جلسه 1387/11/02

بسم الله الرحمن الرحیم

اصول ومباني حکومت از ديدگاه اميرالمونين - نهج البلاغه

 موضوع: نهج البلاغه

 

 بحث ما با توفيق پروردگار متعال درروزهاي چهارشنبه از مباحث و مطالب کتاب شريف نهج البلاغه مي باشد، که يکي از متون بسيار مهم اسلامي است يعني بعد از قرآن مجيد کتابي به اين عظمت و متانت و جامعيت نداريم و بحث ما در اين کتاب که مطالب بسياري دارد درباره اصول و مباني حکومت اسلامي است. امام (رضوان الله عليه) در جاي جاي صحيفه نور از نهج البلاغه نام برده اند، در يک جا فرموده اند، فکر مي کردند که بعد از سقوط رژيم سلطنتي يک رژيمي سرکار خواهد آمد مشابه همان يا کمي بهتر از آن ولي حالا بايد بدانند اين يک حکومت و نظامي است که اساس مشي اش بر مثل نهج البلاغه است که مبيّن خصوصيات حکومت اسلامي است. در عظمت اين کتاب مطالبي بيان فرموده اند، که هر کسي به اندازه فهم و درک خودش از اين کتاب استفاده مي کند و بعد کلمه اي را فرموده اند، که در اين کتاب کلمه اي است در مورد خدا که در مسأله توحيد است {داخل في الأشياء لا بالممازجة خارج عن الأشياء لابالمغايرة} فرموده اند هر کس قبل از مطالعه شروح ببيند در ذهن خودش از اين کلمه درباره خدا چه مي فهمد آن فهمش دليل آن خواهد بود که در مسألة توحيد چقدر کمال دارد.

 ما در بحث خودمان که اصول و مباني حکومت اسلامي است 30 فصل و أصل داريم، أصل اوّل دقت و حفاظت دربارة بيت المال، چون بيت المال يک مال عمومي است و درباره صرف کردن مال عمومي دقت بسياري بايد اعمال شود چون براي همه است و اگر کسي توجه نکند و زياده روي کند در برابر يک ملّت مسئوليت دارد. در جلسه گذشته عرض کرديم که در قرآن مجيد درباره پيغمبران، خداوند يک برجستگي ذکر کرده است، درباره حضرت يوسف (عليه السلام) {وقال الملک ائتوني به استخلصه فلمّا کلّمه قال انّک اليوم لدينا مکينٌ امين} بعد از اينکه براي حضرت يوسف (عليه السلام) آن جريان ها و مرارت ها پيش آمد، بالآخره يوسف شناخته شد، مَلِک يوسف را خواست و گفت که او را از خواص خودم قرار می دهم بعد که با او حرف زد {قال انّک اليوم لدنيا مکين أمين - قال اجعلني علي خزائن الأرض انّي حفيظ عليم} اين بيت القصيده جريان حضرت يوسف (عليه السلام) است و آن برجستگي که قرآن بيان کرده است اين است که آن خزائن الارض که بيت المال جزء آن هست بايد تحت نظر کسي باشد که حفيظٌ عليمٌ باشد، هم عليم باشد که بداند کجا بايد مصرف شود و هم حافظ و نگهبان باشد تا در آنجا که مصرف مي شود زياده روي و تخطّي و تخلّف بوجود نيايد.

 ما بحث را از بيت المال آغاز کرديم در جاي جاي نهج البلاغه درباره اين موضوع مطالبي هست، يکي در خطبه 126 که حضرت امير (عليه السلام) وقتي زمام امور را به دست گرفت فرمودند {لتبلبلنّ بلبلة و لتغربلّن غربلة و لتساطُنّ سوط القدر حتي يعود أسفلکم أعلاکم و أعلاکم أسفلکم} خودشان پيش بيني مي کردند و دانستند که اين جريان حکومت، بالا و پايين هايي و تحوّلي بوجود خواهد آورد و اين امر غربالي خواهد بود که چه کسي مي تواند تحمّل کند وچه کسي نمي تواند تحمّل کند، اين خطبه در موضوع بيت المال است که به ترتيب شماره گذاري فيض الاسلام کلام 126 مي باشد. اين خطبه در شرح خوئي جلد 8، صفحه 182 تا 194 مي باشد، اگر کسي اين شروح را مطالعه نکند آن حقائق موجود در نهج البلاغه را نمي تواند درست درک کند، در اين شرح مي فرمايند که اين خطبه و مطالب اين خطبه تحوّل عجيب بوجود آورد و همين کار باعث شد که طلحه و زبيرها بروند کنار و جنگ جمل را بوجود بياورند و همين باعث شد که جنگ صفين بوجود آمد. شرح ابن ابي الحديد جلد 8، صفحه 109، شرح بحراني جلد 3، صفحه 130 شرح في ضلال جلد 2، صفحة 130.

