مشخصات کتاب
سرشناسه : مشایخی، مصطفی، 1340-
عنوان و نام پدیدآور : اربعین [کتاب]: اسرار شگفت آور عدد 40/ مولف مصطفی مشایخی.
مشخصات نشر : قم: میراث ماندگار، 1395.
مشخصات ظاهری : 336 ص..م س21×15 ؛
شابک : 180000 ریال:978-600-314-184-1
وضعیت فهرست نویسی : فاپا
یادداشت : کتابنامه: ص. 328-336؛ همچنین به صورت زیرنویس.
عنوان دیگر : اسرار شگفت آور عدد 40.
موضوع : چهل (عدد) -- جنبه های مذهبی -- اسلام
موضوع : Forty (The number) -- Religious aspects -- Islam
موضوع : چهل (عدد) در قرآن
موضوع : *Forty (The number) in the Qur'an
موضوع : چهل (عدد)
موضوع : Forty (The number)
رده بندی کنگره : BP71/4/م5الف4 1395
رده بندی دیویی : 297/159
شماره کتابشناسی ملی : 4507395
اشاره
أربعین اسرار شگفت آور عدد چهل
مصطفی مشایخی
بسم الله الرحمن الرحیم
فهرست مطالب
مقدمه. 7
بخش یکم: بررسی آیات أربعین
فصل یکم: أربعین حضرت موسی علیه السلام. 13
فصل دوم: چهل سال سرگردانی بنی اسرائیل.. 19
فصل سوم: دوره ی کمال انسان در چهل سالگی.. 25
بخش دوم: شرح احادیث أربعین
فضیلت حفظ چهل حدیث... 33
دعا کردن در حق چهل مؤمن.. 39
تأثیر دعا کردن چهل نفری.. 43
چهل تسبیحات اربعه برای استجابت دعا 47
دعای آمرزش چهل گناه کبیره 53
برای درمان بیماری این ذکر را چهل بار بخوانید. 57
فضیلت خواندن دعای عهد به مدت چهل روز 61
نماز حاجت و دستورالعمل اجابت دعا 67
چهل سال فاصله ی دعای حضرت موسی (ع) و اجابت آن.. 69
فضیلت چهل روز نماز جماعت... 77
فضیلت یک نماز با مسواک، بیشتر از نماز چهل شبانه روز است... 87
زیارت اربعین.. 95
ملامتی که بهتر از چهل سال عبادت بود. 103
خرید یک درخت بهشتی به چهل درخت دنیوی.. 115
ضرر افراط و تفریط در مصرف گوشت به مدت چهل روز 119
شراب تا چهل شبانه روز مانع قبولی نماز می شود. 125
لقمه حرام تا چهل روز مانع قبولی نماز و روزه می شود. 133
«غیبت» تا چهل روز مانع قبولی نماز و روزه می شود. 139
خطر چهل روز نوازندگی.. 149
ملعون است بدنی که هر چهل روز به بلا مبتلا نگردد. 157
چهل شب مهلت قسم دروغ. 169
استثناء قسم بعد از چهل روز 177
تأخیر وحی به مدت چهل روز 181
پاره شدن چهل پرده عصمت... 189
ایمنی مؤمن چهل ساله از سه بلا.. 207
هشدار به همجنسگرایان چهل ساله. 223
فرصت توبه و اصلاح نفس تا چهل سالگی است... 233
سختگیری در ثبت اعمال چهل سالگان.. 237
شهادت دادن چهل مؤمن به نفع میت... 243
آمرزش چهل گناه کبیره پاداش تشییع جنازه 249
آسمان چهل روز بر حضرت یحیی و امام حسین گریه کرد. 253
حضرت داود به خاطر استفاده از بیت المال چهل روز گریه کرد. 259
لزوم زایل کردن موی عانه قبل از چهل روز 269
استبراء شتر نجاستخوار به مدت چهل روز 275
فایده اجرای حد بیشتر از باران چهل شبانه روز است... 281
حد همسایگی چهل خانه است از چهار طرف.. 285
طلب علم با فضیلت تر از چهل سال عبادت است... 293
اگر چهل یاور داشتم قیام می کردم. 297
چهل صبح بر در خانه اهل بیت (ع) 303
آثار و برکات چهل روز اخلاص.... 311
فهرست منابع.. 331
مقدمه. 7
بخش یکم: بررسی آیات أربعین
فصل یکم: أربعین حضرت موسی علیه السلام. 13
فصل دوم: چهل سال سرگردانی بنی اسرائیل.. 19
فصل سوم: دوره ی کمال انسان در چهل سالگی.. 25
بخش دوم: شرح احادیث أربعین
فضیلت حفظ چهل حدیث... 33
دعا کردن در حق چهل مؤمن.. 39
تأثیر دعا کردن چهل نفری.. 43
چهل تسبیحات اربعه برای استجابت دعا 47
دعای آمرزش چهل گناه کبیره 53
برای درمان بیماری این ذکر را چهل بار بخوانید. 57
فضیلت خواندن دعای عهد به مدت چهل روز 61
نماز حاجت و دستورالعمل اجابت دعا 67
چهل سال فاصله ی دعای حضرت موسی (ع) و اجابت آن.. 69
فضیلت چهل روز نماز جماعت... 77
فضیلت یک نماز با مسواک، بیشتر از نماز چهل شبانه روز است... 87
زیارت اربعین.. 95
ملامتی که بهتر از چهل سال عبادت بود. 103
خرید یک درخت بهشتی به چهل درخت دنیوی.. 115
ضرر افراط و تفریط در مصرف گوشت به مدت چهل روز 119
شراب تا چهل شبانه روز مانع قبولی نماز می شود. 125
لقمه حرام تا چهل روز مانع قبولی نماز و روزه می شود. 133
«غیبت» تا چهل روز مانع قبولی نماز و روزه می شود. 139
خطر چهل روز نوازندگی.. 149
ملعون است بدنی که هر چهل روز به بلا مبتلا نگردد. 157
چهل شب مهلت قسم دروغ. 169
استثناء قسم بعد از چهل روز 177
تأخیر وحی به مدت چهل روز 181
پاره شدن چهل پرده عصمت... 189
ایمنی مؤمن چهل ساله از سه بلا.. 207
هشدار به همجنسگرایان چهل ساله. 223
فرصت توبه و اصلاح نفس تا چهل سالگی است... 233
سختگیری در ثبت اعمال چهل سالگان.. 237
شهادت دادن چهل مؤمن به نفع میت... 243
آمرزش چهل گناه کبیره پاداش تشییع جنازه 249
آسمان چهل روز بر حضرت یحیی و امام حسین گریه کرد. 253
حضرت داود به خاطر استفاده از بیت المال چهل روز گریه کرد. 259
لزوم زایل کردن موی عانه قبل از چهل روز 269
استبراء شتر نجاستخوار به مدت چهل روز 275
فایده اجرای حد بیشتر از باران چهل شبانه روز است... 281
حد همسایگی چهل خانه است از چهار طرف.. 285
طلب علم با فضیلت تر از چهل سال عبادت است... 293
اگر چهل یاور داشتم قیام می کردم. 297
چهل صبح بر در خانه اهل بیت (ع) 303
آثار و برکات چهل روز اخلاص.... 311
فهرست منابع.. 331
مقدمه
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمد لله رب العالمین و الصلوة و السلام علی سید الانبیاء و المرسلین ابی القاسم المصطفی محمد و علی اهل بیته الطاهرین المعصومین
کلمه ی «اربعین» به معنای «چهل» است این واژه، چهار بار در قرآن مجید و بیش از چهارصد بار در احادیث رسول خدا و ائمه ی هدی علیهم الصلوه و السلام استعمال شده است. به کارگیری این واژه در آیات و روایات، نه به معنای کثرت است نه جنبه اعتباری و نمادین دارد؛ بلکه حقیقتی است که تکوین جسم و جان انسان مبتنی بر آن است. بنا به فرموده ی امام صادق (ع) خداوند متعال وقتی اراده کرد حضرت آدم (ع) را خلق کند مشتی خاک برداشت و مقداری آب شیرین روی آن ریخت و تبدیل به گل کرد و آن را به مدت «چهل روز» به حال خود رها کرد؛ سپس مقداری آب تلخ و شور روی آن ریخت و «چهل روز» آن را به حال خود رها کرد...(1)
حسین بن خالد می گوید به امام رضا (ع) عرض کردم: برای ما از پیامبر (ص) روایت شده که فرموده «هر کس شراب بنوشد تا چهل روز نمازش به حساب نمی آید»؟ آن حضرت فرمود: راست گفته اند. گفتم: چرا تا چهل روز نمازش به
1) . (تفسیر العیاشی ج 2 39).
حساب نمی آید نه کمتر از این نه بیشتر؟ حضرت فرمود: همانا خداوند عزوجل مقدر کرد خلقت انسان را و او را تا چهل روز نطفه قرار داد؛ سپس آن را علقه کرد به مدت چهل روز؛ سپس آن را تبدیل به مضغه کرد به مدت چهل روز؛ درنتیجه وقتی او شراب نوشید تا چهل روز (اثر شراب) در غضروف های سر استخوان هایش باقی می ماند. (به همان مدتی که خلقت از حالی به حال دیگر تبدیل می شده). حضرت در ادامه فرمودند: تمام خوراکی ها و آشامیدنی ها تا چهل روز اثرش در غضروف های سر استخوان هایش باقی می ماند.(1)
نه تنها اصل خلقت انسان مبتنی بر عدد چهل است بلکه بنا به فرموده خداوند متعال، کمال جسم و جان او نیز در چهل سالگی محقق می شود.(2)بنا به گواهی تاریخ و احادیث اهل بیت (ع) پیامبر اسلام و بسیاری از پیامبران الهی نیز در چهل سالگی به پیامبری مبعوث گردیده اند.
هدف نگارنده از تدوین این کتاب، آشنا کردن مخاطبین با بخشی از تعالیم دین مبین اسلام است که مبتنی بر عدد چهل می باشد به همین خاطر از میان احادیثی که در آن، کلمه ی «اربعین» استعمال شده، «چهل حدیث کاربردی» را انتخاب نموده و با کمک گرفتن از سایر احادیث معصومین علیهم السلام آن را شرح خواهیم داد و در بعض موارد برای تکمیل بحث، از قرآن مجید و نظر علما و مفسرین نیز بهره مند خواهیم شد.
ناگفته نماند در طول تاریخ، کتاب های متعددی بنام «اربعین» یا «چهل حدیث» تألیف شده؛ ولی در این کتب ارزشمند، بنا نبوده احادیثی که دارای کلمه «اربعین» است را جمع آوری و تفسیر کنند؛ بلکه چهل حدیث در باره موضوع موردنظر مؤلف، جمع آوری و شرح داده شده؛ البته در عصر حاضر سه کتاب(1)در راستای این موضوع تألیف شده؛ ولی مؤلفان آن، صرفاً به نقل و ترجمه احادیث حاوی کلمه ی «اربعین» اکتفا کرده و از شرح و بسط آن خودداری کرده اند.
کتابی که در دست دارید از یک مقدمه و دو بخش تشکیل شده است:
در بخش یکم آیاتی از قرآن مجید که در آن کلمه «اربعین» استعمال شده را بررسی خواهیم کرد؛ در بخش دوم، تعداد «چهل حدیث» که در آن کلمه ی «اربعین» به کار رفته را انتخاب نموده شرح خواهیم داد. در این بخش ابتدا متن حدیثی که در آن کلمه «اربعین» استعمال شده را مطرح و ترجمه می کنیم آنگاه برای توضیح و شرح و بسط آن، از سایر احادیث معصومین (ع) استفاده خواهیم کرد. در نقل این احادیث با تبعیت از روش کتاب «مفاتیح الحیاه»،(2)ترجمه احادیث را در متن کتاب و متن عربی آن را برای استفاده محققین و علماء، در پاورقی نقل می کنیم و برای جلوگیری از قطور شدن کتاب (جز در موارد استثنائی)، اسناد احادیث را حذف نموده و محققین را برای تتبع بیشتر به منابع، ارجاع داده ایم.
در این کتاب (به جز چند مورد)، اعتبار سند احادیث و روایات، بررسی نشده و اظهارنظر در این مورد به علمای «علم رجال» واگذار شده است.
در پایان تقاضا می کنم تذکرات اصلاحی و تکمیلی خود را به شماره 09127534630 اطلاع بدهید تا در چاپهای بعدی مورد استفاده واقع شود.
و ما توفیقی الا بالله علیه توکلت و الیه انیب.
قم- مصطفی مشایخی
ربیع الاول 1438
آذر 1395
بخش یکم: بررسی آیات أربعین
اشاره
فصل یکم: أربعین حضرت موسی علیه السلام
اشاره
کلمه ی «أربعین» چهار بار در قرآن مجید استعمال شده؛ دو مورد آن مربوط به میقات حضرت موسی علیه السلام است؛ یک مورد درباره سرگردانی بنی اسرائیل در بیابان و یک مورد هم در باره دوره کمال انسان است.
