مورد دقّت نظر قرار داد روز سقیفه و وقایع بزرگی بود که در پی آن تفسیرات علمی فراوانی ظهور کرد.چه فاحش بود این وقایع بزرگ و برای به دست دادن دقیقترین تصویر از آن کافی است به آنچه در کتاب خداوند سبحان آمده توجه کنیم: وَ ما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلی أَعْقابِکُمْ وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلی عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللّهَ شَیْئاً وَ سَیَجْزِی اللّهُ الشّاکِرِینَ. ⁽⁴⁾

روزها می گذشت و مردم در زنجیره ای از وقایع به سر می بردند که ایشان را در مقطعی از زمان در برگرفته بود و تاریخ،این وقایع را که گاه در آن ظلم می شد و گاه به انصاف حکم می شد با حرارت ثبت کرده است.در آنچه تاریخ در مقاطع مختلف خود نقل می کند،توقّع برخی از مسلمانانی است که در سقیفه حضور یافتند و در انجمن سقیفه در ساعت انعقاد آن،ثمراتش به ظهور رسید و آن سخن«حباب بن منذر»است که به حاضران این انجمن در سقیفه گفت:«ولی ما می ترسیم ازآن که پس از شما کسانی سرکار بیایند که ما پسران،پدران و برادران آنها را کشته ایم» ⁽¹⁾و عملا نیز چنین شد و ذکاوت او جامه حقیقت پوشید،زیرا بنی امیه سرکار آمدند،کسانی که در جریان شرم آور حرّه آن کردند که بر پیشانی شرف و انسانیت عرق شرم می نشیند و اسلام و مسلمانان از آن بدورند، ⁽²⁾زیرا مدینه سه روز آزاد گذاشته شد و پیش آمد آنچه پیش آمد از انتقامجویی و کینه ورزی بر اسلام و مسلمانان که طلقا و فرزندان ایشان مسبّب آن بودند.

فصل 4- برخی از آثار و نتایج

هرگاه تاریخ و رخدادهای آن را تا دوران اموی و عباسی ورق بزنیم اموری را می بینیم که موجب شگفتی ما می شود و برای ما آشکار می شود شبهاتی که زمان،آن را آفریده و موقعیّتهای برجسته در شرایط پی درپی زمانی خود به آن یاری رسانده ممکن است اساسا به مواضع و وقایعی بازگردد که قبلا گفتیم.برای مثال می توان از معاویه و جانشینان او نام برد که از افراد تیزهوش پلید استفاده می کردند و آنها را در پنهان کردن فضایل افراد پاک اهل بیت که در دوران جاهلیت و اسلام دشمن آنها بودند به کار می گرفتند و می کوشیدند بر فضیحتهایی که به سبب این بی دینان بر تاریخ اسلام وارد شد سرپوش بگذارند؛کسانی که با اسلام می جنگیدند و خود را وقف آن کرده بودند که ضربه نهایی را در دوران ضعف و قوّت اسلام بر آن وارد کنند.آنچه موجب وحشت می شود،آن است که امثال معاویه پیشوای مسلمانان و جانشین رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله در وظایف او شوند و پس از او جانشین تبهکار و هرزه او یزید که برای آرام کردن دل خود به سبب کشتن حسین«ریحانه پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله»چنین می سرود:

ای کاش پدران من که در جنگ بدر شرکت داشتند می دیدند

ناله خزرج را که از زخم نیزه است!

تا پایان کفرگوییهای خود که بصراحت چنین می گوید:

بنی هاشم با حکومت بازی کردند

در حالی که نه خبری در کار است و نه وحیی.

و نیز موضعگیریهای ننگین او در مدینه و مکه معروف است چرا که ابیات مشهور خود را پس ازآن که سپاهی به سردمداری مسلم بن عقبه مری به مدینه فرستاد سرود.

مسلم بن عقبه مری همان کسی بود که مردم مدینه را ترساند و آنجا را غارت کرد و در میان اهالی به کشت و کشتار پرداخت و از آنها بیعت گرفت که همگی بندگان یزید باشند و مدینه را«گندیده»نامید در حالی که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله آن را«طیّبه»نامیده بود. ⁽¹⁾

او سه روز مدینه را مباح شمرد و کرد آنچه کرد.مسعودی می گوید:«او به ابن زبیر نوشت»

خدای خود را در آسمان رها کن که من

مردان عک و اشعر را بر تو بسیج می کنم.

ای ابا خبیب!چگونه از آنها رهایی خواهی یافت؟

پس پیش از آمدن سپاهیان،چاره ای برای خود بیندیش.

حصین با همراهان شامی خود در کوهها و دره ها منجنیقها و عرّاده ها را برپا کرده بود و سنگهای منجنیقها و عرّاده ها خانه ها را همچون باران می پوشاند و سنگها با آتش و نفت و لیفهای کتان و سوزاننده های دیگر شلیک می شد و بدین ترتیب مکه منهدم شد و ساختمان آن آتش گرفت و ناگاه صاعقه ای شد و یازده نفر(و گفته شده بیش از آن)از صاحبان منجنیق را سوزاند.

درباره یزید و جر او اخبار عجیب و عیوب بسیاری بیان شده که از آن جمله است:

میگساری،کشتن نوه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و لعن وصیّ او و ویران کردن خانه خدا و سوزاندن آن و خونریزی و فسق و فجور و اعمال دیگری که نسبت به آنها تهدید شده است و باید از آمرزش مرتکب شونده همچون منکر توحید و مخالف پیامبران الهی ناامید بود. ⁽²⁾»

مسعودی آماری را ذکر می کند که در آن هزاران نفر شناسایی شده اند که در معرکه حرّه به دست مسلم بن عقبه-فرستاده یزید-کشته شده اند،چه رسد به کسانی که

شناسایی نشده اند.او از آنها بیعت می گرفت که همگی برده یزید باشند و کسی که از آن سر برمی تافت مسرف او را به شمشیر می سپرد. ⁽¹⁾

با مردم با این شیوه های غیر انسانی رفتار می شد و خلق خدا به این گروه فاسد اقتدا می کردند.

یزید شرابخوار بود و اهل لهو و لعب و باز و سگ شکاری داشت و همنشین شراب بود و در روزگار او بود که غنا به مکّه و مدینه وارد شد و عشرتکده ها افتتاح شد و مردم آشکارا میگساری می کردند و آنچه او می کرد به اطرافیان و عمّالش نیز سرایت کرده بود ⁽²⁾و ناگزیر باید آنچه او می کرد به اطرافیان و عمّال و جامعه اش سرایت کند.

اگر بخواهید می توانید سیره ولید بن عقبه اموی-برادر مادری عثمان-را بخوانید.وی والی کوفه شد ولی در دوران او اسلام نفوذ زیادی نداشت.او بی پروا شراب می نوشید و خانه خود را محل بی دینی مردم عراق و کرامتهای جاهلانه و تعصّب جاهلی کرده بود. ⁽³⁾

آن قدر حوادث ناگوار برای مردم روی می دهد که مروان بن حکم را-کسی که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از نزد خویش رانده بود-امیر بر مؤمنان و جانشین فرماندهی و اداره امور مسلمانان می بینیم.پس از او آل مروان بر سر کار می آیند که در پرده دری و زیر پا گذاشتن حرمات و اهانت به مقدّسات مسلمانان و سرنوشت ایشان راه افراط را در پیش گیرند و مصیبت آن که همه اینها به نام اسلام و فرماندهی عالی مسلمانان صورت می پذیرد.

حال نمونه ای از رفتار ولید بن یزید را که یکی از جانشینان آل مروان بود می آوریم تا به تأثیر فراوان او بر مردم به عنوان خلیفه پی ببریم.

مسعودی می گوید:«ولید بن یزید اهل میگساری و لهو و لعب و عیّاشی و غنا بود.او نخستین کسی بود که آوازه خوانها را از شهرهای دیگر بدان جا آورد.او با افرادی

همنشینی می کرد که اهل لهو و لعب بودند و آشکارا به میگساری و عیش و عشرت و نوازندگی می پرداخت.ابن سریج آوازه خوان و معبد و غریض و ابن عائشه و ابن محرز و طویس و دهمان در زمان او بودند.شهوت غنا در دوران او در میان خاص و عام اوج گرفت.هر کس کنیزکی می گرفت و بی پروا به پرده دری و لهو و لعب و هرزگی می پرداخت.ولید در دومین شب حکومتش به هرزگی و شب نشینی پرداخت در حالی که چنین می سرود:

شبم طولانی شد و با آشامیدن می ناب شب را سحر کردم؛

در حالی که مرگ مردم رصافه را به من خبر می دادند.

برای من برده ای آوردند و نی...

و برای من انگشتری خلافت را آوردند.

از هرزه گوییهای اوست هنگامی که خبر مرگ هشام را برای او آوردند و بشارت آن را به او دادند و به عنوان خلیفه به او درود فرستادند:

از دوست خود شنیدم

که در رصافه شیون است؛

پس روی آوردم در حالی که دامن خود را می کشیدم

و می گویم حال آن زنان چگونه است؟

هرگاه دختران هشام

برای پدرشان زاری می کنند

و با شیون و گریه دعا می کنند

بدمصیبتی بدیشان رسیده است

و من مخنّث باشم

اگر...»

ولید با چنین کلمات پستی،بدخواهانه مرگ عمویش را به آواز می گیرد و در به کار بردن کلمات رکیک درباره دختران عمویش پرده دری می کند.

این مفاهیم در جامعه نیز انعکاس می یابد و اطرافیان خلیفه و کسانی که امور امّت به آنها وابسته بود و آرزوهای این چنینی ایشان به آنها ارتباط داشت در بالاترین سطح می زیستند.

اینک نمونه ای دیگر به نقل از مسعودی:

«به ولید خبر رسید که شراعة بن زید که فردی خوش بزم و محفل آرا بود وارد شهر شده است،بنابراین پیکی فرستاد تا او را بیاورند.چون بر او وارد شد ولید گفت:من در پی تو نفرستادم تا از تو پیرامون کتاب و سنّت بپرسم.شراعه گفت:اهل آن هم نیستم.

ولید گفت:بلکه می خواهم درباره شراب از تو سؤال کنم.شراعه گفت:از هرچه می خواهی بپرس یا امیر المؤمنین!ولید گفت:درباره نوشیدنی چه می گویی؟شراعه گفت:کدام نوع آن؟ولید گفت:نظرت درباره آب چیست؟شراعت گفت:استروخر در آن با من شریکند.ولید گفت:شراب کشمش چه؟شراعه گفت:خماری دارد و آزار.ولید گفت:شراب خرما چه؟شراعه گفت:تمامی آن باد معده است.ولید گفت:شراب انگور چه؟شراعه گفت:دوست روح و مونس روان من است.ولید گفت:درباره غنا چه می گویی؟گفت:اگر آرام خوانده شود حزن آور است و هرگاه انسان غمگین است دوباره او را سرحال می آورد.مونس انسان خلوت گزین و تنهاست و عاشق تنها را شاد می کند و عطش قلبها را فرومی نشاند و خاطره های ضمیر را برمی انگیزد.آن چنان که در هیچ یک دیگر از آلات لهو و لعب یافت نمی شود.بسرعت در جسم نفوذ می کند و روح را به هیجان می آورد و اعضا را تقویت می کند.» ⁽¹⁾

او به زشت ترین صورت اظهار کفر می کرد،همچون این سخن او:

روزی قرآن می خواند و به این آیه رسید: وَ اسْتَفْتَحُوا وَ خابَ کُلُّ جَبّارٍ عَنِیدٍ مِنْ وَرائِهِ جَهَنَّمُ وَ یُسْقی مِنْ ماءٍ صَدِیدٍ. ⁽²⁾پس دستور داد قرآنی آوردند و آن را هدف تیر خود قرار داد و به سوی آن تیر پرتاب می کرد در حالی که می گفت:

آیا مرا به سبب سرکشی و دشمنی وعید می دهی؟

پس بدان که من همان سرکش دشمنم؛

پس هرگاه خدایت در روز رستاخیز آمد؛

به او بگو که خدایا ولید مرا از هم درید.

محمد بن یزید مبرّد می گوید:ولید در شعرش کفر ورزید.او در این شعر پیامبر را یاد کرده و گفته است که او از خدایش وحیی نیاورده-او دروغ گفت،خداوند ذلیلش کند-از این گونه اشعار است:

یک هاشمی به خلافت ملقّب شد؛

بدون وحی و کتابی که به او برسد.

پس به خدا بگو خوراک مرا از من بازدارد

و به خدا بگو شراب مرا از من بازدارد.

پس از این سخنان چند روزی بیشتر طول نکشید که کشته شد. ⁽¹⁾

در اغانی آمده است که:«عبد الملک بن مروان،حارث بن خالد مخزونی را به ولایت مکه برگزید.حارث عاشق عایشه دختر طلحه بود.عایشه برای او پیغام فرستاد که نماز را به تأخیر بینداز تا من از طواف فارغ شوم.حارث نیز به مؤذّنها دستور داد تا نماز را به تأخیر اندازند تا عایشه از طوافش فارغ شود.حاجیان این کار او را سخت زشت شمردند.» ⁽²⁾

هرگاه رفتار این حاکمان بنی امیه و والیان ایشان و نقشی را که بعدا بنی عباس ایفا کردند عرضه کنیم و موضعگیریهای برخاسته از دشمنی ایشان نسبت به اهل بیت را از نظر بگذرانیم و چنین اشعاری را مشاهده کنیم که:

به خدا سوگند بی دینان بنی امیه نکردند.به اندازه یک دهم آنچه بنی عباس کردند، پس اعمال و سخنانی را می بینیم که جگر آدمی را می سوزاند.

حال به نمونه ای از اعمال هارون الرشید که به عبادت و اصلاح طلبی شهرت داشت بسنده می کنیم.من نمی دانم او چگونه عبادت پیشه و اصلاح طلب بود در حالی که فرمان زهر دادن امام موسی بن جعفر علیه السّلام را صادر کرد و آن کارها را انجام داد.اینک حادثه ای را نقل می کنیم که سیوطی در کتاب خود تاریخ الخلفا آورده است:«سلفی در طیوریات به سند خود از ابن مبارک نقل کرده که گفته است:چون کار خلافت به رشید رسید،وی عاشق یکی از کنیزکان پدرش مهدی شد و از او تمنّای وصال کرد.کنیزک گفت:من برای

این کار شایسته نیستم زیرا پدرت از من کام جسته است.رشید که به او دل باخته بود کسی را نزد ابو یوسف فرستاد و از او چنین پرسید:آیا درباره این مسأله نظری داری؟وی در پاسخ گفت:ای امیر المؤمنین!آیا هرچه کنیزی ادّعا کرد باید آن را تصدیق کرد؟این سخن را تصدیق نکن و این کنیزک حریمی ندارد.

ابن مبارک می گوید نمی دانم از که به شگفت آیم،از این فرد که دستش به خون و مال مسلمانان آلوده است و از شکستن حرمت پدرش ابایی ندارد یا از امّتی که به چنین امیر المؤمنینی تمایل یافته بود یا از این فقیه و قاضی که به هارون الرشید مجوّز داد تا به عهده این قاضی حرمت پدرش را بشکند و شهوتش را فروبنشاند؟

او همچنین از عبد اللّه بن یوسف نقل می کند که گفته است:رشید به ابو یوسف گفت که من کنیزی خریده ام و می خواهم هم اکنون پیش از خارج کردن از شبهه با وی هم بستر شوم،آیا تو مجوّزی برای این کار داری؟وی پاسخ داد:آری،آن را به یکی از فرزندانت ببخش و سپس با او ازدواج کن.

سپس از اسحاق بن راهویه نقل می کند که شبی رشید ابو یوسف را احضار کرد و از او خواست تا فتوایی صادر کند و دستور داد صد هزار درهم به او بدهند.ابو یوسف گفت:

رأی امیر المؤمنین آن است که در این امر تعجیل کنند به گونه ای که به صبح نرسد؟رشید دستور به تعجیل آن داد.یکی از کسانی که حضور داشت گفت:خزانه دار در خانه است و درها بسته.ابو یوسف می گوید:هنگامی که رشید مرا خواند درها بسته بود ولی به دستور او باز شد.» ⁽¹⁾

این شیوه کسانی بود که در جامعه یکتاپرست اسلامی به اوج رسیده بودند.باید به آنچه گذشته اکتفا کنیم و مظالم و خونریزیهای بسیار آنها را در برابر دیدگان خود قرار دهیم.پدیده ها در طول زمان این چنین تحوّل می یابند.

هدف از این بحث آن است که بدانیم چه دستهایی اخبار مسلمانان را به بازی گرفتند و جعل و تحریف کردند.آنچه فضا را برای این کار مهیّا و زمینه را برای این دستان بازیگر که هرچه را می خواستند به بازی می گرفتند فراهم می کرد بیان شد.عوامل جعل و تحریف و تشویه در ترسیم رخدادهای تاریخی و ارزیابی افراد زورگو را می توان در

هیأت حاکمه خلاصه کرد.اخبار و روایات نقل شده در طول تاریخ امانت مورّخان و راویان هستند و مورّخان و محدّثان و داستان پردازان همچون عدسی گیرنده هستند و بدیهی است که امانتداری در نقل در میان مورّخان ما،جز در حدودی محفوظ نمانده است و به همین سبب جز با احتیاط نباید هرچه را برای ما نقل می کنند بپذیریم.

فصل 5- عوامل جعل و برانگیختن شبهات

اشاره

هر آنچه از عوامل پنهان داشتن نص و حوادثی که باید آن را در برابر دیدگانمان قرار دهیم بیان شد-در حالی که موضوعی این چنین حسّاس را تعقیب می کنیم که اهمّیتی بسزا دارد-و آنچه از هر عالمی بتنهایی یا با تأثیر و تأثّر متقابل برمی آید همان آشفتگی و از میان رفتن بسیاری از حقایق و مشوّه کردن بسیاری از چهره هاست.

می توان این عوامل را در ارائه نصوص و شناخت اینکه بنا به نصّ قرآن چه کسی امام است خلاصه کرد:

1-عامل تعصّب

در همین ارتباط است احادیثی که جاعلان در برتری دادن یک قبیله بر قبایل دیگر جعل کرده اند.این بدان سبب بود که این قبایل در ریاست و تفاخر و شرف با یکدیگر کشمکش داشتند،بنابراین در احادیث بابی را برای رسیدن به مفاخره یافتند،همچنان که در شعر چنین چیزی را یافته بودند.«چه بسیار احادیثی که در برتری قریش،انصار، جهینه،مزینه،اسلم،غفار،اشعریها و حمیریها جعل شد و چقدر حدیث در برتری عرب بر عجم و روم جعل شد که موجب شد اینها نیز در مقابل احادیثی را در برتری عجم و

روم و ترک جعل کنند. ⁽¹⁾»

2-اهداف سیاسی:

دستگاه حاکم در به تسلیم کشاندن نویسندگان در جهت اهداف و متناسب با سیاستهای خود تأثیر داشته است.در سیاست اموی و نیز عباسی جنگ با اهل بیت و کاستن از ارزش آنها و دوری جستن از ایشان امری بدیهی بود تا آنجا که معاویه اعلان کرد:«از کسی که فضیلتی از ابو تراب را نقل کند برائت ذمّه می جویم.»حکومتها برای این مهم داستان پردازان،شاعران و نویسندگان را به کار می گرفتند تا آنچه را دستگاه حکومتی مایل به ترویج آن بود اشاعه دهند.

روشن است که فضایل علی علیه السّلام و نصوصی که در حق او رسیده موجب خشم والیان و انتقامجویی ایشان از کسانی بود که از حضرت یادی به میان می آوردند.یک پژوهشگر تاریخ می تواند این سؤال را مطرح کند که جرم عمرو بن حمق خزاعی و حجر بن عدی که در همراهی و جهاد کوشیده بودند چه بود؟و نیز دیگرانی همچون میثم تمّار و رشید هجری و نسایی و کمیت و دعبل و افراد دیگری که حکومتها آنها را طرد و به سخت ترین شیوه عقوبتشان می کردند،آنها چه گناهی جز طرفداری از علی بن ابی طالب علیه السّلام و جرأت سخن گفتن از فضایل اهل بیت داشتند؟احادیث بسیاری که آنها را می خوانیم بدون تردید اشاره بدان دارد که برای تأیید امویان یا عباسیان یا کاستن از بار گناه آنها جعل شده است،همچون این خبر که پیامبر اکرم درباره معاویه چنین فرموده است:«خدایا!او را از عذاب و حساب نگاه دار و به او قرآن را بیاموز».یا همچون این روایت عمرو بن عاص که پیامبر چنین فرمود:«خاندان ابو طالب اولیای من نیستند،ولیّ من خدا و مؤمنان صالح هستند.»

ابن عرفه می گوید:«بیشتر احادیث جعلی در فضایل صحابه در روزگار بنی امیه برای نزدیکی به ایشان به اعتبار آن که به این وسیله بنی هاشم را خوار کنند جعل شده است.» ⁽²⁾

3-عامل مبالغه

عامل دیگر اغراق در نکوهش و ستایش از سوی ادبایی بود که ابزار بیان را در تاریخ در اختیار داشتند و این امری بسیار پسندیده بود که شاعری در برابر خلیفه بایستد و او را بستاید و در حالی که او می شنود چنین گوید:

تو اهل شرک را چنان ترساندی که

نطفه هایی که هنوز به دنیا نیامده اند از تو می هراسند.

و شاعر دیگری در برابر خلیفه دیگری چنین می سراید:

آنچه تو می خواهی،نه آنچه قضا و قدر می خواهد،

پس حکم کن که تو واحد و قهّاری.

شواهد ادبی این مسأله حدّ و مرزی ندارد تا آنجا که درباره شعر گفته شد:بهترین اشعار،دروغترین آن است.

4-قبیله گرایی

نقشی که قبیله گرایی در تحریف حقایق و آفریدن اراجیف و فراوانی جعلیات ایفا کرده پنهان نیست و آیا عاملی خطرناک تر و مهلکتر از قبیله گرایی یافت می شود که در دراز مدّت به مسلمانان ضربه زده باشد؟

5-علاقه به خودنمایی

رونق بازار حدیث در محافل اسلامی و دلباختگی همگان به آن از امور بارز و قابل ملاحظه تاریخ است.حاکمان این بخش از مردم را به کار گرفته اند تا در مساجد داستان پردازی کنند ⁽¹⁾،بنابراین بسیاری از کسانی که به کسب شهرت تمایل دارند متصدی این کار شده و در صدر این گونه مجالس می نشینند تا داستان ببافند.این عدّه بیشتر اوقات افرادی هستند دارای دانش و شناخت محدود،و هرگاه مایه او به پایان می رسد مجبور می شود تا به جعل بپردازد.گمان نمی کنم نیازی باشد که نمونه هایی برای این مطلب بیاوریم،زیرا هم نکته ای واضح است و هم ذکر آن ما را از اختصار دور می کند.

6-عامل رزق و روزی

اگر یک راوی فضیلتی را برای بنی امیّه یا بنی عباس بیان می کرد یا برای یکی از والیان و سلاطین تبلیغ می کرد در برابر،برخوردی گرم و پاداشی سخاوتمندانه و وجاهتی در خور دریافت می کرد و برعکس اگر کسی اموری را رواج می داد که والیان را خوش نمی آمد حتی اگر سخن حقی بود که هیچ گونه شائبه ای نداشت بخشی از آنچه انتظارش را می کشید محرومیت و آزار و اذیت به زشت ترین صورت بود.مردم به نزدیکیشان به سلاطین شناخته می شدند و مطابق میل آنها احادیثی را برایشان جعل می کردند چنان که «از غیاث بن ابراهیم حکایت شده که وی بر مهدی بن منصور وارد شد.یکی از سرگرمیهای مهدی کبوتربازی بود.وی حدیثی برای مهدی خواند که کبوتربازی را تشویق می کرد.مهدی دستور داد ده هزار درهم به او بدهند.چون برخاست که برود، مهدی گفت:شهادت می دهم که او به رسول خدا دروغ بست و تنها این حدیث را برای آن خواند که به ما نزدیک شود.» ⁽¹⁾

7-اجتهادهای عجیب و غریب

از ابن عبد ربّه اندلسی نقل شده است که از او پرسیدند:چرا احادیث فراوانی به رسول خدا می بندند؟وی پاسخ داد:پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله فرموده است:«کسی که به عمد بر من حدیث ببندد،نشیمنگاهش در آتش خواهد بود»و من بر او حدیث نمی بندم بلکه به نفع او حدیث می سازم. ⁽²⁾

گفته شده است که در تفسیر بیضاوی در پایان هر سوره احادیثی جعل شده است و چون به او گفتند که این همه حدیث را از کجا آورده چنین پاسخ داد:چون دیدم که مردم به فقه ابو حنیفه و مغازی محمد بن اسحاق مشغولند و به حفظ قرآن پشت کرده اند این احادیث را برای پاداش الهی جعل کردم. ⁽³⁾

می بینیم که اینان جعل حدیث از پیامبر را نقیصه ای اخلاقی و عیبی دینی نمی دانند.

مسلم از محمد بن یحیی بن سعید قطان از پدرش نقل می کند که گفته:در میان صالحان ندیدم در هیچ چیز بمانند حدیث دروغپردازی کنند.مسلم آن را چنین تفسیر می کند که:

«دروغ بر زبانشان جاری می شود ولی تعمّد بر دروغ ندارند.»برخی از آنها نیّتی پاک داشته اند و هر آنچه را به آنها می رسیده به اعتبار آن که صحیح است جمع می کرده اند.

چنین کسی در حقیقت صادق است و از آنچه شنیده سخن می گوید و مردم فریب خورده به سبب صداقت چنین کسی آن را از او می پذیرند،همان طور که درباره عبد اللّه بن مبارک گفته شده است که وی فردی ثقه و راستگو بود،ولی از هر کسی حدیث می گرفت. ⁽¹⁾

برخی می خواهند که کلام فقط در حدّ خود،حق باشد و جایز می شمارند که آن به پیامبر اکرم نسبت داده شود.خالد بن یزید می گوید:از محمد بن سعید دمشقی شنیدم که می گفت:هرگاه کلامی را نیکو ببینم اشکالی نمی بینم که برای آن اسنادی قرار دهم. ⁽²⁾

ابو جعفر هاشمی مدینی احادیث حقّ را جعل می کرد ⁽³⁾و گروهی جایز می دانستند که در تشویق و ترساندن مردم حدیث جعل شود.نووی می گوید:«برخی از نادانانی که نشانه زهد هم دارند برای تشویق به خیر در گمان باطلشان راه آنها را در پیش گرفته اند.» ⁽⁴⁾

8-کینه توزی

چه بسیار است اقدامات کینه توزانه علیه برخی از اشخاصی که به مذهب یا طرفداری از مکتب معیّنی منسوبند،پس علیه مذهب یا نحله ای که بدان منتسب نیستند اخباری را جعل می کنند که تنها دروغگو آن را مجاز می شمارد و ما در تاریخ آن قدر نمونه و شاهد برای آن داریم که در حساب نمی گنجد.

این بخشی بزرگ از عواملی بود که با مواد خود تاریخ را تأمین می کند،و تحت فشار یا توجیهات تاریخی احادیث بسیاری جعل شده است و گاهی در ایجاد یک حادثه بیش از

یک عامل از عوامل یادشده به دست هم می داده است.

9-فراهم بودن زمینه برای اسرائیلیات

جعل بطور کلّی در میان امّت به رغم قدرت،هیبت و پیشرفت آن در فتوحات،در دوران نخست بسیار بوده است ولی بازیهای بزرگ به نام دین،زمینه ای گسترده داشت تا آن که از جمله جریان وسیع اسرائیلی به وجود آمد که آثار آن را در تفسیر،تاریخ و روایات می بینیم.این جریان بعدا اسرائیلیات نامیده شد.یهود به هدف ایجاد آشفتگی و نابسامانی وضع مسلمانان در امور مختلفشان چه بسیار دسیسه ها و نیرنگها و تلاشهای دون مایه به کار بستند و این فرصت را به دست آوردند یا این زمینه برای آنها فراهم شد.

برای این مدّعا هزار و یک دلیل موجود است که از حوصله این مختصر خارج است.

