جلسه 1387/11/16

بسم الله الرحمن الرحیم

اصول و مباني حکومت از ديدگاه اميرالمونين - نهج البلاغه

 موضوع: جهاد

 

 بحث ما با توفيق پروردگار متعال در رابطه با کتاب مستطاب نهج البلاغه، در بيان اصول و مباني حکومت علوي، در حقيقت حکومت اسلامي. اصل اول آن که به عرض رسيد مربوط بود به بيت المال و دقت در جمع بيت المال، حفظ بيت المال، توزيع بيت المال، اين يکي از اصول بسيار مهم است که عرض شد، اصل دوم که امروز شروع مي شود مربوط به اينکه همرنگي و همرنگي با فقراء، که بايد زعماي اسلامي با فقراء، با کساني که از لحاظ سطح زندگي در سطح پايين تري مي باشند، با آن ها همرنگي و همراهي و همدردي داشته باشند، نسبت به فقراء مقدمتاً چند مطلب وجود دارد و بعد اينکه در روايات ما حبّ مساکين، دوست داشتن فقراء در روايات فراواني يکي از فضيلت ها به حساب آمده، که انسان بايد نسبت به فقراء، توجه داشته باشد محبّت داشته باشد در برابر آن ها تواضع داشته باشد و اکرام داشته باشد که تنفّر از فقراء، يکي از گناهان است اما دوست داشتن فقراء، گرم گرفتن با آن ها و محبّت نسبت به آن ها يکي از فضائل است. ما روايات فراواني در اين موضوع داريم حالا براي نمونه، در سوره ي شرح آياتي هست که عده اي از اغنياء، از پيغمبر (صلي الله عليه و آله و سلم) تقاضا مي کردند که يک جلسه اي جداگانه پيغمبر براي اغنياء و يک جلسه اي هم براي فقراء داشته باشند، يعني اغنياء برايشان سخت مي آمد که با فقراء، در يک جلسه اي شرکت کنند آيه اين است که «وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَ الْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَ لاَ تَعْدُ عَيْنَاکَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَ لاَ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنَا وَ اتَّبَعَ هَوَاهُ وَ کَانَ أَمْرُهُ فُرُطاً» اين آيه ي 28 از سوره ي کهف است، مفسرين قرآن در شأن نزول آيه نوشته اند که خوب اطرافيان پيامبر نوعاً (صلي الله عليه و آله و سلم) فقراء بودند سلمان و ابوذر و اين ها عده اي از اغنياء برايشان سخت مي آمد که با اين ها در يک مجمعي زانو به زانو بنشينند و شرکت داشته باشند، اين ها مي روند خدمت پيامبر يا رسول الله اگر شما دو جلسه داشته باشيد يک جلسه براي ما اغنياء و يک جلسه ي ديگر هم براي فقراء داشته باشيد ما خدمت شما مي آييم و هميشه مي رسيم، چيزي که ما را مانع است اين است که در جلساتي که شما ترتيب مي دهيد شرکت کنيم اين است که فقراء در آن جا حضور دارند و براي ما گران است که با فقراء در يک جلسه اي شرکت داشته باشيم، در اين جا همين آيه آمد «وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَ الْعَشِيِّ» اي پيامبر با کساني که صبح و شام به ياد پروردگار مي باشند سلمان و ابوذر و اين ها با اين ها همراه باش، اين ها فقط ذات اقدس پروردگار را در نظر دارند و براي خاطر خدا آمده اند اسلام آورده اند و در جلسات تعليم و تربيت شما شرکت مي کنند «وَ لاَ تَعْدُ عَيْنَاکَ عَنْهُمْ» چشم خود را از اين ها برنگردان، «تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا» براي خاطر زندگي در دنيا، چشم از اين ها برنگردان، «وَ لاَ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنَا» حرف و پيشنهاد اغنياء را قبول نکن، اين ها کساني هستند که در نتيجه ي کارهاي خودشان «أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنَا» دل آن ها را از ياد خودمان غافل کرديم، اين ها اين کار را مي کند ولي اين عکس العمل شان است «وَ اتَّبَعَ هَوَاهُ وَ کَانَ أَمْرُهُ فُرُطاً» و کار اين ها در حد افراط و توجه اين ها به دنيا، در حد افراط است مفسرين ما که براي قرآن تفسير کرده اند شأن نزول آيه اين است، خلاصه جدا شدن از فقراء جلسه اي جداگانه گرفتند و اين ها مضمون اين جا هست که «فما نظرة الآيه» اين آيه که آمد پيامبر از جا برخاست و يک يک آن ها را در نظر گرفت که از اين فقراء چه کساني در اين مجمع هستند چون جمعيت بوده، بعد آمد سراغ همين فقراء گفت که «الحمدلله الذي لم يمتني حتي أمرني أن أصبر نفسي مع الرجال أمتي» خدا را شکر بالأخره زنده نگه داشت و عده اي را که مورد توجه خداوند هستند با آن ها من همنشين باشم، «معکم المحيا و معکم الممات» حيات من و مرگ من با همين فقراء بايد توأم باشد، مجمع البيان و تفسير صافي و آيت الله طباطبايي اين گونه نوشته اند بله، ما الآن بحثمان مقدمتاً اين است که از فقراء فاصله گرفتن مضموم است و دوست داشتن فقراء هم ممدوح است در بحار جلد هفتاد و دوم، جلد هفتاد و دوم بحار في وصاياي رسول الله (صلي الله عليه و آله و سلم) به همين عنوان است «لأبيذر عليک بحب المساکين و دنو منهم» فقراء را دوست داشته باش و با آن ها هم نزديک باش. روايات فراواني دارد که مجالست با فقراء چقدر ثواب دارد انسان عادت کند به اين که گاهي، به خانه ي فقراء برود و با آن ها بنشيند و مجالست کند. قال رسول الله (صلي الله عليه و آله و سلم): «سائل العلماء و خالط الحکماء و جالس الفقراء» بحار، جلد اول، صفحه ي صد و نود و هشت. روايات فراوان است درباره ي مجالست با علماء و فقراء، مجالست با علماء براي ياد گرفتن احکام خداوند متعال، مجالست با فقراء براي خاطر اين که اين يک نوعي از تواضع است و انسان را بيشتر به ياد خدا مي آورد، حتي روايت داريم با کساني که در وضع زندگي اجتماعي اش مرفه تر هستند، مجالست نکنيد، با کساني که در وضع زندگي از شما پايين تر هستند چون انسان گاهي، منزل ثروتمندان که مي رود مي بيند تشکيلات فراوان، از زندگي خودش ناراحت مي شود آن چه زندگي اي است اين چه زندگي اي دارم؟ اما وقتي منزل کساني بروند که سطح زندگيشان از خودشان پايين تر است خدا را خيلي شکر مي کند و خوشحال مي شود، خلاصه ي اين روايت اين است که بحار جلد اول، صفحه ي صد و نود و هشت قال رسول الله (صلي الله عليه و آله و سلم) «سائل العلماء و خالط الحکماء و جالس الفقراء» از علماء سؤال کنيد با حکما در رابطه با حکما کساني هستند که به ارزش هاي ديني واقف هستند و مطلع هستند حکمت در ارزش هاي اسلامي است، با کساني که آن ارزش هاي اسلامي را دقيقاً بلد هستند با آن ها مخالط و آميزش داشته باشيد و جالس الفقراء، روايات در اين قسمت زياد است اين براي مقدمه عرض کردم. باز در بحار جلد سي و نهم، صفحه ي سيصد و شش، خوب اين را بايد عرض کنم براي پيدا کردن روايات از بحار، از يکي از خدمت هاي بزرگ فهرست بحار است خود فهرست بحار دو فهرست دارد، يکي قم نوشته دفتر تبليغات چهارده جلد قطور است، يکي مشهد نوشته است بيست و پنج جلد است اين خيلي کمک مي کند، سابقاً مي خواستند يک حديثي پيدا کند از بحار، خيلي به زحمت مي افتاديم، اما الآن شما هر حرفي مساکين مثلاً فقراء، اين کلمه در چند جاي بحار است؟ در کدام جلد و در کدام صفحه ذکر شده است، يک کلمه از يک فقيه شما بدانيد خوب آن حديث را پيدا کنيد آسان شده است و اين خدمت بسيار بزرگي است که با کامپيوتر تقريباً انجام شده، خيلي خدمت خوبي است. در اين جا مثلاً در جلد سي و نهم، صفحه ي سيصد و شش، قال رسول الله (صلي الله عليه و آله و سلم) «يا علي! إن الله وهب لک حب المساکين و المستضعفين» خداوند به تو اين را داده است که مساکين و مستضعفين تو را دوست مي دارند، تو هم مستضعفين و مساکين را دوست مي داري، مساکين و مستضعفين علي دوستان چون که علي پناهگاهي است، فرهنگ علي (عليه السلام) براي مستضعفين و براي مساکين پناهگاهي است که مي دانند مستضعفين در برابر مساکين چه روشي داشته باشند تا بالأخره بتوانند از استضعاف خودشان را نجات دهند، حضرت علي (عليه السلام) تکيه به فقراء و مستضعفين براي اين که در نزد پروردگار اين ها مقرب هستند و توجه به اين ها خودش يک نوع عبادتي است منتها در قرآن مجيد يک سوره اي هست به نام سوره ي هشتادم سوره ي عبس است، «عَبَسَ وَ تَوَلَّى * أَنْ جَاءَهُ الْأَعْمَى » اين ميان ما و اهل تسنن بحث بزرگي در مورد اين سوره وجود دارد سني ها نوعاً گفته اند که اين عبس و تولي پيغمبر را مي گويد، چهره در هم کشيد و يک أعمائي وارد شد به مجلس، فقير بود البته، آمد در مجلس و به اين فقير بي اعتنائي شد کسي که به اين فقير بي اعتنائي کرد مورد نکوهش قرار گرفت، در همين اول سوره است سوره ي هشتاد قرآن، عبس و تولي، چهره در هم کشيد و چهره برگردانيد «أَنْ جَاءَهُ الْأَعْمَى » که يک أعمي وارد مجلس شد قرآن مذمت مي کند از کسي که اين کار را کرد، «عَبَسَ وَ تَوَلَّى * أَنْ جَاءَهُ الْأَعْمَى * وَ مَا يُدْرِيکَ لَعَلَّهُ يَزَّکَّى» شما چرا چهره بر مي گردانيد از فقير؟ نابينا؟ شما بايد احترام کنيد «وَ مَا يُدْرِيکَ لَعَلَّهُ يَزَّکَّى» شايد همان در نتيجه ي شرکت در جلسه ي شما همنشيني شما، تزکيه ي نفس بکند و خودش را بالأخره منزه بکند، «أَوْ يَذَّکَّرُ فَتَنْفَعَهُ الذِّکْرَى » يا اينکه از حرف هاي شما چيزي بشنود همين شنيدن و تذکر به درد ما بخورد چرا چهره در هم مي کشيد؟ از ورود يک فقير نابينايي؟ «أَمَّا مَنِ اسْتَغْنَى * فَأَنْتَ لَهُ تَصَدَّى » کساني هستند که ثروتمند هستند و شما متصدي آن ها هستيد و توجه مي کنيد و عنايت مي کنيد «وَ مَا عَلَيْکَ أَلاَّ يَزَّکَّى » حالا اگر آن شخص ثروتمند هم متنبه نشد شما وظيفه ي خود را انجام دهيد چه کار داريد که احترام کنيد اين ها را؟ «وَ أَمَّا مَنْ جَاءَکَ يَسْعَى * وَ هُوَ يَخْشَى * فَأَنْتَ عَنْهُ تَلَهَّى » شدت توبيخ است اما کسي که آمده براي ياد گرفتن احکام خدا و اين ها و حالا اين خدا ترس است تو از او چهره بر مي گرداني اين آيات مشتمل توبيخ شديد، حالا آن شخص کيست؟ که يک نفر نابينا وارد مجلس شده از او يک فردي چهره بر گردانده و اعتنا نکرده است ولي يک نفر دارا بوده و اغنياء بوده به آن ها توجه زياد شده، چه کسي بوده اين شخص که خداوند با اين شدّت او را توبيخ مي کند؟ ما قائل هستيم که مربوط به پيغمبر نيست سني ها مي گويند اين پيغمبر است، عبس را به پيغمبر بر مي گردانند ولي خوب ما مي گوييم اين گونه نيست يک نفر اين گونه مورد توبيخ قرار گيرد؟ اين با اخلاق پيامبر نمي سازد، آيت الله طباطبايي (أعلي الله مقامه) در تفسير الميزان، در همين جا دارند که اين نمي سازد قرآن مي گويد که «وَ إِنَّکَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ » قرآني که پيغمبر را به واسطه ي خلق عظيمش تمجيد مي کند آن وقت مي شود چنين کسي باشد و از فقير چهره برگرداند و بي اعتنايي بکند؟ و آن وقت به غني توجه کند؟ اين است که ما با توجه به آيات قرآن و فرهنگ اسلام و روايات معتبر ما، نسبت به اخلاق ما اين نبايد پيامبر باشد اما چه کسي است اين شخص؟ حالا بعضي اسم هايي را برده اند هر چه هست اين آيه با فرهنگ اهلبيت، با آن آيه اي که قبلاً خوانديم «وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ» نمي سازد.