داستان میقات حضرت موسی (ع) و حوادثی که در غیاب آن حضرت در میان بنی اسرائیل اتفاق افتاد و ماجرای توبه بنی اسرائیل، در آیات متعددی از قرآن مجید و روایات معصومین (ع) منعکس شده؛ و نقل همه ی آیات و روایات و جزئیات آن واقعه ی مهم تاریخی، باعث طولانی شدن بحث و خروج کتاب از موضوع اصلی خواهد شد؛ به ناچار به نقل دو آیه از قرآن مجید که در آن کلمه «اربعین» استعمال شده و بیان خلاصه ی این واقعه ی مهم تاریخی اکتفا می کنیم.
وَ إِذْ واعَدْنا مُوسی أَرْبَعینَ لَیْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنْتُمْ ظالِمُونَ.
و آن گاه که با موسی چهل شب قرار گذاشتیم؛ آن گاه در غیاب وی، گوساله را [به پرستش] گرفتید، درحالی که ستمکار بودید. (سوره بقره: 51).
وَ واعَدْنا مُوسی ثَلاثینَ لَیْلَةً وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ میقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعینَ لَیْلَةً وَ قالَ مُوسی لِأَخیهِ هارُونَ اخْلُفْنی فی قَوْمی وَ أَصْلِحْ وَ لا تَتَّبِعْ سَبیلَ الْمُفْسِدینَ. (سوره عراف: 142).
و با موسی [برای عبادتی ویژه و دریافت تورات] سی شب وعده گذاشتیم و آن را با [افزودن] ده شب کامل کردیم، پس میقات پروردگارش به چهل شب پایان گرفت و موسی [هنگامی که به میعادگاه می رفت] به برادرش هارون گفت: در
میان قومم جانشین من باش و به اصلاح برخیز و از راه و روش مفسدان پیروی مکن.
توضیح: کلمه ی «میقات»، به معنای وقت معین و محدودی است که بنا است در آن، عملی انجام شود.
پس ازآن که بنی اسرائیل از رود نیل عبور کرده و از ظلم و ستم فرعون نجات یافتند، حضرت موسی (ع) مأمور شد برای مناجات با خداوند عزوجل و دریافت کتاب آسمانی «تورات»، به مدت «سی شب» به کوه طور برود، حضرت موسی (ع) قبل از حرکت، برادرش هارون (ع) را به جانشینی خود نصب کرد و راهی طور سینا شد و به عبادت خدا مشغول شد. پس از اتمام مدت تعیین شده، خداوند متعال (بنا به مصالحی)، مناجات او را برای ده شب دیگر تمدید کرد؛ آن حضرت در این مدت، روزها روزه بود و شب ها با خداوند متعال مناجات می کرد طبق روایتی در این چهل شبانه روز و در مسیر رفت وبرگشت نه غذایی خورد و نه آبی نوشید نه خواب رفت.(1)
پس از آن که حضرت موسی (ع) به مدت چهل شب با خدای خود مناجات کرد، خداوند با او سخن گفت و جبرئیل امین کتاب آسمانی تورات را بر او نازل کرد و آن حضرت را از گوساله پرستی بنی اسرائیل مطلع کرد. حضرت موسی (ع) غضبناک به سوی قوم خود بازگشت. ابتدا برادرش را مورد مؤاخذه قرار داد که چرا با این غائله برخورد نکرده و چون حضرت هارون پاسخ داد که من و طرفدارانم در اقلیت قرار گرفته و قدرت مقابله با سیل
1) . قَالَ الصَّادِقُ ع ... أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَی عَنْ مُوسَی ع فِی مِیعَادِ رَبِّهِ وَ عَجِلْتُ إِلَیْکَ رَبِّ لِتَرْضی وَ فَسَّرَ النَّبِیُّ ص عَنْ حَالِهِ أَنَّهُ مَا أَکَلَ وَ لَا شَرِبَ وَ لَا نَامَ وَ لَا اشْتَهَی شَیْئاً مِنْ ذَلِکَ فِی ذَهَابِهِ وَ مَجِیئِهِ أَرْبَعِینَ یَوْماً شَوْقاً إِلَی رَبِّهِ. (تفسیر الصافی، ج 3 ص 316).
جمعیت گوساله پرست را نداشتیم؛ از طرفی نگران بودم که اگر با همین جمعیت کم با آن ها وارد جنگ شوم مرا مؤاخذه کنی و بگویی: چرا میان بنی اسرائیل جنگ و خونریزی و برادرکشی بپا کردی؛ به ناچار صبر کردم تا بیایی و تکلیف ما را روشن کنی. حضرت موسی (ع) به سوی گوساله پرستان آمد و آن ها را مورد ملامت قرار داد و سامری را نفرین کرد و مجسمه گوساله را در هم شکست و آتش زد، در این حال بنی اسرائیل از خواب غفلت بیدار شده، متوجه عظمت گناه خود شده و در صدد توبه برآمدند، …
پس از نقل خلاصه داستان اربعین حضرت موسی (ع) برای تکمیل بحث، لازم است پاسخ چند سؤال را تقدیم کنم.
سؤال یکم: علت ارتداد بنی اسرائیل و انحراف آن ها از توحید به شرک و بت پرستی چه بود؟
پاسخ: وقتی وعده سی شب مناجات با خداوند متعال به پایان رسید ولی حضرت موسی (ع) به میان قوم خود برنگشت، «سامری» از این فرصت سوءاستفاده کرده و به بنی اسرائیل گفت: علت تأخیر موسی این است که پس از سی شب عبادت و مناجات، کتابی بر او نازل نشده و برای خودش هم ثابت شده، نه خدایی در کار است و نه وحی و نبوت و رسالتی؛ و حالا که او متوجه این حقیقت شده، از خجالت، در بیابان ها متواری شده و دیگر به سوی بنی اسرائیل بر نخواهد گشت بنابراین انتظار بازگشت او بی نتیجه است، او با توجه به اینکه می دانست بنی اسرائیل چندین قرن بت پرست بوده و هنوز محبت بت در درون آن ها وجود دارد، از بنی اسرائیل مقداری طلا و جواهرات گرفت و با آن مجسمه ی گوساله ای ساخت و با هنرمندی خود این مجسمه را به گونه ای طراحی کرد که صدای مخصوصی از آن به گوش می رسید سامری پس از ساخت مجسمه ی گوساله، به بنی اسرائیل گفت: خدای واقعی شما، همین است که من ساختم آیا
نمی بینید چگونه صدا می دهد؟ اکثریت قاطع بنی اسرائیل، تحت تأثیر تبلیغات او واقع شده و آن همه آیات و معجزات و الطاف خدای حضرت موسی (ع) را فراموش کردند و مجسمه ی گوساله را پرستش کردند؛ و جمعیت کمی از بنی اسرائیل از حضرت هارون (ع) تبعیت کرده، بر آئین توحید ثابت قدم ماندند. حضرت هارون (ع) و پیروانش تلاش زیادی کردند که بنی اسرائیل را از این انحراف بزرگ باز دارند، اما موفق نشدند و چیزی نمانده بود که به دست آن ها کشته شوند.
سؤال دوم: چرا خداوند با حضرت موسی (ع) سی شب وعده کرد، سپس ده شب بر آن افزود آیا بهتر نبود از همان اول، زمان واقعی میقات را مشخص می کرد تا این غائله به وجود نیاید؟
جواب: خداوند متعال می دانست هنوز در قلوب بنی اسرائیل رگ و ریشه بت پرستی خشکیده نشده و ممکن است بعدها این عقده سر باز کند و بنی اسرائیل را از مرز توحید خارج کرده و برای همیشه گمراه کند. به همین خاطر برای ریشه کنی این نقطه ی ضعف بزرگ، آن ها را بدین وسیله امتحان کرد تا پس از بروز ضعف درونی آن ها، مؤمنان واقعی و منافقان و بیماردلان مشخص شوند و پس جنگ خون باری که برای توبه انجام دادند، تنبیه شده و ریشه ی شرک و بت پرستی در عمق وجود آن ها سوزانده شود و خطر بت پرستی برای همیشه از میان آن ها برطرف شود.
سؤال سوم: این چهل روز میقات حضرت موسی (ع)، مطابق کدام یک از ماههای قمری بوده؟
جواب: از بعضی روایات استفاده می شود سی شب ماه ذیقعده و ده شب اول ماه ذیحجه بوده است. به همین خاطر بعضی از علما و عرفا، بهترین زمان را برای
اربعین گیری جهت تهذیب نفس، ماه ذیقعده و دهه ی اول ذیحجه می دانند.(1)
سؤال چهارم: علت و حکمت اربعین و چلّه نشینی حضرت موسی (ع) و فاصله گرفتن از مردم و رفتن به طور سینا چه بود؟
جواب: هدف این بود که حضرت موسی (ع) با فاصله گرفتن از قوم لجوج بنی اسرائیل، با فراغت به مناجات و شب زنده داری بپردازد تا روح او آماده گفتگو با خداوند متعال و تحمل وحی الهی شود.
سؤال پنجم: آیا در دین اسلام چلّه نشینی جایز است؟
جواب: اگر چلّه نشینی باعث ضایع شدن حقوق همسر و فرزند و سایر ذوی الحقوقین شود یا باعث اختلال در نظام زندگی فردی یا اجتماعی شود، مورد نهی رسول خدا و ائمه ی هدی علیهم السلام واقع شده و جایز نیست اما اگر مستلزم چنین توابعی نباشد و آلوده به بدعت چلّه نشینی صوفی ها و دراویش نباشد و در چارچوب تعالیم دین مبین اسلام در گوشه ای خلوت گزیند و به عبادت خدای متعال مشغول شود، ایرادی ندارد.
حکمت چلّه نشینی
سهروردی در باره حکمت چلّه نشینی می گوید: چون خداوند اراده کرد که حضرت آدم را به خلافت خویش برگزیند، وی را ترکیبی بخشید و او را در چهل روز ترشیح و تخمیر کرد و هر روز از این چهل روز صفتی در آدم به وجود آمد که موجب تعلق وی به این عالم گردید و هر تعلقی حجابی شد که او را از مشاهده جمال حضرت حق، محروم ساخت و هر حجابی سبب دوری او از عالم ملکوت شده و سبب نزدیک شدنش به عالم شهادت گردید آنگاه که روز چهلم فرارسید حجاب ها متراکم گردید و آدم آفریده شد. سالک، به مدت چهل روز به
1) . نفحات الرحمن فی تفسیر القرآن، ج 2، ص 650
واسطه اخلاص عمل برای خدا، هر روز یک حجاب را برطرف می سازد تا آنکه روز چهلم، تمام حجاب ها از بین می رود و انوار حق در وی تجلی می کند؛ و به مشاهده جمال حق نائل می گردد پس حکم در این چهل روز عکس ترتیب اول است. یعنی در مرحله تخمیر آدم، حجاب روی حجاب آمده و آدم از عالم غیب دور شده به عالم شهادت قدم نهاده؛ اما در مدت چلّه نشینی، سالک از عالم شهادت، حجاب ها را برداشته به عالم غیب و ملکوت قدم می گذارد.(1)
1) . مصباح الهدایه ص 162 به نقل ازکتاب اسرار عدد چهل تالیف محس آشتیانی ص 11
فصل دوم: چهل سال سرگردانی بنی اسرائیل
هنگامی که بنی اسرائیل از ظلم و ستم فرعون نجات یافته و از مصر خارج شدند، حضرت موسی (ع) به آن ها فرمود: ای قوم من! نعمت خدا را بر خود یاد کنید، آن گاه که در میان شما پیامبرانی قرار داد و شما را حاکم و فرمانروا [ی زمین] ساخت و به شما نعمت های ویژه ای داد که به هیچ یک از جهانیان نداد. حضرت موسی (ع) در ادامه فرمود: ای قوم من! به سرزمین مقدسی(1)که خدا برایتان مقرّر فرموده داخل شوید و [به سرپیچی از فرمان حق] بازنگردید که زیانکار می شوید. بنی اسرائیل با توجه به این که می دانستند قوم قدرتمند و ستمگری در آن سرزمین زندگی می کنند و جز با جنگ و خونریزی ازآنجا خارج نخواهند شد، در جواب حضرت موسی (ع) گفتند: ای موسی! در آنجا مردمی زورگو و ستمگر(2)
هستند و ما هرگز وارد آنجا نمی شویم تا اینکه آن ها ازآنجا بیرون بروند، پس اگر از آنجا بیرون رفتند البته ما وارد خواهیم شد. دو مرد از کسانی که [از خدا] می ترسیدند و خدا به هر دو نعمتِ [معرفت، ایمان و شهامت] داده بود، گفتند: از این دروازه به آنان یورش برید، چون به آنجا درآیید
یقیناً پیروزید و اگر مؤمن هستید بر خدا توکل کنید. بنی اسرائیل گفتند: ای موسی! تا آنان در آنجایند، ما هرگز وارد آنجا نخواهیم شد، پس تو و پروردگارت بروید [با آنان] بجنگید که ما [تا پایان کار] در همین جا نشسته ایم. حضرت موسی (ع) از پاسخ بنی اسرائیل به شدت ناراحت و دلگیر شد و به خداوند عرض کرد: پروردگارا! من جز بر خودم و برادرم تسلطی ندارم، پس میان ما و این گروه نافرمان و بدکار جدایی انداز. خداوند متعال در پاسخ او فرمود:
قالَ فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَیْهِمْ أَرْبَعِینَ سَنَةً یَتِیهُونَ فِی الْأَرْضِ فَلا تَأْسَ عَلَی الْقَوْمِ الْفاسِقِینَ(1)
آن سرزمین مقدس (به خاطر سستی و ذلت و زبونی بنی اسرائیل و به خاطر نافرمانی آن ها از حکم من ) به مدت چهل سال بر آنان حرام شد، پس بر این گروه نافرمان و بدکار غمگین مباش.(2)
سرانجام زمان سرگردانی بنی اسرائیل شروع شد و این قوم لجوج و ذلیل، به
1) . سوره مائده، آیه 26
2) . وَ إِذْ قالَ مُوسی لِقَوْمِهِ یا قَوْمِ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جَعَلَ فِیکُمْ أَنْبِیاءَ وَ جَعَلَکُمْ مُلُوکاً وَ آتاکُمْ ما لَمْ یُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِینَ (20) یا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِی کَتَبَ اللَّهُ لَکُمْ وَ لا تَرْتَدُّوا عَلی أَدْبارِکُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِینَ (21) قالُوا یا مُوسی إِنَّ فِیها قَوْماً جَبَّارِینَ وَ إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها حَتَّی یَخْرُجُوا مِنْها فَإِنْ یَخْرُجُوا مِنْها فَإِنَّا داخِلُونَ (22) قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِینَ یَخافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمَا ادْخُلُوا عَلَیْهِمُ الْبابَ فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّکُمْ غالِبُونَ وَ عَلَی اللَّهِ فَتَوَکَّلُوا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ (23) قالُوا یا مُوسی إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً ما دامُوا فِیها فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّکَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ (24) قالَ رَبِّ إِنِّی لا أَمْلِکُ إِلاَّ نَفْسِی وَ أَخِی فَافْرُقْ بَیْنَنا وَ بَیْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِینَ (25) قالَ فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَیْهِمْ أَرْبَعِینَ سَنَةً یَتِیهُونَ فِی الْأَرْضِ فَلا تَأْسَ عَلَی الْقَوْمِ الْفاسِقِینَ (26) (سوره مائدة: آیات 20 الی 26).