10-بیدینی گری

تاریخ برای ما از فعّالیت پیگیر کافران و تلاش بیدینی گری بطور گسترده سخن می گوید،تلاشی که برای کاشتن شک و تردید در ذهن مسلمانان و آشفتگی افکار آنها و بی اعتماد کردن آنها به دینشان صورت می پذیرفت.محقّق کبیر و علاّمه جلیل سید مرتضی عسکری فعالیت سه نمونه از کفّار را آورده است:

گروهی از آنها وظیفه داشتند کتابهای بیگانه را ترجمه کنند و در میان مسلمانان نشر و ترویج کنند.وظیفه گروه دوم نشر آلودگیهای اخلاقی و هرزگی و عیّاشی و رهایی از همه ضوابط انسانی بود،و گروه سوّم برای تشویش عقاید مسلمانان و آشفتگی اندیشه هاشان فعالیّت شدید و سفرهای بسیار می کردند و تلاش فراوان به کار می بستند.همه این سه گروه در آثاری که به جای می گذارند مؤثرند و می خواهند در جامعه اسلامی نفوذ کنند و موجودیت فرهنگی و نظام اجتماعی آنها را متزلزل سازند و هنگامی که یکی از آنها افشا می شود و به زندان می افتد و نزد قاضی شرع برده می شود تا به عنوان مفسد فی الارض کشته شود شفیعان بسیاری نزد خلیفه می روند و او به والی خود می نویسد که او را رها کند،مگر اینکه قبلا کشته شده باشد و این فرد هنگامی که از زندگی خود ناامید می شود اعلام می کند که چهار هزار حدیث جعل کرده است و در این احادیث حرام را حلال و

حلال را حرام کرده است. ⁽¹⁾

از ابن جوزی در کتابش الموضوعات نقل شده است که وی از مهدی خلیفه عبّاسی نقل کرده که گفته است:فردی از زنادقه نزد من اعتراف کرد که چهارصد حدیث جعل کرده است و این احادیث در میان مردم متداول است.یکی از این زنادقه شیخی را اغفال کرد و در کتاب او احادیثی را جا داد که از این شیخ نبود و شیخ به گمان اینکه این احادیث از اوست آنها را روایت می کرد.وی می گوید:رجاء بن زید گفته است که زنادقه چهار هزار حدیث جعل کرده اند. ⁽²⁾داستان به خلافت رسیدن مهدی گواه زیرکی زنادقه در جعل حدیث و موقع شناسی دقیق آنهاست در همسو کردن خلیفه با خود با دادن ملک یا هدیه ای به خلیفه،تا با این عمل در لحظه مناسب در اهداف جهنّمی و خبیثشان یار و یاور ایشان باشد.ما می توانیم از این روایت به بسیاری از حقایق آگاهی یابیم.نقل شده است هنگامی که منصور می خواست برای فرزندش مهدی بیعت بگیرد یکی از نامداران زندقه به نام مطیع در مراسم تبریک ولایتعهدی حضور داشت.وی پس ازآن که نقش خود را در خواندن شعر ایفا کرد به منصور گفت:یا امیر المؤمنین!فلانی از فلانی نقل کرده که پیامبر اکرم فرمود:مهدی همان محمد بن عبد اللّه است و مادر او از غیر ماست و خداوند زمین را همچنان که آکنده از ستم بود آکنده از عدالت می کند.این برادر تو عباس بن محمد است که به این حدیث گواهی می دهد.سپس رو به عباس کرد و گفت:تو را به خدا سوگند این حدیث را شنیده ای؟عباس از ترس منصور جواب مثبت داد و منصور به مردم دستور داد با مهدی بیعت کنند.چون مجلسیان برفتند عباس گفت:دیدید این زندیق چگونه بر خدا و رسول خدا دروغ بست و به این هم بسنده نکرد و مرا در دروغ خود به شهادت طلبید و من هم از ترس شهادت دادم و همه حاضران شهادت دادن که من فردی دروغگویم. ⁽³⁾

محقّق بزرگ سید عسکری از سیف سخن می گوید که به زندقه متّهم بود:«او هزاران حدیث جعل کرده و شمار دقیق آن مشخص نیست و در طول صدها سال به منابع

اسلامی راه یافته است.سیف از خلال آنها توانسته تاریخ اسلام را تحریف کند و آن را برخلاف حقیقت جلوه دهد.اگر ابن ابی العوجاء چهار هزار حدیث جعل کرد و در آن حلال را حرام و حرام را حلال کرد سیف هزاران حدیث جعل کرده که در آن پاکترین اصحاب پیامبر را افرادی سبک مغز و جنایتکار معرفی کرده است و منافقان و دروغگویانی که اسلام را به خود بسته بودند به عنوان مردمی اندیشمند،باتقوا و دیندار معرفی کرده است.او توانسته است با ساختن افسانه های خرافی در تاریخ اسلام حقایق را وارونه نشان دهد و از این راه بر عقاید مسلمانان و نیز غیر مسلمانان نسبت به اسلام تأثیر بگذارد.»و در این موضوع یعنی تأثیر گذاشتن بر عقاید اسلامی سیف با دیگر کسانی از زنادقه که از ایشان یاد کردیم راه مشترکی را پیموده اند. ⁽¹⁾«اگرچه سند مطیع در اعمالش حدیثی بود که در بیعت با مهدی جعل و از این راه حمایت مهدی را برای خود جلب کرد ولی باید گفت که سیف بیشتر احادیثش را در تأیید هیأت حاکمه و کاستن مخالفان ایشان جعل می کرد و بدین ترتیب هم حمایت حکومت را در احادیث جعلی خود کسب می نمود و هم موجبات رواج آنها را تا به امروز فراهم می کرد.» ⁽²⁾

براستی زمان گذشت و تاریخ دوره های مهمّی را ثبت کرد که در آن جعل و دروغ رواج داشت،تا آنجا که ابن معین،رجالی معروف می گوید:«از دروغگویان نوشته ایم و از ایشان تنوری روشن کرده ایم و نان تازه ای خورده ایم.» ⁽³⁾

ابن عذاقری اعتراف می کند که چهل هزار حدیث جعل کرده است.آیا این عدد هنگفت شما را به شگفت نمی آورد؟کافی است تحقیق علاّمه جلیل و محقّق کبیر سید مرتضی عسکری را در کتابش ابن سبأ بخوانید آیا می دانید ابن سبأ کیست؟

تحقیقات علمی ثابت کرده است که او شخصیّتی خرافی و جعلی است،شخصیّتی خیالی که در بازی گرفتن اخبار مسلمانان و تاریخ ایشان نقشی بسزا ایفا کرده است تا آن جا که تنها یکی از دستاوردهای چنین شخصیّتی تأثیر بر آبروی درخشانترین شخصیّتهای اسلامی و متزلزل کردن چهره ایشان بود.چنین جعل مفتضحی هیچ بهره ای

از واقعیت ندارد.برای این پژوهشگر بزرگ«صد و پنجاه صحابی ساختگی» ⁽¹⁾به ظهور رسیده است.و از همین جاست که دستان بازیگر و دشمنی آشکار دینی و کینه های به ارث رسیده و تعصّبهای اختلاف برانگیز بالعیان آشکار می شود.بنابراین در تفسیر مسلمانان از بزرگترین مقدّساتشان و در اخبار و تاریخشان،اسرائیلیات و خرافات و تجاوزات ظالمانه به چشم می خورد.

از همین جا لبّ کلام ابن عباس در حالی که بشیر عدوی با او سخن می گوید و او به سخنان بشیر گوش نمی دهد برای ما آشکار می شود.بشیر از او می پرسد که چرا به او گوش نمی دهد و ابن عبّاس در پاسخ می گوید:«هرگاه می شنیدیم مردی می گفت:

رسول اللّه فرموده است،چشمانمان به سوی او پیشی می گرفت و به او گوش فرامی دادیم ولی از وقتی که مردم دچار آشوب و بلوا شده اند دیگر جز آنچه می دانیم از مردم مطلبی نمی گیریم.» ⁽²⁾

این در حالی بود که آنها با دوران پیامبر فاصله چندانی نداشتند چه رسد به زمانهای بعد و عواملی که بعدا ظهور کرد؛عواملی که هر روز چند برابر می شد.«چون فتوحات پیش آمد اقوام بسیاری از سرزمینهای فتح شده اعمّ از ایرانی،رومی،بربری،مصری و هوری به اسلام درآمدند که از شماره خارج می نمودند.از ایشان کسانی بودند که ایمانشان از حنجره هاشان تجاوز نمی کرد و در این هنگام جعل به طرز عجیبی به چشم می خورد و از شمار بیرون بود.ابن عدی می گوید هنگامی که عبد الکریم بن ابی العوجاء جاعل گرفته شد تا گردنش زده شود گفت:من برای شما چهار هزار حدیث جعل کرده ام و در آن حلال را حرام و حرام را حلال نموده ام. ⁽³⁾»

این عبد الکریم دایی معن بن زائده بود که او به داشتن آیین مانویه متّهم بود و احادیث بسیاری با اسانید جعل کرده است تا آنجا که اگر کسی به جرح و تعدیل آگاهی نداشته باشد فریب این احادیث را می خورد.احادیثی که او جعل کرده همگی در تشبیه و تعطیل

است که موجب گمراهی است و در برخی از آنها احکام شریعت تغییر داده شده است. ⁽¹⁾

دلیل ما در میزان جعل همین بس که احادیث تفسیری که از احمد بن حنبل آورده شده بنا به اظهار خود او از هزاران حدیثی که گردآوری شده حتی یک حدیث نزد او صحیح نیست.کتاب بخاری شامل تقریبا هفت هزار حدیث است که از این تعداد حدود سه هزار حدیث تکراری دارد و گفته اند وی این احادیث را برگزیده و صحیح دانسته و این تعداد از مجموع ششصد هزار حدیثی بوده که در روزگار او رواج داشته است.روی جلد بخاری نوشته شده است:من کتاب صحیح را از میان حدود ششصد هزار حدیث در طول شانزده سال جمع آوری کرده ام.شمار احادیث صحیح او با حذف احادیث مکرّر که در حدود چهار هزارتاست هفت هزار و دویست و هفتاد و پنج حدیث است.

«سفیان می گوید:شنیدم که جابر در حدود سی هزار حدیث نقل می کند و من روا نمی دانم چیزی از آنها نقل کنم اگرچه برای من منافعی در برداشته باشد. ⁽²⁾»

در سایر مذاهب نیز مسأله به همین منوال است.احمد امین می گوید:

«تقریبا هر فرع فقهی مورد اختلافی را که ببینید حدیثی این را تأیید می کند و حدیثی آن را حتی مذهب ابو حنیفه که علما می گویند که جز احادیث اندکی نزد او صحیح نبوده است.ابن خلدون می گوید:تعداد آن احادیث هفده تاست.کتابهای ابو حنیفه آکنده از احادیثی است که گاهی تنها نصوصی است که به متون فقهی شباهت بیشتری دارد.اگر بخواهیم نمونه هایی برای این گونه جعل ذکر کنیم سخن به درازا می کشد.» ⁽³⁾

در پایان امیدوارم به گروههایی از دروغ پردازان که در تفسیر منسوب به امام حسن عسکری آمده توجه کنید:

«گروهی از آنها عمدا دروغ می گویند تا کالای دنیا را به سوی خود بکشند؛کالایی که توشه آنها به آتش جهنّم خواهد بود.گروه دیگر قومی دشمن پیشه هستند که نمی توانند به ما خدشه ای وارد کنند.این عدّه بخشی از علوم صحیح ما را فرامی گیرند و به وسیله آن به شیعیان ما روی می آورند و نزد دشمنان ما از ارزش ما می کاهند و سپس آن را چند

برابر می کنند و باز چندین برابر آن دروغهایی بر ما می بندند که ما از آن برکناریم ولی شیعیان تسلیم طلب ما آنها را به اعتبار آن که از علوم ماست می پذیرند و از همین رو گمراه می شوند و گمراه می کنند.

این عدّه بر شیعیان ضعیف ما در لشگر یزید که علیه حسین بن علی می جنگیدند زیان وارد می کنند ⁽¹⁾»و بدین ترتیب آن را با دروغ،چندین چند برابر می کنند.اینان در شیعیان ما در لشگر یزید که علیه حسین بن علی علیه السّلام می جنگیدند زیان وارد می کنند،آیا دیده ای که...؟از امام صادق علیه السّلام روایت شده است که فرمود:«مردم بر دروغ بستن به ما حریصند گویی که این کار را خدا به آنها واجب کرده و چیزی جز آن از ایشان نمی خواهد.» ⁽²⁾

این نهایت چیزی است که می توان در پرداختن به دروغ گفت،زیرا مردم بدان حریصند تا آنجا که گویی واجبی است از سوی خداوند تبارک و تعالی و خداوند جز آن چیزی از آنها نمی خواهد،بنابراین اهتمام خود را تنها در آن به کار می برند و این نهایت درجه تصوّر انسانی در پرداختن آنها به دروغ و جعل و تزویر و تقلّب است.گمان نمی کنم خواننده عزیزی که بحث را تا این لحظه دنبال کرده کوچکترین شکّ و شبهه ای برای او باقی مانده باشد که به بازی گرفتن مقدّرات امّت به نهایت درجه خود رسیده بود و در همین جا خواننده حق دارد از عوامل این نتایج که در اختیار او نهاده شده استنتاج کند.

تصوّر کنید حکومت معاویه و آل امیّه را که بیش از هشتاد سال بر امّت سیطره داشت و تا آنجا که می توانست اعمال فشار می کرد و بدین وسیله زبانهای جسور را می بست و بدون هیچ قیدوبندی آنچه در توان داشت به کار می گرفت و نیروهای فعّال را گرد می آورد تا هم حکومت بقا یابد و هم تمایلات و نیازهای دارودسته هیأت حاکمه برآورده شود.چه چیز در انتظار کسانی بود که در این راه تلاش می کردند و قصدشان تحریف حقایق و جعل حدیث بود؟دینار ارزشمند،جاه و مقام فراوان،زندگی مرفّه و مناصب فریبنده در انتظار کسی بود که فضیلتی از فضائل حضرت علی علیه السّلام را ذکر کند و آن را نه تنها به عثمان که به دیگران نیز منسوب کند تا آنجا که این فضائل تباه شود و در

این هنگام دیگر حضرت نه برتریی خواهد داشت و نه فضیلتی،ما سخن ابن عرفه را یادآور شدیم که می گفت:«بیشترین احادیث جعلی در حق صحابه در زمان بنی امیه جعل شد تا بدین وسیله به آنها نزدیک شوند،زیرا گمان می کردند که بنی امیه خواهان خواری بنی هاشم هستند.» ⁽¹⁾

احمد امین رویارویی با شیعه را از سوی بکریه با طعنهای بسیار در حق علی و دو پسرش بیان می کند.این عدّه گاهی او را به ضعف عقل و گاه دیگر به ضعف سیاست و دیگر بار به حبّ دنیا و حرص بر آن نسبت می دادند. ⁽²⁾

خداوندا تو خود می دانی که این بهتانی عظیم و جسارت بزرگی است به ساحت خدا، رسول و مبحوب رسول با شیوه ای بدور از حیا و شرم،و این برای کسی که اوضاع را با استواری بررسی کند و با دقّت بدان بنگرد مبهم نیست.این در دوران نخست اسلام بود و چه رسد به دورانهای بعد و فتنه های پس از آن و تاریکیهایی که در پی هم می آمدند یا اول آن در پی پایان آن بود،پایانی که نهایت ندارد.آیا باز هم انتظار دارید فضائل حضرت علی علیه السّلام که به ظاهر فاقد قدرت بود به شما برسد،آن کسی که سلطه های گونه گون و متعدّدی پی درپی می کوشیدند که اگر بتوانند نام او را محو کنند و آوازه اش را که از آغاز تا پایان با اسلام و پیامبر اسلام عجین شده بود از میان ببرند.

به رغم تلاشهای ازپیش طرّاحی شده که با همه امکانات متعارف تبلیغاتی حمایت می شد یک انسان دیده ور می تواند آن را تلاشهایی مذبوحانه ببیند که با شکست روبرو شده است و در این هنگام نور برای بیننده همچون حجّتی قائم و بیانی روشن ظهور می کند که چنین ندا می دهد:«علی علیه السّلام با حق است و حق با علی علیه السّلام و هر کجا که او باشد،حق هم در کنار اوست.»گفته شده است:«چه بگویم درباره مردی که دشمنانش از روی حسادت فضائل او را پوشاندند و دوستانش از ترس خود بر فضائل او سرپوش گذاشتند و با وجود این دو گروه فضائل او شرق و غرب را پر کرد.»جاحظ در البیان و التبیین می گوید:«پسر عبد اللّه بن عروة بن زبیر از ارزش علی-رحمه اللّه-می کاست.

پدرش به او گفت:به خدا سوگند هرچه مردم ساختند دین آن را منهدم کرد و دین

چیزی را نساخت مگر آن که دنیا-اگر توانست-آن را از میان برد.آیا علی علیه السّلام را نمی بینی که چگونه بنی مروان عیب و سرزنش او را اظهار می دارند؟«به خدا سوگند گویی که ناصیه او را می گیرند و به آسمان می برند.»آیا نمی بینی که چگونه برای مردگانشان سوگواری می کنند از آنها ستایش به عمل می آورند»،«به خدا گویی پرده از روی مردار برمی دارند...» ⁽¹⁾

حال به طور گسترده به این موضوع می پردازیم تا بدانیم خلافت چه کسی منصوص است،زیرا دانستیم که ممکن نیست پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله از این موضوع برای امّت مرحومه خود چشم بپوشد: لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ. ⁽²⁾این احتمال اوّلی بود که درباره آن بحث کردیم و احتمال دوم تمام نمی شود مگر اینکه قاعده یا نظامی وجود داشته باشد که به موجب آن خلیفه معیّن گردد.ناگزیر باید جانشینی برای حضرت معیّن شود که دین او را حفظ کند و سرپرستی امّتش را به عهده گیرد.بزودی با بیشترین دلایل درخواهیم یافت که این فرد همان علی بن ابی طالب علیه السّلام است که پیامبر اکرم او را به عنوان مهتر امّت و حافظ شریعت برگزیده است،و کسی را که پیامبر به عنوان امام پس از خود تعیین کرده علی بن ابی طالب علیه السّلام سرور یکتاپرستان و نشانه راه یافتگان و پیشوای پرهیزکاران است.تحقیقا رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله در این مورد مسیرهایی را پیموده که در آن عذر هر بهانه جویی مردود است و کینه توزی هر معاندی به خود او بازمی گردد و باید همه عواملی که قبلا ذکر شد درباره ایشان در نظر گرفته شود،زیرا او پیامبری است که بدو وحی می رسد و برای امّت خود خیر می خواهد و بر کسانی که از راهش منحرف شده اند اقامه حجّت می کند.فرض کنیم این مسأله وجود نمی داشت و پیامبر همچنان اداره امور مسلمانان را عهده دار بود و او هم اکنون می خواهد این امور را به کسی پس از خود بسپرد و فرض کنیم که عواملی که گذشت وجود نمی داشت پس چه چیزی نیرومندتر و پاینده تر از این عوامل پرتحرّک است که در عملکرد خود اثری بسزا و بیانی آشکار دارد.به خود جمعیت خاطر بدهید و

سخنان عربی در این خصوص را زیر و رو کنید و در هر آنچه شایستگی این مطلب را دارد نظر خود را به کار اندازید،در این هنگام خواهید دید که پیامبر می فرماید:علی علیه السّلام رهبر مؤمنان و رئیس دین است و پس از من وصیّ و جانشین من و عهده دار امور شماست.کسی که من سرور اویم،علی علیه السّلام نیز سرور اوست.او محبوبترین مردم نزد خداست.علی علیه السّلام بهترین قاضی در میان امّت است،من شهر دانشم و علی علیه السّلام دروازه آن است.هرچه می خواهید بگویید ولی به هرحال من تأکید می کنم به اینکه آن حضرت این سخنان و بیشتر از آن را گفته تا جایی که حدّ و حصری برای آن نیست و دلالت واضح بر این موضوع دارد که حضرت با توجه و بینش این طرح را در عواملی که خواهد آمد افکنده است.حضرت آن قدر نصّ صریح فرموده است که آن را برای این مقصود کاملا کافی می بینید و اینکه حضرت تمام توان خود را در این راه به کار گرفته خود روشنترین نصّ بر خلافت علی علیه السّلام است،اگرچه گرانبهاترین و ارزشمندترین کالایی که نمی شود برای فروش گذاشت در چانه زدن و کاستن قیمت،بهایی ارزان یافته است.برای وضوح بیشتر این مطلب باید گفت از آنجا که نور خدا خاموشی نمی گیرد، هرچند امواج تاریکی انبوه شود،و حجّت الهی استوار و تزلزل ناپذیر است،هرچند تلاشها زیاد و گسترده باشند،و این را در کتابهای همه مسلمانان می بینیم،نزد شیعه مسأله در تواتر و قطعیت تا بدان حدّ استوار است که خدا را به سبب آن شکر می کنیم و لحظه ای شک روا نمی داریم،زیرا مسأله در کتابهای شیعه آن قدر مضبوط،دقیق و متواتر است که در اظهار حق و پرده برگرفتن از چهره باطل همه را به خداوند تبارک و تعالی نزدیک می کند امّا در کتابهای برادران اهل سنّت ما نیز مسأله به همین شکل است،اگر چه برخی کوشیده اند از برخی از اینها چشم بپوشند یا عمدا یا سهوا از آن غفلت ورزند ولی به هرحال شما می توانید اهتمام و تأکید پیامبر اکرم را در این موضوع یعنی موضوع وصایت و ولایت نتیجه گیری کنید و ناگزیر باید ایمان بیاورید که وصیت پس از حضرت در نفس مقدّس حضرت و نیز در افعال و اقوال شریفش جایگاهی والا داشته تا آنجا که امکان ندارد بتوان آنها را برشمرد.پس از این آیا عجیب نیست که با وجود این همه تأکید بغایت مهمّ باز هم در جانشینی علی علیه السّلام شکّ کنیم.جانشینی و خلافت عمر از سوی سلف او ابو بکر بود:«من عمر بن خطّاب را برای شما برگزیدم.اگر عدالت و تقوا پیشه کرد که این گمان و امید من به اوست و اگر شریعت الهی را تغییر داد پس من خیر را

خواسته بودم و غیب را جز خدا کسی نمی داند.» ⁽¹⁾مردم سخن او را شنیدند و فرمان بردند و هیچ کس شکّی به خود راه نداد و هیچ کس به عدم وضوح نصّ یا ولایتعهدی اعتراضی نکرد و شنوندگان احتمالهای گوناگونی ندادند یا آرای مختلفی نیافتند.

اگر ما به چنین نصّی اکتفا کنیم باید با برکت الهی راهی شویم و باید پیشوای ما خرسندی خدای تبارک و تعالی باشد نه خواسته های نفسانی ما که چه بسیار به بدی فرمان می دهند و به آنچه انس گرفته و بدان علاقه مند هستند تمایل می یابند.حال به نخستین تصمیمی گوش فرامی دهیم که پیامبر صادق و امین آن را القاء فرمود،پیامبری که از روی هوی و هوس سخن نمی گوید و سخنش از روی وحی است.

حضرت در نخستین مجلسی که به امر خدا و در اجرای اراده الهی این تصمیم موسوم به«هشدار در یوم الدار»منعقد کرد همان روزی که حضرت در اطاعت از فرمان الهی خویشان نزدیک خود را گرد آورد: وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ ⁽²⁾،پس به آنها و لیمه داد و آنها را به سوی خدا خواند و سپس سخن به جامانده خود را در اثبات وزارت،وصایت و خلافت علی علیه السّلام فرمود.

در نصوص ثابت پیامبر اکرم که سندی عالی و مضمونی واضح دارد این نکته را آشکارا خواهیم دید و حال با عنایت خدا به پیش می رویم.

بخش دوم: پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و مسأله امامت

اشاره

فصل 1- نصّ اوّل از سخنان پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله

انّ هذا اخی و وصیّی و خلیفتی فیکم فاسمعوا له و اطیعوا ⁽¹⁾

هشدار«یوم الدار»در کتابهای مسلمانان به گونه های مختلفی نقل شده است و ما آنچه را کامل ابن اثیر آورده نقل می کنیم.وی پس ازآن که دو بار دعوت حضرت را از آنها و نیز آنچه را حضرتش در این دو دعوت برای آنها فراهم آورده می آورد،آنچه را حضرت در بار دوم فرموده ذکر می کند:

«ای فرزندان عبد المطّلب!به خدا سوگند من در میان عرب جوانی را نمی شناسم که برای قومش بهتر از آنچه من آورده ام آورده باشد.من خیر دنیا و آخرت را برای شما به ارمغان آورده ام و خداوند به من دستور داده است که شما را به سوی او بخوانم و هر یک از شما که مرا در این امر یاری رساند برادر،وصیّ و جانشین من در میان شما خواهد بود».همه قوم از این کار سرباز زدند تا آن که علی علیه السّلام فرمود:همانا من جوانترین و کم

سن و سال ترین و آگاه ترین و استوارترین شما هستم.ای پیامبر خدا!من وزیر تو خواهم بود.»پس پیامبر دست او را گرفت و گفت:«او برادر،وصیّ و جانشین من در میان شماست،پس سخن او را بشنوید و فرمانش برید.»راوی می گوید»مردم برخاستند در حالی که می خندیدند و به ابو طالب می گفتند:«خداوند به تو دستور داده که سخن پسرت را بشنوی و فرمانش بری.» ⁽¹⁾

این خبر از نظر نصّ و منابعی که آن را با تفاوت نسبی در بعضی حروف یا کلمات نقل کرده اند و در جذّابیت و تابناکی آن تأثیری ندارد موجب می شود که شخص محقّق به صدور آن از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله یقین یابد.

در برخی از روایات،این دعوت و این حدیث از پیامبر تکرار شده است،اگرچه شیوه های آن مختلف است ولی مضمونی نزدیک به هم دارند.شما می توانید به شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید 212/3 مراجعه کنید.در آنجا منابع و مباحث مهمّی آمده که ابن ابی الحدید آنها را نقل می کند و در آن به تحقیق می پردازد بویژه در موضوع«وزارت.» از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نقل شده است که خطاب به حضرت علی علیه السّلام فرموده:«اگر نه این بود که من خاتم انبیا هستم هر آینه تو شریک من در نبوّت بودی و حال که پیامبر نیستی وصیّ نبی و وارث او و بلکه سرور اوصیا و امام متّقیانی»و روایات دیگری که در کتاب و سنّت مورد استدلال قرار گرفته است.شما می توانید به این کتاب و نیز به اثبات وصیت از مسعودی ص 92 و نیز مراجعات سید شرف الدین مراجعه کنید.سید شرف الدین در آن، مجموعه بزرگی از منابع مهم در حفظ اخبار نبوی همچون تألیفات ابن اسحاق و ابن جریر و ابن ابی حاتم و ابن مردویه و ابن میثم و بیهقی در سنن و دلائل او و ثعلبی و طبری در تفسیرشان از سوره شعراء و نیز در تاریخ طبری و ابن اثیر و ابو الفدا و ابو جعفر اسکافی و حلبی و طحاوی و ضیاء مقدسی و سعد بن مصور و ابن حنبل و دیگران ذکر کرده است.شما می توانید به ص 146-145 مراجعات رجوع کنید و اگر نبود تمایل به اختصار و ترس از ایجاد زحمت برای خوانندگان عزیز منابعی را در اینجا می آوردیم که تردیدی نمی کردیم این روایت از رسول اکرم صادر شده است.همین شما را بس است که بدانید احمد بن حنبل در حدیث علی علیه السّلام در ص 111 و ص 159 مسند و در ص 331

آن و نسائی در خصائص خود از ابن عباس و حاکم در ص 123 از صحیح مستدرک خود، ج 3 و ذهبی در تلخیص خود با اعتراف به صحّت آن در ج 6 کنز العمال آن را نقل کرده است.در کنز العمال به تفصیل سخن گفته شده است و می توانید در آن به حدیث شماره 6008 در ص 392 و حدیث شماره 6045 در ص 396 و 397 و 401 و 408 مراجعه کنید.در هر یک از اینها این روایت به چند شیوه و در منابع مختلف نقل شده است و نیز در منتخب کنز در حاشیه مسند احمد،ص 41 و 43 ج 5 و ابن اثیر در ج 2 کامل خود در ص 22 و ابو الفدا در ج 1 تاریخ خود،ص 161 آن را مسلّم می گیرند و اسکافی معتزلی در کتاب خود تحت عنوان نقض العثمانیة به صحّت آن تصریح می کند.این کتاب از جمله کتابهایی است که مانندی ندارد،بنابراین بر هر کسی که در پی یافتن حقایق است سزاوار است که به این کتاب مراجعه کند.این حدیث در ص 257 و پس از آن تا ص 281،ج 3 از شرح نهج البلاغه و در کتاب سیره حلبی،381/1 آمده است.