 اين ها همه مقدمه است که ما اين مطلب را عرض کنيم که نسبت به فقراء چند مطلب داريم اول دوست داشتن فقراء، حب مساکين واقعاً فضيلتي است، دوم مجالست با فقراء از آن ها انسان فاصله نگرفته، حضور پيدا کردن در جلسات آن ها، اين ها هم داراي فضيلت است اين ها براي همه است براي همه است اما آن چه مربوط به بحث نهج البلاغه است اين است که علاوه بر همه ي اين ها که حضرت امير در اسلام داشته، زندگي خودش را هم طراز فقراء قرار داده است از لحاظ معيشت، نبايد زندگي خودش برتر و بالاتر باشد، خوب «أ أقنع من نفسي بأن يقال هذا أميرالمؤمنين ولا أشارکهم في مکاره الدّهر» آيا من بايد به همين قناعت کنم يا من اميرالمؤمنين بگويم ولي در سختي هاي زندگي با فقراء، شرکت نداشته باشم؟ حالا نمونه را از نهج البلاغه داريم در اين مورد که، يکي از اصول حکومت علوي اين است که همدردي و همرنگي با فقراء، بله خوب اين در چند جاي نهج البلاغه وجود دارد. يکي در خطبه ي دويست است خطبه ي «إن الله تعالي فرض علي أئمة العدل أن يقدروا أنفسهم بضعفة الناس» خداوند واجب کرده به ائمه ي حق بر پيشوايان حق، که زندگي خودشان را هم طراز افراد ضعيف قرار دهند، در خوراک و پوشاک و مسکن و اين گونه موارد بايد ائمه ي حق، زندگي خودشان را هم طراز ضعيف ترين افراد قرار دهند، «کيلا يتبيغ بالفقير فقره» اين براي آن است که فقر فقير بر او سنگين نباشد. فقير مي گويد که خوب من هم نان جو، اميرالمؤمنين هم نان جو مي خورد من در خانه ي خشت و گلي هستم و اميرالمؤمنين هم در خانه ي خشت و گلي هست. «کيلا يتبيغ بالفقير فقره إن الله تعالي فرض علي أئمة العدل أن يقدروا أنفسهم بضعفة الناس، کيلا يتبيغ بالفقير فقره» خدوند واجب کرده است بر ائمه ي حق، که زندگي خودشان را هم طراز زندگي تنگدستان قرار دهند، تا فقر بر فقير سنگيني نکند از تلخي زندگي او کاسته شود اين از خطبه ي دويست است اين خطبه آن چيزي که مورد استشهاد ما است را عرض کنم، خطبه ي دويست در اين است که شاگرد رضي مي گويد که اميرالمؤمنين (عليه السلام) براي علاء بن زياد حارثي، که از اصحاب بود يکي از اصحاب بود مريض بود، براي عيادت او حضرت رفتند، حضرت وارد شدند منزل علاء بن زياد حارثي، ديدند که يک منزل خيلي پر تشکيلاتي درست کرده گفتند ببين اين خانه و اين مصحف براي چيست؟ تا حدي اسراف به نظر مي رسد، بله «و قد دخل علي العلاء بن زياد الحارثي يعوده» يعود يعني براي زيارت رفتند، يک مقدار مريض بودند «فلما رأي سعة داره قال ما کنت تصنع بسعة هذه الدار في الدنيا و أنت في الآخرة کنت أحوج» گفتند اين خانه با اين تشکيلات را براي چه درست کردي؟ بهترين دنيا در آخرت محتاج تر از اين است که خانه اي براي خودت بسازي، بعد گفت: «بلي إن شئت بلغت بها الآخرة» بله همين خانه ي مصحف مي تواند از اين راه به آخرين جا، آخرت راه پيدا کني، چه کار کنم؟ «تقري فيها الضيف» مهمان ها را اين جا پذيرايي کني، ؟؟؟ يعني مهمان نوازي کردن «و تصل منها الرحم» بستگان خودت را به اين وسيله پيوند داشته باشي، ارتباط داشته باشي و کمک کني، «و تطلع منها الحقوق» حقوق جامعه را ادا کني، چون اغنياء در برابر فقراء حقوق زيادي دارد خوب اين اين را به حارث گفتند، اين گفت يا علي، يا امير المؤمنين «أشکوا إليک أخي عاصم بن زياد» گفتم من از برادرم به تو شکايت دارم، گفت چه شده؟ گفت برادر من ترک دنيا کرده، ترک دنيا کرده است و لباس کهنه مي پوشد و در يک گوشه اي نشسته است و از لذت هاي دنيا به طور کلي صرف نظر کرده، حضرت فرمودند: «عليه به» آن برادرت را بياور نزد من، اين رفت برادرش را آورد حضرت به ايشان فرمودند که «يا عدي نفسه» اي دشمن جان خودت چرا اين کار را کردي؟ خداوند متعال نعمت هاي فراوان به کسي که داده از راه مشروع به دست بياورد، از لذت هاي دنيا که استفاده کني اشکال ندارد، «قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللّهِ الَّتِيَ أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالْطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ» (اعراف، 32) خداوند زينت هايي که فراهم کرده، روزهاي پاکيزه از راه مشروع نه کسي که حرام کرده بد کرده بايد از اين ها استفاده کند اين را حضرت اميرالمؤمنين به برادر علاء به عاصم گفتند، عاصم گفتند يا علي اگر اين گونه هست شما خودت چرا اين گونه هستي؟ اين لباس کهنه ي دربر داري منزل بسيار ؟؟؟ غذاي شما را مي دانيم، اينجا داريم که حضرت مي فرمايند تو خودت را با من قياس نکن، «إن الله تعالي فرض علي أئمة العدل أن يقدروا أنفسهم بضعفة الناس کيلاً يتبيغ بالفقير فقره» اين است که وظيفه ي شما افراد عادي با اميرالمؤمنين که حاکم اسلامي است فرق دارد، او بايد زندگي خود را هم طراز فقراء قرار دهد، هم طراز فقيرترين مردم اين هم دردي و همرنگي با فقراء اصل دوم از اصول حکومت اسلامي است.

 خوب، اين را مي خواهيد مطالعه کنيد من شروح آن را عرض کنم، در شرح خوئي جلد سيزده، ايشان اين را ذکر کرده کلام دويست و هشتم، در شرح ابن ابي الحديد، جلد يازده صفحه ي سي و دو، در شرح بحراني جلد چهار، صفحه ي شانزده، در شرح في زلال جلد سه، صفحه ي دويست و سي و هشت، خوب آن چه براي ما خيلي گوياتر از آن است نامه ي چهل و پنج حضرت امير (عليه السلام) براي عثمان بن حنيف نوشته اند «قد بلغه» اين که عثمان بن حنيف، از طرف امير (عليه السلام) در بصره عامل و کارگزار بود و فرماندار بود، حضرت شنيد که عثمان در يک جلسه ي مهماني شرکت کرده، آن جا اغنياء حضور داشتند ولي فقراء حضور نداشتند حالا اين نامه خيلي مطالب دارد نامه ي چهل و پنجم، در اين جا مي فرمايند که حالا شايد متن نامه را حفظ باشيد اما خوب، نکات فراوان دارد. نامه ي چهل و پنجم نهج البلاغه است «و من کتاب له (علیه السلام) إلي عثمان بن حنيف الأنصاري و هو عامله علي البصرة و قد بلغه أنه دعي إلي وليمة قوم من أهلها، فمضي إليها» يک مجلس مهماني بود از تو شرکت کردي، «أما بعد يابن حنيف فقد بلغني أنّ رجالاً من فتية أهل البصرة دعاک إلي مأدبة فأسرعت إليها تستطاب لک الألوان و تنقل إليک الجفان» غذاهاي رنگارنگ براي تو مي آوردند کاسه هايي که پر از طعام بود «و ما ظننت أنّک تجيب إلي طعام قوم عائلهم مجفو و غنّيهم مدعو» اين همان فاصله است که نبايستي من گمان نمي کردم تو که عامل من هستي، دعوت را اجابت کني که اغنياء دعوت شده اند ولي فقراء دعوت نشده اند، «فانظر إلي ما تقضمه من هذا المقضم» آن چه که مي خوري بايد در آن دقت کني، «ألا و إن لکل مأموم إماماً يقتدي به» هر مأمومي امامي دارد که به آن اقتدا مي کند.