مدت چهل سال در بیابان سرگردان شدند.
توضیح: مراد از این جمله که فرمود: آن سرزمین برای این ها حرام شده، حرمت شرعی نیست، بلکه منظور حرمت تکوینی است، یعنی خداوند متعال به خاطر سرپیچی بی ادبانه ای که بنی اسرائیل از حکم خداوند عزوجل کردند، چنین مقدر کرد تا چهل سال نتوانند داخل سرزمین موعود شوند و در بیابان سرگردان بمانند.
تفسیر نمونه در ذیل آیه موردبحث، درباره علت و حکمت چهل سال سرگردانی بنی اسرائیل می نویسد: بنی اسرائیل سالیان دراز زیر ضربات استعمار فرعون به سر برده بودند و رسوبات این دوران به صورت عقده های حقارت و خودکم بینی و احساس ذلت و کمبود در روح آن ها لانه کرده بود و حاضر نشدند در مدتی کوتاه زیر نظر رهبری بزرگ همانند موسی (ع) روح و جان خود را شستشو دهند و با یک جهش سریع برای زندگی نوینی که توأم با افتخار و قدرت و سربلندی باشد آماده شوند و آنچه را به موسی (ع) در مورد عدم اقدام به یک جهاد آزادی بخش در سرزمین های مقدس گفتند، دلیل روشن این حقیقت بود لذا می بایست سالیان دراز در بیابان ها سرگردان بمانند و نسل موجود که نسل ضعیف و ناتوان بود تدریجاً از میان برود و نسلی نو در محیط صحرا، در محیط آزادی و حریت، در آغوش تعلیمات الهی و درعین حال در میان مشکلات و سختی ها که به روح و جسم انسان توان و نیرو می بخشد پرورش یابد تا بتواند دست به چنان جهادی بزند و حکومت حق را در سرزمین های مقدس برپا دارد.(1)
ص: 344 و 345
بنی اسرائیل به مدت چهل سال در بیابان سرگردان بودند و از صبح تا شام
1) . تفسیر نمونه، ج 4،
برای نجات خود در آن سرزمین راهپیمایی می کردند ولی مانند اسب عصاری در آخر روز می دیدند که در همان نقطه ای هستند که صبح از آنجا به راه افتاده بودند، نه یک قدم به سرزمین خود نزدیک شده بودند و نه به شهر دیگری از شهرهای روی زمین رسیدند و نه مانند قبائل بدوی از امکانات صحرانشینان بهره مند بودند.
تفسیر «المیزان» ذیل آیه موردبحث، روایتی را نقل کرده که امام صادق (ع) فرموده:
در آن مدت [چهل سال] همه روزه عصر، منادی شان ندا در می داد که «کوچ؛ کوچ»؛ [بنی اسرائیل] مرکب ها را بار می کردند و با زجر و شلاق می راندند و شبانه، راه طی می کردند تا هنگام سحر؛ [در این هنگام] خدای عزّوجلّ به زمین فرمان می داد تا آنان را بچرخاند، همین که صبح می شد می دیدند درست در همان نقطه دیروز هستند، با خود می گفتند حتماً راه را عوضی رفته ایم، دوباره نزدیک غروب بار می کردند و این وضع چهل سال ادامه یافت و در این مدت غذایشان «من» و «سلوی» بود، در این چهل سال جز یوشع بن نون و کالب بن یوفنا، بقیه بنی اسرائیل به تدریج مردند و فرزندان آن جمعیت که در بیابانی به طول چهار فرسخ سرگردان بودند به محض اینکه می خواستند کوچ کنند کفش و لباس هایشان مانند تخته در بدنشان خشک می شد. آن ها با خود سنگی داشتند که وقتی پیاده می شدند موسی (ع) عصای خود را به آن سنگ می کوبید و دوازده چشمه از آن روان می شد تا هر «سبطی» از یکی از آن دوازده نهر آب بنوشند و چون می خواستند کوچ کنند آب ها دوباره به درون سنگ بر می گشت و سنگ را بر گرده مرکبی سوار می کردند.(1)
1) . ترجمه المیزان، ج 5، ص: 482
برای تکمیل بحث، پاسخ چند سؤال تقدیم می شود.
سؤال یکم: چرا خداوند متعال از یک طرف می فرماید: وارد سرزمین مقدسی شوید که خدا آن را برای شما قرار داده و بلافاصله می فرماید این سرزمین بر آن ها (بنی اسرائیل) حرام است؟
جواب: از ظاهر و سیاق آیه بر می آید که مسئله داخل شدن در سرزمین مقدس تقدیری الهی بوده برای کل بنی اسرائیل- چه پدران و چه فرزندان- چیزی که هست پدران به خاطر نافرمانی از حکم خداوند متعال، چهل سال از آن محروم شدند، ولی پسران آن ها از این تقدیر الهی برخوردار گشتند، چون خطاب در آیه شریفه به حسب معنا به جامعه اسرائیلی است که به طور مساوی هم شامل پدران می شود که برایشان مقدر شده بود و هم شامل پسران که بالاخره آن ها از آن برخوردار شدند، چون همگی یک امت هستند و تقدیر الهی به طور سربسته و اجمال برای این امت مقدر شده بوده، یک نسل از این امت به خاطر نافرمانی چند صباحی از آن محروم شدند و نسل دیگر از آن منتفع گشتند پس درواقع بدایی و محو و اثباتی رخ نداده، هرچند که نسبت به خصوص اشخاص موجود در زمان خطاب، بداء به نظر می رسد.(1)
سؤال دوم: آیا حضرت موسی و هارون هم در این چهل سال در میان آن ها بودند؟
جواب: دراین باره دو قول وجود دارد: طبق روایتی آن ها هم در این چهل سال در بین بنی اسرائیل بودند.
طبق روایت دیگر، آن ها در بین بنی اسرائیل نبودند؛ چون این سرگردانی عذابی بود که برای آن ها مقدر شده بود و شایسته نبود حضرت موسی و هارون
1) . ترجمه المیزان، ج 5، ص: 483
که مرتکب جنین گناهی نشده بودند به عذاب گناه دیگران مبتلا شوند.
مطلب بعد آن که حضرت موسی (ع) دعا کرد که خداوند میان او و قوم فاسقین جدایی بیاندازد بنا بر این نباید حضرت موسی و هارون در این چهل سال در بین آن ها گرفتار عذاب باشند.
سؤال سوم: بیابانی که بنی اسرائیل در آن سرگردان بودند کجا بود؟
جواب: تفسیر روح المعانی درباره ی موقعیت بیابانی که بنی اسرائیل در آن سرگردان بودند می نویسد: طبق آنچه روایت شده آن بیابان مابین مصر و شام واقع شده و طول آن هشت میل و عرض آن شش فرسخ بود و طبق روایت دیگر سی فرسخ در شش فرسخ بود و طبق آنچه روایت شده تمام کسانی که گفتند «داخل ارض مقدسه نمی شویم» در بیابان مردند مگر یوشع و کالوث؛ و طبق یک روایت هارون و موسی هم در «تیه» مردند و یوشع در حالی که به سن چهل سالگی رسیده بود جانشین حضرت موسی شد و با بنی اسرائیل به جنگ اشغالگران رفت و آن ها را از سرزمین موعود بیرون راند و وارد شهر شد طبق روایت دیگر حضرت موسی تا پایان این مدت زنده ماند و همراه نسل نوپای بنی اسرائیل قیام کرد و به جنگ جبارین رفت و شهر را فتح کرد.(1)
1) . روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، ج 3، ص: 279
فصل سوم: دوره ی کمال انسان در چهل سالگی
اشاره
وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَیْهِ إِحْساناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً حَتَّی إِذا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعینَ سَنَةً قالَ رَبِّ أَوْزِعْنی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلی والِدَیَّ وَ أَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ وَ أَصْلِحْ لی فی ذُرِّیَّتی إِنِّی تُبْتُ إِلَیْکَ وَ إِنِّی مِنَ الْمُسْلِمینَ(1)
و انسان را درباره پدر و مادرش به نیکی سفارش کردیم. مادرش با تحمل رنج و زحمت، به او باردار شد و با رنج و زحمت او را زایید؛ و دوران بارداری و باز گرفتنش از شیر، سی ماه است تا زمانی که به رشد و نیرومندی خود و به چهل سالگی برسد، گوید: پروردگارا! به من الهام کن تا نعمتت را که بر من و پدر و مادرم عطا کرده ای سپاس گزارم و کار شایسته ای که آن را می پسندی انجام دهم و ذرّیّه و نسل مرا برای من صالح و شایسته گردان که من به سوی تو باز گشتم و به یقین از تسلیم شدگان [به فرمان ها و احکام] توأم.
تفسیر
«وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَیْهِ إِحْساناً» کلمه ی «وصیت» به معنای «سفارش» است؛ یعنی به انسان سفارش کردیم به پدر و مادرش احسان و نیکی کند. در
1) . سوره احقاف، آیه 15.
ادامه ی آیه، به بخشی از رنج و مشقتی که مادر، برای تولید و پرورش کودک تحمل می کند اشاره کرده و به طور ضمنی علت وجوب احسان به پدر و مادر را بیان می کند.
«حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً»
مادرش (در ایام حاملگی) با تحمل رنج و زحمت او را حمل کرد و با رنج و مشقت زایمان کرد؛ و دوران بارداری و [و شیرخوارگی تا هنگام] بازگرفتنش از شیر، سی ماه است.
ممکن است در اینجا سؤالی پیش بیاید که: چرا در این آیه شریفه از خدمات و زحمات پدر، سخنی به میان نیامده؟
جواب این است که خداوند متعال در این آیه خواسته زحمات و مشقت هایی را که کودک شاهد آن نبوده و آن را به یاد ندارد را بیان کند اما سایر خدماتی که خود شاهد آن بوده (مانند زحمات و خدمات پدر که هرروز شاهد آن است) و به یاد دارد را یادآوری نکرده است. پاسخ دیگر آن که خداوند متعال در این آیه درصدد بیان نمونه ای از زحمات و خدمات بوده نه تمام آن؛ به همین خاطر است که از بیان بقیه ی زحمات و خدمات مادر (همچون تحمل بی خوابی و شستشو و نظافت و تغذیه و سایر مراقبت ها از دوسالگی تا دوران جوانی) سخنی به میان نیاورده است.