جای بسی تعجّب است که نویسنده ای توانا این حدیث را بیاورد ولی در چاپ بعد آن را حذف کند.تردیدی نیست که چنین اقدامی عمدا صورت گرفته است ولی نمی دانیم چه چیز او را به این کار واداشته است.محمد حسنین هیکل،نویسنده جامعه شناس مصری در ستون 2،ص 5 پیوست،شماره 2751 از روزنامه سیاسی خود که در 12 ذی القعده سال 1350 هجری منتشر شده این حدیث را می آورد و اگر به ستون 4،ص 6 از پیوست شماره 2785 از روزنامه سیاسی او مراجعه کنیم می بینیم که او این حدیث را از صحیح مسلم و مسند احمد و زیادات مسند عبد اللّه بن احمد و جمع الفوائد ابن حجر هیثمی و عیون الاخبار ابن قتیبه و العقد الفرید احمد بن عبد ربّه و رساله عمر بن بحر جاحظ از بنی هاشم و تفسیر امام بن اسحاق ثعلبی نقل می کند. ⁽¹⁾

این تحقیق را که این نویسنده مصری ثبت کرده گواه کوششی جانفرساست که وی در تحقیق پیرامون این حدیث شریفه به کار بسته است.او این تحقیقات را در چاپ اول کتاب حیات محمّد آورده است ولی چاپهای بعدی از آن تهی است و شاید تو ای خواننده عزیز دلیل آن را بدانی.

این حدیث را جرجس انگلیسی در کتاب خود تحت عنوان سخنی درباره اسلام نقل

کرده است و آن کافر پروتستانی که خود را هاشم عزی نامیده این کتاب را به عربی ترجمه کرده است و این حدیث را در چاپ ششم این کتاب هم می بینیم.

به سبب شهرت این حدیث گروهی از فرنگیها آن را در کتب فرانسوی،انگلیسی و آلمانی آورده اند و توماس کارلایل آن را در کتاب خود قهرمانان خلاصه کرده است. ⁽¹⁾

از جمله کسانی که صدور این حدیث را باور دارند شیخ سلیم البشری شیخ دانشگاه الازهر است که در روزگار خود با سید شرف الدین مباحثاتی داشته است و پاسخ او در آنچه سید برای او فرستاده بود از منابع این حدیث به شمار می آید و آن چنین است:من در ص 111،ج 1 مسند احمد به این حدیث مراجعه کردم و در سند،رجال آن را مورد دقّت قرار دادم و دیدم که همه آنها ثقه و حجّتند،سپس در پی یافتن طرق دیگر آن برآمدم که آن نیز به هم پیوسته و متسلسل بود که یکی دیگری را تأیید می کرد و به همین سبب به ثبوت آن ایمان آوردم. ⁽²⁾من فکر نمی کنم منصفی که توانسته باشد حجاب تعصّب را از چشمانش برگیرد در صدور این حدیث از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله تردیدی به خود راه دهد بویژه با در نظر گرفتن عواملی که کاستن از شخصیت امام را تشویق می کرد و ما آن را بیان کردیم و حضرت می توانست با پنهان کردن این حق در حکومت و در میان رؤسا و والیان شهرهای مختلف اسلامی از وجاهت فراوانی بهره مند شود،زیرا در پنهان کردن این حق،طرفداری از هیأت حاکمه در بعدی وسیع در طول تاریخ امویان و عباسیان و پس از آن وجود داشت.یک پژوهشگر منصف باید در اقدامات حکومتها در تحمیل خود بر قلمهای آزاد و زبانهای جسور تدبّر کند،بویژه آنچه با حکومتهای آنها تعارض دارد و با بقای آن مخالفت می شود.اگر این همه دلیل در میان کسانی یافت شود که به امامت عامّه و مستقیم امیر المؤمنین پس از پیامبر اکرم اعتقادی ندارند،پس قطعیت یافتن این مسأله لازم می شود امّا در نزد شیعیان مطلقا هیچ گونه تردیدی را نمی پذیرد و روشن است که این حدیث به چنان تواتر و شهرتی رسیده است که نه قلمها می توانند آن را نادیده بگیرند و نه زبانها می توانند به سبب گسترش شهرت و انتشارش از آن سخنی به میان نیاورند.این از نظر سند امّا از نظر مضمون این حدیث واضح تر از آن است که در

دلالتش بر امامت و خلافت امیر المؤمنین پس از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و وراثت او در امور دیگری که انبیا به ارث می گذارند بتوان سخنی گفت چرا که به روشنی اثبات می کند که امام وزیر،برادر،وصیّ و جانشین پیامبر اکرم است.

آیا در زبان عربی روشنتر و صریحتر از این سخن که پیامبر به گوش مردم رساند تا آنها را به خلیفه و امام پس از خود راهنمایی کند یافت می شود،به علاوه آن که پیامبر دستور داد سخن او را بشنوند و فرمانش برند؟پیامبر پس از بیان شایستگیهای حضرت-در این که باید سخن او را بشنوند و فرمانش برند،زیرا وی برادر پیامبری است که نظیری برای او نیست چرا که ایشان سرور انبیا و پیامبران هستند-او را به وصیّت و خلافت پس از خود برمی گزید.

می دانیم که تصمیمات حکومتی در نخستین بیانیه خود چه اهتمامی دارد و چه اهداف و اسبابی در فعّالیتهای آینده خود-با وجود احتمال خطا در اجرا و اشتباه در برنامه ریزی-وضع می کند ولی این با اصرار بر مراقبت دقیق از بیانیه اوّل منافاتی ندارد.

حال نظر شما در مورد حضرت صاحب رسالت چیست که در هر آنچه می گیرد یا رها می کند یا انجام می دهد یا می گوید و یا سکوت می کند در حقیقت،مأموریت خود را از سوی خداوند تبارک و تعالی انجام می دهد،پیامبری که با وحی حمایت می شود و از روی هوی و هوس سخن نمی گوید و چیزی نمی گوید مگر همان وحیی که بدو نازل می شود.او و قرآن دو هم سنگ اند که به هیچ روی باطلی بدان راه ندارد.پس این همان نخستین بیانیه ای است که پیامبر صادق و امین به گوش روزگار می رساند.

پس اگر بیانیه رسول خدا را مطالعه کنید و منابع فراوان آن را مورد مراجعه قرار دهید خیلی زود یقین می یابید که مسأله روشن است و جز تعصّب نکوهیده و سرسختی با حق حجابی میان آن نیست و حق برای پیروی شایسته تر است. ⁽¹⁾

شاید عجیب باشد که از حاشیه این حدیث در کتاب تاریخی کامل ابن اثیر در یادداشتی که در اول کتاب آمده چنین برمی آید که ملاحظه و تحقیق از آن دانشمندان برگزیده است-به گمان کسی که ادّعا می کند این حدیث ساختگی است،زیرا علی علیه السّلام در استحقاق خود نسبت به خلافت هیچ گونه احتجاجی نکرده است-و گویی این پندارنده

به همه احتجاجات امام آگاهی دارد و انگار فرصت چنان گسترده بوده که امام همه دلایل خود را در برابر یک دادگاه عادل ارائه دهد که در آن مدّعی-در صورتی که حق با او باشد -مورد ستم قرار نگیرد.

این دانشمندان نخبه که این گمان واهی را نپذیرفته اند آن را چنین مورد ملاحظه قرار می دهند:«عدم احتجاج علی علیه السّلام به این حدیث دلیل ساختگی بودن آن نیست.چه،این مسأله اختصاص به آن زمان داشته،زیرا در آن روز غیر از حضرت علیه السّلام مسلمانی همراه پیامبر نبوده است.براساس روایت تاریخ طبری علی علیه السّلام دو بار برخاست و پیامبر از او خواست که بنشیند و در بار سوم او را حاکم میان مسلمانان قرار داد و این است نصّ آن:

کدام یک از شما با من بیعت می کند تا برادر،همراه و وارث من باشد.هیچ کس جز حضرت علی علیه السّلام که جوانترین ایشان بود برنخاست.پیامبر به او فرمود:بنشین و سه بار که حضرت برخاست پیامبر به او فرمود که بنشین و در بار سوّم دست علی علیه السّلام را در دست گرفت. ⁽¹⁾

منظور این نخبگان محترم از اینکه این مسأله اختصاص به آن زمان داشته زیرا در آن روز جز حضرت مسلمانی همراه پیامبر نبوده است چیست؟

منحصر کردن مسأله به زمانی که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله می زیسته و علی علیه السّلام یعنی نخستین مسلمان را در کنار خود داشته و نیز با در نظر گرفتن اینکه زبان عربی در اوج فصاحت و بلاغت است و عدم امکان ساختگی بودن این حدیث،موجب می شود تا با عشقی که در وجودمان داریم دریابیم که پیامبر بر همان موضع خود استوار بوده است؛همچنان که این عبارت همّت و عزم کسی را که یار،وزیر،همراه و برادر اوست-به تعبیر روایتی که بیان شد-برمی انگیزد تا با پرداختن به این مهم اراده خداوندی را تحقّق بخشد: وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ. ⁽²⁾حتی روایتی که طبری در تاریخ خود نقل می کند در مفهوم خود صراحتی ندارد،مگر تصمیم برای آینده و اگر پیامبر در نخستین بار و دوّمین مرتبه به حضرت علی علیه السّلام فرمود که بنشین حکمتی داشته است که بر یک ادیب فرهیخته پوشیده نیست.در بسیاری از مواقع پیامبر نسبت به امیر المؤمنین چنین رفتار می کرد تا از این راه

بر حجّت تأکید کرده باشد و فضل حضرت را آشکار ساخته خاندان خود را بزرگ بدارد تا بدین ترتیب زبان کسانی کوتاه شود که به گزاف خواهند گفت:وی پسر عموی خویش را برگزید و از روی همسویی با عاطفه،پسرعموی خویش را به جانشینی خود اختصاص داد.دور است که پیامبر خدا چنین باشد و دور است که مسلمانی چنین احتمالی را درباره پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله بدهد.

واقعا روشن است که مسأله وراثت و خلافت-به فرض آن که همراهی و وزارت برای آن زمان باشد-هرگز ممکن نیست برای آن زمان بوده باشد بلکه منطوق آن دلالت بر پس از آن زمان دارد و ما در زبان عربی نشنیده ایم که کسی بگوید فلانی وارث و جانشین فلانی است و تنها آن لحظه را در نظر داشته باشد،بویژه آن که به فرد دیگری تصریح نکرده باشد.پس هرگاه شمار پیروان و طرفداران بسیار شد حکم پیرامون موضوع منتفی می شود نه به سبب ابطال نصّ بلکه به سبب کثرت پیروان و تحوّل وضع در اینکه ممکن نیست جانشینی و وزارت به آن لحظه اختصاص داشته باشد،زیرا این بدان معناست که- العیاذ باللّه-پیامبر سخنان خود را نمی سنجد و نتایج آن را ارزیابی نمی کند مگر آن که مدّعی بگوید سخن مقیّد به آن زمان بوده است و فرمایش پیامبر بطور کلّی و برای همیشه نبوده است.اگرچه می توان در همراهی و وزارت قائل به تقیّد شد ولی درباره برادری و خلافت و وصایت نمی توان به تقیّد زمانی قائل شد ولی درباره برادری و خلافت و وصایت نمی توان به تقیّد زمانی قائل شد مگر آن که کیفیّت سخن تغییر کند چنان که وضع وصیّ کیفیّتی بدتر بیابد در حالی که با گذشت هر روز این ویژگیها و شایستگیها استواری بیشتری می یافت و این فضائل رو به تکامل می نهاد و منزلت او آن قدر اوج می گرفت که از مرتبه وزارت به مقام اخوّت دست یافت و پس از آن بنا به نصّ قرآن کریم نفس رسول اللّه بود و دلیلی ندارد معنای ظاهری کلام را تغییر دهیم و در بیان مقصود پیامبر از تصمیمات و سخنان ایشان از هوی و هوس پیروی کنیم و آن را چنان تغییر دهیم که غیر از خواست خدا و رسول اوست.به خدا پناه می بریم از بیراهه های هوی و هوس.

کسی که سخنان مطلق یا مقیّد پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله را نسبت به صحابه و خاندانش پی گیرد و مقام رسول اللّه و ارزش سخنان او را بشناسد درمی یابد که این سخنان از بزرگترین و دقیقترین شهادتهای کسی است که از خداوند خبر می دهد: لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ

یَعْمَلُونَ. ⁽¹⁾در سخن حضرتش جایی برای گزافه گویی،طرفداری،انحراف یا چرب زبانی وجود ندارد و کسی که در این مورد شکّی به خود راه دهد حضرتش را نه تنها از مقامی که خداوند به او داده خارج کرده بلکه ایشان را رسول اللّه و خاتم پیامبران و سرور انبیا نمی داند.خداوندا به تو پناه می بریم از بیهوده گوییها و لغزشهای زبان!در صورتی که دوباره به مسأله بنگرید آیا مفهوم این نصّ مهم،اعلام خلافت امیر المؤمنین علیه السّلام و وصایت او پس از پیامبر و وزارت او در زمان حیات رسول اللّه نیست؟علی علیه السّلام نمایانگر رفتار پیامبر و بازگوکننده دین اوست.

این نمونه ای بود از آنچه از سرور پیامبران در اثبات امامت و خلافت امیر المؤمنین رسیده است.روزها می گذشت و امام همچون یک کودک از شیر گرفته شده که به دنبال مادر خویش است در پی پیامبر،مربّی،برادر،همراه و یار خود روان بود.

پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله مواضع بزرگوارانه خود را با شهادتهای مهمّ در کلمات قصار خود در جوامع الکلم و خلاصة الحکم ثبت کرده است.نکته قابل ملاحظه در سخنان پیامبر پیرامون مقام امامت و اثبات آن برای امیر المؤمنین علیه السّلام ⁽²⁾آن است که پیامبر مناسبتها را در رساندن این معنا غنیمت می شمرد و این کار شیوه های مختلفی داشت.حضرت در این شیوه ها حکمت و تمرکز بر موضوع را مراعات می کرد که موجب تأکید و طرد شبهات از آن موضوع می شد:

1-یک بار حضرت اهل بیت را بطور عام و به آنچه شایسته مقام عترت طاهره است می ستاید و اینکه امامان از اهل بیت بوده و ایشان دوازده امامند و آنها را«باب حطّه»یا «کشتی نجات»معرفی می کند.

2-بار دیگر خصایص و موجبات امامت را نظیر اعلم و اقضی بودن امام ذکر می کرد و اینکه پیامبر شهر علم و علی علیه السّلام در این شهر است و اینکه حق با علی علیه السّلام است و علی علیه السّلام با حق و اینکه علی علیه السّلام با قرآن است،نظیر آن که می فرمود:علی علیه السّلام از من است و هیچ کس جز من و علی علیه السّلام رسالت مرا ابلاغ نمی کند.

3-گاهی حضرت تصریح می فرمود که علی علیه السّلام جانشین و وصیّ او و امیر مؤمنان و

ولیّ هر زن و مرد مؤمنی است.

ما از این سخنان قدری را می گیریم که حجّت را برپا کند و عذر را از میان ببرد.سخن اول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بیان شد و ما از اهتمام خاصّ پیامبر نسبت به امر امامت مسلمانان و جانشینی پس از حضرت یاری گرفتیم.

فصل 2- نصّ دوّم از سخنان پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله

اشاره

یکون لهذه الامّة اثنا عشر خلیفة،عدّة

نقباء بنی اسرائیل لا یضرّهم من خذلهم.

⁽¹⁾ آیا صحیح است که این روایت در صحاح معتبر موجود است؟

ممکن است صدور این نص از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله مورد تردید قرار گیرد،زیرا چگونه ممکن است مردم از نزدیک آن را بشنوند و قانع نشوند که حق همان است که امامیه آن را پذیرفته و به دوازده امام اعتقاد یافته است،امامانی که بنا به نصّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله زمام امور امّت را در دست دارند و در آن تردیدی نیست.فرض کنید مسلمانان نخستین که در روزگار خلفای راشدین می زیستند هنگامی که این سخن را می شنیدند ممکن بود احتمال دهند وجود دوازده امام در سطح خلفای راشدین خواهد بود که امّت را رهبری می کنند و جهان را با همان روش پیشین اداره می کنند ولی عذر کسی که این سخن را

می شنود و یقین می یابد که چنین نیست و می تواند با قاطعیّت به شیوه امامیه اثنا عشری بگوید که تنها دوازده امام در کار است چه خواهد بود؟

ممکن نیست معاویه و یزید بن معاویه و آل مروان را در شمار خلفایی دانست که پیامبر آنها را ذکر می کند؛معاویه و دیگرانی که دشمن دین پیامبر خدایند و با اولیای او سر جنگ دارند.اگر فرض شود که این عدّه در شمار امامانند،آیا انسان از مجموع خلفا دوازده تن را برمی گزیند یا دوازده خلیفه از خلیفه اول را می شمارد تا به دوازدهمین آنها برسد،کسانی که با چشمپوشی از لغزشها و عملکردهای بد و رسوا که ذکر برخی از آنها عرق بر پیشانی می نشاند امور را در دست داشته اند.

از این گذشته تکلیف دیگران چیست؟آیا در میان مسلمانان کسی یافت می شود که ملتزم به این امور باشد؟و اگر چنین فرض شود تکلیف بقیه مردم پس از پایان یافتن این عدّه از خلفا چه خواهد بود و چه موضعی خواهند داشت؟با در نظر گرفتن سخن خداوند در قرآن مجید: وَ إِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلاّ خَلا فِیها نَذِیرٌ، ⁽¹⁾و این فرمایش پیامبر که:«زمین از حجّت خالی نخواهد ماند.» ⁽²⁾

قبلا این بحث را آوردیم و گفتیم که عقل حکم به ضرورت وجود کسی می کند که مسلمانان به او تکیه کنند و امت در اداره امور خود و آموختن حدود دین و سنّتهای

پیامبرش به او مراجعه کند.

در اینجا خواننده حق دارد ارزش این روایت را از نظر سند مورد سؤال قرار دهد و همه فرقه ها ملزم نیستند روایاتی را که امامیه از طرق خود نقل می کنند بپذیرند.بدون تردید این ذهنیت را در نخستین باری که این روایت را خوانده یا شنیده اید یافته اید،زیرا مسأله از نظر مضمون واقعا روشن است.ممکن است چنین تصوّر کنید که اگر این سخن از پیامبر اکرم صادر شده باشد در حقیقت،اخبار است نه تشریع،چنان که برخی از مسلمانان در خبرهای دیگر چنین تصوّر کرده اند.چنین چیزی با عدم ایمان به دوازده امام به شیوه امامیه نشدنی است،زیرا چگونه می شود پیامبر از چیزی خبر دهد که در خارج وجود ندارد و حال آنکه پیامبر صادق و امین است و از جمله معجزات او اخبار صادق وی از امور غیبی و وقوع آن برحسب اخبار اوست.حتی بنابراین احتمال،روایت مذکور صحیح نخواهد بود مگر با حمل آن بر شیوه امامیه و ایمان به وجود دوازده امامی که تا رستخیز باقی خواهند ماند و در این هنگام آخرین و دوازدهمین ایشان-که خداوند فرج حضرتش را تعجیل کند و ظهورش را آسان گرداند-برمی خیزد و خداوند به سبب او زمین را که پر از ظلم و جور شده آکنده از قسط و عدل می کند.این خبر به نقل از پیامبر صادق و امین میان مسلمانان تواتر یافته است.ما با شما سخن بسیار گفتیم و شما همچنان منتظر ذکر منابع معتبر غیر شیعی هستید تا مطمئن شوید این کلام از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله صادر شده است و در این خواسته حق با شماست ولی باید بدانید که این خبر از اخباری نیست که در کتابهای ازمیان رفته،آمده باشد یا راویان آن از افراد ناشناس باشند بلکه این خبر در صحاح آمده است.حال به بیان فهرست برخی از افراد معتبری می پردازیم که شما به نقل آنها اعتماد کرده اید یا دست کم به صدور این سخن از پیامبر یقین دارید.

1-صحیح بخاری

در آخر باب احکام،101/9،چاپ محمّد علی صبیح و فرزندانش در مصر.از جابر بن سمره که گفته است:از پیامبر شنیدم که می فرمود:دوازده امیر خواهد بود...و به دنبال آن سخنی گفت که نشنیده بودم،راوی می گوید:آری،حضرت فرمود:همه آنها از قریش خواهند بود.»

در حاشیه بخاری،چاپ پاکستان پیرامون این حدیث چنین آمده است:«در روایت

سفیان بن عیینه آمده است:پیوسته امور مردم مادامی که دوازده تن بر آنها ولایت داشته باشند بخوبی می گذرد.»

در روایت ابو ذر آمده است:«پیوسته این دین،گرامی است مادامی که دوازده خلیفه دارد.» ⁽¹⁾

خوانندگان عزیز بزودی شما را از پریشان فهمی نسبت به این حدیث آگاه خواهیم کرد.در حاشیه بخاری چنین آمده است:

«مهلب هیچ کس را ندیده است که در این حدیث قطع داشته باشد،و در فهم محتوای آن همان را بفهمد که در حدیثی که خواهد آمد آشکار است:گروهی گفته اند:دوازده امیر پس از خلافت معلوم،و گروهی گفته اند:آنها در امارتشان پی درپی خواهند بود،و گروهی گفته اند:همگی در یک زمان خواهند بود و همه آنها از قریش هستند و مدّعی خلافت.ظنّ غالب آن است که حضرت می خواسته از امور عجیبی خبر دهد که پس از او فتنه ها به پا می شود تا مردم در یک زمان بر سر دوازده امیر اختلاف نظر بیابند،زیرا اگر حضرت قصدی جز این داشت می فرمود:دوازده امیر هستند که چنین و چنان می کنند،و چون آنها را از هرگونه خیری مبرّا می ساخت می فهمیدیم که مقصود ایشان آن است که همه آنها در یک زمان خواهند بود.» ⁽²⁾

آیا شما معتقدید که این کلام جز با شیوه امامیه سازگار است؟در مورد احتمال اول که می گوید این امرا پس از خلافت معلوم،باشند باید پرسید این خلافت معلوم کدام است؟ و اگر فرض کنیم که آن معلوم باشد این قید از کجا آمده است؟آیا در روایت چنین چیزی آمده یا در غیر آن یا مقصود چیز دیگری است؟آیا این عدّه در تاریخ جایی دارند و دقیقا این عدّه چه کسانی هستند؟آیا خبردهنده آن که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله است معمّا گفته یا تراوشات قلم متناسب با خواستهای نفسانی است یا چیزی است که ظنّ قوی اقتضای آن را دارد؟آیا شگفت تر از این نتیجه گیری دیده اید؟به علاوه اینکه همه آنها در یک زمان و از قریش بوده اند و مدّعی امارت.آیا این شماره دقیق در زمانی بوده است که این شمار

معدود همگی به امارت چنگ اندازی کرده اند؟و آیا در این حدیث نکته ای یافت می شود که به این مفاد دلالت داشته باشد؟

از آن گذشته درباره خبر دادن حضرت از امور عجیب که پس از ایشان فتنه هایی به پا خواهد شد-چنان که ظن غالب شارح بزرگوار چنین است-و اینکه شمار مذکور در به دست آوردن خلافت با یکدیگر به رقابت برخواهند خاست و هر یک آن را برای خود ادّعا خواهد کرد،باید پرسید که کی چنین چیزی اتفاق افتاده و از کجا چنین معنایی را استفاده کرده است؟

گمان صرف،چیزی از حق را در برندارد،زیرا اگر حضرت چنین چیزی را اراده کرده بود می فرمود:چنین و چنان می کنند.

آیا قصد شارح از اینکه عملکرد آنها چنین و چنان است توجیه کننده آن است که اشخاصی را ذکر کند که در خلافت و به عهده گرفتن آن نقش خویش را دارند؟به هر حال شارح به این سخن تن درنمی دهد و بر آن چنین حاشیه می زند که:

«این سخن کسی است که جز روایتی که در بخاری آمده بر طرق حدیث هیچ گونه آگاهی ندارد.شما دیدید که در روایت صحیح مسلم از صفتی یاد شده است که به ولایت آنها اختصاص دارد و آن این سخن است که دین-یعنی ولایت-همچنان برپا خواهد بود تا آن که دوازده خلیفه پی درپی بیایند و سپس به صفت دیگری می پردازد که سخت تر از اول است.» ⁽¹⁾

شارح سپس سه وجه از فهم این حدیث را ذکر می کند:

اول آن که مقصود خلفای بنی امیه از یزید بن معاویه تا مروان حمار با حذف مروان بن حکم باشد و اینک نصّ حاشیه بخاری:

«اوّلین خلیفه بنی امیه یزید بن معاویه و آخرین ایشان مروان حمار است و ابن زبیر در شمار آنها نیست،زیرا او از صحابه است و مروان بن حکم نیز جزو آنها شمرده نمی شود،زیرا پس از بیعت ابن زبیر برای او بیعت گرفته شد و شایستگی ابن زبیر بیش از او بوده و مروان حکم غاصب را داشته است و براساس این عدّه،عدد دوازده صحیح

خواهد بود.» ⁽¹⁾

آیا صاحب این رأی نظرش آن است که تنها این عدّه خلفایی هستند که مورد رضایت پیامبر اکرم می باشند آن هم به دلیل حذف مروان بن حکم به عنوان غاصب و تنها این عدّه صاحبان حق قانونی اند و معاویه نیز بر همین قیاس شایسته تر از فرزندش یزید می باشد و چرا در این صورت او را حذف کرده اند و چرا ابن زبیر به شمار نیامده؟آیا در روایت بنی امیه تخصیص داده شده تا ابن زبیر به دلیل آن که جزو صحابه است استثنا شود که در این صورت ناگزیر باید مختار نیز از شمار بنی امیه حذف گردد؟آیا اینها صاحبان حق قانونی اند به استثنای مروان بن حکم که در کشمکش خود با کسانی نظیر ابن زبیر که حقانیت بیشتری داشته بر حق نبوده است؟پس آیا یزید و آل حکم تا آخر صاحبان حقّ قانونی اند؟اخبار یزید و آل حکم را هم که می دانید.

تأسّف بار است که در محاسن بنی امیه خبری را برای شما نقل کنم که ابن عبد ربّه اندلسی در العقد الفرید آورده است:«از اسحاق بن محمّد ازرق نقل شده که گفته است:

پس از قتل ولید بن یزید بر منصور بن جمهور کلبی وارد شدم،در حالی که دو کنیز از کنیزان ولید نزد او بودند.گفت:سخنان این دو کنیز را گوش کن.آن دو گفتند:به تو که گفته ایم.منصور گفت:همان گونه که به من گفته اید به او نیز بگویید.یکی از آن دو گفت:

ما عزیزترین کنیزان ولید بودیم تا آن که با این کنیز آمیزش کرد.پس در این هنگام موذّنان ندای نماز سردادند.ولید این زن-کنیز-را که مست بود و پوششی بر چهره داشت برای خواندن نماز بیرون فرستاد و مردم پشت سر او نماز خواندند.» ⁽²⁾

آیا می بینید که چگونه با ذکر نظایر این امور شرم آور در تاریخ مسلمانان و خلفای مسلمانان و پرده دریهای دیگر در امور مربوط به دین و اعلان کفر و فجور نماز را سبک می شمارد و نمازگزاران را به مسخره می گیرد؟بقیه خاندان امیه نیز چنین بوده اند و شما می توانید به العقد الفرید و مروج الذهب و کتابهای دیگر در تاریخ سراسر بزرگیها و قهرمانیهایی از این دست مراجعه کنید.