 کلمه ي امام، کلمه ي بسيار پرمعناست در قرآن کريم «يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ» (اسراء، 71) در روز قيامت هر فرقه اي با امامشان به محضر پروردگار حضور پيدا مي کند و اين جا ما شيعيان قائل هشتيم امام در همين آيه، امام است يعني پيشواي ماست سني ها امام را اينجا به کتاب و نامه ي عمل معنا کرده اند يکي از اختلاف هاي بزرگ ما سني ها همين آيه است، ما قائل به أمامت هستيم و شأن آن، «يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ» به امام است. آن ها مي گويند نه امام است يعني آن نامه ي عمل. حالا «ألا و إن لکل مأموم إماماً يقتدي به و يستضيء بنور علمه ألاّ و إن امامکم قد اکتفي من دنياه بطمريه» امام شما در دنيا به دو قطعه جامه ي کهنه، «ألاّ و إن امامکم قد اکتفي من دنياه بطمريه و من طعمه بقرصيه» در غذا هم به دو قرص نان اکتفا کرد «ألا و إنکم لا تقدرون علي ذلک» شما نمي توانيد انقدر ساده زيستي داشته باشيد يکي از چيزهايي که خيلي مهم است همان زهد است، زهد را الآن به ساده زيستي معنا مي کنند ولي زهد معناي آن اين نيست بالاتر از اين است زهد دو تا جنبه دارد دو بعد دارد، يک بعد روحي است و يک بعد عملي است در بعد روحي زهد آن است کسي با اين که امکان دارد متنعم باشد از نعمت ها، امکانات دارد ولي براي خاطر يک هدف والاتر و والاتري آن ها توجه به خدا و جلب خشنودي خدا، از آن صرفنظر مي کند فکر خود را متوجه کند به خدا و اين ها، زهد از قلب سرکش بر مي دارد ولي در عمل نه با اين که امکان دارد از هر گونه نعمت ها برخوردار باشد قناعت مي کند به ساده زيستي و ساده زيستي يک بعدي است از ابعاد زهد، يک معناي پر محتواتر دارد که اول آن جنبه ي روحي است و بعد جنبه ي عملي است، حضرت اميرالمؤمنين پيشوايان اين گونه بودند زاهد بودند به ما توصيه کردند ما طلبه ها هم زاهد باشيم، از پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) آمده است که: «من أزداد في العلم رشداً و لم يزدد في الدنيا زهدا لم يزدد من الله الا بعداً» هر کسي در علم پيشرفت کرد اما در زهد پيشرفت نکرد جز بعد از خدا براي او چيزي برايش فراهم نيست «من أزداد في العلم رشداً و لم يزدد في الدنيا زهدا لم يزدد من الله الا بعداً» زهد خيلي معناي بزرگي دارد.

 خوب حالا اينجا مي فرمايند که امام آن ها اين گونه بود «قد اکتفي من دنياه بطمريه و من طعمه بقرصيه ألا و إنکم لا تقدرون علي ذلک ولکن أعينوني بورع و اجتهاد» به من کمک کنيد شما به ورع و اجتهاد «و عفة و سداد» عفت و سداد به معناي استقامت است «فو الله ما کنزت من الدنياکم تبرا» و الله از دنياي شما من طلا و نقره ذخيره نکرده ام «و لا ادّخرت من غنائمها و فردا» از غنائم دنيا چيزي را ذخيره نکرده ام «ولا أعددت لبالي ثوباً طمرا» براي بدن خودم لباس کهنه فراهم نکردم معمولاً انسان دو گونه لباس دارد که فارسي مي گويند شورباشور، من براي خودم لباس شورباشور فراهم نکرده ام همين که در تن دارم و لذا همان را که داشت خيس خيس مي پوشيد و گاهي منبر مي رفت لباس را تکان مي دهد که لباسش خشک شود «ولا أعددت لبالي ثوباً طمرا» خوب حالا اينجا که بيشتر براي بحث ما مناسب است اين است «و لو شئت لاهتديت الطريق إلي مصفّي هذا العسل و لباب هذا القمح و نسائج هذا القزّ» اگر بخواهم من هم مي توانم عسل مصفي