در کتاب شریف «اصول کافی» از امام صادق (ع) روایت شده که آن حضرت فرمود: مردی خدمت رسول خدا (ص) آمد و عرض کرد: یا رسول الله به چه کسی نیکی کنم؟ حضرت فرمود به مادرت. دوباره گفت به چه کسی نیکی کنم؟ حضرت فرمود به مادرت برای سومین بار گفت به چه کسی نیکی کنم؟ حضرت فرمود به مادرت. برای چهارمین بار عرض کرد: به چه کسی نیکی کنم رسول خدا فرمود: به پدرت. این حدیث در حقیقت نمایانگر تلاش مضاعف مادر و
حقوق مضاعف او نسبت به پدر است.(1)
سؤال دیگر این که: در آیه 233 سوره بقره، دوران شیرخوارگی را دو سال تمام (24 ماه) تعیین کرده؛ از طرفی مشاهده می کنیم دوران حمل 9 ماه است در نتیجه دوران حمل و شیرخوارگی روی هم 33 ماه می شود پس چرا در آیه 15 سوره احقاف دوران حمل و رضاع را 30 ماه تعیین کرده است؟
پاسخ این است که: دوران شیر دادن به فرزند دو سال است و کمترین مدت حمل هم شش ماه است، که مجموع آن سی ماه می شود.(2)
تفسیر شریف «مجمع البیان» روایتی را در این باره از ابن عبّاس نقل کرده که می گوید: «هرگاه زنی نه ماه آبستن باشد بیست ویک ماه دوران شیرخوارگی کودک است و هرگاه شش ماه آبستن باشد، بیست وچهار ماه دوران شیرخوارگی کودک است». از این تعبیر می توان استفاده کرد که هرقدر از مقدار حمل کاسته شود باید بر مقدار دوران شیرخواری افزود، به گونه ای که مجموعاً سی ماه تمام را شامل گردد.(3)
«حَتَّی إِذا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعینَ سَنَةً قالَ رَبِّ أَوْزِعْنی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلی والِدَیَّ وَ أَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ وَ أَصْلِحْ لی فی ذُرِّیَّتی إِنِّی تُبْتُ إِلَیْکَ وَ إِنِّی مِنَ الْمُسْلِمینَ».
تفسیر نمونه در تبیین این بخش از آیه می نویسد: حیات انسان هم چنان
1) . عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی النَّبِیِّ ص فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ أَبَرُّ قَالَ أُمَّکَ قَالَ ثُمَّ مَنْ قَالَ أُمَّکَ قَالَ ثُمَّ مَنْ قَالَ أُمَّکَ قَالَ ثُمَّ مَنْ قَالَ أَبَاکَ. (الکافی / ج 2 / 159 / باب البر بالوالدین حدیث 9).
2) . ترجمه المیزان، ج 18 ص 307.
3) . ترجمه تفسیرمجمع البیان، ج 22 ص 395.
ادامه می یابد تا زمانی که به کمال قدرت و نیروی جسمانی رسد و به مرز چهل سالگی وارد می گردد «حَتَّی إِذا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعینَ سَنَةً»، ظاهر این است که «بلوغ اشد» اشاره به بلوغ جسمانی و رسیدن به اربعین سنة (چهل سالگی) اشاره به بلوغ فکری و عقلانی است، چرا که معروف است، انسان غالباً در چهل سالگی به مرحله کمال عقل می رسد و گفته اند که غالب انبیا در چهل سالگی مبعوث به نبوت شدند. به هرحال قرآن در دنباله این سخن می افزاید: این انسان لایق و باایمان هنگامی که به چهل سالگی رسید سه چیز را از خدا تقاضا می کند نخست می گوید: پروردگارا! به من الهام کن و توفیق بده تا شکر نعمتی را که به من و پدر و مادرم ارزانی داشتی بجا آورم. این تعبیر نشان می دهد که انسان باایمان، در چنین سن و سالی هم از عمق و وسعت نعمت های خدا آگاه می گردد و هم از خدماتی که پدر و مادر به او کرده است تا به این حد رسیده، چراکه در این سن و سال معمولاً خودش پدر یا مادر می شود و زحمات طاقت فرسا و ایثارگرانه آن دو را با چشم خود می بیند و بی اختیار به یاد آن ها می افتد و بجای آن ها در پیشگاه خدا شکرگزاری می کند.
در دومین تقاضا عرضه می دارد: خداوندا! به من توفیق ده تا عمل صالح بجا آورم، عملی که تو از آن خشنود باشی و بالاخره در سومین تقاضایش عرض می کند: خداوندا! صلاح و درستکاری را نصیب ذرّیّه من کن. در دعای اول، پدر و مادر را شریک می کند و در دعای سوم، فرزندان را؛ ولی در دعای دوم برای خود دعا می کند و این گونه است انسان صالح که اگر با یک چشم به خویشتن می نگرد با چشم دیگر به افرادی که بر او حق دارند نگاه می کند و در صدد تشکر و جبران احسان آن هاست.
در پایان این آیه شریفه، [کسی که به چهل سالگی رسیده] دو مطلب دیگر را اعلام می دارد که هرکدام بیانگر یک برنامه عملی مؤثر است، می گوید: پروردگارا!
من در این سن و سال به سوی تو بازمی گردم و توبه می کنم «إِنِّی تُبْتُ إِلَیْکَ» دیگر اینکه می گوید: من از مسلمین هستم (وَ إِنِّی مِنَ الْمُسْلِمِینَ) در حقیقت این دو جمله پشتوانه ای است برای آن دعاهای سه گانه و مفهومش این است: چون من توبه کرده ام و تسلیم مطلق در برابر فرمان توأم، تو نیز بزرگواری کن و مرا مشمول آن نعمت ها بفرما.(1)
ص:328 تا 330
مرحوم شیخ صدوق (ره) روایتی را از امام صادق (ع) نقل می کند که آن حضرت فرمودند: وقتی انسان به سی وسه سالگی و کمال قدرت و نیروی جسمانی رسید به دوران «اشد» رسیده است و هنگامی که به چهل سالگی رسید به پایان دوران «اشد» رسیده و هنگامی که به چهل ویک سالگی رسید رو به نقصان می رود و شایسته است فرد پنجاه ساله مانند کسی باشد که در حال جان دادن است.(2)
بخش دوم: شرح احادیث أربعین
اشاره
فضیلت حفظ چهل حدیث
با توفیق الهی در این بخش، چهل حدیث از احادیث رسول خدا و ائمه ی هدی -علیهم السلام- که در آن کلمه ی «أربعین» استعمال شده را مطرح می کنیم؛ سپس برای شرح و توضیح آن، از احادیث دیگر استفاده می کنیم؛ متن عربی این احادیث را برای استفاده محققین، در پاورقی و ترجمه ی آن را برای استفاده عموم مخاطبان، در متن، نقل می کنیم. ناگفته نماند در بعض موارد بنا به ملاحظاتی متن عربی حدیث را، (علاوه بر پاورقی) در متن کتاب هم نقل کرده ایم. همچنین در بعض موارد برای تکمیل بحث، از آیات قرآن مجید و تفسیر آن نیز استفاده کرده ایم؛ و (جز چند مورد استثنائی) اظهارنظر درباره اعتبار سند احادیث را به علمای علم رجال واگذار کرده ایم.
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص): مَنْ حَفِظَ عَلَی أُمَّتِی أَرْبَعِینَ حَدِیثاً- یَنْتَفِعُونَ بِهَا- بَعَثَهُ اللَّهُ تَعَالَی یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَقِیهاً عَالِماً.(1)
ترجمه: رسول خدا (ص) فرمود: هرکس برای امت من چهل حدیث -که از آن نفع ببرند - را حفظ کند خداوند روز قیامت او را فقیه عالم محشور می کند.
توضیح: این حدیث در اکثر منابع معتبر شیعه ازجمله «اصول کافی»،
1) . صحیفة الإمام الرضا علیه السلام، ص 65، ح 114.
«ثواب الاعمال» و «خصال» شیخ صدوق، «وسایل الشیعه» و... با اسناد و تعابیر مختلف نقل شده؛ ما متن حدیث فوق را از قدیمی ترین منبع آن نقل کردیم.
کتاب شریف «اصول کافی» این حدیث را از امام صادق (ع) این گونه نقل کرده: عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام، قَالَ: «مَنْ حَفِظَ مِنْ أَحَادِیثِنَا أَرْبَعِینَ حَدِیثاً، بَعَثَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَالِماً فَقِیهاً».(1)
از امام صادق (ع) روایت شده که فرمودند: هر کس از احادیث ما چهل حدیث حفظ کند خداوند روز قیامت او را «عالم فقیه» محشور می کند.
مرحوم ابن بابویه (ره) این روایت را این گونه نقل کرده:
قَالَ النَّبِیُّ (ص) مَنْ حَفِظَ مِنْ أُمَّتِی أَرْبَعِینَ حَدِیثاً مِمَّا یَحْتَاجُونَ إِلَیْهِ مِنْ أَمْرِ دِینِهِمْ بَعَثَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَقِیهاً عَالِما.(2)
پیامبر (ص) فرمود: هرکس از امت من چهل حدیث از آنچه در امر دینشان به آن نیاز دارند، حفظ کند خداوند روز قیامت او را فقیه و عالم محشور می کند.
این حدیث با چندین سند در کتاب خصال شیخ صدوق این گونه روایت شده:
15-رسول خدا (ص) فرمود: هر کس از امت من چهل حدیثی که در امر
دینشان به آن نیازمندند حفظ کند، خداوند در قیامت او را عالم فقیه محشور خواهد کرد.
16-در منابع روایی اهل سنت این حدیث را ابن عباس از رسول خدا (ص) روایت کرده که آن حضرت فرموده: هرکس از امت من چهل حدیث از سنت حفظ کند روز قیامت شفیع او خواهم بود.
17-و در حدیث دیگر فرموده: هر کس از امت من چهل حدیث در امور دین برای رضای خدا حفظ کند خداوند در قیامت او را عالم فقیه مبعوث می کند.
18-همچنین از امام صادق (ع) نقل شده: هرکس چهل حدیث از ما در باره حلال و حرام حفظ کند خداوند در قیامت او را فقیه عالم مبعوث می کند و عذابش نمی کند.
19-همچنین در وصایای رسول خدا (ص) به امام علی (ع) آمده است: یا علی هر کس از امت من چهل حدیث حفظ کند و هدفش از این کار جلب رضای خداوند متعال و ثواب آخرت باشد خداوند او را با پیامبران و صدیقین و شهداء و صالحین محشور می کند.(1)
16-عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِیِّ ص قَالَ: مَنْ حَفِظَ مِنْ أُمَّتِی أَرْبَعِینَ حَدِیثاً مِنَ السُّنَّةِ کُنْتُ لَهُ شَفِیعاً یَوْمَ الْقِیَامَةِ.
17-عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ حَفِظَ عَنِّی مِنْ أُمَّتِی أَرْبَعِینَ حَدِیثاً فِی أَمْرِ دِینِهِ یُرِیدُ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الدَّارَ الْآخِرَةَ بَعَثَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَقِیهاً عَالِماً.
18-عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ یَقُولُ مَنْ حَفِظَ عَنَّا أَرْبَعِینَ حَدِیثاً مِنْ أَحَادِیثِنَا فِی الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ بَعَثَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَقِیهاً عَالِماً وَ لَمْ یُعَذِّبْهُ.
19- إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص أَوْصَی إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ ع وَ کَانَ فِیمَا أَوْصَی بِهِ أَنْ قَالَ لَهُ یَا عَلِیُّ مَنْ حَفِظَ مِنْ أُمَّتِی أَرْبَعِینَ حَدِیثاً یَطْلُبُ بِذَلِکَ وَجْهَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الدَّارَ الْآخِرَةَ حَشَرَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَعَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولئِکَ رَفِیقاً ... (الخصال، ج 2،
ص: 541 تا 543)
1) . 15-عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ حَفِظَ مِنْ أُمَّتِی أَرْبَعِینَ حَدِیثاً مِمَّا یَحْتَاجُونَ إِلَیْهِ مِنْ أَمْرِ دِینِهِمْ بَعَثَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَقِیهاً عَالِماً.