آیا اینها کسانی هستند که پیامبر می خواهد به عنوان جانشینان خویش از آنها خبر

دهد و مادامی که خلیفه اند دین به سبب آنها عزیز و گرامی خواهد بود؟این فهم به اصطلاح هوشمندانه از احادیث رسول اکرم از کجا آمده است و مستند آنها در دلالت بر چنین برداشتی از حدیث کدام است؟در این حدیث سخنی از بنی امیّه و بیرون کردن یک خلیفه و وارد کردن خلیفه دیگری نیست بلکه صرفا ذکر دوازده خلیفه است.ذوق و سلیقه خود را حاکم قرار دهید،آیا این گونه بیهوده سخن گفته می شود؟از این گذشته شارح عزیز دو امر دیگر را نیز متذکّر شده است:وی می گوید:«دوم اینکه این مسأله پس از مرگ مهدی است و در کتاب دانیال آمده است که«چون مهدی مرد،پنج تن از فرزندان پسر بزرگ او و سپس پنج تن از فرزندان فرزند کوچک او قدرت را به دست گرفتند و سپس آخرین آنها خلافت را به یکی از فرزندان فرزند بزرگتر می سپرد و سپس فرزند او خلافت را به عهده می گیرد.بدین ترتیب دوازده سلطان کامل می شود که هر یک از آنها امام مهدی هستند.» ⁽¹⁾

آیا منظور پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله چنان که در کتاب دانیال آمده این بوده است؟و چرا این حیله پردازی در تفسیر کلام کسی آمده است که در میان عرب از بیشترین فصاحت برخوردار است؟

سوم اینکه مراد،وجود دوازده خلیفه در همه دوران اسلام تا روز قیامت است که هرچند روزگارانشان متوالی نباشد امّا به حقّ عمل می کنند. ⁽²⁾این وجه سوّم،اگر نمی بود جمله«اگرچه روزگارانشان متوالی نباشد»به حق نزدیک می بود،و اگر به جای آن گفته می شد«اگرچه مردمشان آنها را یاری نکنند»مقصود را آشکارتر می ساخت و با نصّ صریح سازگارتر بود.

شیعه اهل بیت می گویند:امامان دوازده تن هستند که نخستین آنها امیر المؤمنین سید الاوصیاء علی بن ابی طالب و سپس سبط اکبر،فرزند او امام حسن علیه السّلام و سپس سبط اصغر،فرزند او امام حسین علیه السّلام و سپس پسر سبط اصغر،امام سجّاد علی بن الحسین علیه السّلام و سپس فرزند او محمّد باقر علیه السّلام و سپس امام جعفر صادق علیه السّلام و سپس امام موسی کاظم علیه السّلام و سپس علی بن موسی الرضا علیه السّلام و سپس محمّد بن علیّ امام جواد علیه السّلام و پس از

آن علی بن محمّد امام هادی علیه السّلام و بعد امام حسن عسکری علیه السّلام و سپس امام حجّت مهدی-عج-از ذرّیه سبط اصغر است.اینان همان دوازده امامند که منظور پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله سرور بنی آدم است.

2-صحیح مسلم

اینک به صحیح مسلم می پردازیم.وی صفحه سوّم و مقدار بسیاری از صفحه چهارم را به این حدیث اختصاص داده است:«این امر تمام نمی شود مگر آن که دوازده خلیفه در میان آنان باشد»و در پایان بیشتر این روایات آمده است که:«سپس سخنی گفت که برای من مبهم بود پس از ایشان پرسیدم.پس حضرت فرمود:همه آنها از قریش هستند» و در یک روایت آمده است که:«این امر در میان قریش خواهد بود تا آن که تنها دو تن از مردم باقی بمانند»و در برخی از روایات آمده است که:«امور مردم بخوبی می گذرد مادامی که دوازده تن ولایت آنها را برعهده داشته باشند»،و در برخی از احادیث آمده است که:«تا دوازده خلیفه بر سر کارند اسلام،عزیز خواهد بود.»در حدیثی نیز آمده است که:«مادامی که دوازده خلیفه هستند این دین همچنان والا خواهد ماند.»در حدیثی همچنین آمده است:«این دین تا روز رستخیز به پا خواهد بود.یا اینکه دوازده خلیفه که همگی از قریش هستند بر شما ولایت دارند.»و از حضرت شنیده شده است که می فرمود:«گروهی از مسلمانان،خانه سفید کسرا را فتح خواهند کرد...و نیز می فرمود:

«هم اکنون در برابر من دروغگویانی هستند پس از آنها دوری کنید»و نیز می فرمود:

«هرگاه خداوند به شما خیری داد از خود و خاندانتان شروع کنید»و نیز می فرمود:«من جلودار شما به سوی حوض کوثرم.» ⁽¹⁾و آیا پس ازآن که از دو صحیح معتبر در میان همه اهل سنّت خواندید و شنیدید باز هم مسأله برای شما روشن و بدور از ابهام نیست؟

ما در مفهوم این احادیث به نقل آنچه در حاشیه صحیح مسلم آمده بسنده می کنیم.

در آنجا آمده است:

«این سخن پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله که:این امر تمام نمی شود مگر...به مفهوم عزّت اسلام و دین و صلاح وضع مسلمانان است،همان گونه که روایات زیر نیز دلیل آن است:همچنان

امور مردم بخوبی خواهد گذشت و این سخن پیامبر که:اسلام همچنان عزیز خواهد بود و این سخن حضرتش که:این دین پیوسته گرامی خواهد بود.علما در مفهوم این سخنان بحث کرده اند و چنین گفته اند:احتمال دارد مراد از دوازده خلیفه مستحقّان خلافت از امامان عدل باشد.» ⁽¹⁾

این دریافتی است که-همان گونه که خواهیم دید-با سطح علما متناسب است.ولی وی پس از آن دو احتمال دیگر را بیان می کند که در حاشیه بخاری سخن از آن دو رفت و لزومی ندارد بار دیگر بیان شود بویژه آن که مسأله برای هدایت یافته اگر در مسأله درنگ کند و با دید واقعی بدان بنگرد،کاملا روشن است و آیا سخنی روشنتر و صریحتر از این یافت می شود؟

در برخی از کتابها به جای«از قریش»عبارت«از بنی هاشم»آمده است و شاید در حاشیه صحیح مسلم نکته ای یافت شود که این معنا را توضیح دهد،زیرا وی در برخی از این احادیث بیان می کند که:قال کلمة صمنیها الناس،(شارح می گوید:در همه نسخه ها این چنین آمده است)یعنی به سبب سروصدای مردم نتوانستم این کلمه را بشنوم.ابی می گوید: ⁽²⁾و لبعضهم أصمینها با همزه آمده است؟می گویم که در نهایه نیز با همزه وارد شده است و شاید همین صحیح باشد، ⁽³⁾تا آن که می گوید:«و در نسخه ای«صمنیها» آمده بدین معنی که مردم مرا از سؤال کردن بازداشتند ⁽⁴⁾.»

از این بیان به نظر می رسد که این سخن هنگام بیماری پیامبر و در روزی بوده است که مسلمانان جمع شده بودند و حضرت فرمود:برای من دوات و کاغذی بیاورید.مسلمانان با یکدیگر صحبت می کردند و سروصدایی به پا بود.اگر ما بپرسیم که چرا در حالی که

پیامبر حاضر بود مردم او را به سکوت واداشتند و حال آنکه مسأله مهمترین و بزرگترین چیزی بود که مردم نیازمند دانستن آن بودند،پاسخ چه خواهد بود؟

شاید آنچه در برخی از کتب به جای کلمه«از قریش»،«از بنی هاشم»آمده در مورد سؤال یا مناسبت دیگری وارد شده است،پس دلالت بر تعدد حدیث می کند و بنابر قواعد اصولی،مطلق حمل بر مقیّد می شود و نیز اینکه«قریش»اطلاق دارد و دایره «بنی هاشم»محدودتر از قریش است،بنابراین مطلق با مقید،قید زده می شود یا عام بر خاص حمل می گردد و نتیجه آن خواهد بود که مراد از ائمه آن است که ایشان از بنی هاشم هستند و اگر مردم به گوینده اجازه می دادند و او را به سکوت وانمی داشتند پیامبر مسأله را برای او روشن می کرد و راوی به سهم خود برای مردم روشن می کرد که چه صراحت و بیانی در این سخن آشکار نهفته است.و اینک می پردازیم به برخی از آنچه در کتب دیگر آمده است:

3-ینابیع المودّة

یک اعرابی از عبد اللّه بن مسعود می پرسد:آیا پیامبرتان به شما گفته است که پس از ایشان چند جانشین خواهد بود؟وی پاسخ داد:آری،دوازده تن،به شمار رهبران بنی اسرائیل.

شعبی از مسرور نقل می کند که گفته است:در حالی که ما مصاحف خود را به ابن مسعود عرضه می داشتیم جوانی به وی گفت:آیا پیامبرتان به شما گفته است پس از ایشان چند جانشین خواهد بود؟وی گفت:تو جوانی و این سؤالی است که کسی پیش از تو از من نپرسیده است،آری،پیامبرمان به ما گفته است که پس از ایشان به شمار رهبران بنی اسرائیل،دوازده تن خلیفه خواهند بود. ⁽¹⁾

نظیر این روایت است از جریر از اشعث از ابن مسعود از جابر بن سمره که از این حدیث پیامبر و دوازده جانشین ایشان گفتگو کرده است و سپس صدایش را پایین آورد.

من به پدرم گفتم:چه چیزی موجب شد او صدایش را پایین آورد؟پدرم گفت:می گوید:

همه آنها از بنی هاشمند. ⁽¹⁾

از سلمان فارسی(رض)است که گفته:بر پیامبر وارد شدم در حالی که حسین را روی پا داشت و چشم و دهان او را می بوسید و چنین می گفت:تو آقا پسر آقا و امام پسر امام و حجّت پسر حجّت هستی و تو پدر نه حجّتی که نهمین آنها قائم ایشان است.

از اصبغ بن نباته از عبد اللّه بن عباس است که گفته:شنیدم که پیامبر می فرمود:من و علی و حسن و حسین و نه تن از فرزندان حسین،پاک و معصومیم. ⁽²⁾

بدین ترتیب صاحب ینابیع المودّة به مناسبتهای گوناگون اخباری را که دلالت بر رساندن پیام پیامبر دارد مبنی بر اینکه پس از ایشان دوازده خلیفه خواهد بود بیان می دارد و نصّ یا اعتبار یا هر دو به همراه عقل همگی دلالتی روش دارند بر اینکه مراد از دوازده امام علی علیه السّلام و فرزندان معصوم اویند.

4-صحیح ترمذی

پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله می فرماید:پس از من دوازده امیر خواهد بود.راوی می گوید:

حضرت سپس چیزی گفت که من نفهمیدم.از کسی که پهلوی من نشسته بود پرسیدم که حضرت چه گفت.وی گفت:می فرماید همگی از قریش هستند.

5-مستدرک صحیحین

مردی از عبد اللّه بن مسعود پرسید»آیا از پیامبر پرسیده اید این امّت چند خلیفه خواهد داشت؟وی پاسخ داد:از وقتی که به عراق آمده ام هیچ کس پیش از تو این سؤال را از من نپرسیده است و گفت:آری از حضرت پرسیده ایم و ایشان فرمودند:دوازده تن، به شمار رهبران بنی اسرائیل. ⁽³⁾

6-مسند امام احمد

در بیش از ده جا از مسند امام احمد این حدیث وارد شده است.اگر شما به کتاب فضائل الخمسة من الصحاح الستة مراجعه کنید این حدیث را مفصّل می یابید.در ج 1 به دو طریق به نقل از مسند احمد،ص 389-406 و در ج 5 در این صص 86،89،90،92،94،99،106،108،این حدیث را چنین آورده است:دین همچنان پایدار خواهد بود مادامی که دوازده خلیفه از قریش باشند با قید«پس از من»یا«برای این امّت».

اگر به کتاب فضائل الخمسة من الصحاح الستة مراجعه کنید راویان بسیاری را می یابید که با تعابیر مختلف این حدیث را آورده اند.ابن حجر در کتاب صواعق خود،ص 113 این روایت را آورده می گوید:طبرانی آن را نقل کرده است و نیز هیثمی در مجمع خود،190/5 و مناوی در کتاب فیض الغدیر فی الشرح 458/2 و ابو نعیم در حلیة الاولیاء 333/4 آورده اند.نیز متبقی در جاهای مختلف کنز العمال در 205/3 و 201/6 آن را چنین آورده است:«برای این امت دوازده خلیفه به عنوان سرپرست خواهد بود که ترک یاری به ایشان زیانی نمی رساند و همگی از قریش هستند.»چنان که هیثمی در مجمع خود،190/5،پس از بیان دوازده خلیفه چنین می آورد:«دشمنی دشمنان به آنها زیانی نمی رساند،در این هنگام به پشت سر خود نگریستم که عمر بن خطاب را در میان مردم دیدم که همگی این حدیث را همان گونه که شنیده بودم ثبت کردند.» ⁽¹⁾

از مجموع این احادیث چه برداشتی دارید و چه درمی یابید؟آیا ممکن است این حدیث بر غیر دوازده امام که از امام علی بن ابی طالب علیه السّلام آغاز و به خاتم ایشان امام مهدی(عج)ختم می شود منطبق باشد؟با در نظر گرفتن تأمّل دقیق شما نسبت به مسکوت گذاشتن راوی هنگام رسیدن به تعیین ویژگی این دوازده امام یا خلیفه یا امیر با نظیر این عبارات که:«یک چیز بر من پنهان است»یا«مردم مرا به سکوت واداشتند»یا اینکه«پدرم یا آن که پهلوی من بود به من گفت که همه آنها از قریشند»و یا«از بنی هاشم می باشند»که تعارضی هم میان آنها نیست بلکه اولی بر دومی حمل می شود.

اگر در روایت متّقی در کنز العمال و هیثمی در مجمع تأمل کنیم:«ترک یاری ایشان به آنها زیانی وارد نمی کند و دشمنی دشمنان ضرری برای آنها ندارد»،روشن می شود که این سخن جز بر ائمّه اهل بیت منطبق نخواهد بود که امّت یاریشان ندادند و از مناصب و مراتبی که خدا برای آنها در نظر گرفته بود دورشان ساختند و این زیانی به ائمّه نرساند بلکه زیان به امّت بیچاره ای رسید که از لطف عملکرد آنها در ولایت محروم شدند و موجب گردید که پیشوایان جور و ستم به جای نیکی تاریکی و تباهی را به خود اختصاص دهند و مقدّرات امّت را به بازی بگیرند تا آنجا که هم اکنون به این چندپارگی و فروپاشی و عقب ماندگی گرفتار آمد،در حالی که مللی که از کمترین هوشیاری و منزلتی برخوردار بودند در زمینه های بین المللی،علمی و جز آن به مقامی بارز دست یافتند.آنچه از مسلمانان انتظار می رود آن است که رهبران دیگر ملّتها باشند،زیرا ایشان بهترین امّتی هستند که برای مردم به منصّه ظهور رسیده اند،امّتی معتدل تا گواهان بر مردم باشند و پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نیز گواه شما باشد.

آیا معتقدید پس از این سخنان باز هم می توان آن را بر غیر ائمّه اهل بیت منطبق دانست؟خلفایی که دین به سبب آنها عزیز و ارزشمند است و تا زمانی که این دوازده خلیفه در میان شما هستند این دین تا روز قیامت برپا خواهد بود.

مسلمانان در اعتراف به فضائل و شرافت آنها که هیچ یک از صاحبان فضیلت را بدان راهی نیست اتّفاق نظر دارند همچنان که اجماع دارند که ایشان از هرگونه عیبی پاک و منزّه اند.بسیاری از علما زندگی امامان دوازده گانه را به تفصیل بیان داشته اند و در میان هیچ یک از آنها عیب و نقصی دیده نمی شود.آنها از این ائمّه اسم می برند و به فضیلت و کرامات ایشان که جز برای آنها برای فرد دیگری میسّر نیست اعتراف دارند.از جمله این نویسندگان است مؤمن شبلنجی در کتاب خود نور الابصار وی در این کتاب فضائل، ویژگیها و کرامتهای امامان دوازده گانه را بیان و آیاتی را که در حق ایشان نازل شده ذکر می کند و نیز سخنان جاودانه پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله در مورد ایشان را می آورد.او برای هر یک از امامان فصل خاصّی را می گشاید تا آن که به امام دوازدهم می رسد و برای این امام نیز چنین فصلی می گشاید:در ذکر مناقب محمّد بن حسن خالص بن علی الهادی بن محمّد بن علی الرضا بن موسی الکاظم بن جعفر الصادق بن محمّد الباقر بن علی زین العابدین بن

الحسین بن علی بن ابی طالب علیهما السّلام. ⁽¹⁾وی سپس در بیان فضائل امام و ظهور ایشان بتفصیل سخن می گوید و بیان می دارد که حضرت زمین را پس ازآن که پر از ظلم و جور است از قسط و عدل می آکند در حالی که حضرت خضر با اوست و عیسی بن مریم پشت سر حضرت نماز می گزارد.وی نشانه هایی را که پیش و هم زمان با ظهور حضرتش ظهور می یابد به همراه مسائل دیگری بیان می کند و شما می توانید به کتاب او مراجعه کنید.

از دیگر نویسندگان محمّد صبّان است در کتابش اسعاف الراغبین وی از امامان دوازده گانه سخن می گوید تا آن که به امام دوازدهم حجّت مهدی(عج)می رسد.از جمله سخنان او درباره امام آن است که:«او مردانی الهی در اختیار دارد که دعوت او را برپا می دارند و یاریش می رسانند.ایشان همان وزرای او هستند که بار مملکت داری او را بر دوش دارند و در مسؤولیت الهی او یاری اش می کنند.خداوند عیسی بن مریم را به همراه مناره ای سفید در شرق دمشق برای او نازل می کند.از جمله سخنان او که در کلام مجدولی نیز دیده می شود آن است که ظهور حضرت در روز عاشورا خواهد بود.سرور من عبد الوهاب شعرانی در کتاب خود الیواقیت و الجواهر می گوید:مهدی(عج)از فرزندان امام حسن عسکری است و زاد روز او شب نیمه شعبان سال دویست و پنجاه و پنج است و او باقی خواهد بود تا زمانی که با عیسی بن مریم همراه گردد.شیخ حسن عراقی که در کرم الریش مشرف بر برکة الرطل در مصر محروسه مدفون است درباره مهدی(عج)و همراهی او با عیسی چنین به من گفته است،و سرور من علی الخواص- رحمهما اللّه تعالی-با او موافقت کرده و شیخ محی الدین در فتوحات می گوید:بدانید که ظهور مهدی(عج)امری ناگزیر است ولی او ظهور نمی کند تا زمین پر از ظلم و ستم شود و او زمین را از قسط و عدل پر می کند.او از خاندان پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و از فرزندان فاطمه علیها السّلام است.نیای او حسین بن علی بن ابی طالب علیه السّلام و پدرش امام حسن عسکری بن امام علی النقی بن امام محمّد بن امام رضا بن امام موسی کاظم بن امام جعفر صادق بن امام محمد تقی بن امام زین العابدین علی بن الحسین بن امام علی بن ابی طالب علیهما السّلام است.

او همنام پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله است.مردم میان رکن و مقام با او بیعت می کنند.سیمای او شبیه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و اخلاقش پایین تر از ایشان است،زیرا حتی بهترین مردم در اخلاق

همچون پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نیستند.مردم کوفه به سبب او اموال را به تساوی تقسیم می کنند و با رعیت عدالت در پیش می گیرند و حضرت خضر به همراه ایشان است. ⁽¹⁾»و سخنان دیگری که بتفصیل بیان می کند.ما از این دو عالم یاد کردیم تا بگوییم علما خود امامان دوازده گانه را می شناخته اند و در کتابهای خود از تفصیلات زندگی پاک این امامان سخن گفته اند و به خواست خدا در جای دیگری پس از اثبات امامت در میان ایشان-و نه دیگران-در کتاب خدا و از زبان پیامبر محبوب خدا درباره آنها سخن خواهیم گفت.

فصل 3- نصّ سوّم(حدیث سفینه)

قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لعلی علیه السّلام عن ابن

عبّاس-(رض):فاز من لزمک.و هلک من

فارقک،مثلک و مثل الائمّة من ولدک

بعدی،مثل سفینة نوح،من رکبها نجا،

و من تخلّف عنها غرق.

⁽¹⁾ این نام به سبب انتشار،شهرت و تواتر این حدیث در میان محدّثان مشهور شده است.در ینابیع المودّة از حموینی در فرائد السبطین به سند آن از سعید بن جبیر از ابن عبّاس-رض-آمده است که می گوید:پیامبر اکرم فرموده است:«من شهر علمم و

علی علیه السّلام دروازه آن و هرگز نتوان به شهر وارد شد مگر از دروازه آن و دروغ گفته کسی که گمان می کند مرا دوست و تو را دشمن می دارد،زیرا تو از منی و من از تو،گوشت تو از گوشت من و خون تو از خون من و روح تو از روح من و باطن تو از باطن من و ظاهر تو از ظاهر من است.کسی که از تو فرمان برد خوشبخت شود و کسی که از تو سرپیچد بدبخت شود،کسی که تو را دوست بدارد سود برده و کسی که تو را دشمن دارد زیان کرده است.کسی که همراه تو باشد رستگار شود و کسی که از تو دوری گزیند هلاک گردد.مثل تو و فرزندان امامت پس از من،مثل کشتی نوح است،کسی که بدان درآید نجات یابد و کسی که از آن بازماند غرق شود.مثل شما مثل ستارگان است،تا روز قیامت هرگاه ستاره ای پنهان شود ستاره ای آشکار می گردد.» ⁽¹⁾

پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله در امر امّت و امامت پس از خود اهتمام فراوان داشت و سخت مایل بود آن را روشن کند و برای آن حجّت برپا کند و از همین رو می بینیم که پیامبر با شیوه ها و وسایل توضیحی مختلف که عقل و قلب و چشم را آکنده از اطمینان و نور و هدایت می کند درصدد تبلیغ آن است.این امر از روایتهای پراکنده در کتابهای مسلمانان هویداست تا آنجا که می توانید از خلال آن کسی را که فصل خاصّی برای فضائل اهل بیت نگشوده به ناصبی گری متّهم کنید؛اهل بیتی که خداوند هرگونه آلودگی را از آنها دور داشته و آنها را کاملا پاک داشته است و در کتاب جاودانه خود ایشان و فضلشان را ستوده است و مودّت و دوستی آنها را ضروری دانسته و آن را پاداش رسالت قرار داده است.

این توجّه بسیار مهم از سوی پیامبری است که باطل به هیچ رو بدو راهی ندارد و از روی هوی و هوس سخن نمی گوید و سخنان او براساس وحی است؛پیامبری که با وضوح فوق العاده به امامت و ولایت امامان اشاره دارد به گونه ای که از مجموع روایتهایی که در کتابهای مسلمانان جمع است یا به دلایل مختلف در طومارها و تألیفات ایشان پراکنده است،قطع حاصل می شود که مناسبتی از دیدگان پیامبر پنهان نمانده است مگر آن که آن را از حجت و بیان می آکند و او در هر زمان در آشکار کردن مقام والای آنها با بزرگداشت و تجلیل یادشان می کرد.جای شگفتی هم ندارد زیرا یاد ایشان همان یاد

خداست و به همین سبب صحاح و غیر صحاح آکنده از آن است تا آنجا که امام را نور رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله می دانند که رایحه ای از نبوّت از او استشمام می شود و دلیلی از عصمت در اوست و نباید از او کناره گرفت.

گفتم«اشاره به امامت ایشان دارد»تا بدین ترتیب مراعات کسانی را کرده باشم که تا وقتی مسؤول خود می باشند و در حجّتی که در امر امامت برپا می کنند متعهّدند از شتاب در این امر پرهیز می کنند.چنین فردی آزاد است که چیزی را بگیرد یا رها کند،می تواند با من همراه یا مخالف باشد،ولی به هرحال من ایمان تردیدناپذیری دارم که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله از نخستین سخنان خود به عنوان بخشی از رسالت خود به بیان امام پس از خود اهتمام داشته است و به همین سبب تصریحات حضرت در این زمینه مجال آن را نمی دهد که شکّی به حقیقت تابان راه یابد ولی شما خود انجام کار خویش را می دانید و در این مورد آزادی کامل دارید.

بر این اساس بار دیگر به حدیث گذشته بازمی گردیم،حدیثی که پر از مضامین تصریح شده در امامت اهل بیت-علی علیه السّلام و فرزندانش-پس از پیامبر اکرم است.هم اکنون حدیث سفینه را بررسی می کنیم و در دلیل بر امامت از آن یاری می گیریم و برخی از منابع مورد اعتماد و حتّی قطعی آن را بیان می کنیم و در این هنگام خواهید دید کسی که این حدیث را ذکر می کند آن را از مسلّمات می داند.

روایت ابو ذر که در کتابهای بیشماری از تألیفات مسلمانان نقل شده است همان گونه که خواهد آمد گواه توجّه بسیار ابو ذر به این حدیث است.ابو ذر کسی است که از گواهی پیامبر صادق و امین برخوردار است:«راست گوتر از ابو ذر را نه زمین بر خود حمل کرده و نه آسمان بر او سایه افکنده است.»چه بزرگ است آن گواهی که همّت مردان در برابر آن کوتاه به نظر می رسد.این سخن از سوی پیامبری صادر شده که مسلمانان با در نظر گرفتن اختلاف شیوه هاشان او را می شناسند و این اهتمام از سوی حضرتش گواه آن است که تلاشهایی برای پوشاندن این حدیث و احادیث نظیر آن که از منبع نبوت و معدن حکمت سرچشمه می گیرد صورت می پذیرد و حقّی که اهلش از آن روی برمی تابند این صحابی بزرگوار را واداشته تا چنین تأکیدات قابل توجّهی بورزد.حال به این حدیث مهمّ توجه می کنیم:

«از سلیم بن قیس هلالی است که گفته است:در حالی که ما به همراه جیش بن معتمر

در مکّه بودیم ابو ذر برخاست و حلقه در کعبه را گرفت.این صحابی بزرگوار چه می خواست؟ابو ذر گفت:آن که مرا می شناسد که می شناسد و آن که مرا نمی شناسد همانا من جندب بن جناده-ابو ذر-می باشم.سپس گفت:ای مردم!از پیامبرتان شنیدم که می فرمود:مثل اهل بیت من در میان شما مثل کشتی نوح است،کسی که بدان سوار شود نجات یابد و کسی که آن را ترک کند هلاک شود.و نیز می فرماید:مثل اهل بیت من در میان شما مثل باب حطّه در میان بنی اسرائیل است.کسی که از این در داخل شود آمرزیده می شود.و نیز می فرماید:من در میان شما چیزی باقی می گذارم که مادامی که بدان چنگ زنید هرگز گمراه نمی شوید:کتاب خدا و خاندانم؛این دو از یکدیگر جدا نمی شوند تا بر حوض کوثر بر من وارد آیند.» ⁽¹⁾

اینک با قدری اجمال به ذکر برخی از راویان این حدیث به علاوه ابن عبّاس و ابو ذر و نیز پاره ای از کتب معتبری می پردازیم که این حدیث شریف-حدیث سفینه-در آنها آمده است و البتّه پس از طرح این سؤال که:چه چیز تنها اهل بیت را سزاوار آن می کند که کشتی نجات باشند؟کشتی نوح به صراحت قرآن شناخته شده است،زیرا هر کس را که بدان سوار شد نجات داد در حالی که امروزه در امور الهی چیزی مردم را حفظ نمی کند.

ممکن نیست ذکر این تصریح و امثال آن در حق اهل بیت از سوی پیامبر اکرم صرفا دنباله روی از عاطفه باشد،زیرا چنین چیزی با ایمان به رسالت او منافات دارد.