بنوشم و مغز گندم فراهم کنم و لباس حرير و ابريشم فراهم کنم «لکن هيهات أن يبلغني هواي و يقودني جشعي إلي تخيّر الأطعمة» ولي هيهات هواي نفس بر من غالب شود و حرص و رغبت مرا بکشد به تخيل اطعمه و غذاهاي گوناگون «و لعل الحجاز أو اليمامه» حجاز به آن قسمت عربستان فعلي مي گويند يمامه، يمن و آن طرف گفته مي شود اين ها يکي بوده است «لعل بالحجاز أو اليمامه من لا طمع له في القرص» شايد آن قدر فقير داشته باشيم در گوشه و کنار که اصلاً طمع ندارند به آن، آن قدر مأيوس و محروم بوده است حتي طمع و آرزوي يک قرص نان را دارند «و لا عهد له بالشّبع» در عمرشان اصلاً سيري نديده اند «أو أبيت مبطاناً و حولي بطون غرثي و أکباد حرّي» من با شکم پر بخوابم که در اطراف من شکم هاي گرسنه باشد و جگرهاي سوخته باشد «أو أکون کما قائل القائل و حسبک داء أن تبيت ببطنة و حولک أکباد تحنّ إلي القدّ» اين درد براي تو بس است که تو با شکم سير بخوابي و اطراف تو اکبادي، جگرهايي باشند که به يک پوست مشک هم اشتياق و آرزو دارند چون در ميان مشک آب هست و بعضي از غذاها بوده آن قدر اين ها گرسنه مانده اند که خود مشک هم با پوست مشک هم دلشان پرواز مي کند و چيزي گيرشان نمي آيد خوب حالا ببينيد «أ أقنع من نفسي بأن يقال هذا أميرالمؤمنين ولا أشارکهم في مکاره الدّهر» آيا من قناعت کنم که من اميرالمؤمنين بگويم ولي در سختي هاي زندگي با مردم شرکت با فقراء شرکت نکنم؟ «أو أکون أسوة لهم في جشوبة العيش» من بايد در سختي زندگي اسوه باشم يعني من زندگي ام از تمام فقراء سخت تر باشد که اسوه و الگوي آن ها باشم بحث ما در اين است که مي خواهيم عرض کنيم که يکي از اصول حکومت اسلامي اين است که بايد زعما زندگي شان طوري باشد که هم طراز و هم رنگ فقراء باشد، هم دردي فقراء خودش واقعاً يکي از فضائل بسيار بزرگي است اين بحث را، انشاءالله تعالي تکميل خواهد شد. حالا دو سه نکته خواستم عرض کنم.

 يکي اين که امام (رضوان الله تعالي عليه) در صحيفه ي نور در جاي جاي صحيفه ي نور اين مطلب را ذکر کرده اند يک جا دارد که در صحيفه ي نور جلد يازده، مي فرمايند که حضرت اميرالمؤمنين شخص اول کشور اسلامي بود دائره ي امر ايشان از حجاز و مصر و ايران و عراق و سوريه، همه ي اين ها زير قلمرو ايشان است مع ذلک وضع زندگي ايشان اين گونه بوده است آن گونه بوده است که براي ديگران قابل تحمل نبوده، خودش هم مي فرمايد که شما قدرت نداريد که اين گونه، ولي کمک کنيد و با من هماهنگ باشيد و حالا اين جا اين مطلب را ذکر کرده اند: مطلب اين است که علاوه بر اين که بر فقراء اين گونه توجه داشته است ايشان تشريف بردند در خانه اي امام مي فرمايد، که چند تا بچه بودند پدرشان را از دست داده بودند، داشتند مي رفتند بچه ها گريه مي کردند رفتند نوازش کردند يک چيزهايي هم به آن ها دادند و پرستاري هم کردند آخر که مي خواست خداحافظي کند امام مي گويد نقل هست، حضرت اميرالمؤمنين مي خواست خداحافظي کند يکي از آن ها صدا کرد که بچه ها بخندد، يک حرکاتي که بچه ها بخندند، فرمودند وقتي آمدم اين ها گريه مي کردند ولي مي دانم حالا که مي روم اين ها خنده بکنند و اين ها را با چهره ي خندان پشت سر بگذارم و بروم، نمونه هايي امام ذکر کرده از وضع همرنگي و همدردي اميرالمؤمنين با آن ها، بعد ايشان مي فرمايند که: اين يک حاکمي است