علی بن حمزه می گوید: از امام صادق (ع) شنیدم که می فرمود: قدر و منزلت مردم را از مقدار احادیث و روایاتی که از ما نقل می کنند بشناسید. (هر مقدار حدیث بیشتری از ما نقل کنند مقام و منزلت بیشتر و بالاتری خواهند داشت).
امام محمدباقر (ع) می فرماید: در طلب علم سرعت بگیرید قسم به آن خدایی که جانم در دست اوست هرآینه حدیثی که از [شخص] صادقی نشر دهد و در قلوب شیعیان جایگیر سازد، از هزار عابد برتر و بالاتر است.
معاویة بن عمّار گوید به امام صادق (ع) گفتم: مردی است راوی احادیث شما که آن ها را در میان مردم نشر می دهد و در قلوب شیعه شما جایگیر می سازد و مرد دیگری است اهل عبادت که این خصوصیت (نقل و نشر احادیث) را ندارد، آیا کدام یک از آن دو برتر است؟ گفت: «راوی حدیث ما که آن را در میان مردم نشر دهد و در
قلوب شیعیان جایگیر سازد، از هزار عابد برتر و بالاتر است».(1)
جمع بندی روایات
هر مسلمانی برای رضای خدا و به امید ثواب آخرت، چهل حدیث مربوط به احکام و مسائل دینی و هر چه موردنیاز مؤمنین است، از رسول خدا (ص) و ائمه اطهار (ع) حفظ کند خداوند منان در قیامت او را در ردیف علما و فقهاء محشور نموده و عذابش نمی کند همچنین رسول خدا (ص) او را شفاعت خواهد کرد و همنشین پیامبران و صدیقین و شهداء و صالحین خواهد بود. آنچه از ظاهر اکثر اخبار برمی آید مراد از حفظ چهل حدیث، احادیثی است که بیان کننده ی اصول عقائد و عبادات و مسائل اخلاقی و احکام حلال و حرام باشد.
هدف رسول خدا (ص) از این حدیث، کمک گرفتن از همه ی مسلمان ها برای تبلیغ و نشر تعالیم دین اسلام است. امید است ما هم توفیق حفظ چهل حدیث و درک معانی و مفاهیم آن را به دست آوریم و در نشر تعالیم دین مبین اسلام در حد توان خود بکوشیم و در صحرای محشر با سرفرازی در صف علما و فقها و شهدا و صدیقین بایستیم و در بهشت برین هم نشین آن ها باشیم.
1) . عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع رَجُلٌ رَاوِیَةٌ لِحَدِیثِکُمْ یَبُثُّ ذَلِکَ فِی النَّاسِ وَ یُشَدِّدُهُ فِی قُلُوبِهِمْ وَ قُلُوبِ شِیعَتِکُمْ وَ لَعَلَّ عَابِداً مِنْ شِیعَتِکُمْ لَیْسَتْ لَهُ هَذِهِ الرِّوَایَةُ أَیُّهُمَا أَفْضَلُ قَالَ الرَّاوِیَةُ لِحَدِیثِنَا یَشُدُّ بِهِ قُلُوبَ شِیعَتِنَا أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ عَابِدٍ. (الکافی، ج 1 ص 33، باب صفة العلم و فضله و فضل العلماء حدیث 9).
همان گونه که از متن حدیث برمی آید هدف از حفظ چهل حدیث نفع رساندن به امت رسول خدا (ص) است و لازمه ی چنین هدفی این است که حافظ چهل حدیث، در فرصت های مختلف، این احادیث را برای هدایت مسلمان ها نقل کند و با ترجمه و توضیح آن، در تبلیغ رسالت رسول خدا و نشر تعالیم دین و هدایت بندگان خدا کوشش کند. برای مثال وقتی به عیادت بیماری می رود حدیثی درباره ی علت یا حکمت بیماری و فضیلت صبر کردن بر آن بخواند؛ و هنگامی که جوانی را می بیند که نسبت به پدر و مادرش بدرفتاری می کند حدیثی درباره ی خطر عاق والدین و حدیثی درباره ی آثار نیکی کردن به آن ها برایش بخواند و بدین وسیله او را به راه راست هدایت کند.
معنای فقیه: در زمان ما «فقیه» به مجتهدی گفته می شود که قادر به استنباط احکام و دستورات دین اسلام باشد؛ اما در بیان احادیث و اخبار، غالباً، تفقه در دین به معنای بصیرت در دین است و در نتیجه منظور از فقیه در حدیث مورد بحث، کسی است که در تعالیم دین، دارای آگاهی و بصیرت باشد. از این بیان معلوم می شود، منظور از «حفظ چهل حدیث»، آن است که حفظ حدیث، همراه درک معانی و مفاهیم آن باشد و بر بصیرت حافظ چهل حدیث بیافزاید؛ و با نقل این احادیث بر بینش و آگاهی دینی و بصیرت مسلمان ها بیافزاید. با توجه به این که علماء و فقهاء عمرشان را وقف فراگیری تعالیم دین و هدایت بندگان می کنند در قیامت نزد خدای رب العالمین از امتیاز ویژه ای برخوردارند همچنین کسانی که بخشی از عمرشان را وقف حفظ چهل حدیث کرده و برای تبلیغ و ترویج دین و هدایت بندگان، تلاش کرده اند، در حقیقت همان راه علما و فقهاء را پیموده و به قدر تلاشی که برای تبلیغ دین کرده اند، از عنایات ویژه ای که نصیب فقها می شود، بهره مند می گردند.
دعا کردن در حق چهل مؤمن
مرحوم شیخ صدوق در کتاب «امالی» به سند خود حدیثی را از امام صادق (ع) درباره آثار دعا کردن به چهل مؤمن نقل کرده که ذیلاً تقدیم می شود:
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقَ ع یَقُولُ مَنْ قَدَّمَ أَرْبَعِینَ رَجُلًا مِنْ إِخْوَانِهِ قَبْلَ أَنْ یَدْعُوَ لِنَفْسِهِ اسْتُجِیبَ لَهُ فِیهِمْ وَ فِی نَفْسِه(1)
عمر بن یزید می گوید شنیدم امام صادق (ع) می فرمود: هرکس چهل نفر از برادران [دینی] خود را [در دعا کردن بر خود] مقدم بدارد قبل از آن که برای خود دعا کند، [دعایش هم] برای آن ها و [هم] برای خودش مستجاب می شود.
مرحوم علامه مجلسی این حدیث را با اندک تفاوتی از رسول خدا (ص) این گونه نقل کرده: وَ قَالَ النَّبِیُّ ص إِذَا دَعَا أَحَدٌ فَلْیَعُمَّ فَإِنَّهُ أَوْجَبُ لِلدُّعَاءِ وَ مَنْ قَدَّمَ أَرْبَعِینَ رَجُلًا مِنْ إِخْوَانِهِ قَبْلَ أَنْ یَدْعُوَ لِنَفْسِهِ اسْتُجِیبَ لَهُ فِیهِمْ وَ فِی نَفْسِه.(2)ِ
و پیامبر (ص) فرمود: هرگاه کسی از شما خواست دعا کند (دعایش را) عمومی کند چون به اجابت دعا نزدیک تر است؛ و هرکس قبل از آن که برای خودش دعا کند، چهل نفر از برادرانش را (بر خود) مقدم بدارد، دعایش درباره ی آن ها و درباره ی خودش مستجاب می شود.
برای تکمیل بحث، چند حدیث دیگر را درباره آثار دعا کردن به مؤمنین در غیاب آن ها، تقدیم می کنیم.
از امام صادق (ع) روایت شده که فرمود: هر مسلمانی برای رضای خدای عزوجل به مسلمانی قرض بدهد و هدفش رضای خدا باشد خداوند اجر صدقه به او می دهد و هیچ مسلمانی در حق برادر مؤمن خود در غیاب او دعا نمی کند مگر این که خدای عزوجل فرشته ای را مأمور می کند که می گوید: مثل چنین چیزی (که برای برادر دینی ات درخواست کردی) برای خودت باشد.<a href="#ref-المؤمن
/ / 54 / 5 باب ثواب قضاء حاجة المؤمن، حدیث،140).](footnote1-page40" id="المؤمن
/ / 54 / 5 باب ثواب قضاء حاجة المؤمن، حدیث،140).](footnote1-page40" style="display:inline-block">(1)
/ / 54 / 5 باب ثواب قضاء حاجة المؤمن، حدیث،140).](footnote1-page40" style="color:#3b82f6;" id="ref-المؤمن
/ / 54 / 5 باب ثواب قضاء حاجة المؤمن، حدیث،140).](footnote1-page40"> 1) . عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أَیُّمَا مُؤْمِنٍ یُقْرِضُ مُؤْمِناً قَرْضاً یَلْتَمِسُ وَجْهَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ أَجْرَهُ بِحِسَابِ الصَّدَقَةِ وَ مَا مِنْ مُؤْمِنٍ یَدْعُو لِأَخِیهِ بِظَهْرِ الْغَیْبِ إِلَّا وَکَّلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ مَلَکاً یَقُولُ وَ لَکَ مِثْلُه[1
از امام صادق (ع) روایت شده که آن حضرت فرمود: رسول خدا (ص) فرمود: هرگاه یکی از شماها دعا کند پس عمومیت دهد (و همه را دعا کند) زیرا چنین دعایی به اجابت نزدیک تر است.(2)
(الکافی، ج 2 ص 487 بَابُ الْعُمُومِ فِی الدُّعَاءِ، حدیث 1).
<a href="#المؤمن
2) . عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِذَا دَعَا أَحَدُکُمْ فَلْیَعُمَّ فَإِنَّهُ أَوْجَبُ لِلدُّعَاءِ.
امام محمدباقر (ع) فرمود: نزدیک ترین دعا به خدا و سریع ترین دعا به اجابت، دعای مرد [مسلمان] است به برادرش در غیاب او.(1)
در حدیث صحیح دیگری آمده: دعای (مسلمان) برای برادر (مسلمانش) در غیاب او روزی را زیاد می کند و مکروه و حوادث ناخوشایند را دفع می کند.(2)
امام زین العابدین (ع) دراین باره می فرماید: وقتی ملائکه می شنوند مسلمانی در غیاب برادر دینی خود به او دعا می کند یا در غیاب او خوبی اش را می گوید، می گویند: تو خوب برادری هستی برای برادرت درحالی که غایب است در حقش دعا می کنی خدا دو برابر آنچه برای او درخواست کردی به تو داد و دو برابر ستایشی که برای برادر دینی ات کردی، تو را ستایش کرد.(3)
امام جعفر صادق (ع) از رسول خدا (ص) روایت می کند که فرمود: هیچ دعایی سریع الأجابه تر از دعای غایب در حق غایب نیست.(4)
1) . عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی الْمَغْرَاءِ عَنِ الْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: أَوْشَکُ دَعْوَةٍ وَ أَسْرَعُ إِجَابَةٍ دُعَاءُ الْمَرْءِ لِأَخِیهِ بِظَهْرِ الْغَیْبِ. (کافی، ج 2، ص 507 بَابُ الدُّعَاءِ لِلْإِخْوَانِ بِظَهْرِ الْغَیْبِ ح 1).
2) . عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ دُعَاءُ الْمَرْءِ لِأَخِیهِ بِظَهْرِ الْغَیْبِ یُدِرُّ الرِّزْقَ وَ یَدْفَعُ الْمَکْرُوهَ(همان، ح 2)
3) . عَنْ ثُوَیْرٍ قَالَ سَمِعْتُ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ ع یَقُولُ إِنَّ الْمَلَائِکَةَ إِذَا سَمِعُوا الْمُؤْمِنَ یَدْعُو لِأَخِیهِ الْمُؤْمِنِ بِظَهْرِ الْغَیْبِ أَوْ یَذْکُرُهُ بِخَیْرٍ قَالُوا نِعْمَ الْأَخُ أَنْتَ لِأَخِیکَ تَدْعُو لَهُ بِالْخَیْرِ وَ هُوَ غَائِبٌ عَنْکَ وَ تَذْکُرُهُ بِخَیْرٍ قَدْ أَعْطَاکَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِثْلَیْ مَا سَأَلْتَ لَهُ وَ أَثْنَی عَلَیْکَ مِثْلَیْ مَا أَثْنَیْتَ عَلَیْهِ ...(همان،7)
4) . عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ النَّبِیُّ ص لَیْسَ شَیْ ءٌ أَسْرَعَ إِجَابَةً مِنْ دَعْوَةِ غَائِبٍ لِغَائِبٍ. (کافی، ج 2، ص 507 بَابُ من تستجاب دعوته ح 7)
توضیح: دعا کردن به برادران دینی درهرحال عملی شایسته است اما این که امام فرمود «سریع ترین دعا به اجابت، دعای مسلمان است به برادر دینی اش در غیاب او» شاید به خاطر این است که شبهه ریا و خودنمایی و هواهای نفسانی در آن دخالتی ندارد و عملی خالصانه و مقبول خدای رب العالمین است.