آیا این بدان دلیل نیست که ایشان به درجه ای از عصمت و علم رسیده اند که آنها را به داشتن این مقام والا شایسته می سازد؟بویژه آن که بر پیامبر دروغها بسته خواهد شد و فتنه بر هر گناهکار و بیگناهی سایه خواهد افکند و کسانی بر منبر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله خواهند نشست که هرگز شایستگی آن را ندارند و از همین رو پیامبر می باید دستور الهی را در بیان فضل اهل بیت خود و لزوم فرمانبری از آنها و پیروی از روش ایشان و نیز خوش نیّتی آنها را برای مردم به اجرا درآورد.

ما به همین سخن بسنده می کنیم و تاریخ اسلام در برابر شماست و شما می توانید به هر منبعی که می خواهید مراجعه کنید.

ما باید در حالی که تصریحات پیامبری را که بر وحی الهی و اجرای تصمیمات او امین

است تعقیب می کنیم،این حقیقت را در برابر دیدگان خود داشته باشیم که این امّت به هفتاد و دو یا هفتاد و سه فرقه تقسیم خواهد شد یا طابق النعل بالنعل به همان اختلافات و تفرقه ای مبتلا خواهند شد که اقوام دیگر گرفتار آن شدند و در این میان تنها یک فرقه نجات می یابد.

این حدیث که«تنها یک فرقه نجات می یابد»در تمامی کتابهای فرق جای هیچ گونه گفتگویی را باقی نمی گذارد و از این گذشته به نظر شما مراد پیامبر از این سخن چیست؟ و آیا در زبان عربی صریحتر و روشنتر از این،سخنی یافت می شود؟آیا پیامبر اکرم به ما دستور نمی دهد که تنها از امامان توشه برگیریم و نه از دیگران و دوستان ایشان را دوست بداریم و به دشمنانشان دشمنی ورزیم؟زیرا آنها به هنگام تلاطم جامعه اسلامی به سبب فتنه ها و دروغهایی که بر پیامبر اکرم بسته شده و امت به گروههای مختلفی تقسیم شده که آن یک دیگری را تکفیر و بدون هیچ سودی او را به باد لعنت می گیرد کشتی نجات هستند و راه روشن است و پیامبر،خود،آن را هموار کرده و برای شب روندگان آن را نورانی گردانیده است.

هرچه می خواهید بکنید ولی کافی است در این مورد برای افزایش بینش و علم یقینی،کتاب محمّد و علی و حدیث الثقلین و حدیث السفینه اثر پژوهشگر دقیق و محقّق ظریف نجم الدّین شریف عسکری را بخوانید.این نکته سنج والامقام اسامی راویان این حدیث و کتبی را که حدیث مذکور در آنها وارد شده آورده است.شما هنگامی که تعداد فراوان راویان و نیز منابعی را که این حدیث در آنها آمده ببینید بدون هیچ شکّی مطمئن می شوید که آن از سرور پیامبران صادر شده بویژه با در نظر گرفتن اینکه این حدیث در میان آنها از امور مسلّم است،تا آنجا که در آغاز کتابها و هنگام فرستادن درود به محمد و آل محمد(کشتی نجات)این حدیث را می بینیم.دانشمندان بزرگ تشیّع و تسنّن این حدیث را به نظم کشیده اند که از جمله این علمای بزرگ است،عجیلی شافعی که ما به عنوان نمونه،سخن او را در کتابش ذخیرة المآل می آوریم:

«به نام خداوند بخشنده مهربان.سپاس خدایی را که اهل بیت را کشتی نوحی قرار داد که اگر کسی بدان درآید نجات یابد و اگر از آن کناره بگیرد غرق شود.» ⁽¹⁾سپس در

موارد دیگری این حدیث را ذکر می کند مانند این سخن که:«ایشان کشتی نوح و ریسمان نجات و همراهان کتاب خدا تا هنگام ورود به حوض کوثر هستند.» ⁽¹⁾اشعار بسیاری سروده شده که متضمّن حدیث سفینه است مثل این شعر:

آن کشتی که اگر کسی سوار آن شود نجات می یابد و کسی که از آن دوری گزیند در میان مردم به هلاکت رسد.

شاید خطبه امیر مؤمنان علیه السّلام که یعقوبی در تاریخ بغداد می آورد توضیح دهنده-مراد از غرق شدن مردم و نجات یافتن ایشان با توشه برگرفتن از اهل بیت که سرچشمه های علم و چراغ هدایت و نشانه های امامت و بازگوکننده نبوّت هستند-باشد که دلالت بر امامت سرور ما امیر مؤمنان علیه السّلام و فرزندان پاک و معصوم او دارد.حضرت در این خطبه می فرماید:«تمامی خیر در کسی است که قدر و منزلت خود را شناخته است»؛و سپس حضرت در توصیف کسی ادامه سخن می دهد که خود را در میان مردم به عنوان قاضی گمارده است و خویش را به داشتن علم توصیف می کند در حالی که اهل علم نیست:

«کلید کار کورکورانه است و از سر بی هدفی به اشتباه گرفتار می آید.از آنچه نمی داند پوزش نمی خواهد تا سالم بماند و در علم براساس بینش کاری نمی کند.روایات را چنان می پراکند که باد خار و خاشاک را.خونها از او به فریاد می آیند و آنچه به ارث مانده از او می گیرند.با داوری او ناموس حرام حلال و با رضایت او ناموس حلال حرام می گردد.

کجا سرگردانید؟و از اهل بیت پیامبرتان به کجا روی می آورید؟

من از اصل پدران اهل سفینه ام و هر کس در آن نجات یافت در این نیز نجات یابد.

وای بر کسی که از ایشان عقب ماند.من برای شما همچون غار هستم برای اهل غار و من در میان شما«باب حطّه»هستم که هر کس از آن درآید نجات یابد و کسی که از آن درنیاید هلاک شود.این حجت پیامبر در ماه ذی الحجّه در حجّة الوداع است:چیزی را در میان شما به یادگار گذاشتم که مادامی که بدان چنگ زنید پس از من هرگز گمراه نمی شوید:کتاب خدا و خاندانم. ⁽²⁾»

همان گونه که دیدید امام به این امور استشهاد می کند،زیرا این امور در میان ایشان به

دلیل آن که متواتر و مسموع است و در میان آنها بر سبیل سماع یا روایت از پیامبر نقل می شده صحیح به شمار می آید و از این پس،دیگر نیازی به برهان نداریم،زیرا این از اموری است که نمی توان آن را ردّ یا تکذیب کرد.

از همین رو بسیاری اوقات حضرت به حقّ خود که از آن محروم شده بود-حتی هنگامی که این حق به ایشان عودت داده شد-استشهاد می کند،چنان که نقل آن با این سخنان استوار و رسیدن این سخنان از سوی سرور پیامبران به مردم ذکر شد،سخنانی نظیر حدیث سفینه یا بهتر بگویم احادیث سفینه یا ثقلین یا باب حطّه یا جز آن.نکته مهم آن که حدیث سفینه به دلیل تواتر و استفاضه اش در کتب اهل سنّت هیچ گونه گفتگویی را برنمی تابد و جایی برای شک و تردید باقی نمی گذارد که آن از معدن نبوت،سرور پیامبران و خاتم انبیا صادر شده است،چنان که حدیث جدایی امت و اینکه تنها یک فرقه نجات می یابد از اموری است که میان مسلمانان تواتر دارد.

حال به عنوان نمونه آنچه را صاحب کتاب جواهر البخاری در مقدّمه آن از ابن الیمن بن عساکر در اثنای ذکر اهل بیت آورده ذکر می کنیم:«آنها به خواست خدا فرقه ناجیه هستند.» ⁽¹⁾

آنچه پیداست این است که تواتر آن تردیدناپذیر است-و هر گروهی ادّعا می کند که همان فرقه ناجیه است-و این از اموری است که در جوامع اسلامی و کتب نظم و نثر ایشان رواج یافته و ما به عنوان گواه شعر شرف الدوله مسلم بن قریش عقیلی ملک موصل و در گذشته به سال 478 هجری را می آوریم:

هرگاه در دین هفتاد و چند فرقه اختلاف یافتند،

چنان که از سرور پیامبران رسیده است

و تنها یک فرقه از ایشان نجات می یابد.

پس تو چه اعتقادی داری ای دیده ور خردمند؟!

آیا خاندان محمّد صلّی اللّه علیه و آله فرقه ناجیه هستند

یا فرقه هلاک شونده،به من بگو؟

اگر بگویی هلاک شوندگانند کفر ورزیده ای و اگر بگویی

نجات یابندگانند پس با ایشان هم پیمان شو و با جاهلان مخالفت کن.

اگر مولای قوم از ایشان است،پس من

به سخن و عملکرد آنها در دین خشنودم.

علی علیه السّلام و فرزندانش را امام من تصوّر کن

و تو در مورد سایرین هرچه می خواهی بکن!

حدیث سفینه و اختلاف امّت و نجات یافتن یک فرقه از مجموع این فرقه ها و متداول بودن این احادیث در میان مسلمانان حتی در غالب مجالس خصوصی ایشان دلالتی روشن در لزوم تعیین موضع عقلی و شرعی از سوی شخص مسلمان دارد و این در میان پیروان همه ادیان معروف است که هنگامی که آب قوم ستمگر را غرق کرد و بزرگ و کوچک را در خود گرفت جز با سوار شدن به کشتی نوح راه نجاتی برای آنها نبود و هلاک شد آن که هلاک شد و جز سواران کشتی نوح کسی نجات نیافت.

مثل خاندان محمّد صلّی اللّه علیه و آله نیز نظیر کشتی نوح است،کسی نجات نمی یابد مگر آن که به ریسمان و ولایت ایشان چنگ در زند و رسن آنها را بگیرد.کسی که می خواهد به منابع فراوان این حدیث شریف آگاهی یابد باید به کتاب عبقات،بخش مختص به حدیث ثقلین و حدیث سفینه،یعنی جلد دوم آن مراجعه کند.مؤلّف این کتاب میر حامد حسین هندی اسامی راویان این حدیث مبارک و اسامی کتب و نیز کلمات احادیثشان را آورده است و آن تلاش سترگی است که هر کس در کاوش کتابها و پژوهش در مضامین آن خبرگی داشته باشد آن را می شناسد،آسان نیست برای تحقیق پیرامون یک حدیث به بیش از نود حدیث آگاهی یافت و این البتّه زحمت قابل تمجیدی است.خداوند به پویندگان این راه برای روشن کردن حقیقت و تلاش این گونه افراد در کشف حقایق پاداش خیر بدهد،چنان که محقّق بزرگوار نجم الدین شریف عسکری در کتابی که قبلا بدان اشاره کردیم این نکته را ثابت کرده است.

اگر درباره حدیث سفینه به کتاب عبقات،ج 2 و نیز کتاب محمّد و علی و حدیث ثقلین و حدیث سفینه مراجعه کنیم،پیشاپیش شمار بسیاری از علما،محدّثان،مورّخان، مفسّران و بزرگان مشهوری را می بینیم که برخی از ایشان بر این احادیث تأکید ورزیده اند و صحّت آن را در سطح بالایی از قواعد و اصول روایات مورد تأکید قرار داده اند.

از جمله این عدّه-بر سبیل مثال و نه انحصار-هستند:

محمّد بن ادریس امام شافعیه و احمد بن حنبل امام حنابله و مسلم بن حجاج قشیری مؤلف صحیح مشهور صحیح مسلم و ابن قتیبه دینوری صاحب الامامة و السیاسة و ابو یاسر بزّاز صاحب مسند و ابو یعلی تمیمی موصلی و ابو جعفر بن جریر طبری مفسّر و مورّخ و ابو بکر صولی صاحب کتاب الاوراق و ابو الفرج اصفهانی مؤلّف الاغانی و طبرانی،صاحب المعاجم الثلاثة و نصر بن محمّد سمرقندی و حاکم نیشابوری و حرگوشی و ابن مردویه اصفهانی و ابو اسحاق ثعلبی و ابو منصور ثعالبی و ابو نعیم اصبهانی و دیگرانی که اسامی و نام کتابهای ایشان با کلمات روایاتشان در دو کتاب مذکور یافت می شود و شما می توانید به آنها مراجعه کنید. ⁽¹⁾

فصل 4- نصّ چهارم(حدیث ثقلین)

اشاره

انّی مخلف فیکم ما ان تمسّکتم به لن

تضلّوا بعدی،کتاب اللّه،و عترتی اهل

بیتی .

⁽¹⁾ امامیه در تعیین اهل بیت پیامبر-یا همان ثقل اصغر و همسنگان قرآن مجید-از سوی آن حضرت به عنوان ائمّة مسلمانان که دوستی ایشان واجب و پیرویشان امری ضروری است به این حدیث استدلال می کنند.این حدیث در میان اهل سنّت و تشیّع تواتر دارد و تمامی گونه های مختلف این حدیث ثابت می کند که پیامبر در میان امّت کتابی را به یادگار گذاشته است که به هیچ روی باطل بدان راهی ندارد و نیز امامانی را به یادگار نهاده که از کتاب خدا دوری نمی گزینند تا آن که بر سر حوض کوثر به یکدیگر برسند.این حدیث، به علاوه دلایل دیگری که خارج از شمار است،دلیل امامت و عصمت ایشان می باشد.

از شیوه ها و سخنان ناقلان این حدیث پیداست که حدیث مذکور به مناسبتهای مختلف و استفاده از فرصتهای به دست آمده برای تأکید حجّت و اظهار حقّ و بزرگداشت اهل حق ایراد شده است.

بدون تردید حکمت الهی اقتضای تواتر چنین حدیثی را دارد و فراوانی ناقلان آن موجب می شود که مضمون این حدیث در هدف والای آن وضوح یابد و قطعیت سند با اقامه حجت از نظر سند و متن هرگونه عذری را از میان می برد.کتابهای زیادی در خصوص حدیث ثقلین تألیف شده است و پیامبر در این حدیث به ضرورت چنگ در زدن به کتاب اللّه و ائمّه معصومین دستور داده است.

سید بحرانی در باب بیست و هشتم نصّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله در وجوب تمسّک به ثقلین را از طریق عامّه که شامل سی و نه حدیث است یادآور می شود. ⁽¹⁾وی سپس این احادیث را همراه با اسامی راویان آن و کتبی که در آن آمده است می آورد.از جمله این احادیث را همراه با اسامی راویان آن و کتبی که در آن آمده است می آورد.از جمله این احادیث است آنچه از احمد بن حنبل و در برخی موارد از زید بن ثابت نقل شده که گفته اند:پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله فرموده است:من در میان شما دو خلیفه به یادگار می نهم:کتاب خدا که ریسمان آن از آسمان به زمین-یا میان آسمان و زمین کشیده شده-و خاندانم که این دو از یکدیگر جدا نمی شوند تا زمانی که بر سر حوض کوثر بر من وارد شوند.

دیگر،خبری است که از صحیح مسلم به طرق متعدّد نقل شده است:در خبر معتمد از زید بن ارقم که در آن مکانی را ذکر می کند که در آنجا حدیث ثقلین را شنیده است:از پیامبر در«خم»که وصیت به اهل بیت را مورد تأکید قرار داده و سخن خود را چنین ادامه می دهد:«در مورد اهل بیتم خدا را به یاد شما می آورم»،و این سخن را چهار بار تکرار کرد و اینکه مقصود او از اهل بیت زنان ایشان نیست بلکه عترت هدایتگری است که دادن صدقه به آنها حرام شده است.

از جمله این احادیث است آنچه در تفسیر ثعلبی،جلد دوّم،سوره آل عمران به دنبال این فرمایش خداوند سبحان آمده است: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا ⁽²⁾.وی

سلسله حدیث را نقل می کند تا به ابو سعید خدری می رسد که گفته است:«از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله شنیدم که می فرمود:من دو شیء گرانبها و دو جانشین در میان شما به یادگار می نهم که اگر آن دو را بگیرید پس از من هرگز گمراه نشوید،یکی از آن دو بزرگتر از دیگری است:کتاب خدا که ریسمانی است کشیده شده از آسمان به زمین و دیگری عترت و خاندان من است و این دو از یکدیگر جدا نمی شوند تا آن که بر سر حوض کوثر بر من وارد شوند.»

از جمله این احادیث حدیثی است که از خطیب شافعی معروف به ابن مغازلی در کتابش مناقب امیر المؤمنین آمده،وی پس از ذکر سلسله سند و سپس حدیث در پایان می افزاید:«خداوند لطیف و خبیر به من خبر داده است که این دو از یکدیگر جدا نمی شوند تا بر سر حوض کوثر بر من وارد شوند،پس ببینید که در مورد این دو چه به یادگار می نهید.»

در کتاب مناقب این حدیث به طرق متعدّد و به نقل از منابع مختلف روایت شده که از آن جمله است:از مسند احمد بن حنبل و صحیح مسلم و نیز از رزین بن معاویه اندلسی در جمع میان صحاح ستّه در جلد سوّم از جلدهای چهارگانه آن از صحیح داود سجستانی که کتاب سنن است.

از صحیح ترمذی از زید بن ارقم نقل است که گفته است:«پیامبر اکرم فرموده:من در میان شما چیزی را به یادگار می نهم که اگر بدان چنگ درزنید پس از من هرگز گمراه نشوید،یکی از آن دو بزرگتر از دیگری است و آن کتاب خداست که ریسمانی است کشیده شده از آسمان به زمین و دیگر خاندانم.»سفیان می گوید:اهل بیت او همان کسانی هستند که علم پیامبر را به ارث می برند،زیرا از پیامبران جز علم به ارث برده نمی شود و این مانند سخن نوح است که: «رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِوالِدَیَّ وَ لِمَنْ دَخَلَ بَیْتِیَ مُؤْمِناً. ⁽¹⁾که منظورش«دین من»است و علما،اهل بیت او هستند که به او اقتدا می کنند و کسانی که به آنچه کتاب و عترت برای آنها آورده عمل می کنند،دارای دو فضیلتند.

در آنچه از مناقب ابن مغازلی شافعی بیان شد خطبه ای آورده شده که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله-در غدیر خم ایراد فرمود.در این خطبه تمهیدات شگفت انگیزی به هدف

تفهیم مردم و الزام ایشان در آنچه از ضرورت تمسّک به ثقلین می فهمند به چشم می خورد تا آن که حضرت در این خطبه به اینجا می رسد:«آگاه باشید که من جلودار شما و شما پیروان من هستید که نزدیک است بر سر حوض کوثر بر من وارد شوید و هنگامی که مرا ملاقات کنید از شما پیرامون دو ثقل خود سؤال خواهم کرد که با آن دو چه کردید.»راوی می گوید:کسی گفت که ای پیامبر در جای بلندی قرار گیر،ما نمی فهمیم تو چه می گویی تا آن که مردی از مهاجران برخاست و گفت:یا رسول اللّه!پدر و مادرم فدای تو باد،آن دو ثقل کدامند؟حضرت فرمود:ثقل اکبر،کتاب خداست که ریسمانی است که یک طرف آن در دست خدا و طرف دیگر آن در دست شماست،پس بدان چنگ درزنید و از آن روی برنتابید و گمراه نشوید و ثقل اصغر خاندان من هستند که به قبله من روی می آورند و دعوتم را پاسخ می دهند،پس آنها را نکشید و نرانیدشان و درباره آنها کوتاهی نکنید.همانا که من از خداوند لطیف و خبیر خواستم و او به من قول داد که این دو همچون این دو دانه تسبیح بر سر حوض کوثر بر من وارد شوند و اگر بخواهی می گویم همچون دو انگشت سبابه و وسطی،پس یاری دهنده این دو را یاری ده و خوارکننده این دو را خوار بدار و دوستدار این دو را دوست بدار و دشمنان این دو را دشمن بدار.آگاه باشید که امّتی پیش از شما هلاک نشدند مگر آن که به هوی و هوس خود رفتار کردند و علیه پیامبرشان همداستان شدند و کسانی را که به عدالت پرداختند کشتند.حضرت سپس دست علی علیه السّلام را گرفت و او را بالا برد و فرمود:کسی که من ولیّ اویم علی علیه السّلام نیز ولیّ اوست،خداوندا دوست دارنده او را دوست و دشمن او را دشمن بدار.حضرت این سخن را سه بار تکرار کرد.

و باز از جمله این احادیث است حدیث سمعانی در کتاب فضائل الصحابه و نیز صاحب عمده و نیز آنچه از رئیس امامان اهل سنت،موفق بن احمد،در کتاب فضائل علی امیر المؤمنین در حدیث مکاتبه معاویه با عمرو بن عاص آمده است.در این نامه احادیثی هست که بجاست برای استفاده،آن را کاملا نقل کنیم.در جواب این نامه نگاری آمده است:

«از عمرو بن عاص-صحابی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله-به معاویة بن ابی سفیان،امّا بعد،نامه تو را دریافت کردم و آن را خواندم و فهمیدم.امّا در مورد آنچه تو مرا بدان دعوت کردی از کنار گذاشتن اسلام و همراه شدن با تو در گمراهی و کمک من به تو در راه باطل و کشیدن

شمشیر به روی علی علیه السّلام،باید بگویم که او برادر پیامبر اکرم و وصیّ و وارث او و قاضی دین او و برآورنده وعده او و همسر سرور زنان بهشت و پدر دو نوه پیامبر حسن و حسین علیهما السّلام است که سرور جوانان بهشتی هستند،امّا اینکه گفتی تو جانشین عثمانی، سخنی راست گفته ای ولی امروز عزل تو از خلافت او روشن شده است و با جز تو بیعت شده است و خلافت تو از میان رفته است و امّا اینکه تو از من تمجید کردی و مرا به همراهی پیامبر و فرماندهی لشگر او نسبت دادی باید بگویم که من با تمجید فریب نمی خورم و به سبب آن از دین روی برنمی تابم.

«امّا آنچه تو به ابو الحسن برادر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و وصیّ او از سرکشی و حسادت وی به عثمان نسبت دادی و صحابه را فاسقان نامیدی و پنداشتی که ایشان نسبت به قتل عثمان بیشترین تمایل را دارند در واقع دروغ و گمراهیی بیش نیست.وای بر تو ای معاویه!آیا نمی دانی که ابو الحسن جان خود را تقدیم پیامبر کرد و در بستر او خفت و در اسلام و هجرت بر دیگران پیشی جست و پیامبر در مورد او فرموده است که:او از من است و من از او و او نسبت به من همچون هارون است نسبت به موسی جز آن که پس از من پیامبری نیست،و در روز غدیر خم درباره او فرمود:آگاه باشید کسی که من مولای اویم،علی علیه السّلام نیز مولای اوست،بار خدایا دوست او را دوست و دشمن او را دشمن بدار و کسی که او را یاری داد یاری ده و کسی که او را خوار گرداند خوارش گردان.

علی علیه السّلام همان است که پیامبر در روز خیبر در مورد او فرمود:فردا درفش را به کسی خواهم سپرد که خدا و پیامبرش را دوست دارد و خدا و پیامبرش نیز او را دوست دارند.

علی علیه السّلام همان کسی است که پیامبر در روز طیر درباره او فرمود:محبوبترین خلق نزد خودت را پیش من آور.چون علی علیه السّلام بر او داخل شد حضرت فرمود:پیش من بیا!بیا!و در روز طیر درباره علی فرمود:علی،امام نیکوکاران و کشنده تبهکاران است،کسی که او را یاری دهد یاری و کسی که او را خوار کند خوار می شود.پیامبر اکرم می فرماید:

علی علیه السّلام پس از من ولیّ شماست و این سخن را برای تو و همه مسلمانان مورد تأکید قرار داد و فرمود:من دو چیز گرانبها در میان شما به یادگار می نهم:کتاب خدا و خاندانم.

و براستی که رسول خدا فرمود:همانا من شهر علمم و علی علیه السّلام دروازه آن است.

«ای معاویه!می دانی که در آیات قرآن مجید آیاتی در فضائل علی علیه السّلام نازل شده که

هیچ کس در آن با او شریک نیست،همچون این سخنان پروردگار: یُوفُونَ بِالنَّذْرِ ⁽¹⁾إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ ⁽²⁾أَ فَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ ⁽³⁾،و نیز این فرموده پروردگار که: رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللّهَ عَلَیْهِ ⁽⁴⁾و اینکه خداوند به پیامبرش می فرماید: قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی. ⁽⁵⁾پیامبر اکرم خطاب به علی علیه السّلام می فرماید:آیا نمی خواهی برای من همچون هارون برای موسی باشی،صلح تو صلح من و جنگ تو جنگ من باشد و در دنیا و آخرت برادر و دوست من باشی؟یا ابو الحسن!کسی که تو را دوست بدارد مرا دوست داشته است و کسی که با تو کینه ورزد با من کینه ورزیده است و کسی که تو را دوست بدارد خداوند او را به بهشت وارد کند و کسی که به تو کینه ورزد خداوند به آتشش درآورد.

ای معاویه!این پاسخ نامه توست و کسی که عقل و دین داشته باشد با این نامه فریب نمی خورد و السّلام. ⁽⁶⁾

آنچه در این نامه و جز آن جلب توجّه می کند تصریحات عمرو بن عاص درباره فضیلت و شرافت علی علیه السّلام است،همچون این قصیده معروف او:

زمین کجا و آسمان کجا

و معاویه کجا و علی کجا!

و احادیث دیگری که بر زبان این مفسّران جاری شده است و دلیل آن است که امیر مؤمنان بهره ای بسیار از سجایای فاضله داشته است.شهادتهای والا در کلام خداوند

سبحان و سخنان خاتم مرسلان و سرور پیامبران و گواهی دشمنان به ملکات و صفات اخلاقی و منش پاک و آراستگیهای حضرت به ستایشهای عطرآگین و سرافرازیهای باشکوه،چنان است که همّتهای کمیاب-هرچند بزرگ باشد و اهل آن اندک-در برابر آن ناچیز می نماید.

این برخی از نکاتی بود که به دست ما رسیده است و از جمله آن کتاب سیر الصحابة از طرق گوناگون است و در آن برای نزدیک کردن معنا و رسیدن به هدف والا فضایلی را ذکر کرده است،نیز از ابن ابی الدنیا در فضائل قرآن و از موفق بن احمد-که نامش را بردیم-به طرق متعدّد در آن آمده است،بویژه در پاسخ ابن عبّاس هنگامی که از علی علیه السّلام سؤال کرد و حضرت با تأکید با حدیث ثقلین و احادیث دیگری به او پاسخ داد که بر فضائل فراوانش دلالت داشت و نیز از حموینی به طرق مختلف که در قسمتی از آن خطبه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله را یادآور شده تا آنجا که می فرماید:

«من جلودار شما به سوی حوض کوثر هستم و هنگامی که بر من وارد شوید درباره ثقلین از شما خواهم پرسید،پس بنگرید که در مورد این دو چه می کنید:ثقل اکبر که همان کتاب خداست یک طرف آن به دست خدا و طرف دیگر آن به دست شماست، پس بدان چنگ درزنید و گمراه نشوید و تبدّل نیابید.دیگر اهل بیت من است،پس همانا خداوند لطیف و خبیر به من خبر داده است که این دو از یکدیگر جدا نمی شوند تا بر سر حوض کوثر بر من وارد آیند.»

و از جمله آن استفاضه ابن ابی الحدید و بحث گسترده او در خصوص این حدیث در شرح مشهورش می باشد.او از جمله خبری را ذکر می کند که ناقدی آن را روایت کرده و می گوید:

از حسن بصری پیرامون علی علیه السّلام سؤال شد و گمان می رفت که وی درباره علی علیه السّلام به انحراف کشیده شده است،در حالی که چنین نبود.وی می گوید:«چه می گویید درباره کسی که خصلتهای چهارگانه را جمع کرده است و عصمت او مورد اطمینان است و آنچه پیامبر در جنگ تبوک پیرامون حضرتش بیان داشت که اگر این سخن جز از منبع نبوّت برمی خاست آن را استثنا می کردیم،و این سخن پیامبر که مقصود از ثقلان کتاب خدا و خاندان من هستند و اینکه هیچ امیری بر علی علیه السّلام گماشته نشده است و همه امیران بر جز او امیرند.»