که از حجاز تا مصر و ترکيه همه ي اين ها زير سيطره ي ايشانا است، ولي يک پوستي دارد که خودشان حضرت زهرا (سلام الله عليها) شب آن را زيرشان مي اندازند و مي خوابند، فردا همان پوست را روي آن علوفه مي اندازند براي شترشان، اين وضع حاکم و سردارهايي است که اسلام داشته است اين ها. خوب بنابراين اصل دوم را عرض کرديم و اشاره کرديم به يک مطلبي در همان جلد سيزده ي خويي که عرض کردم، سيصد چهارصد صفحه به مناسبت آن کلماتي که عرض کردم درباره ي ردّ صوفيه بحث کرده است. خوب اين مطلب واقعاً مطلب مهمي است علماي بزرگ ما از اول با يک فرقه اي به نام صوفيه مواجه بودند يعني کساني آمده اند در اسلام به وجود آمدند به عنوان ترک دنيا، به عنوان صوفيگري رفتند خانقاه ساختند و اسلام را در ساختن خانقاه و کشکول و چله نشيني و گوشه نشيني خلاصه کردند روايات فراوان داريم که امام صادق مي فرمودند اين ها اعداء ما هستند، چرا؟ براي خاطر اين که اين ها آن جبار روزگار هارون الرشيد ها و فلان و فلان نمي توانستند با ائمه کنار بيايند يعني آن فرهنگ ائمه را تحمل نمي کردند، از طرفي هم خوب به مردم مي خواستند بگويند که ما متدين هستيم آمدند فرقه اي ساختند به نام صوفيه، با همين ترکيب، فضيل بن عياض ها، بايزيد بسطامي ها معروف کرخي ها، جنيد بغدادي ها و شقيق بلخي ها را ساختند و اين ها در ميان مردم يک چهره اي براي خودشان درست کردند و چهره ي زاهدانه و متدينانه و آن وقت خلفا با اين ها بودند، اين ها با حروف اميرالمؤمنين مي گفتند، فضيل بن عياض، هارون الرشيد مي گويد من بروم فيضل بن عياض را ببينم مرا نصيحت کند همان هارون که امام موسي کاظم را در زندان دارد حالا مي خواهد برود نزد فضيل، فضيل را نصيحت کند، فضيل هم به او مي گويد يا اميرالمؤمنين بنده خيلي فکر کردم و مطالعه کردم ولي چاپ نکردم، در مورد صوفي ها، ديدم صلاح نيست فعلاً خلاصه چند مطلب در مورد اين ها هست اين ها يک چهره هايي به اين سبک درست کردند خود صوفي ها اولاً چهره سازي کرده اند براي هر يک از اين ها يک مقدمات درست کردند و فضيل از اول راهزن بود و چه شد و چه شد ؟؟؟ بايزيد چه بود اول، بعد چه شد ؟؟؟ مصري اول چه بود بعد چه شد، معروف کرخي اول چه بود و چه شد، چهره هايي ساختند و چهره آرايي کردند و بعد تمام آن فضائل و مناقب ائمه را براي اين ها ذکر کردند و طي الأرض را ذکر کردند و مرده زنده کردن را، اخبار از غيب و يکي از کتاب هايي که در اين قسمت مطالعه کنيد، تذکرة الأولياء، شيخ عطار است تذکرة الأولياء ، اين ها را تمام براي بايزيد بسطامي، معراج رفتن را کار کرده اند، کمالاتي که بالاتر از ائمه و پيغمبر است را براي اين ها ذکر کرده اند باعث انحراف شده اند حالا اين ها چه بوده؟ اين ها اسلام را خلاصه کردند در همان گوشه نشيني و ترک دنيا و کشکول و سبيل و چله نشيني، آن اسلام پرخروش که در برابر جباران مستکبران، خروش مي کند و جهاد دارد هيچ نيست در اين ها واقعاً اين تحريفي بود براي اسلام به وجود آمد آن وقت اين ها مي گويند اسلام دو نوع است شريعت است و طريقت است و حقيقت، شما اهل شريعت هستيد پوست است اما لب الألباب که ما داريم آن حقيقت را، از اين نوع گزافه خلاصه بايد بيدار بود، خوب اين آمده در جلد سيزدهم سيصد چهارصد صفحه در اين مورد بحث کرده آن را مطالعه کنيد تا انشاءالله براي بعد.