علت این که دعای ما در حق دیگران، باعث اجابت دعای خودمان می شود این است که از رحمت خداوند به دور است که دعای ما را در حق دیگران مستجاب کند اما در حق خودمان نادیده بگیرد؛ به همین خاطر به برکت دعایی که در حق دیگران می کنیم دعای خودمان هم مستجاب می شود.
تأثیر دعا کردن چهل نفری
عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَعْبَدٍ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْوَاسِطِیِّ عَنْ دُرُسْتَ بْنِ أَبِی مَنْصُورٍ عَنْ أَبِی خَالِدٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع مَا مِنْ رَهْطٍ أَرْبَعِینَ رَجُلًا اجْتَمَعُوا فَدَعَوُا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فِی أَمْرٍ إِلَّا اسْتَجَابَ اللَّهُ لَهُمْ فَإِنْ لَمْ یَکُونُوا أَرْبَعِینَ فَأَرْبَعَةٌ یَدْعُونَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ عَشْرَ مَرَّاتٍ إِلَّا اسْتَجَابَ اللَّهُ لَهُمْ فَإِنْ لَمْ یَکُونُوا أَرْبَعَةً فَوَاحِدٌ یَدْعُو اللَّهَ أَرْبَعِینَ مَرَّةً فَیَسْتَجِیبُ اللَّهُ الْعَزِیزُ الْجَبَّارُ لَهُ.(1)
ص: 487 بَابُ الِاجْتِمَاعِ فِی الدُّعَاءِ، حدیث 1.
ابوخالد می گوید: امام صادق (ع) فرمودند: هیچ گروه چهل نفری درباره امری اجتماع نکرده و دعا نکردند مگر آن که خداوند دعایشان را مستجاب کرد و اگر چهل نفر نبودند چهار نفر ده بار دعا کنند، خدای عزوجل مستجاب می کند و اگر چهار نفر نبودند، یک نفر، چهل بار دعا کند خدای عزیز و جبار مستجاب می کند.(2)
در حدیث دیگری از امام جعفر صادق (ع) روایت شده که فرمودند: «هرگز چهار «رهط» برای یک کاری اجتماع نکردند و دعا نکردند، مگر آنکه با اجابت دعا، متفرق گردیدند».(3)
1) . الکافی، ج 2،
2) . به گروه کمتر از ده نفر مرد، «رهط» می گویند و گفته شده به گروه تا چهل نفر مرد (که زن در بین آن ها نباشد) هم رهط می گویند النهایة، ج 2، ص 283 (رهط).
3) . عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَا اجْتَمَعَ أَرْبَعَةُ رَهْطٍ قَطُّ عَلَی أَمْرٍ وَاحِدٍ فَدَعَوُا اللَّهَ إِلَّا تَفَرَّقُوا عَنْ إِجَابَةٍ. (همان، حدیث 2)
توضیح: بنا به گفته کتاب لسان العرب کلمه «رهط» به معنای قوم و قبیله است. همچنین به جمعیت سه تا ده نفری هم «رهط» گفته می شود. بنا براین، حدیث فوق با این روایت منافاتی ندارد و می توان گفت حدیث اول، مُبَیِّن و شارح تعداد نفرات «رهط» است.(1)
بنا بر این مراد از چهار رهط، چهارتا ده نفر است که جمعاً می شود چهل نفر.
از امام صادق (ع) روایت شده که فرموده: «هرگاه پدرم از چیزی محزون می شد (و مشکلی برایش پیش می آمد) زنان و کودکان(2)را جمع می کرد و دعا می کرد و آنان آمین می گفتند».(3)
توضیح: از این حدیث به خوبی برمی آید که گروهی که برای دعا اجتماع می کنند مختص مردان نیست و شامل زنان و کودکان نیز می شود.
در داستان مباهله پیامبر اسلام با مسیحیان نجران، حضرت محمد (ص) علاوه بر حضرت علی (ع)، حضرت فاطمه ی زهرا (س) و حسنین علیهماالسلام را هم برای شرکت در جلسه دعا و نفرین علیه ملحدین به همراه خود برد و این سیره عملی رسول خدا نشانگر آن است که: اوٌلاً: حضور عده ای در مجلس دعا و
آمین گفتن آن ها در اجابت دعا مؤثر است.
ثانیاً: حضور در مجلس دعا اختصاص به مردان ندارد و زنان و کودکان نیز همانند مردان می توانند در مجلس دعا شرکت کنند و آمین گفتن آن ها در اجابت دعا مؤثر است.
تذکر: شایسته است کسی که حاجتی دارد و بنا دارد تعداد چهل نفر را برای دعا دعوت کند بهترین زمان اجابت دعا مثل غروب روز جمعه و هنگام اذان ظهر و اول وقت نمازهای واجب را برای دعا کردن انتخاب کند. همچنین بهترین مکان ها که در آن معصیت خدا نشده بلکه مرکز دعا و مناجات و تلاوت قرآن بوده (مانند مساجد) را برای اجتماع گروه چهل نفری و دعا انتخاب کند.
مطلب مهم تر آنکه در انتخاب اعضاء گروه چهل نفری، دقت کند که افراد جنب، حائض، فاسق، شراب خوار، و حرام خوار را برای دعا دعوت نکند که وجود چنین افرادی در میان دعاکنندگان نه تنها اثری برای اجابت دعا ندارد بلکه ممکن است حضور آن ها در جمع دعاکنندگان مانع اجابت دعا گردد. برای تأیید این ادعا و روشن شدن مطلب روایت ذیل را ملاحظه بفرمایید.
در روایت است که «در سرزمین بنی اسرائیل مدت زیادی باران نبارید و مردم از فشار خشک سالی و گرسنگی به حضرت موسی (ع) پناه آوردند و از او خواستند که همراه آنان نماز باران اقامه کند بلکه باران ببارد. حضرت موسی (ع) نماز باران را برپا کرد و دست هایش را به سوی آسمان بلند کرد و از خداوند خواست رحمتش را شامل حالشان گرداند و باران رحمتش را ناز کند؛ اما خداوند دعایش را اجابت نکرد، موسی (ع) تعجب کرد و گفت: خدایا تو همواره دعای مرا
مستجاب کرده ای چه شده این بار اجابت ننمودی؟ خداوند فرمود: در میان شما کسی است که چهل سال است معصیت و نافرمانی مرا می کند تا زمانی که او در میان شماست بر شما باران نازل نخواهم کرد.
موسی (ع) به قوم خود نداد داد که در میان شما گناهکاری است که فرمانبردار خدا نیست و تا زمانی که او از میان ما خارج نشود به خاطر او خدا دعای ما را مستجاب نمی کند و بر ما باران نمی باراند. آن مرد خود را خوب می شناخت اما منتظر ماند تا کس دیگری خارج شود و حرفی نزد اما کسی خارج نشد. در این هنگام به خود گفت: خدایا! اگر من از میان این جمع، خارج شوم، رسوا می شوم و اگر در میان آن ها بمانم، خشک سالی آنان را هلاک خواهد کرد، خدایا! مرا رسوا نفرما و توبه مرا بپذیر که اکنون من از تمامی گناهانم توبه کرده و به سوی تو باز می گردم. ناگهان بارش باران شروع شد و حضرت موسی (ع) با تعجب گفت: پروردگارا! کسی که از قوم من خارج نشد چه شد اجابت نمودی؟ پروردگار گفت: نزول باران به سبب توبه ی آن مرد گناهکار بود، موسی (ع) از خداوند خواست آن مرد را به او معرفی کند، اما خدای ستارالعیوب در پاسخ او فرمود: من او را هنگام انجام آن همه گناه و معصیت رسوا نکردم؛ حال چگونه پس از آنکه توبه کرده او را رسوایش کنم؟!».
چهل تسبیحات اربعه برای استجابت دعا
حَدَّثَنَا الْحُسَیْنُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ بْنِ نَاتَانَةَ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ عِمْرَانَ الْحَلَبِیِّ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِیرَةِ النَّصْرِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقَ ع یَقُولُ مَنْ قَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ أَرْبَعِینَ مَرَّةً فِی دُبُرِ کُلِّ صَلَاةٍ فَرِیضَةٍ قَبْلَ أَنْ یَثْنِیَ رِجْلَیْهِ ثُمَّ سَأَلَ اللَّهَ أُعْطِیَ مَا سَأَلَ.(1)
حارث بن مغیره می گوید شنیدم امام جعفر صادق (ع) می فرمود: هرکس بعد از نماز واجب (قبل از آن که از جا برخیزد) چهل مرتبه بگوید: «سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ» آنگاه حاجت خود را از خدا تقاضا کند خواسته اش به او داده می شود
فضیلت تسبیحات اربعه
رسول خدا (ص) فرمود: هنگامی که مرا به آسمان سیر دادند [و به معراج رفتم]، داخل بهشت شدم آن را [به صورت] دشتی هموار و سفید دیدم و در آن ملائکه ای را دیدم با خشتی از طلا و خشتی از نقره بنایی می کنند و گاهی [از بنایی] دست می کشیدند. به آن ها گفتم چرا گاهی بنایی می کنید و گاهی دست می کشید؟ گفتند [دست از بنایی می کشیم] تا مصالح ساختمانی برایمان برسد. به آن ها گفتم: مصالح ساختمانی شما چیست؟ گفتند: [مصالح ساختمانی ما] سخن مؤمن است وقتی در دنیا می گوید: «سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ» پس وقتی [این ذکر را] گفت بنایی می کنیم و هنگامی که مؤمن
1) . الأمالی (للصدوق)، ص: 183، مجلس 34.
دست از ذکر تسبیحات برداشت ما هم دست بر می داریم.(1)
رسول خدا: (ص) فرمود:
هرکس گفت «سبحان الله» خداوند در مقابل آن درختی برایش در بهشت می کارد.
و هرکس گفت «الْحَمْدُ لِلَّه» خداوند در مقابل آن درختی برایش در بهشت می کارد.
و هرکس گفت «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» خداوند در مقابل آن درختی برایش در بهشت می کارد.
و هرکس گفت «اللَّهُ أَکْبَرُ» خداوند در مقابل آن درختی برایش در بهشت می کارد.
پس مردی از قریش گفت: یا رسول الله درختان ما در بهشت زیاد است! حضرت فرمود بله و لکن بر حذر باشید از این که آتشی بر آن بفرسید و آن را آتش بزنید؛ دلیل این سخن گفته ی خداوند عزوجل است که می فرماید: ای کسانی که ایمان آورده اید اطاعت کنید خدا را و اطاعت کنید رسول خدا را و اعمال خود را باطل نکنید.(2)
(ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ص 11).
1) . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَمَّا أُسْرِیَ بِی إِلَی السَّمَاءِ دَخَلْتُ الْجَنَّةَ فَرَأَیْتُهَا قیعان [قِیعَاناً] یقق [یَقَقاً] وَ رَأَیْتُ فِیهَا مَلَائِکَةً یَبْنُونَ لَبِنَةً مِنْ ذَهَبٍ- وَ لَبِنَةً مِنْ فِضَّةٍ- وَ رُبَّمَا أَمْسَکُوا- فَقُلْتُ لَهُمْ مَا لَکُمْ رُبَّمَا بَنَیْتُمْ وَ رُبَّمَا أَمْسَکْتُمْ فَقَالُوا: حَتَّی تَجِیئَنَا النَّفَقَةُ- قُلْتُ لَهُمْ وَ مَا نَفَقَتُکُمْ فَقَالُوا قَوْلُ الْمُؤْمِنِ فِی الدُّنْیَا: (سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ- وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ) فَإِذَا قَالَ بَنَیْنَا وَ إِذَا أَمْسَکَ أَمْسَکْنَا. (تفسیر القمی، ج 2، 53 / [سورة مریم (19): الآیات 66 الی 98]).
2) . عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ قَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ غَرَسَ اللَّهُ لَهُ بِهَا شَجَرَةً فِی الْجَنَّةِ وَ مَنْ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ غَرَسَ اللَّهُ لَهُ بِهَا شَجَرَةً فِی الْجَنَّةِ وَ مَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ غَرَسَ اللَّهُ لَهُ بِهَا شَجَرَةً فِی الْجَنَّةِ وَ مَنْ قَالَ اللَّهُ أَکْبَرُ غَرَسَ اللَّهُ لَهُ بِهَا شَجَرَةً فِی الْجَنَّةِ فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ قُرَیْشٍ یَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ شَجَرَنَا فِی الْجَنَّةِ لَکَثِیرٌ قَالَ نَعَمْ وَ لَکِنْ إِیَّاکُمْ أَنْ تُرْسِلُوا عَلَیْهَا نِیرَاناً فَتُحْرِقُوهَا وَ ذَلِکَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ- یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ لا تُبْطِلُوا أَعْمالَکُمْ.