  سيد رضي قبل از اينکه خطبه را بيان کند اين مقدمه را ذکر کرده اند {ومن کلام له لمّا عُوتب علي تصييره الناس أسوة في العطاء} پيغمبر (صلّی الله عليه و آله) دأب و برنامه شان اين بود که بيت المال را ميان همه، ميان کساني که سهمي از بيت المال داشتند بالسويّة تقسيم مي کردند، آن موقع هم بگونه اي بود که بسياري از مردم در بيت المال سهيم بودند، خودشان را آماده می کردند و در موقع جهاد به جهاد مي رفتند و در موقعي که جهاد نبود آمادگي خودشان را حفظ مي کردند و از بيت المال ارتزاق مي کردند و سهم مي بردند، پيغمبر (صلّی الله عليه و آله) به همه به طور مساوي مي داد، فرقي بين افراد نبود. زمان ابوبکر هم مطلب به همين ترتيب بود ولي عمر در بيت المال تفاوت هايي ايجاد کرد به کساني که در جنگ بدر شرکت کرده بودند بيشتر داد، به زنان پيغمبر (صلّی الله عليه و آله) بيشتر داد، در ميان زن هاي پيغمبر براي عايشه سهم بيشتري قائل شد، عرب را بر عجم ترجيح داد به عرب ها بيشتر مي داد، به کساني که نفوذ داشتند و فعّال تربودند و دور و بر حکومت بودند و باعث تقويت حکومت مي شدند و بدخواهان را از حکومت دور مي کردند به اين قبيل افراد بيشتر داد و تمايزهاي زيادي قائل شد که در شرح خوئي بيان شده است. عثمان که آمد سرکار اين مطلب را بيشتر تقويت کرد، به بستگان خودش، به خويشاوندان خودش بيشتر و بيشتر مي داد.

  حضرت امير (عليه السلام) اين روند را مي خواهند به زمان پيغمبر (صلّی الله عليه و آله) بر گردانند و به همه مساوي بدهند. {ومن کلام له عليه السلام لمّا عُوتب علي تصييره الناس أسوة في العطاء} کلام اميرالمؤمنين وقتي که مردم را مساوي قرار دارد. إسوة در اينجا يعني مساوي قرار دادن، حضرت از طرف زياده خواهان و افزون طلبان مورد عتاب قرار گرفت و آنها اعتراض کردند، {من غير تفضيل اولي السابقات و الشرف} حضرت اولي السابقات و الشرف را تفضيل نداد، فرمودند هر کس در جنگ ها کار کرده است براي خدا کار کرده است و عوضش را بايد از خدا بگيرند و من در بيت المال اينگونه تفاضل هايي که خلفاي قبل من (يعني عمر و عثمان) بوجود آوردند قبول نداريم، اين امر باعث شد که عتاب ها سرازير شد به طرف حضرت امير (عليه السلام)، آن زياده خواهان و افزون طلبان طاقت نمي آوردند و عتاب و خطاب مي کردند و همين باعث شد که طلحه و زبير و امثال آنها به کنار رفتند.