حسن بصری تحقیقات بسیاری دارد که در آن فضائل امیر مؤمنان علیه السّلام را دنبال کرده و مفاهیم مذکور در این روایت را توضیح داده است،برای مثال همچون«سبب»و معنای «حبل»که در این روایت شریف آمده است.

امیر مؤمنان علی علیه السّلام بسیاری اوقات به این حدیث استشهاد و بدان استدلال می کرد؛ همچون این خطبه حضرت که:«پیامبر اکرم در میان ما درفش حق را به یادگار گذارد، کسی که از آن پیشی گیرد از دین خارج شده است و کسی که از آن عقب ماند هلاک گردد و هر کس ملتزم آن باشد به حق رسد.راهنمای آن در سخن باوقار است و دیر به کاری اقدام کند و هنگامی که اقدام کرد از خود سرعت نشان می دهد جز آن که آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله همچون ستارگان آسمان هستند که هرگاه یکی از آنها افول کند ستاره دیگری طلوع می کند.»

در شرح ابن ابی الحدید است که منظور حضرت از درفش حق دو ثقلی هستند که پس از پیامبر اکرم به یادگار گذاشته شده اند و عبارتند از کتاب و عترت.وی می گوید:

«حضرت می فرماید کسی که با این دو ثقل به مخالفت برخیزد و از آن پیشی گیرد یا عقب ماند از حق خارج شده است و هر کس ملتزم این دو باشد به حق رسد.سپس می فرماید:

راهنمای این درفش در سخن باوقار است،یعنی خود حضرتش که به کلمه عترت و داناترین مردم نسبت به کتاب خدا به او اشاره شده است.

مکیث الکلام[که در خطبه آمده]به معنای آن است که به آرامی سخن می گوید و مرد مکیث یعنی باوقار.»

برای آن که تواتر این حدیث شریف برای شما آشکار شود شایسته است به کتاب غایة المرام نوشته کتکتانی مراجعه کنید. ⁽¹⁾

برای ما که در صدد بیان شرح نهج البلاغه پیرامون این حدیث هستیم،شایسته است که پاره ای از خطبه نهج البلاغه را که حاوی این معناست و نیز آنچه ابن ابی الحدید در شرح آن آورده بیاوریم که خود دلیل آن است که این حدیث را از مسلّمات می داند،با در نظر گرفتن آن که این حدیث قطعا از حضرت رسول صادر شده است.امیر المؤمنین در یکی از خطبه های خود می فرماید:

«و بنده دیگری که خود را عالم و دانشمند نامیده در صورتی که نادان است،پس از نادانان نادانیها و از گمراهان گمراهیها را فراگرفته و دامهایی از ریسمانهای فریب و گفتار دروغ برای مردم گسترده.کتاب خدا را بر اندیشه های خود حمل کرده و حق را طبق خواهشهای خویش قرار داده مردم را از خطرهای بزرگ ایمن می گرداند و گناهان بزرگ را آسان می نماید.می گوید از شبهات خودداری می کنم و حال آنکه در آنها افتاده است و می گوید از بدعتها کناره می گیرم و حال آنکه در میان آنها خوابیده است،پس صورت او صورت آدمی و دل او دل حیوان است.باب هدایت و راه راست را نمی شناسد تا پیروی کند و باب کوری و گمراهی را نشناخته تا از آن دوری گزیند،پس او مرده ای است در میان زنده ها.کجا می روید و چگونه شما را برمی گردانند و حال آنکه پرچمها برپاست و نشانه ها آشکار و هویدا و منار نصب شده است.پس کجا شما را حیران و سرگردان کرده اند؟بلکه چگونه حیران و سرگردان هستید و حال آنکه عترت پیغمبرتان در میان شماست و آنها پیشوایانی هستند که مردم را به راه حق می کشند و نشانه های دین هستند و زبانهای صدق،پس آنها را به نیکوترین منزلهای قرآن فرود آورید و به سوی آنان بشتابید مانند ورود و شتاب شترهای بسیار تشنه.مردم!این روایت را از خاتم النبیّین فراگیرید.مرده است آن که از ما می میرد و حال آنکه نمرده و پوسیده شده است آن که از ما پوسیده می شود و حال آنکه پوسیده نشده،پس نگویید آنچه نمی دانید زیرا بیشتر حق در آن است که شما انکار می کنید.معذور دارید کسی را که شما را بر او حجّت و دلیلی نیست و او منم.آیا در میان شما بر طبق ثقل اکبر رفتار نکردم و یا در میان شما ثقل اصغر را نگذاشتم؟» ⁽¹⁾

چه بزرگ است این سخن اگر امّت آن را در پیش گیرد و در پرتو آن ره یابد.ما با در نظر گرفتن التزام خود به اختصار مقدار بیشتری از این خطبه را آوردیم،زیرا اجزای این خطبه در خصوص موضوع مورد بحث ما(حدیث ثقلین)با یکدیگر در ارتباط بودند و در این جا به اختصار پاره ای از سخنان ابن ابی الحدید را در شرح برخی از عبارات این خطبه که به موضوع مورد بحث ما ارتباط می یابد می آوریم:

«عترت رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله خویشان نزدیک و نسل او هستند و صحیح نیست کسی

بگوید:عترت حضرت قوم ایشان است هرچند دور.این سخن ابو بکر در روز سقیفه یا پس ازآن که:«ما عترت و عشیره پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله هستیم که از او کنده شده ایم»بر سبیل مجاز است و مقصود از سخن ابو بکر آن است که ایشان عترت اجداد پیامبر(با حذف مضاف)هستند.پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله خود عترت خویش را بیان می کند هنگامی که می فرماید:

«من دو شیئ گرانبها در میان شما به یادگار نهادم»و سپس فرمود:عترت من اهل بیت من است و در جای دیگری بیان می فرماید که اهل بیت ایشان چه کسانی هستند.حضرت جامه خود را بر ایشان افکند و هنگامی که آیه«خداوند می خواهد پلیدی را از شما اهل بیت دور کند...»نازل شد فرمود:«بارخدایا!اینان اهل بیت من هستند پس پلیدی را از آنان دور کن.»اگر بگویید عترتی که مورد نظر امیر المؤمنین با این سخن است کدام می باشد پاسخ می دهیم که خود حضرت و دو فرزند ایشان.درباره این سخن حضرت:

و هم ازمّة الحق باید گفت که«ازمّة»جمع«زمام»است و گویی حضرت حق را در میان ایشان قرار داد هر جا که باشند و هر کجا که بروند حق هم با ایشان می رود چنان که شتر تسلیم زمام خویش است.پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نیز صدق این مسأله را بیان می کند هنگامی که می فرماید:«حق را با او بگردان هر کجا که گشت.»

تعبیر:و السنة الصّدق از الفاظ شریف قرآن کریم است و خداوند می فرماید: وَ اجْعَلْ لِی لِسانَ صِدْقٍ فِی الْآخِرِینَ. ⁽¹⁾از آنجا که جز حکم و سخن موافق با حق و صواب از ایشان صادر نمی شود حضرت آنها را همچون زبان صدقی دانسته که هرگز دروغی از آنها صادر نمی شود و گویی که آنها با راستی و درستی سرشته شده اند.در این سخن حضرت:فانزلوهم منازل القرآن،سرّی عظیم نهفته است،زیرا حضرت با این بیان به مکلّفان دستور می دهد عترت را در بزرگداشت و تجلیل و همسویی با آن و فرمانبری از آن همچون قرآن بدانند.اگر بگویید این سخن حضرت دلالت بر عصمت عترت دارد سخن هم مسلکان شما در این باره چه خواهد بود؟پاسخ می دهم که:ابو محمد بن متویه -که خدایش بیامرزد-در کتاب خود الکفایه بصراحت می گوید که علی علیه السّلام معصوم است اگرچه عصمت او امری ضروری نیست و عصمت شرط امامت نمی باشد ولی ادلّه نصوص گواه عصمت او و قطعیت در عصمت نهان و پنهان اوست و این امری است که در

میان صحابه تنها به او اختصاص دارد و تفاوت آشکار است میان اینکه گفته شود:«زید معصوم است»،و اینکه گفته شود«عصمت زید ضروری است زیرا که امام است»،و شرط امام آن است که معصوم باشد ولی اعتبار اوّل مذهب ما و اعتبار دوم مذهب امامیه است.

امام سپس می فرماید:وردهم ورود الهیم العطاش.یعنی در گرفتن علم و دین از ایشان حریص باشید همچون حرص چهارپایان یا شتران تشنه در وارد شدن به آب،و سپس می فرماید:و اعذروا من لا حجّة لکم علیه و هوانا. ⁽¹⁾حضرت می فرماید:در میان شما عدالت به کار بستم و روش را نیکو گردانیدم و شما را به سوی دلیل آشکار هدایت کردم تا آنجا که دیگر حجّتی بر هیچ یک از شما باقی نماند تا با آن بر من احتجاج کنید.

سپس شرح می دهد و می فرماید:عملت فیکم بالثّقل الأکبر؛یعنی قرآن و خلّفت فیکم الأصغر،یعنی دو فرزندش را،زیرا آنها باقیمانده ثقل اصغرند،بنابراین رواست که پس از رفتن رفتگان بر آن دو«ثقل اصغر»اطلاق کند.پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله قرآن و اهل بیت را ثقلین نامیده و ثقل در لغت به معنای کالای مسافر و کسان اوست و گویی که حضرت چون در شرف انتقال به جوار خداوند سبحان قرار گرفت خود را همچون مسافری دانسته که از منزلی به منزل دیگر انتقال می یابد و قرآن و اهل بیت را همچون کالا و کسانش قرار داده است،زیرا این دو برگزیده ترین چیزهای او بودند.» ⁽²⁾

می بینید که در این شرح حقایق بسیاری وجود دارد که با امت ارتباطی مستقیم می یابد،اگرچه برخی از آن خالی از اشکال نیست.شارح بیان می کند که این حقایق از اموری است که هیچ گونه بحثی را برنمی تابد و نیز بنا به دلالت نصوص تصریح بر عصمت حضرت علی علیه السّلام دارد.و امام دستور می دهد که مردم در گرفتن علم و دین از ثقل اصغر حرص بورزند و عصمت از امور مربوط به خداوند و افعال حکیمانه اوست که اقتضای فرمانبری از صاحب آن را دارد،زیرا او به صداقت از خداوند خبر می دهد و چنین کسی شایسته تبلیغ احکام الهی و بیان دین و آیات اوست.پس از این سخن،معنا نخواهد داشت با وجود معصوم به غیر معصوم رجوع شد،بویژه آن که نویسنده اعتراف

می کند در میان صحابه تنها او به عصمت اختصاص دارد با این تفاوت که عصمت را برای او امری غیر ضروری می داند و آن را در امامت شرط نمی شمارد.آیا این سخن بر خداوند عالم حکیمی که عصمت را در میان صحابه تنها جامه وصیّ پیامبر علی علیه السّلام قرار داده فرض است؟صرف وجود عصمت در امام و دلالت نصوص در تحقق این عصمت در امام دلیل ضرورت آن است،ضرورتی که خداوند حکیم و علیم-جلّت عظمته-آن را مقدّر کرده است.به علاوه دلالت نصوص بر عصمت حضرت که دلالتی خدشه ناپذیر است.آیا می توان با وجود او به دیگری که از عصمت بهره ای ندارد رجوع کرد در حالی که امام دستور می دهد مردم در گرفتن علم و دین از او و باقیمانده ثقلی که پیامبر برای امت به جای گذاشته حرص ورزند،کسانی که بازگوکنندگان دین و معادن علم و چراغهای شریعت و رهبران امّتند؟

این بحث گنجایش تفاصیلی را ندارد که مقتضی بحث های گسترده است،بنابراین به همین قدر بسنده می کنیم و مسأله را به ذکاوت و هوش و سلیقه خواننده عزیز در درک این سخن وامی گذاریم.اینک به دیگرانی می پردازیم که در کتابهای خود حدیث ثقلین را آورده اند.از جمله ایشان است امام محمّد عبده.او در شرح پاره ای از عبارات این خطبه چنین می گوید:

«ثقل در اینجا به معنای هر چیز گرانبهاست و در حدیثی از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله آمده است که:ترکت فیکم الثقلین:کتاب اللّه و عترتی،یعنی دو چیز گرانبها و امیر المؤمنین به ثقل اکبر یعنی قرآن عمل کرد و ثقل اصغر یعنی دو فرزندش را به یادگار نهاد و وقتی عترت گفته می شود مقصود رهبران مردمند.» ⁽¹⁾

قبلا گفتیم این حدیث شریف سند و دلالت قطعی بر امامت امیر مؤمنان و ائمّه پس از ایشان دارد.این حدیث از دلایل روشن در امامت عترت و از نصوص روشن و قطعی عترت به شمار می آید.

دلالت قطعی این حدیث بر امامت

دلالت قطعی این حدیث بر امامت روشن است و در مکان دیگری از آن این چنین

سخن گفته ایم:

چه بزرگ است زیان کسی که به قرآن توسّل نجوید و حال آنکه قرآن از اهل بیت جدا نمی شود و اهل بیت هم از قرآن جدا نمی شوند،پس کسی که مذهب اهل بیت را اخذ نکند در حقیقت قرآن را اخذ نکرده است.چه شگفت است این تأکید:«و انّهما لن یفترقا.کلمه«لن»در قواعد زبان عربی در دلالت بر آینده و تأیید به کار می رود و مستلزم روی آوردن به قرآن و بویژه اهل بیت تا ابد می باشد.در بعضی جاها آمده است:«من در میان شما چیزی را به یادگار می گذارم که اگر بدان چنگ زنید پس از من هرگز گمراه نمی شوید.»شرط«اگر بدان چنگ زنید»اگر موجبی برای بیان نمی داشت پیامبر که سرور حکما و متکلّمان است،آن را برای چه کسی متذکّر می شد؟در برخی جاها آمده است:

«ببینید درباره آن دو چه می کنید؟»،و در برخی جاها چنین آمده است:«ببینید درباره آن دو چه می کنید؟آن دو از یکدیگر جدا نمی شوند تا بر سر حوض کوثر بر من وارد شوند»؛و سپس می فرماید:«خداوند سبحان مولای من و من مولای همه مؤمنانم»؛و سپس دست علی علیه السّلام را گرفت و فرمود:«کسی که من مولا و سرور اویم،او(علی علیه السّلام)نیز مولا و سرور اوست،خدایا دوست او را دوست و دشمن او را دشمن دار»،و چهره های آشکار و شگفت انگیز دیگری در ترسیم حضرت که زبان هر بهانه جو و توجیه کننده ای را قطع می کند.

در صورت اخیر تخصیص امام علی علیه السّلام پس از ذکر اهل بیت بطور کلّی بر کسی پوشیده نیست.این را در نظر بگیرید و به کیفیّتی که رسول خدا از علی علیه السّلام سخن می گوید توجّه کنید.ممکن است بگویید:این حدیث،شیعی است و اخبار را از زبان پیروان این مذهب نقل می کند.برای پاسخ به این پرسش منبعی را معرفی می کنم تا شما را با تمام کتب صحاحی که به نقل این حدیث پرداخته اند-به گونه ای که اکنون خواندید- آشنا سازد.تا آنجا که حاکم در مستدرک صحیحین،109/3 درباره صورت اخیر چنین می گوید:این حدیث براساس شرط شیخین صحیح است.شما می توانید به کتاب فضائل الخمسة من الصحاح الستّة مراجعه کنید و در آنجا اجماع صحاح را بر این خبر خواهید یافت و نظایر این خبر بسیار است مثل:«اهل بیت من همچون کشتی نوح هستند»یا«اهل بیت من همچون باب حطّة در میان بنی اسرائیل هستند»یا«اهل بیت من برای ساکنان

زمین امنیّت هستند.» ⁽¹⁾

حقیقت آن است که این روایت روشن و آسان است و هر اهل زبانی که در آن تأمّل کند مفهومش را درمی یابد.مقصود از این روایت به گونه ای روشنتر از صراحت-اگر روشنتر از صراحت وجود داشته باشد-اثبات جانشینی علی علیه السّلام است و از آنچه امّت پس از پیامبر انجام خواهد داد خبر می داد.اخبار بسیاری که در صحاح عامه آمده بصراحت این اختلاف را بیان می کند.

در مستدرک صحیحین از علی علیه السّلام آمده است که:«از آنچه پیامبر به من گفته،آن است که بزودی امّت به من نیرنگ خواهد زد.»نویسنده سپس می گوید:سند این حدیث صحیح است. ⁽²⁾این حدیث را خطیب در تاریخ خود و متقی در کنز العمال آورده و می گوید:این حدیث را ابن ابی شیبه و حارث و بزاز و حاکم و عقیلی و بیهقی در دلائل نقل کرده اند و نیز با زیادات دیگری در افراد دارقطنی و مجمع الزواید هیثمی و کنوز الحقایق مناوی و حلیّة الاولیاء ابو نعیم روایت شده است. ⁽³⁾

توجّهی اندک شما را مطمئن می سازد که پیامبر اکرم در رساندن این حدیث اهتمام بسیاری داشته است و عملا به مناسبتهای مختلف و با شیوه های گوناگون در رسیدن به هدفی که آن حضرت بدان توجّه داشت و نیز براساس حکمتی که شخصی دعوتگر را به پایبند بودن نسبت به آن ملزم می کند حضرتش آن را تبلیغ می کرد.شما با مواضعی که پیامبر اکرم این حدیث را بیان فرموده آشنایی دارید،یک بار در عرفه و بار دیگر در خم و بار سوم در بیماری حضرت که منجر به وفات ایشان شد و بار چهارم به گونه ای که یزید رقاشی از انس بن مالک نقل می کند که می گوید:پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نماز صبح را با ما گزارد و چون نمازش به پایان رسید،چهره مبارکش را به سوی ما گرداند و فرمود:ای گروه مسلمانان!کسی که خورشید را نیابد،پس باید به ماه تمسّک جوید و کسی که ماه را نیابد بایستی به زهره متوسّل شود و کسی که زهره را هم نیابد باید به فرقدان ⁽⁴⁾چنگ زند گفته

شد:یا رسول اللّه!خورشید چیست؟ماه چیست؟زهره چیست؟و فرقدان کدام است؟ حضرت فرمود:من خورشیدم و علی علیه السّلام ماه و فاطمه زهرا علیها السّلام و حسن و حسین علیهما السّلام فرقدان کتاب خدایند و از یکدیگر جدا نمی شوند تا در حوض کوثر بر من وارد شوند. ⁽¹⁾

این روایت چنان که ابو نعیم در حلیه خود و نویسندگان دیگر در سایر کتابها از حسن بن علی علیه السّلام به نقل از پیامبر آورده اند این گونه نیز نقل شده است که حضرتش فرمود:ای گروه انصار!آیا شما را به سوی چیزی دلالت نکنم که اگر بدان چنگ زنید هرگز گمراه نشوید؟گفتند:آری،یا رسول اللّه!حضرت فرمود:این علی علیه السّلام است،پس او را به محبّت من دوست بدارید،همانا جبرئیل خبری را از خداوند سبحان به من گفت که به شما گفتم.

راوی می گوید:این حدیث را ابو بشر از سعید بن جبیر و او از عایشه به گونه ای مختصر در سؤدد آورده است.

محبّ طبری نیز این حدیث را در الریاض النضرة 177/2 آورده و اظهار داشته است که آن را فضائلی و خجندی نیز نقل کرده اند. ⁽²⁾

آنچه نظر را به سوی خود جلب می کند و موجب تأمّل می شود،آن است که برخی از این منابع به امامت علی علیه السّلام و سپس دو فرزند او و نیز سایر ائمّه تصریح دارند،آن هم به گونه ای که موجب حیرت و شگفتی آدمی می شود و این سؤال طرح می گردد که:راویان این گونه احادیث اگر سنّیانی هستند که به آیین اهل بیت ایمان ندارند چگونه به نقل کسی که بوسیله وحی حمایت شده و معصوم است آگاهند و به آیینی که پیامبر اکرم به دستور خداوند تبارک و تعالی به سوی آن هدایت می کند ملتزم نیستند؟بویژه آن که در مورد صدور بی شک و شبهه این روایت از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله جای گفتگویی نیست و در محتوای صریح و واضح آن هیچ گونه اشکالی به چشم نمی خورد.

شاید از احادیث بسیار روشن در این مسأله-که از نظر دلالت آن بر مقصود جای هیچ شکّی برای پژوهشگر نیست-سوگندها و احتجاجات امیر مؤمنان است که علاّمه شیخ ابراهیم بن محمد حموینی شافعی در کتاب فرائد السمطین،باب 85 آورده؛سوگندی که امیر مؤمنان در مسجد النبی ادا کرد و در ضمن آن چنین فرمود:«شما را به خداوند سبحان

سوگند می دهم آیا می دانید که پیامبر اکرم برای گفتن خطبه برخاست-و دیگر پس از آن خطبه ای نخواند-و فرمود:ای مردم!من در میان شما دو شیء ارزشمند به یادگار گذاشتم،کتاب خدا و خاندانم؛پس به این دو چنگ درزنید که هرگز گمراه نمی شوید، پس همانا خداوند لطیف و خبیر به من خبر و قول داده که این دو از یکدیگر جدا نمی شوند تا بر سر حوض کوثر بر من وارد شوند.پس عمر بن خطاب برخاست و-با حالتی تقریبا غضب آلود گفت:یا رسول اللّه!همه اهل بیتت؟حضرت فرمود:خیر، منظورم جانشینان من هستند که نخستین آنها برادرم،وزیرم،و جانشین من در میان امّت و ولیّ هر مؤمنی پس از من است و او نخستین ایشان است و سپس پسرم حسن و پس از او پسرم حسین و سپس نه نفر از فرزندان حسین،یکی پس از دیگری تا آن که بر سر حوض کوثر بر من وارد شوند.آنها شاهدان خدا در زمین و حجّتهای او بر مردم و خزانه داران علم او معادن حکمت او هستند؛کسی که از آنها فرمان برد،از خداوند فرمان برده است و کسی که از فرمان آنها سرپیچد از فرمان خدا سرپیچیده است.»

همگی گفتند:گواهی می دهیم که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله چنین گفت. ⁽¹⁾آیا در منظور مورد نظر باز هم شکّی برای شما باقی می ماند؟با توجه به اینکه هم سند آن قطعیت دارد و هم حدیث از تواتر برخوردار است.از نظر سند باید گفت که این حدیث از مجموعه بزرگی از صحابه و به طرق متعدّد نقل شده است که با وجود آن آدمی اطمینان می یابد که حدیث از شخص رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله صادر شده است.

شما نیز همانند من سخت شگفت زده می شوید-در حالی که مجموعه زیادی از این راویان را آوردیم و نیز برخی از آنچه را از این حدیث شریف ذکر کردند بیان داشتیم-که چگونه برخی از ایشان می کوشند این حدیث شریف را به شکلی دیگر نقل کنند،چنان که اینک به ذکر آن می پردازیم:

پیامبر اکرم فرموده است:من(تنها)کتاب خدای را در میان شما به یادگار می گذارم یا من در میان شما دو شیء ارزشمند به یادگار می نهم:کتاب خدا و سنّتم.بوی جعل و تجاوز به حق و حتی دشمنی با اهل بیت به مشام همه ما می رسد.خیانت در احادیث پیامبر اکرم پس از مطالعه مجموعه بزرگی از راویان موجب می شود به صدور این

مضمون از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله قطع یابیم.

فرض کنیم حدیث چنان باشد که این عدّه می گویند،در این صورت می توان بر سبیل احتجاج این روایات مطلق را با این قید اضافه مقیّد کرد،زیرا منافاتی میان آن دو نیست.

بنابراین چرا باید در نقل آن به گونه ای که این عدّه آورده اند اصرار داشت با در نظر گرفتن آن که ممکن نیست سیاق حدیث-همان گونه که احادیث بسیار بر آن دلالت دارد-جز به گونه ای باشد که صدور قطعی آن از پیامبر صحیح باشد و آن چنین است که حضرت دو شیء گرانبها به یادگار گذاشت،کتاب خدا و خاندان ایشان.حضرت وفات نکرد مگر آن که این دو شیء گرانبها را برای امّت به یادگار نهاد که مادامی که بدان چنگ زنند نجات یابند و اگر این دو را به کناری نهند هلاک و گمراه می شوند،همان گونه که پیشینیان ایشان گمراه شدند.کسی که به دور از عواملی که او را از انصاف دور می سازد در کتابهای مسلمانان به مطالعه این موضوع بپردازد بدون تردید یقین خواهد یافت که این حدیث از خاتم النبیین صادر شده است،و امثال چنین تأکیدات رسایی بسیار دیده می شود.ابن حجر در کتاب الصواعق المحرقه در فصل اول از آیاتی که در فضیلت اهل بیت نازل شده سخنانی می گوید که شایسته است بدان مراجعه و در آن اندکی درنگ شود.او هنگام سخن از آیه تطهیر مجموعه ای از روایاتی را می آورد که از جمله این روایت است:

«سوگند به آن که جان من در ید قدرت اوست،بنده ای به من ایمان نمی آورد مگر آن که مرا دوست بدارد و کسی مرا دوست نمی دارد مگر آن که خویشان مرا دوست بدارد و آنها را در جای خود نشاند»،و ازاین رو صحیح است که حضرت فرموده باشد:«من در میان شما چیزی را به یادگار می گذارم که اگر بدان چنگ زنید گمراه نمی شوید:کتاب خدا و خاندانم» ⁽¹⁾چنان که در آیه چهارم: وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ ⁽²⁾عبارت امام واحدی را در تفسیر آن چنین می آورد:«از آنها سؤال خواهد شد بدین معناست که درباره ولایت علی علیه السّلام و اهل بیت از ایشان پرسش خواهد شد،زیرا خداوند به پیامبرش دستور داده است که به مردم بفهماند که او از خداوند برای رساندن رسالت خود اجری نمی خواهد مگر دوستی نزدیکانش و مفهوم آن این است که از مردم سؤال خواهد شد که آیا

همان طور که پیامبر به ایشان سفارش کرده بود چنان که باید ایشان را دوست داشتند یا حق آنها را ضایع کردند و نادیده گرفتند که در این صورت مورد بازخواست قرار گرفته و پیامد کارشان را خواهند دید» ⁽¹⁾منظور او از«چنان که پیامبر به ایشان سفارش کرده بود» احادیثی است که در این زمینه رسیده و شمار آنها بسیار است و قسمتی از آن در بخش دوم خواهد آمد که از آن جمله است حدیث صحیح مسلم از زید بن ارقم که گفته است:

پیامبر اکرم برای ایراد خطبه برخاست و خدای را حمد و ثنا گفت و فرمود:«امّا بعد،ای مردم!من هم بشری همچون شمایم و بزودی فرستاده خداوند سبحان نزد من خواهد آمد و من او را اجابت خواهم کرد...همانا من در میان شما دو شیئ گرانبها به یادگار می گذارم،نخستین آن دو،کتاب خداست که در آن نور و هدایت است،پس به کتاب خدا توسّل جویید»،حضرت بدان تشویق کرد و سپس فرمود:«و اهل بیت من که خدا را در مورد آنها به یاد شما می آورم»؛حضرت این سخن را سه بار فرمود. ⁽²⁾

ابن حجر نصّ آنچه ترمذی و امام احمد در مسند خود و طبرانی و ابن جوزی در العلل المتناهیة نقل کرده اند آورده است و سپس از کتاب صحیح مسلم از زید بن ارقم نقل می کند که حضرت این حدیث را در روز غدیر خم فرموده است.غدیر خم-همان گونه که گفته شد-آبگیری در حجفه است.حضرت در اینجا افزود:خدا را در مورد اهل بیتم به یاد شما می آوردم.ما به زید گفتیم:اهل بیت او چه کسانی هستند؟زنانش؟زید گفت:

نه،به خدا سوگند زن در دوره ای از روزگار با مرد است،هرگاه مردی زن را طلاق دهد وی نزد پدر و اقوام خویش بازمی گردد.اهل بیت حضرت،خاندان و کسان او هستند که پس از پیامبر دادن صدقه به آنها حرام شده است.در روایت صحیحی آمده است که حضرت فرمود:من در میان شما دو چیز به یادگار می گذارم که اگر از آن دو پیروی کنید، هرگز گمراه نمی شوید،این دو عبارتند از:کتاب خدا و اهل بیتم.طبرانی می افزاید که حضرت فرمود:«من این را برای این دو خواسته ام،پس از آنها پیش نیفتید که هلاک می شوید و از آنها عقب نمانید که نابود می گردید و به آنها چیزی نیاموزید که آنها داناتر

از شمایند.» ⁽¹⁾ابن حجر پس از نقد روایتی که تنها قید«قرآن»را دارد یا کلمه«سنّتم»تنها بدان اضافه شده می گوید:«زیرا سنّت بر قرآن استوار است و لذا با آوردن کلمه قرآن از ذکر کلمه سنّت بی نیاز شده است.» ⁽²⁾با منطوق روایت متناسب نخواهد بود که پیامبر در میان امت دو چیز به یادگار گذاشته باشد و بگوید من در میان شما دو شیئ گرانبها به یادگار نهادم و اگر روشن شود که سنّت مبیّن و شارح قرآن است پس آوردن«قرآن»ما را از ذکر«سنّت»به عنوان یک ثقل مستقل در کنار قرآن بی نیاز می سازد.ابن حجر سپس می گوید:می دانم که برای این حدیث تمسّک-یعنی قرآن و عترت-طرق بسیاری است که بیش از بیست و چند صحابی آن را نقل کرده اند.طرق این حدیث در کتاب حادی عشر الشبه بتفصیل توضیح داده شده است.در برخی از این طرق آمده است که حضرت این حدیث را در حجّة الوداع در عرفه ایراد فرموده و برخی دیگر آمده که در مدینه به هنگام بیماری،حضرت آن را بیان فرمودند و این در حالی بود که اتاق از اصحاب ایشان پر بود،و در برخی آمده است که حضرت،این حدیث را در غدیر خم فرمود و بالاخره در برخی از این طرق-همان گونه که آمد-حضرت این حدیث را هنگامی فرمود که پس از بازگشتن از طائف برای گفتن خطبه برخاست.هیچ مانعی ندارد که حضرت این حدیث را در نقاط مذکور و جز آن تکرار فرموده باشد به سبب اهتمامی که به قرآن مجید و عترت طاهره داشته اند.در روایتی از طبرانی آخرین سخنان پیامبر از زبان ابن عمر چنین آمده است:«با اهل بیت من همچون خود من رفتار کنید.»در روایت دیگری از طبرانی و ابو الشیخ آمده است که:«خداوند تبارک و تعالی سه حرمت دارد؛کسی که این سه حرمت را حفظ کند خداوند دین و دنیایش را حفظ می کند و کسی که این سه را حفظ نکند خداوند دنیا و آخرتش را حفظ نخواهد کرد.گفتم:این سه کدامند؟فرمود:حرمت اسلام و حرمت من و حرمت خاندانم.»در روایتی از صحیح بخاری آمده است که ابو بکر گفت:ای مردم!مراقب محمّد صلّی اللّه علیه و آله در اهل بیتش باشید،یعنی او را در میان ایشان حفظ کنید و آزارش نرسانید.ابن سعد نقل می کند و ملا در سیره خود آورده که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله فرمود:«برای اهل بیت من خیر بخواهید که من فردا شما را درباره آنها مؤاخذه خواهم

کرد و کسی که من دشمن او باشم با او دشمنی خواهم ورزید و کسی که من با او دشمنی ورزم به آتش درخواهد آمد.»و نیز حضرتش می فرماید:«کسی که مرا در میان اهل بیتم حفظ کند در حقیقت با خدا پیمان بسته است.»حدیث اول چنین نقل شده است:«من و اهل بیتم درختی هستیم در بهشت که شاخه های آن در دنیاست و کسی که بخواهد می تواند به سوی خدایش راهی را در پیش گیرد»؛و حدیث دوم چنین آمده است:«در هر نسلی از امّت من افراد عادلی از اهل بیت من هستند که تحریف گمراهان را از این دین و نیز نسبتهای مبطلان و تأویل جاهلان را دور می کنند،آگاه باشید که امامان شما نمایندگان شما نزد خدایند،پس ببینید چه کسانی را به نمایندگی می فرستید.»احمد این خبر را نقل کرده است:«سپاس خدایی را که حکمت را در ما اهل بیت قرار داد» ⁽¹⁾،به علاوه روایات دیگری از این دست.شاید شایسته باشد در اینجا حاشیه ابن حجر به این خبر را تحت عنوان«تنبیه»بیاوریم:

«پیامبر اکرم قرآن و عترت را-که عبارت است از خاندان،نسل و خویشان نزدیک حضرت-ثقلین نامیده است،زیرا«ثقل»به هر چیز گرانبهایی گفته می شود که مصون باشد و این دو نیز چنین اند،زیرا هر یک از آن دو معدن علوم لدنی و اسرار و حکم والا و احکام شرعی هستند و از همین رو حضرت به پیروی از اهل بیت و توسّل و آموختن از آنها اصرار دارد و می فرماید:«سپاس خدایی را که حکمت را در ما اهل بیت قرار داد.» گفته شده است که این دو ثقلین نامیده شده اند،زیرا ضرورت رعایت حقوق آن دو، امری مهم و سنگین است.

کسانی که در مورد آنها تشویق به عمل آمده همانهایی هستند که به کتاب خدا و سنّت رسولش آگاهی دارند،زیرا آنها همان کسانی هستند که تا سر حوض کوثر از قرآن جدا نمی شوند و این را خبر سابق تأیید می کند:«و به آنها چیزی نیاموزید که آنها داناتر از شمایند»،و بدین ترتیب از سایر علما متمایزند،زیرا خداوند هرگونه پلیدی را از آنها دور ساخته و کاملا پاکشان گردانده است و به کرامتهای درخشان و مزایای فراوان مفتخرشان کرده است که برخی از آنها بیان شد.این خبر را که در مورد قریش آمده:«از آنها بیاموزید

که آنها داناتر از شمایند» ⁽¹⁾مورد بحث قرار خواهیم داد.اگر این عمومیت برای قریش ثابت شود،پس اهل بیت در این باره شایسته تر از آنها خواهند بود،زیرا از ویژگیهایی برخوردار هستند که سایر مردم قریش را بدان راهی نیست.

در احادیثی که بر تمسّک به اهل بیت تشویق به عمل آمده اشاره ای است به نبریدن افراد شایسته از این خاندان تا روز قیامت،چنان که قرآن کریم نیز چنین است و به همین سبب اهل بیت موجب امنیت اهل زمین هستند-چنان که خواهد آمد-و خبری که ذکر شد گواه این نکته است:«در هر نسلی عادلانی از اهل بیت من در میان امّت هستند...»

سزاوارترین فردی که در میان اهل بیت باید بدو توسّل جست،امام و عالم مسلمانان، علیّ بن ابی طالب علیه السّلام است و دلیل آن علم فراوان و استنباطهای دقیق حضرتش است که قبلا بیان کردیم.» ⁽²⁾

شما می توانید به کتاب الصواعق المحرقة از ابن حجر،فصل اول،باب یازدهم مراجعه کنید تا فضایلی از اهل بیت را دریابید که آگاهی از آن موجب خشنودی مؤمنان می شود، اگرچه در آنجا نیز حملات و تجاوزات ستمکارانه ای می شود که طرح آن از حوصله این سخن خارج است.

اینک به علاوه آنچه گفته شد برخی منابع را ذکر می کنیم که حدیث ثقلین را تنها از زید بن ارقم روایت کرده اند و از آنچه گفته شد دریافتید که مجموعه بزرگی از صحابه این حدیث را نقل کرده اند و ما تنها به عنوان نمونه روایت زید را برمی گزینیم که نشان دهنده کثرتی است که دلیل تواتر این حدیث می باشد که خود موجب قطعیّت صدور این حدیث می شود.

منابع حدیث ثقلین به روایت زید بن ارقم

1-جواهر العقدین،از سمهودی شافعی

2-صحیح مسلم

3-جامع ترمذی

4-مناقب ابن مغازلی شافعی

5-الجمع بین الصحیحین،از حمیدی

6-الدرّ المنثور،از سیوطی شافعی

7-مصابیح السنة،از عبد اللّه بن محمّد

8-کنز العمال،از علی المتقی حنفی

9-مستدرک حاکم نیشابوری

10-المناقب،از خوارزمی حنفی

11-البدایة و النهایة،از ابن کثیر

12-فرائد السمطین،از حموینی شافعی

13-ارجح المطالب،از شیخ عبید اللّه حنفی

14-جامع الاصول،از ابن اثیر جزری شافعی

15-الجمع بین الصحاح الستة،از عبدری

16-المصاحف،از ابن انباری

17-مشارق الانوار،از صغانی

18-تلخیص مستدرک الحاکم،از ذهبی

19-المعجم الکبیر،از طبرانی شافعی

20-استجلاب ارتقاء الغرف،از سخاوی شافعی

21-وسیلة المآل،از احمد بن فضل

22-سبیل الهدی و الرشاد،از محمّد بن یوسف شامی

23-الصواعق المحرقة،از ابن حجر هیثمی شافعی

24-البراهین القاطعة،از کمال الدین بن فخر الدین جهرمی

25-انسان العیون،از نور الدین حلبی شافعی

26-الصراط السوی،از محمود بن محمّد شیخانی قادری

27-مفتاح النجا،از بدخشانی

28-نزل الابرار،از بدخشانی

29-معارج العلی،از صدر عالم

30-ذخیرة المآل،از احمد بن عبد القادر عجیلی شافعی

31-درر السمطین،از زرندی حنفی

32-منقبة المطهرین،از حافظ ابو نعیم اصفهانی

33-الجامع الصغیر،از سیوطی شافعی

34-احیاء المیت،از سیوطی شافعی

35-سنن بیهقی ⁽¹⁾

برای تأکید و تکمیل مطلب اسامی برخی از دانشمندان اهل سنّت را که در تألیفات خود این حدیث را نقل کرده اند می آوریم و در این زمینه به بیان علاّمه بزرگ و محقّق سترگ نجم الدین شریف عسگری تکیه داریم.

اسامی برخی از علمایی که این حدیث را روایت کرده اند:

1-مسروق ثوری،در گذشته به سال 126(این حدیث در صحیح مسلم هنگام ذکر حدیث زید بن ارقم آورده شده است).

2-رکین بن ربیع بن عمیلة فزاری،در گذشته به سال 131.این حدیث در مسند احمد هنگام ذکر حدیث زید بن ثابت آورده شده است.

3-ابو حیان یحیی بن سعید حیان تمیمی کوفی،در گذشته به سال 145.این حدیث در صحیح مسلم و نیز مسند احمد بن حنبل آورده شده است.

4-عبد الملک بن ابی سلیمان میسره عرزمی،در گذشته به سال 145.این حدیث در مسند احمد بن حنبل هنگام ذکر حدیث ابو سعید خدری آورده شده است.

5-سلیمان بن مهران کاهلی اسدی معروف به اعمش،در گذشته به سال 147.

حدیث او را ترمذی در جامعش هنگام ذکر حدیث زید بن ارقم آورده است.

6-محمد بن اسحاق بن یسار مدنی،در گذشته به سال 151.این حدیث در

لسان العرب هنگام ذکر مادّه(عترة)آورده شده است.

7-اسرائیل بن یونس سبیعی ابو یوسف کوفی،درگذشته به سال 160.این حدیث در مسند احمد آورده شده و سبط بن جوزی در«تذکره»آن را نقل کرده است.

8-عبد الرحمن بن عبد اللّه بن عتبة بن مسعود کوفی مسعود،درگذشته به سال 160.

حدیث او را طبرانی در المعجم الصغیر نقل کرده است.

9-محمد بن طلحة بن مصروف یافی کوفی،درگذشته به سال 167.حدیث او را احمد در مسند خود و ابن مغازلی در مناقب و حموینی در فرائد السمطین نقل کرده است.

10-ابو عوانه وضاح بن عبد اللّه یشکری واسطی بزار،درگذشته به سال 1751.این حدیث در خصائص نسائی و مستدرک حاکم و مناقب خوارزمی نقل شده است.

11-شریک بن عبد اللّه قاضی،درگذشته به سال 177.احمد حدیث او را در مسند خود نقل کرده است.

12-حسان بن ابراهیم بن عبد اللّه کرمانی،درگذشته به سال 186.حدیث او را مسلم بن حجاج در صحیح خود و حاکم در مستدرک صحیحین نقل کرده اند.

13-جریر بن عبد الحمید بن قرط الضبی کوفی درگذشته به سال 188.حدیث او را مسلم در صحیح خود و حاکم در مستدرک الصحیحین نقل کرده اند.

14-ابو بشر اسماعیل بن ابراهیم بن مقسم اسدی بصری معروف به ابن علیة، درگذشته به سال 193.حدیث او را احمد در مسند و مسلم در صحیح خود آورده اند.

15-ابو عبد الرحمن محمد بن فضیل بن غزوان ضبی کوفی،درگذشته به سال 194.

حدیث او را ترمذی در جامع و مسلم در صحیح خود آورده اند.

16-عبد اللّه بن نمیر همدانی،درگذشته به سال 199.حدیث او را احمد بن حنبل در دو مورد در مسند خود آورده و در مناقب نیز نقل شده است.

17-محمّد بن عبد اللّه ابو احمد زبیری حبال،درگذشته به سال 203.حدیث او را احمد بن حنبل در مسند خود هنگام ذکر حدیث زید بن ثابت نقل کرده است.

18-ابو عامر عبد الملک بن عمرو عقدی،درگذشته به سال 208.حدیث او را ابن مغازلی در مناقب نقل کرده است.

19-اسود بن عامر بن شاذان شامی،درگذشته به سال 208.احمد بن حنبل حدیث او را در مسند خود نقل کرده است.

20-یحیی بن حماد بن زیاد شیبانی،درگذشته به سال 215.حدیث او را حاکم در مستدرک و خوارزمی در مناقب و نسائی در خصائص نقل کرده اند.

21-ابو جعفر محمّد بن حبیب هاشمی بغدادی،درگذشته به سال 225.او حدیث ثقلین را در کتاب خود اخبار قریش که المنتمق نیز نامیده می شود(و خطّی است)آورده است.

22-ابو عبد اللّه محمّد بن سعد زهری بصری،درگذشته به سال 230.جلال الدین سیوطی حدیث او را در الدرّ المنثور آورده و ما حدیث او را نقل کردیم.

23-ابو محمّد خلف بن سالم مخرمی مهلبی که مولایشان سندی بود و به سال 231 درگذشته است.حدیث او را حاکم در مستدرک و خوارزمی در مناقب نقل کرده اند.

24-زهیر بن حرب بن شداد ابو خیثمه نسائی،درگذشته به سال 234.حدیث او را مسلم در صحیح خود هنگام ذکر حدیث زید بن ارقم آورده است.

25-ابو الفضل شجاع بن مخلد فلاس ابو الفضل بغوی،درگذشته به سال 235.

حدیث او را مسلم در صحیح خود هنگام ذکر حدیث زید بن ارقم آورده است.

26-ابو بکر عبد اللّه محمّد معروف به ابن ابی شیبه،درگذشته به سال 235.حدیث او را بدخشانی در مفتاح النجا آورده است.

27-محمّد بن بکار بن ریان هاشمی،درگذشته به سال 238.حدیث او را مسلم در صحیح خود هنگام ذکر حدیث ثقلین از زید بن ارقم نقل کرده است.

28-ابو یعقوب اسحاق بن ابراهیم بن مخلد بن ابراهیم بن مطر حنظلی معروف به ابن راهویه،درگذشته به سال 238.حدیث او را سخاوی در استجلاب ارتقاء الغرف آورده است.حنظلی مسندی دارد که این حدیث را همان گونه که سخاوی نقل کرده در آن آورده است.

29-ابو محمد و هان بن بقیة بن عثمان واسطی،درگذشته به سال 239.حدیث او را ابن مغازلی شافعی در مناقب خود آورده که ما اغلب آن را نقل کردیم.

30-احمد بن محمد بن حنبل شیبانی،درگذشته به سال 241.وی حدیث ثقلین را با طرق متعدّد در مسند خود آورده که ما اغلب آن را نقل کردیم.

31-نصر بن عبد الرحمن بن بکار ناجی کوفی وشائی،درگذشته به سال 248.حدیث او را ترمذی در جامع خود آورده که ما حدیث او را نقل کردیم.

32-ابو محمد عبد بن حمید کشی،درگذشته به سال 249.وی این حدیث را در مسند خود از زید بن ثابت نقل کرده و سیوطی نیز در احیاء المیت آن را آورده که ما آن را نقل کردیم.

33-عباد بن یعقوب رواجنی اسدی،درگذشته به سال 250.حدیث او را طبرانی در المعجم الصغیر آورده که همان حدیث ابن سعید خدری است و ما آن را نقل کردیم.

34-نصر بن علی بن نصر بن علی جهضمی،درگذشته به سال 250.حدیث او را حکیم ترمذی در کتاب نوادر الاصول آورده که همان حدیث حذیفة بن اسید است و ما آن را نقل کردیم.

35-محمّد بن مثنی ابو موسی عنزی،درگذشته به سال 252.حدیث او را نسائی که از رجال بخاری و مسلم و نسائی و ابو داود است در خصائص آورده است.

36-ابو محمد عبد اللّه بن عبد الرحمن بن بهرام دارمی سمرقندی،درگذشته به سال 255.سخاوی در استجلاب ارتقاء الغرف حدیث ثقلین را از صحیح مسلم نقل می کند و سپس می گوید:مسلم نیز آن را نقل می کند و نسائی و احمد و دارمی در مسند خود و ابن خزیمة در صحیح خویش به روایت آن پرداخته اند.

37-علی بن منظر طریقی کوفی،درگذشته به سال 256.ترمذی و ابن اثیر در اسد الغابه آن را نقل کرده اند.

38-مسلم بن حجّاج قشیری نیشابوری،درگذشته به سال 261.وی حدیث ثقلین را در صحیح خود به طرق گوناگون نقل کرده و ما احادیث او را آوردیم.

39-ابو داود سلیمان بن اشعث سجستانی،درگذشته به سال 275.او این حدیث را در سنن خود آورده و در تذکرة الخواص و جز آن بدین تصریح دارد.

40-ابو قلابه عبد الملک بن محمّد رقاشی بصری،درگذشته به سال 276.حدیث او را حاکم در مستدرک نقل می کند و با مراجعه به احادیث ثقلین که از او نقل شده حدیث وی شناخته می شود.

41-ابو بکر محمّد بن احمد بن ابی العوام بن یزید بن دینار ریاحی تمیمی،درگذشته به سال 276.ابن مغازلی در مناقب حدیث ثقلین را از او نقل می کند.

42-ابو عیسی محمد بن سورة الترمذی،درگذشته به سال 279.او این حدیث را در صحیح خود با سندش از جابر بن عبد اللّه و زید بن ارقم نقل کرده است.

43-ابو بکر عبد اللّه بن محمّد بن عبید بن سفیان بن قیس آمدی بغدادی معروف به ابن ابی الدنیا،درگذشته به سال 281.حدیث ثقلین در فضائل القرآن از او نقل شده است.

44-ابو عبد اللّه محمّد بن علی حکیم ترمذی،درگذشته به سال 285.او حدیث ثقلین را در کتاب نوادر الاصول از جابر بن عبد اللّه و نیز حذیفة بن اسید نقل کرده است.

45-ابو بکر احمد بن عمرو بن ابی عاصم نبیل معروف به ابن ابی عاصم شیبانی، درگذشته به سال 287.او این حدیث را در کتابش السنّة از زید بن ثابت نقل می کند.

46-ابو عبد الرحمن عبد اللّه بن احمد شیبانی،درگذشته به سال 290.حدیث او را حاکم در مستدرک آورده و شیخ سلیمان آن را در ینابیع المودّة نقل می کند.

47-ابو العبّاس احمد بن یحیی شیبانی بغدادی معروف به ثعلب،درگذشته به سال 291.چنان که از لسان العرب در مادّه«ثقل»پیداست او به این حدیث اشاره دارد.

48-ابو بکر احمد بن عمر بن عبد الخالق بزاز،درگذشته به سال 292.او حدیث ثقلین را چنان که از حدیث بیست و دوم و بیست و سوم احیاء المیّت پیداست از امیر المؤمنین و ابو هریره نقل کرده است.

49-ابو نصر احمد بن سهل فقیه قبانی،درگذشته به سال 292.حدیث او را حاکم در مستدرک هنگام ذکر حدیث زید بن ارقم آورده است.

50-ابو عبد الرحمن احمد بن شعیب بن علی نسائی،درگذشته به سال 303.او حدیث ثقلین را در کتابش الخصائص هنگام ذکر حدیث زید بن ارقم آورده است.

51-ابو علی احمد بن علی بن مثنی بن یحیی تمیمی موصلی،درگذشته به سال 307.

حدیث ثقلین در حدیث هشتم احیاء المیّت از او نقل شده و چنین آمده است:این حدیث را احمد و ابو یعلی از ابو سعید نقل کرده اند.

52-ابو جعفر محمّد بن جریر طبری،درگذشته به سال 310.متّقی در کنز العمال در 48/1-47 حدیث ثقلین را از او نقل می کند و ما نیز حدیث او را آوردیم.

53-ابو بشیر محمّد بن احمد انصاری دولابی،درگذشته به سال 310.حدیث ثقلین در کتاب الذریة الطاهرة آمده است.

54-ابو بکر محمّد بن اسحاق بن خریمه نیشابوری،درگذشته به سال 311.حدیث ثقلین در صحیح او نقل شده است و سخاوی نیز آن را در استجلاب ارتقاء الغرف آورده است.

55-ابو بکر محمّد بن محمّد بن سلیمان بن حارث باغندی واسطی بغدادی،درگذشته به سال 312.او حدیث ثقلین را از ابن مغازلی در مناقب نقل کرده است.

56-ابو عوانه یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم بن زید که نخست در نیشابور اقامت داشته و سپس در اسفراین،درگذشته به سال 316.او حدیث ثقلین را در کتابش المسند الصحیح نقل کرده است.

57-ابو القاسم عبد اللّه بن محمّد بن عبد العزیز بغوی،درگذشته به سال 317.حموینی در فرائد السمطین هنگام ذکر حدیث ابو سعید خدری حدیث او را نقل می کند.

58-ابو عمر احمد بن محمّد بن عبد ربّه قرطبی،درگذشته به سال 328.حدیث او در العقد الفرید ابن عبد ربّه هنگام ذکر خطبه های پیامبر آمده است.

59-ابو بکر محمّد بن قاسم بن محمّد بن بشار معروف به انباری،درگذشته به سال 328.چنان که از الدّر المنثور سیوطی هنگام ذکر حدیث زید بن ارقم پیداست حدیث او در مصاحف نقل شده است.

60-ابو عبد اللّه بن اسماعیل بن محمّد ضبی محاملی،درگذشته به سال 330.حدیث ثقلین در کتاب او الامالی نقل شده است و علی متقی در کنز العمال بدان اشاره دارد.

61-ابو العباس احمد بن محمّد بن سعید معروف به ابن عقده،درگذشته به سال 332.

او حدیث ثقلین را در کتابش الولایه یا الموالاة نقل کرده است.

62-ابو محمّد دعلج بن احمد بن دعلج سنجری معدل،درگذشته به سال 351.حاکم در مستدرک پس از ذکر حدیث زید بن ارقم حدیث او را نقل می کند.

63-ابو بکر محمّد بن عمر بن محمّد بن مسلم تمیمی معروف به ابن جعابی،درگذشته به سال 355.حدیث او را سخاوی در استجلاب ارتقاء الغرف نقل می کند.

64-ابو القاسم سلیمان بن احمد طبرانی،درگذشته به سال 360.چنان که از جواهر العقدین سمهودی و استجلاب ارتقاء الغرف سخاوی و مفتاح النجا و نزل الابرار پیداست وی حدیث ثقلین را به طرق متعدّد در معاجم سه گانه خود نقل کرده است و ما شماری از احادیث او را آورده ایم.

65-ابو بکر احمد بن جعفر بن حمدان بن مالک بن شبیب قطیعی،درگذشته به سال 368.حدیث او را حاکم در مستدرک هنگام ذکر حدیث زید بن ارقم نقل می کند.

66-ابو منصور محمّد بن احمد بن طلحه ازهری لغوی،درگذشته به سال 370.حدیث

او را ابن منظور در لسان العرب در مادّه«عترة»آورده است.

67-ابو الحسین محمّد مظفر بن موسی بن عیسی بغدادی،درگذشته به سال 379.

حدیث او را ابن مغازلی در مناقب هنگام ذکر حدیث زید بن ارقم می آورد.

68-ابو الحسن علی بن عمر بن احمد دارقطنی،درگذشته به سال 385.احمد بن فضل در وسیلة المآل هنگام ذکر حدیث ام سلمه حدیث ثقلین را از او نقل می کند و ما نیز حدیث او را آورده ایم.

69-ابو طاهر محمّد بن عبد الرحمن مخلص ذهبی،درگذشته به سال 393.حدیث او را حموینی در فرائد السمطین هنگام ذکر حدیث ابو سعید خدری می آورد.

70-محمّد بن سلیمان بن داود بغدادی.او حدیث خود را در کتاب مناقب اهل البیت هنگام ذکر حدیث جابر بن عبد اللّه نقل می کند.

71-ابو عبد اللّه محمّد بن عبد اللّه حاکم نیشابوری،درگذشته به سال 405.او حدیث ثقلین را با اسانید متعدّد مستدرک در مناقب امیر المؤمنین می آورد.

72-ابو سعید عبد الملک بن محمّد واعظ نیشابوری خرگوشی،درگذشته به سال 407.او این حدیث را در کتابش شرف النبوّة آورده است.

73-ابو اسحاق احمد بن ابراهیم ثعلبی،درگذشته به سال 437.او حدیث ثقلین را در کتابش الکشف و البیان به هنگام تفسیر این آیه کریمه: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً نقل می کند.

74-ابو نعیم احمد بن عبد اللّه اصفهانی،درگذشته به سال 430.او حدیث ثقلین را در کتابش منقبة المطهرین و حلیة الاولیاء با طرق متعددی نقل کرده است.

75-ابو نصر محمّد بن عبد الجبّار عتبی،درگذشته به سال 427.او حدیث ثقلین را در کتابش تاریخ الیمینی نقل کرده است.شایسته است به توضیح او پیرامون این حدیث مراجعه کنید.این توضیح در آغاز این مختصر آمده و سخن مهمّی است.

76-ابو بکر احمد بن حسین بن علی بیهقی،درگذشته به سال 458.خطیب خوارزمی حدیث او را در مناقب آورده و ما نیز احادیث او را ضمن احادیث زین بن ارقم آورده ایم.

77-ابو غالب محمّد بن احمد بن سهل نحوی معروف به ابن بشران،درگذشته به سال 462.حدیث او را ابن مغازلی شافعی در المناقب آورده است.

78-ابو عمر یوسف بن عبد اللّه معروف به ابن عبد البرّ نمری قرطبی مالکی،درگذشته

به سال 463.حدیث او را شاه ولیّ اللّه در کتابش ازالة الخفاء آورده و ما نیز حدیث او را نقل کردیم.

79-ابو بکر احمد بن علی بن ثابت خطیب بغدادی،درگذشته به سال 463.

بدخشانی حدیث او را در مفتاح النجا نقل کرده می گوید:ابن ابی شیبه و خطیب حدیث او را در المتفق و المفترق نقل کرده اند.

80-ابو محمّد حسن بن احمد بن موسی غندجانی،درگذشته به سال 467.ابن مغازلی شافعی حدیث او را در المناقب نقل کرده است و ما نیز حدیث او را در ضمن احادیث ابو سعید خدری آورده ایم.

81-ابو الحسین محمّد بن محمّد بن طیب جلابی معروف به ابن مغازلی شافعی، درگذشته به سال 483.وی حدیث ثقلین را در کتاب خود المناقب به طرق متعدّدی نقل کرده و ما شماری از احادیث او را آورده ایم.

82-ابو عبد اللّه محمّد بن فتوح بن عبد اللّه بن حمید بن یصل ازدی حمیدی،درگذشته به سال 488.او حدیث ثقلین را در کتابش الجمع بین الصحیحین آورده است.