یعنی هر عمل صالحی انجام دادیم در معرض حبط و بطلان است و باید مراقب و مواظب آن باشیم.
امام محمد باقر (ع) فرمود: رسول خدا (ص) به مردی عبور کرد که در باغش مشغول کاشتن درختی بود پس نزد او ایستاد و فرمود: آیا درختی به تو معرفی کنم که ریشه اش استوارتر باشد و محصولش زودتر به دست آید و میوه های پاک تر و بادوام تر بدهد؟ عرض کرد: راهنمایی کن مرا ای رسول خدا! آن حضرت فرمود: هنگام صبح و هنگام شب بگو: «سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ» که اگر [این ذکر را] بگویی در برابر هر تسبیحی که می گویی ده درخت از انواع درختان میوه در بهشت به تو داده می شود و آن ها از باقیات الصالحات است. در این حال مرد گفت تو را شاهد می گیرم ای رسول خدا که این باغ و بستان من صدقه مقبوضه است بر فقرای مسلمانی که اهل صدقه هستند پس خداوند این آیات را نازل کرد «فَأَمَّا مَنْ أَعْطی وَ اتَّقی وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنی فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْری»«(1)»«(2)
(الکافی، ج 2 ص 506، باب التسبیح و التهلیل و التکبیر، حدیث 4).
».1) ؛ اما کسی که [ثروتش را در راه خدا] انفاق کرد و پرهیزکاری پیشه ساخت (5) و وعده نیکوتر را [که وعده خدا نسبت به پاداش انفاق و پرهیزکاری است] باور کرد؛ (6) پس به زودی او را برای راه آسانی [که انجام همه اعمال نیک به توفیق خداست] آماده می کنیم (7). (ترجمه انصاریان، ص 595).
2) . عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ ص بِرَجُلٍ یَغْرِسُ غَرْساً فِی حَائِطٍ لَهُ فَوَقَفَ لَهُ وَ قَالَ أَ لَا أَدُلُّکَ عَلَی غَرْسٍ أَثْبَتَ أَصْلًا وَ أَسْرَعَ إِینَاعاً وَ أَطْیَبَ ثَمَراً وَ أَبْقَی قَالَ بَلَی فَدُلَّنِی یَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ. إِذَا أَصْبَحْتَ وَ أَمْسَیْتَ فَقُلْ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ فَإِنَّ لَکَ إِنْ قُلْتَهُ بِکُلِّ تَسْبِیحَةٍ عَشْرَ شَجَرَاتٍ فِی الْجَنَّةِ مِنْ أَنْوَاعِ الْفَاکِهَةِ وَ هُنَّ مِنَ الْبَاقِیَاتِ الصَّالِحَاتِ قَالَ فَقَالَ الرَّجُلُ فَإِنِّی أُشْهِدُکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَّ حَائِطِی هَذَا صَدَقَةٌ مَقْبُوضَةٌ عَلَی فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِینَ أَهْلِ الصَّدَقَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ آیَاتٍ مِنَ الْقُرْآنِ- فَأَمَّا مَنْ أَعْطی وَ اتَّقی وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنی فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْری.
رسول خدا (ص) به ام هانی فرمود: هر کس هر روز صدبار «سبحان الله» بگوید فضیلتش بیشتر از کسی است که صد شتر [برای قربانی] به سوی بیت الله سوق داده باشد و هر کس صدبار «الحمد لله» بگوید فضیلتش بیشتر است از کسی که صد برده در راه خدا آزاد کرده باشد هر کس صدبار «الله اکبر» بگوید فضیلتش بیشتر است از کسی که صد اسب با زین و لگام [برای جهاد] در راه خدا داده باشد؛ و هرکس صدبار «لا اله الا الله» بگوید روز قیامت از همه ی مردم فضیلت اعمالش بیشتر است مگر کسی که بیشتر از او این تسبیح را گفته باشد.(1)
(المحاسن؛ ج 1؛ ص 43 ثواب قول سبحان الله و الحمد لله و لا إله إلا الله و الله أکبر).
امام صادق (ع) فرمود: یکی از سخت ترین چیزهایی که خداوند بر بندگانش واجب کرده ذکر کثیر خداوند است منظور از ذکر کثیر، گفتن «سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ» نیست (اگرچه این هم ذکر است)، بلکه [منظور] یاد خدا نزد حلال و حرام است [به طوری که] اگر جای طاعت بود به آن عمل کند و اگر مورد معصیت بود آن را ترک کند...(2)
1) . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص کُلَّ یَوْمٍ کَانَ أَفْضَلَ مِمَّنْ سَاقَ مِائَةَ بَدَنَةٍ إِلَی بَیْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ وَ مَنْ حَمِدَ اللَّهَ مِائَةَ تَحْمِیدَةٍ کَانَ أَفْضَلَ مِمَّنْ أَعْتَقَ مِائَةَ رَقَبَةٍ وَ مَنْ کَبَّرَ اللَّهَ مِائَةَ تَکْبِیرَةٍ کَانَ أَفْضَلَ مِمَّنْ حَمَلَ عَلَی مِائَةِ فَرَسٍ فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِسُرُوجِهَا وَ لُجُمِهَا وَ مَنْ هَلَّلَ اللَّهَ مِائَةَ تَهْلِیلَةٍ کَانَ أَفْضَلَ النَّاسِ عَمَلًا یَوْمَ الْقِیَامَةِ إِلَّا مَنْ قَالَ أَفْضَلَ مِنْ هَذَا.
2) . عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مِنْ أَشَدِّ مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَی خَلْقِهِ ذِکْرُ اللَّهِ کَثِیراً ثُمَّ قَالَ لَا أَعْنِی سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ إِنْ کَانَ مِنْهُ وَ لَکِنْ ذِکْرَ اللَّهِ عِنْدَ مَا أَحَلَّ وَ حَرَّمَ فَإِنْ کَانَ طَاعَةً عَمِلَ بِهَا وَ إِنْ کَانَ مَعْصِیَةً تَرَکَهَا... (الکافی، ج 2 ص 80، باب اجتناب المحارم).
چون بحث ما درباره فضیلت تسبیحات اربعه است و با توجه به این که در نماز جعفر طیار سیصد مرتبه تسبیحات اربعه گفته می شود شایسته است این نماز را که شیعه و سنی در کتب معتبر خود روایت کرده اند را اینجا نقل کنیم.
نماز جعفر طیار
رسول خدا (ص) به جعفر [طیار] فرمود: ای جعفر آیا عطیه ای به تو ندهم آیا به تو هدیه ای ندهم؟ گفت چرا یا رسول الله. مردم گمان کردند رسول خدا می خواهد به او طلا و نقره بدهد همه گردن کشیدند ببینند چه قدر طلا و نقره می دهد حضرت فرمود: چیزی به تو می دهم که اگر هرروز انجام دهی برای تو بهتر است از تمام دنیا و هرچه در آن است و اگر یک روز در میان انجام دهی خداوند گناهانی را که مابین این دو نماز انجام داده ای را می بخشد و اگر هر جمعه [یک بار] یا هر ماه [یک بار] یا هر سال [یک بار] بخوانی خداوند گناهانی را که مابین این دو نماز انجام داده ای را می بخشد. [آن هدیه این است که] چهار رکعت [دو تا دو رکعتی مثل نماز صبح] نماز می خوانی [در هر رکعت] اول حمد و سوره می خوانی، سپس پانزده مرتبه می گویی: «سبحان الله و الحمدلله و لا اله الّا الله و الله اکبر» و همین تسبیح را ده مرتبه در رکوع و هم چنین ده مرتبه بعد از سر برداشتن از رکوع و هم چنین ده مرتبه در سجده اول و ده مرتبه بعد از سر برداشتن از آن و ده مرتبه در سجده دوم و ده مرتبه بعد از سر بلند کردن می گویی. پس در هر رکعتی هفتادوپنج مرتبه و مجموع چهار رکعت، سیصد مرتبه تسبیحات اربعه و هزار و دویست تسبیح و تهلیل و تکبیر و تحمید گفته می شود؛ و اگر خواستی این نماز را روز بخوان و اگر خواستی شب بخوان.(1)
1) . (الکافی، ج 3، باب صلاة التسبیح، ص، 465 ص: 466).
از امام موسی بن جعفر (ع) روایت شده که فرمود: در رکعت اول [سوره] زلزال و در رکعت دوم عادیات و در رکعت سوم اذا جاء نصر الله و در رکعت چهارم قل هو الله می خوانی. راوی می پرسد: ثواب آن چقدر است؟ امام در پاسخ فرمودند: اگر گناهان کسی که این نماز را می خواند به تعداد ماسه های «عالج»(1)باشد خداوند همه را می بخشد.(2)
تذکر: این روایت بیان کنند مراتب افضل نماز جعفر طیار است چون در حدیث رسول خدا (ص) برای نماز جعفر طیار سوره خاصی تعیین نشده و برای سجده آخر این نماز هم دعای خاصی ذکر نشده؛ بنا بر این خواندن سوره زلزال و عادیات و نصر و دعای تعیین شده در سجده آخر نماز جعفر طیار، الزامی نیست و بدون این ها هم نماز جعفر طیار صحیح است.
1) . کلمه عالج به معنای ماسه های مترکم و انبوه است و بعضی از لغویین «عالج» را نام سلسله کوه های مابین نجد و یمامه می دانند... (مجمع البحرین ج 2 318).
2) . عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع تَقْرَأُ فِی الْأُولَی إِذَا زُلْزِلَتْ وَ فِی الثَّانِیَةِ وَ الْعَادِیَاتِ وَ فِی الثَّالِثَةِ إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ فِی الرَّابِعَةِ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ قُلْتُ فَمَا ثَوَابُهَا قَالَ لَوْ کَانَ عَلَیْهِ مِثْلُ رَمْلِ عَالِجٍ ذُنُوباً غَفَرَ اللَّهُ لَهُ. (الکافی، ج 3، باب صلاة التسبیح، ص 466، حدیث 19).
دعای آمرزش چهل گناه کبیره
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ مَا مِنْ مُؤْمِنٍ یُقَارِفُ فِی یَوْمِهِ وَ لَیْلَتِهِ أَرْبَعِینَ کَبِیرَةً فَیَقُولُ وَ هُوَ نَادِمٌ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ بَدِیعُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ ذُو الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ وَ أَسْأَلُهُ أَنْ یُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ یَتُوبَ عَلَیَّ إِلَّا غَفَرَهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ وَ لَا خَیْرَ فِیمَنْ یُقَارِفُ فِی یَوْمٍ أَکْثَرَ مِنْ أَرْبَعِینَ کَبِیرَة(1)
از امام جعفر صادق (ع) روایت شده که فرمودند: هیچ مؤمنی نیست که در شب و روزش [در یک شبانه روز] چهل گناه کبیره انجام دهد آنگاه درحالی که پشیمان است بگوید: «اَسْتَغْفِرُ اللَّهَ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ بَدِیعُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ ذُو الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ وَ أَسْأَلُهُ أَنْ یُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ یَتُوبَ عَلَیَّ»، مگر اینکه خداوند عزوجل گناهانش را می آمرزد و هیچ خیری نیست در کسی که در یک روز بیش از چهل گناه کبیره انجام دهد.
ابی بصیر از امام صادق (ع) روایت می کند که آن حضرت فرمودند: هرکس مرتکب گناهی شد هفت ساعت به او مهلت داده می شود، پس اگر سه بار گفت: «أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ الَّذِی لَاإِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُ الْقَیُّومُ وَ أَتُوبُ إِلَیْهِ»(2)آن گناه [در نامه
عمل او] ثبت نمی شود.(1)
از امام جعفر صادق (ع) روایت شده که فرمودند: [گاهی می شود که] مؤمن گناهی می کند و پس از بیست سال یادش می آید در نتیجه، استغفار می کند و آمرزیده می شود [ولی] کافر گناه می کند و همان ساعت فراموش می کند.(2)
توضیح: منظور این است که خداوند متعال به خاطر لطفی که به بنده ی مؤمن دارد راه بازگشت و استغفار را به روی او باز نگه می دارد پس اگر قبل از گذشت هفت ساعت پشیمان شود استغفار کند آن گناه در نامه عملش نوشته نمی شود و اگر فراموش کرد، (و لو پس از بیست سال) آن گناه را به یادش می آورد تا استغفار کند و آمرزیده شود؛ اما کافر از چنین لطف و عنایتی محروم است و در همان ساعت گناهش را فراموش می کند تا بدون توبه و استغفار از دنیا برود و در قیامت گرفتار عذاب شود.