 حضرت در مقابل عتاب آنها اينگونه فرمودند {أتامرونّي أن أطلب النصر بالجور فيمن وليّت عليه؟!} أتامرونّي اصلش أتامرونني بوده که با تأکيد اينگونه شده است، آيا از من مي خواهيد که من جور و ظلم کنم به کساني که زير سيطره ی حکومت من هستند تا براي خودم طرفدار درست کنم، چون معلوم است به صاحبان قدرت و نفوذ بيشتر دادن موجب درست شدن طرفدار مي شود ولي اين باعث ظلم مي شود چون بيت المال براي همه است و اين باعث کم گذاشتن حق افرادي مي شود {و الله لاأطور به ماسمر سمير} والله من اين کار را نمي کنم، يکي از خصوصيّات حضرت امير اين قاطعيّت و صراحت مي باشد. سمر لغتاً به معني صحبت در شب است، عرب صحبت در شب را مي گويد سمر سموراً. شاعر هم مي گويد {شنيده ام که محمود غزنوي شب دي- شراب خورد شبش جمله به سمور گذشت} {فقير گوشه نشيني لب تنور گرفت- لب تنور بر آن بينواي عور گذشت- علي الصباح بزد نعره اي که اي محمود- شب سمور گذشت و لب تنور گذشت} خلاصه سمر سموراً يعني در شب سخن گفتن امّا کم کم سَمَرَ سموراً اسم شده است براي شب و روز. مادامي که شب و روز پشت سر هم و اختلاف ليل و نهار ادامه دارد علي اين کار را نخواهد کرد. {و ما أمّ نجمٌ في السماء نجماً} مادامي که ستاره اي در آسمان پشت سر ستاره اي حرکت مي کند، چون ستاره ها که متراکم نيستند و در فضاي پهناور هر يک مسيري دارند و در آن مسير هر يک پشت سر ديگری حرکت مي کنند، مادامي که شب و روز وجود دارد و مادامي که ستارگان آسمان پشت سر هم در حرکت اند من اين کار را نخواهم کرد. {لو کان المال لي لسويّت بينهم فکيف و أنّما المالُ مالُ الله} اگر مال بيت المال مال خودم بود به همه مردم مساوي مي دادم و حال اينکه مال مال خودم نيست و مال خداست، از اين جهت من در بيت المال تفاضل و تفاوتي براي اين اشخاص قائل نخواهم شد. اين است که يکي از صفات اميرالمؤمنين تقسيم بالسويه است.

 در بحار الانوار جلد 41، صفحه 105، مي دانيد که بحارالانوار دو چاپ دارد و در آدرس ها به اين بايد توجه کنيم. يکي چاپ ايران و اسلامية است و يکي هم چاپ بيروت است. هر دو تقريباً 110 جلد مي باشند تا جلد40، 50 مساوي اند ولي از جلد 50، 55 که بالا مي رود 3، 4 جلد تفاوت تقدّم و تأخّر وجود دارد. آدرسي که عرض کردم چاپ بيروت است. {قال رسول الله (صلّی الله عليه و آله) لعليّ يا عليّ تخاصم الناس بعد بستة خصالٍ فتخصمهم} پيغمبر (صلّی الله عليه و آله) به حضرت علي (عليه السلام) فرمودند بعد از من با 6 خصلت با پيشينيان خود به مخاصمت بر خواهي خواست، يعني حضرت علي (عليه السلام) با خلفاي قبل از خودش در اين 6 خصلت تفاوت دارد، پيغمبر (صلّی الله عليه و آله) فرمودند با اين 6 خصلت با آنها به مخاصمه بر مي خيزي ولي تو آنها را محکوم مي کني و جلو مي اُفتي.

 {إنّک اوّل الناس ايماناً بالله} اين يکي از خصلت هاي تو است هيچ وقت به بت سجده نکردي ولي آن خلفاي سابق قبلاً بت پرست بودند، آن کسي که يک لحظه اي در راه غير توحيد گام برنداشت اميرالمؤمنين بود، سنّي ها براي پرده پوشي به اين مطلب خيل حرف ها زده اند و گفته اند اينگونه نيست که يکي از آنها ابن ابي الحديد مي باشد و اين مطلب را قبول نمي کند، دوم گفته اند علي 10 ساله بوده که ايمان آورده است و ايمان صبيّ که نافذ نيست و از اين قبيل حرف ها که عليه حضرت اميرالمؤمنين می باشد آنها زياد دارند.

  1- {أنّک اوّل الناس ايماناً بالله}، 2- {و أقومهم بأمرالله عزّوجلّ} تو کسي هستي که براي اجرای امر پروردگار از همه مستقيم تر و پايدارتر بودي. 3- {أوفهم بعهدالله} به پرورگار از همه بيشتر وفا کردي 4- {أرئفهم بالرّعيّة} تو به رعيت از همه مهربان تر بودي. 5- {و أعلمهم بالقضية} در امور قضايي از همه مردم واردتر و آگاهتر بودي (أقضاکم عليّ). 6-{اقسمهم بالسويّه} در قسمت کردن بيت المال به طور مساوي از همه دقيق تر بودي. {و أفضلهم عندالله عزّوجلّ} از لحاظ فضائل و مناقب از همه بافضيلت تر بودي. اين روايت را ما براي اين کلمه ی {أقسمهم بالسويّه} ذکر کرديم.

  خلاصه اين يکي از کارهاي حضرت امير (عليه السلام) بود که {إسوةً في العطاء} يک تحولّي ايجاد کرد و بسياري از افراد حريص و افزون طلب که عادت کرده بودند به سلطه خواهي از اطراف اميرالمؤمنين متفرق شدند و کنار رفتند و اين باعث بوجود آمدن جنگ جمل و صفين شد. اين يک مورد بود که عرض شد.