83-ابو مظفر منصور بن محمّد سمعانی شافعی،درگذشته به سال 489.او حدیث ثقلین را در کتاب خود فضائل الصحابة نقل کرده است.

84-ابو علی اسماعیل بن احمد بن حسین بیهقی،درگذشته به سال 507.حدیث او را خوارزمی در المناقب آورده است.وی کتاب خاصّی را در حدیث ثقلین تألیف کرده که این مطلب با مراجعه به شرح حالش دانسته می شود.

85-ابو الفضل محمّد بن طاهر بن احمد بن علی شیبانی مقدسی معروف به ابن قیسرانی،درگذشته به سال 507.

86-ابو شجاع شیرویه بن شهردار بن شرویه بن فناخسروا دیلمی همدانی،درگذشته به سال 509.او حدیث ثقلین را در کتاب خود فردوس الاخبار می آورد.

87-ابو محمّد حسین بن مسعود فراء بغوی که در میان اهل سنّت به محی السنة شهرت دارد و به سال 516 درگذشته است.او حدیث ثقلین را در کتابش مصابیح السنة آورده است.

88-ابو الحسن رزین بن معاویه عبدری،درگذشته به سال 535.او حدیث ثقلین را در کتابش الجمع بین الصحاح السّتة نقل می کند.

89-ابو البرکات عبد الوهاب بن مبارک بن احمد انماطی بغدادی،درگذشته به سال 538.سبط بن جوزی در تذکرة الخواصّ حدیث ثقلین را از او نقل می کند.

90-قاضی ابو الفضل عیاض بن موسی یحصبی،درگذشته به سال 544.او حدیث ثقلین را در کتابش الشفا بتعریف حقوق المصطفی نقل می کند.

91-ابو محمّد احمد بن محمّد بن علی عاصمی چنان که از مراجعه به حدیث سفینه پیداست او حدیث ثقلین را در زین الفتی فی تفسیر سورة هل أتی،نقل کرده است.

92-ابو مؤیّد موفق بن احمد مکّی حنفی معروف به اخطب خوارزم،درگذشته به سال 568.او حدیث ثقلین را با طرق متعدّد در کتابش المناقب آورده و ما نیز حدیث او را ضمن احادیث زید بن ارقم آوردیم.

93-ابو القاسم علی بن الحسین بن هبة اللّه معروف به ابن عساکر،درگذشته به سال 571.او حدیث ثقلین را در تاریخ خود آورده و کنجی در کفایة الطالب آن را می آورد.

94-محمّد بن عمر بن احمد شافعی اصفهانی معروف به ابو موسی مدینی،درگذشته به سال 581.او حدیث ثقلین را در کتاب تتمّة معرفة الصحابة ذیل کتاب ابو نعیم اصفهانی نقل کرده است.

95-ابو عبد اللّه محمّد بن مسلم بن ابی فوارس رازی.او حدیث ثقلین را در کتاب اربعین خود نقل می کند.

96-سراج الدین ابو محمّد علی بن عثمان بن محمّد اوشی فرغانی حنفی،درگذشته به سال 569.چنان که از کتاب هدایت السعدای سمعانی پیداست او حدیث ثقلین را در کتاب نصاب الاخبار نقل کرده است.

97-ابو الفتوح اسعد بن محمود بن خلف عجلی اصفهانی درگذشته به سال 600.او حدیث ثقلین را در کتابش فضائل الخلفاء نقل کرده است و سمهودی در جواهر العقدین به این نکته تصریح دارد.

98-علاّمه احمد بن فضل در وسیلة المآل.ما حدیث او را در ضمن احادیث عامر بن لیلی بن ضمرة و حدیث حذیفة بن اسید آوردیم.

99-مبارک بن محمّد بن عبد الکریم معروف به ابن اثیر جزری،درگذشته به سال 606.او حدیث ثقلین را در کتاب خود جامع الاصول آورده و ما حدیث او را ضمن احادیث جابر بن عبد اللّه انصاری آوردیم.

100-فخر الدین محمّد بن عمر رازی شافعی،درگذشته به سال 606.او حدیث ثقلین را در تفسیر خود هنگام تفسیر آیه: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً آورده است.

101-ابو محمّد عبد العزیز بن اخضر جنابذی،درگذشته به سال 611.او حدیث ثقلین را در کتابش معالم العترة النبویة آورده و سمهودی از او نقل کرده است.

102-ابو الحسن علی بن محمّد بن محمّد بن عبد الکریم معروف به ابن اثیر جزری شافعی،درگذشته به سال 630.او حدیث ثقلین را در اسد الغابة،12/3 در شرح حال حسین بن امیر المؤمنین و نیز در شرح حال عبد اللّه بن حنطب،137/3 آورده است.

103-ضیاء الدین محمّد بن عبد الواحد مقدسی حنبلی،درگذشته به سال 643.او حدیث ثقلین را در کتابش المختارة آورده و سمهودی در جواهر العقدین از او نقل می کند.

104-ابو عبد اللّه محمّد بن محمود بن حسن بن هبة اللّه شافعی معروف به ابن نجار، درگذشته به سال 643.کنجی شافعی در کفایة الطالب این حدیث را از او نقل می کند.

105-رضی الدّین حسن بن محمّد بن صغانی حنفی،درگذشته به سال 650.او حدیث ثقلین را در کتابش مشارق الانوار النبویّة من صحاح الاخبار المصطفویة می آورد.

106-ابو سالم محمّد بن طلحه قرشی نصیبی شافعی،درگذشته به سال 652.او حدیث ثقلین را در کتابش مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول نقل کرده است.

107-شمس الدین ابو مظفر یوسف بن قزاغلی سبط بن جوزی حنفی،درگذشته به سال 654.او حدیث ثقلین را در باب دوازدهم کتابش تذکرة خواص الائمّة نقل کرده است.

108-ابو عبد اللّه محمّد بن یوسف بن محمّد کنجی شافعی،درگذشته به سال 658.او حدیث ثقلین را در کتابش کفایة الطالب آورده و ما نیز این حدیث را از کتاب او نقل کرده ایم.

109-ابو الفتح محمّد بن محمّد بن ابو بکر ابیوردی شافعی،درگذشته به سال 667.

سیوطی حدیث او را در احیاء المیت آورده و ما نیز حدیث او را نقل کردیم.

110-ابو زکریا یحیی بن شرف نووی شافعی،درگذشته به سال 676.او حدیث ثقلین را به نقل از زید بن ارقم در کتابش تهذیب الاسماء و اللغات آورده است.

111-محبّ الدّین ابو عبّاس احمد بن عبد اللّه طبری مکّی شافعی،درگذشته به سال

694.او حدیث ثقلین را در کتابش ذخائر العقبی نقل کرده و ما نیز حدیث او را آوردیم.

112-سعید الدین احمد فرغانی،درگذشته به سال 699.او حدیث ثقلین را در شرح قصیده ابن فارس به هنگام شرح این بیت آورده:

با تأویل آنچه را که مشکل بوده توضیح داده است

علی علیه السّلام با علمی که با وصیّت بدان دست یافته است

113-نظام الدین حسن بن محمّد بن حسن قمی نیشابوری معروف به نظام اعرج.او این حدیث را در تفسیر خود هنگام تفسیر این آیه: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً آورده است.

114-جمال الدین ابو الفضل محمّد بن مکرم انصاری آفریقایی مصری،درگذشته به سال 711.او حدیث خود را در لسان العرب در ذیل مادّه«حبل»آورده است.

115-صدر الدین ابو مجامع ابراهیم بن محمّد حموینی شافعی،درگذشته به سال 722.

او حدیث ثقلین را در کتابش فرائد السمطین به طرق متعدّدی آورده است که ما برخی از آنها را نقل کردیم.

116-نجم الدین ابو عباس احمد بن محمّد بن مکّی شافعی معروف به ابن یاسین قمولی،درگذشته به سال 727.او این حدیث را در کتابش تکملة تفسیر مفاتیح الغیب آورده است.

117-علاء الدین علی بن محمّد بن ابراهیم بغدادی معروف به ابن خازن درگذشته به سال 741.او این حدیث را در کتابش لباب التأویل فی معانی التزیل هنگام تفسیر آیه:

وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً آورده است.

118-فخر الدین هانسوی،درگذشته به سال 727.او حدیث ثقلین را در کتابش دستور الحقایق آورده و ملک العلما در هدایة السعداء از او نقل کرده است.

119-ولی الدین ابو عبد اللّه محمّد بن عبد اللّه خطیب.او این حدیث را در کتابش مشکاة المصابیح از زید بن ارقم و جابر بن عبد اللّه نقل می کند.

120-ابو الحجاج یوسف بن عبد الرحمن بن یوسف مزی شافعی،درگذشته به سال 742 ه.او حدیث ثقلین را در کتابش تحفة الاشراف بمعرفة الاطراف نقل کرده است.

121-حسن بن محمّد طیبی،درگذشته به سال 743.او حدیث ثقلین را در کتابش الکاشف شرح المشکاة به طرق متعدّد نقل کرده است.

122-شمس الدین محمّد بن مظفّر شاهرودی خلخالی،درگذشته به سال 745.او حدیث ثقلین را در کتابش المفاتیح شرح المصابیح نقل کرده است.

123-شمس الدین ابو عبد اللّه محمّد بن احمد ذهبی شافعی،درگذشته به سال 748.

شیخانی قادری در فی الصراط السوی حدیث ثقلین را از او نقل کرده است و ذهبی گفته است:این حدیث،صحیح می باشد.

124-جمال الدین محمّد بن یوسف بن حسن زرندی مدنی انصاری،درگذشته به سال هفتصد و پنجاه و اندی.او حدیث ثقلین را در کتابش نظم درر السمطین نقل کرده و ما حدیث او را آورده ایم و شما می توانید بدان مراجعه کنید.

125-سعید الدین محمّد بن مسعود بن محمّد بن مسعود کازرونی،درگذشته به سال 758.وی حدیث ثقلین را در کتابش المقتفی فی سیرة المصطفی نقل کرده است.

126-اسماعیل بن کثیر بن ضوء قرشی دمشقی شافعی،درگذشته به سال 774.وی حدیث ثقلین را در تفسیرش ذیل تفسیر آیه تطهیر: إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ، نقل کرده است.

127-سیّد علی بن شهاب الدین همدانی شافعی،درگذشته به سال 786.وی حدیث ثقلین را در کتابش مودة القربی نقل کرده است و ما حدیث او را ضمن احادیث ابو سعید خدری آورده ایم.

128-سید محمّد طالقانی بدخشانی حدیث ثقلین را در کتاب خود جامع السلاسل از او نقل کرده است.

129-سید سعد الدّین مسعود بن عمر تفتازانی شافعی،درگذشته به سال 791.او حدیث ثقلین را در کتابش شرح المقاصد پس از شرح حدیث می آورد.

130-حسام الدین ابو عبد اللّه حمید بن احمد محلی.او حدیث ثقلین را در کتابش محاسن الازهار فی مناقب العترة الاخیار الاطهار آورده است.

131-نور الدین علی بن ابو بکر سلیمان هیثمی شافعی،درگذشته به سال 807.او حدیث ثقلین را در کتابش مجمع الزوائد به طرق متعدّدی نقل می کند و ما حدیث او را آورده ایم.

132-مجد الدین محمّد بن یعقوب فیروزآبادی شیرازی شافعی،درگذشته به سال 817.او حدیث ثقلین را در کتابش قاموس در مادّه«ثقل»می آورد.

133-محمّد بن محمّد بن محمود حافظی بخاری نقشبندی معروف به خواجه پارسا، درگذشته به سال 822.او حدیث ثقلین را در کتابش فصل الخطاب به طرق متعدّدی نقل می کند.

134-ملک العلماء شهاب الدین بن شمس الدین زوالی دولت آبادی،درگذشته به سال 849.او حدیث ثقلین را در کتابش هدایة السعداء به طرق متعدّد نقل می کند.او این حدیث را از کتب متعدّد نقل کرده و آن را شرح مفصّل و کافی داده است.

135-نور الدین علی بن محمّد معروف به ابن صباغ مالکی،درگذشته به سال 855.او حدیث ثقلین را در کتابش الفصول المهمّة در معرفی ائمّة به سند خود از زید بن ارقم آورده و ما حدیث او را نقل کرده ایم.

136-حسین بن علی کاشی،درگذشته به سال 910.او حدیث ثقلین را در کتب خود به طرق متعدّدی نقل می کند که از آن جمله است:الرسالة العلمیة فی الاحادیث النبویة و نیز آنچه در کتاب دیگر او المواهب العلیة معروف به تفسیر حسینی،هنگام تفسیر آیه:

سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَ الثَّقَلانِ ⁽¹⁾آمده است.

137-ابو الخیر محمّد بن عبد الرحمن سخاوی شافعی،درگذشته به سال 902.او حدیث ثقلین را به طرق متعدّد در کتابش استجلاب ارتقاء العرف بحبّ اقرباء الرسول ذوی الشرف آورده و ما بیشتر احادیث او را نقل کرده ایم.

138-جلال الدین عبد الرحمن بن ابو بکر سیوطی شافعی،درگذشته به سال 911.او حدیث ثقلین را با طرق متعدّد در کتب گونه گون خود از جمله در فی احیاء المیت بفضائل اهل البیت نقل کرده است.وی این حدیث را با سندش از امیر المؤمنین و از زید بن ارقم و زید بن ثابت و ابو سعید خدری و ابو هریره دوسی و جابر بن عبد اللّه انصاری و مطلب بن عبد اللّه بن حنطب از پدرش نقل کرده است.سیوطی این حدیث را در کتابهای:

الاساس فی مناقب بنی العباس و الدّر المنثور و الاناقة فی رتبة الخلافه و الجامع الصغیر و الجامع الکبیر که علی متقی آن را تبویب و کنز العمال نامیده و نیز در الخصائص الکبری و الدرّ النشیر فی مختصر نهایة ابن الاثیر آورده که ما بیشتر احادیث او را نقل کرده ایم.

139-نور الدین علی بن عبد اللّه سمهودی شافعی،درگذشته به سال 911.وی حدیث

ثقلین را در کتابش:جواهر العقدین فی فضل الشرفین،شرف العلم الجلی و النسب العلی به طرق متعدّد از امیر المؤمنین و زید بن ارقم و جابر بن عبد اللّه انصاری و حذیفة بن یمان و ابو هریره و امّ هانی و امّ سلمه نقل کرده و ما بیشتر احادیث او را آورده ایم.

140-فضل بن روزبهان خنجی شیرازی.او حدیث ثقلین را در کتابش شرح رسالة الاعتقادیة آورده است.

141-شهاب الدین احمد بن محمد قسطلانی شافعی،درگذشته به سال 923.وی حدیث ثقلین را در کتابش المواهب اللدنیة از زید بن ارقم و دیگران نقل کرده است.

142-شمس الدین محمد علقمی،درگذشته به سال 929.او حدیث ثقلین را در کتابش الکوکب المنیر فی شرح الجامع الصغیر به نقل از زید بن ارقم آورده است.

143-عبد اللّه بن محمّد بن رفیع الدین بخاری،درگذشته به سال 932.او حدیث ثقلین را در کتاب خود تفسیر الانوری هنگام طرح آیه مودّت نقل کرده است.

144-شمس الدین محمّد بن یوسف دمشقی صالحی،درگذشته به سال 942.او حدیث ثقلین را در کتابش سبیل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد معروف به سیره شامیه نقل کرده است.

145-محمّد بن احمد شرینی خطیب،درگذشته به سال 968.او حدیث ثقلین را در کتاب تفسیرش السراج المنیر هنگام تفسیر آیه مودت و نیز تفسیر آیه: سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَ الثَّقَلانِ نقل کرده است.

146-شهاب الدین احمد بن محمّد بن علی بن حجر هیثمی شافعی،درگذشته به سال 973.وی حدیث ثقلین را در الصواعق المحرقة هنگام بیان حدیث غدیر و نیز هنگام بیان آیاتی که پس از آیه تطهیر و بعد از آیه چهارم در شأن اهل بیت نازل شده است نقل می کند.وی حدیث زید بن ارقم را با الفاظ مختلفی نقل کرده و نیز در تتمه پایان کتاب چنین می آورد:بتحقیق که سفارش صریح درباره آنها در احادیث آمده است که از آن جمله است حدیث:«همانا من در میان شما چیزی را به یادگار می نهم که اگر بدان چنگ زنید هرگز گمراه نمی شوید.»وی این حدیث را در کتاب دیگری موسوم به المنح المکیة فی شرح القصیدة الهمزیة هنگام شرح این بیت می آورد:

ای خاندان پیامبر!همانا قلب مرا

حتی زنان هم نمی توانند از شما بازدارند

147-نور الدین علی بن حسام الدین عبد الملک قادری مشهور به متّقی حنفی، درگذشته به سال 975.او حدیث ثقلین را در کتابش کنز العمال ج 1،به طرق متعدّد نقل می کند که ما اغلب احادیث او را آورده ایم.

148-محمّد بن طاهر فتنی کجراتی،درگذشته به سال 986.وی حدیث ثقلین را در کتاب خود مجمع البحار در مادّه«ثقل»آورده است.

149-عبّاس بن معین الدین مشهور به میرزا مخدوم جرجانی که بعدا در شیراز اقامت گزیده و در سال 988 درگذشته است.وی حدیث ثقلین را در نواقض الروافض در فصل اول آورده است.

150-شیخ عبد اللّه عبد روسی یمنی،درگذشته به سال 990.وی حدیث ثقلین را در کتاب العقد النبوی و السرّ المصطفوی به سند خود از عبد الرحمن بن عوف آورده است و ما حدیث او را نقل کرده ایم.

151-کمال الدین بن فخر الدین بهرمی،درگذشته پیش از سده دهم.وی حدیث ثقلین را در کتاب البراهین القاطعة فی ترجمه الصواعق المحرقة هنگام ذکر حدیث غدیر و جز آن آورده است.

152-بدر الدین محمود بن احمد بن مصطفی بن ابراهیم روحی،درگذشته پیش از سده دهم.وی حدیث ثقلین را در موارد متعدّدی از کتاب خود:تاج الدرة و شرح قصیدة البردة آورده است.

153-عطاء اللّه بن فضل اللّه شیرازی معروف به جمال الدین محدّث،درگذشته به سال 1000.وی حدیث ثقلین را در شمار چهل حدیث خود با سندش از حذیفة بن اسید آورده است.

154-علی بن سلطان محمد هروی معروف به علی قاری درگذشته به سال 1014.وی حدیث ثقلین را در کتاب خود شرح الشفا للقاضی عیاض آورده است.

155-عبد الرؤوف بن تاج العارفین المناوی،درگذشته به سال 1031.وی حدیث ثقلین را در فیض القدیر فی شرح الجامع الصغیر از زید بن ارقم نقل کرده است.

156-ملا یعقوب ببانی لاهوری.او حدیث ثقلین را در رسالة العقائد نقل کرده است.

157-نور الدین علی بن ابراهیم بن احمد بن علی حلبی شافعی،درگذشته به سال 1044.او حدیث ثقلین را در کتاب خود موسوم به انسان العیون فی سیرة النبی

المأمون نقل کرده است.

158-احمد بن فضل بن محمد باکثیر مکّی،درگذشته به سال 1047.او این حدیث را در کتابش وسیلة المآل فی عدّ مناقب الآل از ابو سعید خدری و زید بن ارقم و دیگران آورده و منابع حدیث را ذکر کرده است.

159-محمود بن محمّد بن علی شیخانی قادری مدنی.وی حدیث ثقلین را در کتابش الصراط السوی فی مناقب آل النبی نقل کرده است.

160-سیّد محمّد بن سید جلال ماه عالم بخاری.وی حدیث ثقلین را در موارد متعدّدی از کتاب خود تذکرة الابرار آورده است.

161-شیخ عبد الحق دهلوی،درگذشته به سال 1052.او حدیث ثقلین را در کتابش مدارج النبوة و نیز در کتاب آخر خود لمعات شرح المشکاة آورده است.

162-شیخ شهاب الدین احمد بن محمّد بن عمر خفاجی مصری حنفی،درگذشته به سال 1069.وی حدیث ثقلین را در کتابش موسوم به نسیم الریاض فی شرح الشفا للقاضی عیاض نقل کرده است.

163-علی بن احمد بن محمّد ابراهیم عزیزی بولاقی شافعی،درگذشته به سال 1070.

او حدیث ثقلین را در السراج المنیر فی شرح الجامع الصغیر نقل کرده است.

164-صالح بن محمّدی بن علی مقبلی صنعانی،درگذشته به سال 1108.وی حدیث ثقلین را در کتابش ملحقات الابحاث المسدّدة نقل کرده و می گوید:«این حدیث به حدّ تواتر رسیده است.»

165-احمد افندی مشهور به منجّم،درگذشته به سال 1113.چنان که از شرح حال او در کتاب تنضید العقود السنیة تألیف رضی الدین حسینی پیداست وی حدیث ثقلین را در حاشیه خود بر حدیث مذکور نقل کرده است.حدیثی که وی بر آن حاشیه زده این حدیث است:«همانا من در میان شما دو جانشین به یادگار نهادم:کتاب خدا که ریسمانی است کشیده شده از آسمان به زمین و اهل بیتم که اگر به این دو چنگ درزنید هرگز گمراه نمی شوید و این دو هرگز از یکدیگر جدا نمی شوند تا بر سر حوض کوثر بر من وارد آیند.»وی می گوید:در برخی روایات آمده:«پس ببینید درباره آن دو چه می کنید.»ما پیش از این احادیث متعدّدی را با این عبارت نقل کردیم.

166-محمّد بن عبد الباقی بن یوسف ازهری زرقانی مالکی،درگذشته به سال 1122.

او حدیث ثقلین را در شرحش بر المواهب اللدنیة هنگام شرح حدیث زید بن ارقم نقل کرده است.

167-حسام الدّین محمّد بن بایزید بن بدیع الدین سهایوری.وی این حدیث را در کتابش المراقض که در آن مناقب اهل بیت را جمع کرده آورده است و این حدیث را در موارد متعددی از زید بن ارقم با عبارات مختلف نقل می کند.

168-شیخ میرزا محمّد بن معتمد خان حارثی بدخشی،درگذشته به سال 1200.وی حدیث ثقلین را در کتابش مفتاح النجا فی مناقب آل العبا به طرق و الفاظ گوناگون نقل کرده که ما بسیاری از آن را آورده ایم.وی این حدیث را در کتاب دیگرش نزل الابرار بما صحّ من مناقب اهل البیت الاطهار در موارد متعدّدی نقل کرده که ما برخی از احادیث او را آورده ایم.

169-رضی الدین بن محمّد بن علی بن حیدر حسینی شامی شافعی،درگذشته به سال 1182.او حدیث ثقلین را در کتابش تنضید العقود السنیة بتمهید الدولة الحسینیة آورده است.

170-شیخ محمّد صدر العالم.وی حدیث ثقلین را در کتاب خود معارج العلی هنگام ذکر طرق حدیث غدیر با سندش از زید بن ارقم نقل کرده است.

171-شیخ ولی اللّه بن عبد الرحیم دهلوی،درگذشته به سال 1176.وی حدیث ثقلین را در کتاب خود با سندش از صحیح مسلم نقل کرده و سپس با طرق متعدّد نقل کرده و آن را در کتاب دیگرش قرة العین آورده است.

172-شیخ محمّد معین بن محمّد آمین سندی.وی حدیث ثقلین را با طرق متعدّدی در کتاب خود دراسات اللبیب فی الاسوة الحسنة بالحبیب نقل کرده است.

173-شیخ محمّد اسماعیل امیر یمانی صنعانی،درگذشته به سال 1183.وی این حدیث را در کتابش الروضة البهیة فی شرح التحفة العلویة،هنگام شرح این دو بیت آورده است.

عترت او،به خاطر آن

براساس نصّ نبوی عترت برگزیده شد

و دو سبط و خاندان

هرگاه به ایشان نسبت دهند نبوی و علوی می گردند

وی سپس احادیث متعدّدی از حدیث ثقلین با عبارات مختلف می آورد.

شیخ محمّد بن علی صبّان شافعی.وی حدیث ثقلین را در کتابش اسعاف الراغبین فی سیرة المصطفی و فضائل اهل بیته الطاهرین با سندش از زید بن ارقم آورده است.

174-شیخ ابو الفیض محبّ الدین محمّد بن مرتضی الواسطی زبیدی حنفی.او حدیث ثقلین را در کتاب خود تاج العروس من جواهر القاموس در مادّه«ثقل»آورده است.

175-احمد بن عبد القادر بن بکری عجیلی شافعی.وی حدیث ثقلین را در کتابش ذخیرة المآل در شرح عقد جواهر الآل،هنگام شرح این بیت آورده:«به ریسمان خدا ملزم شو و بدان چنگ درزن»و نیز هنگام آوردن حدیث غدیر با عبارات مختلفی نقل کرده که ما برخی از آنها را آورده ایم.

176-شیخ مولوی محمد مبین بن محب اللّه لکنهوی.وی این حدیث را در کتابش وسیلة النجاة از زید بن ارقم آورده است،و عبارت او همان عبارت صحیح مسلم است.

177-شیخ جمال الدین معروف به میرزا حسن علی محدّث لکنهوی او این حدیث را در کتابش تفریح الاحباب فی مناقب الآل و الاصحاب از زید بن ارقم آورده و عبارت او همان عبارت مسلم در صحیح است.او حدیث ثقلین را از جابر نیز آورده و عبارت او همان عبارت ترمذی است در جامع.

178-شیخ عبد الرحیم بن عبد الکریم صفی بوری.وی حدیث ثقلین را در کتابش منتهی الأرب در مادّه«ثقل»آورده است.

179-شیخ ولی اللّه بن حبیب اللّه بن محب اللّه لکنهوی.وی حدیث ثقلین را در کتابش مرآة المؤمنین با سندش از زید بن ارقم آورده و عبارت او همان عبارت مسلم است.

180-شیخ مولوی محمّد رشید الدین خان دهلوی.وی حدیث ثقلین را در الحق المبین فی فضائل اهل بیت سید المرسلین آورده است.

181-شیخ عاشق علی خان لکنهوی.وی حدیث ثقلین را در کتاب خود ذخیرة العقبی فی ذکر فضائل ائمّة الهدی آورده است.

182-شیخ حسن عدوی حمزاوی.او حدیث ثقلین را در کتاب خود مشارق الانوار فی فوز اهل الاعتبار آورده است.

183-شیخ سلمان بن ابراهیم معروف به خواجه کلان حسینی بلخی قندوزی حنفی، درگذشته به سال 1294.او حدیث ثقلین را در کتاب خود ینابیع المودّة آورده و برای آن فصل خاصّی ترتیب داده است.ما بیشتر احادیث او را نقل کرده ایم.او این حدیث را از طرق متعدّدی نقل کرده و کتابهای گوناگونی دارد و هیچ یک از علمای مذکور این حدیث را همچون او ذکر نکرده اند.او حدیث و علمای معروفی را که این حدیث را نقل کرده اند ذکر کرده است.

184-شیخ مولوی صدیق حسن خان معاصر علاّمه الحجّة السید میر حامد حسین(قه).

او حدیث ثقلین را در کتب خود السراج الوهاج فی شرح صحیح مسلم بن حجّاج و نیز در کتابش الحج در باب فضائل اهل بیت علیّ بن ابی طالب و دیگران آورده است.

سخن نویسنده:

این پایان نوشتاری است که ما در آن از علمایی که حدیث ثقلین را نقل کرده اند یاد کردیم.ما این اسامی را از کتاب عبقات،ج 1 از حدیث ثقلین گرفته ایم.ما اسامی کسانی را که این حدیث را آورده اند و نیز اسامی کتب ایشان را به اختصار آوردیم و کسانی که خواهان تفصیل آنند می توانند به ج 1 حدیث ثقلین از عبقات الانوار مراجعه کنند. ⁽¹⁾

ما نام علمای مذکور را برای آسان کردن کار بر خوانندگان با اعداد همراه ساختیم،و اینک که به اینجا رسیدیم به نصّ پنجم می پردازیم.