 دوم نامه 26 حضرت اميرالمؤمنين است که به بعضي از عمّالشان مي باشد {وقد بعثه الي الصدقة} حضرت او را فرستاد براي جمع آوري ذکاوات و بيت المال، ما مختصر آن را مي خوانيم خودتان مراجعه کنيد، {آمره بتقوي الله في سرائر أمره و خفيّات عمله} اين کلمات را بيان مي کنند و بعد مي فرمايند وقتي بيت المال در دست تو است {فوفّهم حقوقهم} حقوق مردم را به آنها برسان {و إلّا تفعل فانّک من اکثر الناس خصوماً يوم القيامة} عرض کرديم چون بعضي از اموال مال ملّت است اگر کسي در آن خيانت کند خصوم زيادي در روز قيامت خواهد داشت، گاهي کسي به مال يک فرد اجحاف مي کند خصمش همان يک فرد است ولي گاهي اجحاف مي کند به بيت المال، مانند همين برق که بيت المال است و اگر کسي در موقع خودش خاموش نکند و يا اضافه مصرف کند به همه مردم اجحاف کرده است و مانند آب و ... که براي عموم است و در مصرف آنها بايد دقت زياد إعمال شود. و اگر کسي زياده روي کند {اکثر الناس خصوماً يوم القيامة} مي باشد، چون اين اجحاف به يک ملّت و ميليون ها نفر مي باشد.

 {و بؤساً لمن خصمُه عندالله الفقراء و المساکين و السائلون و المدفوعون و الغارم و ابن سبيل} بدا به حال کسي که در روز قيامت خصمش فقراء باشند، خصمش مساکين باشند، خصمش سائلون باشند کساني که سائل به کف اند، خصمش مدفوعون باشند کساني که رانده شده از اجتماع اند، خصمش در روز قيامت وام داران باشند، خصمش در روز قيامت ابن سبيل باشد، چون بيت المال با اينها بيشتر مطرح مي شود. اگر کسي اجحاف کند همه اينها روز قيامت به عنوان خصم جلو انسان را مي گيرند.

 {و من استهان بالامانة و رتع في الخيانة} کساني که متصدي بيت المال اند اين در دست آنها امانت است، کسي که امانت را کوچک بشمارد و در راه خيانت گام بگذارد، {و لم نيزِّّه نفسه و دينه عنها} دين خود را و خودش را از خيانت مصون نگه ندارد، {فقد أحلّ بنفسه في الدنيا الذّل و الخزي و هو في الآخرة أذلُّ و أخزي} هم در دنيا براي خودش رسوائي و ذلّت را بوجود آورده و در آخرت هم أذلّ و أخزي است.

 و اين کلمه اي که مي خواهم بخوانم بسيار مهم است و در نهج البلاغه مانند ستاره اي مي درخشد. {و إنّ أعظم الخيانة خيانةُ الأمّة و أفظع الغشّ غشُّ الائمة} بزرگترين خيانت، خيانت به يک ملّت است و زرشت ترين غشّ و تقلّب اين است که انسان با پيشوايان و رهبران ديني تقلّب و نفاق داشته باشد. ما در روايات داريم که در سه چيز نصيحت لازم است، نصيحت لغةً به معني خيرخواهي است، نصيحت يک امر قلبي است که قلباً انسان خيرخواه باشد، ما که به اين کلمات مي گوييم نصيحت، مجازاً به آنها گفته مي شود، چون اين کلمات حاکي است از آن خيرخواهي به آنها گفته مي شود نصيحت. ما روايت داريم که نصيحت در سه چيز خيلي لازم است {النصح لله و لرسوله و للائمة} در سه چيز انسان بايد قلباً خيرخواه باشد و با خلوص نيت باشد، يکي نسبت به خداست دوم نسبت به پيغمبر خدا و دين، سوم نسبت به پيشوايان دين، چون افرادي که نسبت به پيشوايان دين غش دارند، زبانشان چيزي مي گويد و قلبشان چيز ديگر مي گويد، اين قبيل افراد ضرر زيادي به حکومت مي رسانند چون حکومت به زبان آنها نگاه مي کند و اعتماد مي کند ولي آنها قلباً خائن اند و ممکن است در يک نقشه هايي عليه حکومت دخالت داشته باشند و يا خودشان طرّاح آن نقشه ها باشند. اضافه خيانة به أمة، اضافه مصدر به مفعول به است و همين طور در اضافه غشّ به أئمّه و فاعل آن، شخص است يعني خيانت کردن شخص نسبت به أمّة، چون مصدر گاهي به فاعل و گاهي به مفعول به اضافه مي شود.

 مطلبي از بحار در مورد خطبة 126 عرض کنيم، بحار جلد 41، صفحه 108، طائفه اي از اصحاب اميرالمؤمنين به نزد ايشان رفتند {عند تفرّق الناس و فرار کثيرهم الي معاوية} در پي جريان عدالت اميرالمؤمنين مردم از اطراف ايشان پراکنده شدند چون تحمّل عدل برايشان مشکل بود و به سمت معاويه فرار کردند، {طلباً لما في يده} براي بدست آوردن آنچه در اختيار معاويه بود رفتند سراغ معاويه، چون بيت المال و اموال عمومي در شام در اختيارش بود، منسب و مقام هم که به اشخاص مي داد، عبيدالله بن عباس از طرف حضرت مجتبي (عليه السلام) بعد از شهادت اميرالمؤمنين معيّن شد که براي جنگ به طرف معاويه حرکت کند با 12 هزار نفر از کوفه حرکت کردند، رفتند در چند منزلي وسط راه، معاويه برايش نامه نوشت که من يک ميليون درهم به تو مي دهم اين 500 هزار درهم نقداً و بقيه را هم بعداً که آمدي به علاوه حکومت فلان جا به تو مي دهم، به خيلي ها وعد دختر و ... مي داد که داماد خليفه شود و بعداً معلوم شد که معاويه اصلاً دختر ندارد و تمام اين وعده ها دروغ بوده است.{فقالوا يا اميرالمؤمنين} رفتند سراغ اميرالمؤمنين {أعطِ هذه الأموال و فضِّل هؤلاء الاشراف من العرب و قريش علي الموالي و العجم} اينها به قول خودشان خيرخواهان بودند، گفتند بيت المال را به افراد با نفوذ بده و اين اشراف را که از عرب و قريش اند بر عجم برتري بده، به ايراني ها مي گفتند عجم و آنها را تحقير مي کردند، اين از زمان عمر باقي مانده است بحار مي گويد خطبه 126، شأن نزولش اينجاست.

 مسأله بيت المال و شيوة قسمت کردن آن (به همان صورت که عرض کرديم) بخاطر اين بوده است که فقر ريشه کن شود و براي افراد کار و اشتغال ايجاد شود تا جامعه يک جامعه ای آبادي باشد و در جامعه فقرزدايي بوجود بيايد.

 در روايات مي خوانيم، در وسائل 20 جلدي، جلد 11، باب 19 از ابواب جهاد عدوّ، {عن محمد بن ابي حمزة عن رجلٍ} ايشان مي گويد که حضرت امير (عليه السلام) يک پير مرد نابينا و مسنّ را ديدند که دارد سؤال مي کند، يعني گدائي مي کند و دست سؤال به طرف مردم دراز مي کند، اميرالمومنين فرمودند {ما هذا} يعني در حکومت حضرت امير (عليه السلام) نبايد کسي آنقدر محتاج بماند که محتاج به سؤال باشد، {قالوا يا اميرالمؤمنين نصرانيٌّ} گفتند او مسلمان نيست نصراني است، {قال (عليه السلام) استعملتموه حتي إذا کبرُ و عجز منعتموه} فرمودند اين نصرانيّ در تحت سيطره حکومت اسلام کار مي کرده است ولي وقتي پير شده و عاجز از کار شده است آنقدر کسي به او کمک نکرده است که ناچار دست سوال دراز مي کند ، {أنفقوا عليه من بيت المال} از بيت المال به او بدهيد. کسي که قدرت کار دارد برايش کار ايجاد کنيد و کسي که قدرت کار ندارد بايد ازبيت المال اداره بشود تا احتياج به سؤال و اظهار احتياج نباشد، اين يک خبر بود.

 خبر ديگر در جلد 14 وسائل 20 جلدي در کتاب نکاح، صفحه 267، شخصي را خدمت حضرت اميرالمؤمنين آوردند که {عبث بذکره} استمناء کرده بود، استمناء يک عملي است که داراي مضرّات بسيار زيادي است {فضرب يده حتي احتمرّت} حضرت امير (عليه السلام) اوّل به او تعزير جاري کرد، به دستش شلاق و تازيانه زد تا دستش سرخ شد، {ثم زوّجه من بيت المال} و حضرت از بيت المال وسائل تزويج او را فراهم کرد. اينها نمونه هايي است در روايات ما که بيان مي کند بيت المال در چه جاهايي بايد مصرف شود.