از امام صادق (ع) روایت شده که فرمودند: هر چیزی دوائی دارد و دواء گناهان، استغفار است.(3)
1) . عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع)، قَالَ: مَنْ عَمِلَ سَیِّئَةً أُجِّلَ فِیهَا سَبْعَ سَاعَاتٍ مِنَ النَّهَارِ، فَإِنْ قَالَ: أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ الَّذِی لَاإِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُ الْقَیُّومُ وَ أَتُوبُ إِلَیْهِ- ثَلَاثَ مَرَّاتٍ- لَمْ تُکْتَبْ عَلَیْهِ. (الکافی، ج 2؛ ص 437 بابُ الِاسْتِغْفَارِ مِنَ الذَّنْب ح 2).
2) . عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع)، قَالَ: «إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَیُذْنِبُ الذَّنْبَ، فَیَسْتَغْفِرُ اللَّهَ مِنْهُ، فَیَغْفِرُ لَهُ، وَ إِنَّمَا یُذَکِّرُهُ لِیَغْفِرَ لَهُ، وَ إِنَّ الْکَافِرَ لَیُذْنِبُ الذَّنْبَ، فَیَنْسَاهُ مِنْ سَاعَتِهِ». (الکافی؛ ج 2؛ ص 438 باب الِاسْتِغْفَارِ مِنَ الذَّنْب حدیث 6).
3) . قَالَ: لِکُلِّ شَیْ ءٍ دَوَاءٌ، وَ دَوَاءُ الذُّنُوبِ الِاسْتِغْفَارُ. (همان، ح 8).
عمار بن مروان از امام صادق (ع) روایت می کند که فرمود: هر کس در هرروز صد بار «استغفر الله» بگوید خداوند عزوجل هفت صد گناه او را می آمرزد و هیچ خیری نیست در بنده ای که در هر روز هفت صد گناه کند.(1)
توضیح: این حدیث با حدیثی که می فرمود «خیری نیست در کسی که در یک روز چهل گناه کبیره انجام دهد»، منافاتی ندارد؛ چون در این حدیث از مطلق گناه سخن می گوید [اعم از کبیره و صغیره] اما در حدیث قبلی درباره خصوص گناه کبیره سخن می گفت در نتیجه چون درباره موضوع واحدی سخن نمی گویند با هم تعارضی ندارند.
امام محمد باقر (ع) از پدرش از رسول خدا (ص) روایت می کند که فرمود: خوشا به حال کسی که روز قیامت در نامه ی عملش زیر هر گناه، یک «استغفرالله» یافت شود.(2)
توضیح: از میان بندگان خوشا به حال کسی که در نامه ی عملش گناهی یافت نشود و از میان گنه کاران نیز خوشا به حال کسی که در نامه عملش زیر هر گناه یک «استغفرالله» یافت شود یعنی اگر بر اثر غفلت مرتکب گناهی شده با استغفار و اظهار ندامت به درگاه الهی، اشتباه خود را جبران کرده باشد.
1) . قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: «مَنْ قَالَ: «أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ» مِائَةَ مَرَّةٍ فِی کُلِ یَوْمٍ، غَفَرَ اللَّهُ- عَزَّ وَ جَلَّ- لَهُ سَبْعَمِائَةِ ذَنْبٍ، وَ لَاخَیْرَ فِی عَبْدٍ یُذْنِبُ فِی کُلِ یَوْمٍ سَبْعَمِائَةِ ذَنْبٍ». (همان، ح 10).
2) . عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص طُوبَی لِمَنْ وُجِدَ فِی صَحِیفَةِ عَمَلِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ تَحْتَ کُلِّ ذَنْبٍ أَسْتَغْفِرُ اللَّه. (جامع الأخبار (للشعیری)، ص 56).
رسول خدا (ص) فرمود: هر کس زیاد استغفار کند خداوند از هر «همٌی» برایش فرج حاصل کند و راه خروج از هر تنگنا را نشانش دهد و از جایی که گمان ندارد به او روزی عنایت کند.(1)
رسول خدا (ص) فرمود: کسی که به فردی ظلم کرده و دسترسی به او ندارد تا اشتباه خود را جبران کند، باید برای او استغفار کند و از خدا برایش طلب مغفرت کند که این کار کفاره ی گناه او خواهد بود(2)
و [رسول خدا (ص)] فرمود: کفاره غیبت این است که طلب مغفرت کنی برای کسی که غیبتش را کردی.(3)
و [رسول خدا (ص)] فرمود: آیا خبر ندهم شما را به دردتان و درمانتان؟ گفتیم چرا یا رسول الله. فرمود: درد شما گناهان است و دوای شما استغفار است.(4)
1) . وَ قَالَ ع مَنْ أَکْثَرَ الِاسْتِغْفَارَ جَعَلَ اللَّهُ لَهُ مِنْ کُلِّ هَمٍّ فَرَجاً وَ مِنْ کُلِّ ضِیقٍ مَخْرَجاً وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِبُ. (همان، ص 57).
2) . وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ ظَلَمَ أَحَداً فَفَاتَهُ فَلْیَسْتَغْفِرِ اللَّهَ لَهُ فَإِنَّهُ کَفَّارَتُهُ (همان).
3) . وَ قَالَ ع کَفَّارَةُ الِاغْتِیَابِ أَنْ تَسْتَغْفِرَ لِمَنِ اغْتَبْتَه (همان).
4) . وَ قَالَ ع أَ لَا أخبرک أُخْبِرُکُمْ بِدَائِکُمْ مِنْ دَوَائِکُمْ قُلْنَا بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ دَاؤُکُمُ الذُّنُوبُ وَ دَوَاؤُکُمُ الِاسْتِغْفَارُ (همان).
برای درمان بیماری این ذکر را چهل بار بخوانید
وَ عَنِ الصَّادِقِ ع مَنْ کَانَ بِهِ عِلَّةٌ فَلْیَقُلْ عَلَیْهَا فِی کُلِّ صَبَاحٍ أَرْبَعِینَ مَرَّةً مُدَّةَ أَرْبَعِینَ یَوْماً بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ تَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِینَ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیم (1)
ص: 148 الفصل الثامن عشر
مرحوم کفعمی در «مصباح» از امام صادق (ع) روایت کرده که آن حضرت فرمود: هر کس مبتلا به علتی بود به مدت چهل روز صبح این دعا را چهل بار بر آن (عضو بیمار) بخواند: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ تَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِینَ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیم.
«مستدرک الوسائل» پس از نقل روایت فوق، در ذیل آن می نویسد: پس ازآن که چهل بار این ذکر را خواند دستش را بر عضوی که بیمار است بمالد؛ ان شاء الله خوب خواهد شد.(2)
مرحوم علامه مجلسی پس ازآنکه حدیث فوق را در بحارالانوار از کتاب بلد الأمین نقل می کند در ادامه از همین کتاب نقل می کند: در بعضی از کتب اصحاب دیدم مردی به مرضی دچار شد که اطباء از معالجه او عاجز شدند؛ چهل
روز به دستور این روایت عمل کرد و از آن بیماری شفا یافت.(1)ایشان در ادامه می فرماید: پدرم اعتقاد وافری به مضمون این روایت داشت و هر روز این ذکر را چهل بار بعد از نماز صبح می خواند و این به این خاطر بود که با زنی شریف ازدواج کرده بوده که در بدنش ورم شدیدی ایجاد شده بود به طوری که چند ماه او را خانه نشین کرده بود پدرم به همسرش امر می کند که این ذکر را طبق دستورالعمل روایت، بعد از نماز صبح بگوید. او هم به دستورالعمل این روایت عمل کرده و خوب شده بود.(2)
توضیح: در فصل 18 کتاب مصباح کفعمی، (الفصل الثامن عشر فی أدعیة الآلام و علل الأعضاء و حل المربوط و الحمی) ادعیه زیادی برای معالجه و مداوای عموم بیماری ها مطرح شده و در ادامه برای تعدادی از بیماری ها، دعا و دستورالعمل خاص ارائه شده است؛ چون نقل تمام ادعیه ای که برای شفای بیماری در کتاب مصباح کفعمی و سایر کتب ادعیه نقل شده، باعث خروج این کتاب از روال طبیعی و موضوع اصلی می شود، به همین خاطر به عنوان نمونه به نقل چند روایت اکتفا کرده و محققین محترم را برای اطلاع بیشتر به منابع مذکور ارجاع می دهم.
در کتاب دروس شهید (ره) نقل شده که هر کس دردش شدت گرفت بر ظرفی که در آن آب است چهل بار سوره حمد را بخواند سپس آن عضو بیمار را در آب بگذارد و باید نزد مریض کیلی از گندم باشد که پس از اجرای این
دستورالعمل با دستش گندم را به فقیر بدهد و امر کند که آن فقیر برایش دعا کند ان شاء الله خوب خواهد شد.(1)
محمد بن بکر ازدی از امام صادق (ع) نقل می کند که آن حضرت به اصحاب و دوستان خود وصیت کرد که هرکس مبتلا به بیماری بود کوزه جدید و نو را بردارد و آن پر از آب کند بعد خودش مقداری از آب آن را بنوشد سپس سی بار سوره «انا انزلناه» را با ترتیل بر آن بخواند سپس از آن آب بنوشد و با آن وضو بگیرد و با آن مسح کند؛ و هر وقت آب کوزه رو به اتمام است مجدداً آن ها پر از آب کند و این کار به سه روز نمی رسد مگر این که خداوند متعال او را از این بیماری شفا خواهد داد.(2)
مرحوم ثقة الاسلام کلینی در کتاب شریف «کافی» از امام صادق (ع) روایت کرده که آن حضرت فرمودند: هر کس به دردی مبتلا شد بعد از نمازهای واجب هفت بار موضع سجود خود را مسح کند و بر عضو بیمار بمالد و بگوید «یَا مَنْ کَبَسَ الْأَرْضَ عَلَی الْمَاءِ وَ سَدَّ الْهَوَاءَ بِالسَّمَاءِ وَ اخْتَارَ لِنَفْسِهِ أَحْسَنَ الْأَسْمَاءِ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ» آنگاه حاجت خود را طلب نموده و برای شفای
1) . وَ فِی کِتَابِ الدُّرُوسِ لِلشَّهِیدِ طَابَ ثَرَاهُ أَنَّهُ مَنِ اشْتَدَّ وَجَعُهُ فَلْیَقْرَأْ عَلَی قَدَحٍ فِیهِ مَاءٌ الْحَمْدَ أَرْبَعِینَ مَرَّةً ثُمَّ یَضَعُهُ عَلَیْهِ وَ لِیَجْعَلِ الْمَرِیضُ عِنْدَهُ مَکِیلًا فِیهِ بُرٌّ وَ یُنَاوِلِ السَّائِلَ بِیَدٍ وَ یَأْمُرُ أَنْ یَدْعُوَ لَهُ فَیُعَافَی إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی. (المصباح للکفعمی (جنة الأمان الواقیة)؛ فصل 18، ص 151).
2) . عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع: وَ أَوْصَی أَصْحَابَهُ وَ أَوْلِیَاءَهُ مَنْ کَانَ بِهِ عِلَّةٌ فَلْیَأْخُذْ قُلَّةً جَدِیدَةً وَ لْیَجْعَلْ فِیهَا الْمَاءَ وَ لْیَسْتَقِی الْمَاءَ بِنَفْسِهِ وَ لْیَقْرَأْ عَلَی الْمَاءِ سُورَةَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ عَلَی التَّرْتِیلِ ثَلَاثِینَ مَرَّةً ثُمَّ لْیَشْرَبْ مِنْ ذَلِکَ الْمَاءِ وَ لْیَتَوَضَّأْ وَ لْیَمْسَحْ بِهِ وَ کُلَّمَا نَقَصَ زَادَ فِیهِ فَإِنَّهُ لَا یَظْهَرُ ذَلِکَ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ إِلَّا وَ یُعَافِیهِ اللَّهُ تَعَالَی مِنْ ذَلِکَ الدَّاءِ. (طب الأئمة علیهم السلام؛ ص 123).
بیماری خود دعا کند.(1)
مرحوم محدث نوری در مستدرک: هر کس چهل مرتبه سوره حمد را بر آب بخواند و به انسان تب دار بپاشد شفا پیدا می کند.(2)
1) . عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع دُعَاءً یُدْعَی بِهِ فِی دُبُرِ کُلِّ صَلَاةٍ تُصَلِّیهَا فَإِنْ کَانَ بِکَ دَاءٌ مِنْ سَقَمٍ وَ وَجَعٍ فَإِذَا قَضَیْتَ صَلَاتَکَ فَامْسَحْ بِیَدِکَ عَلَی مَوْضِعِ سُجُودِکَ مِنَ الْأَرْضِ وَ ادْعُ بِهَذَا الدُّعَاءِ وَ أَمِرَّ بِیَدِکَ عَلَی مَوْضِعِ وَجَعِکَ سَبْعَ مَرَّاتٍ تَقُولُ یَا مَنْ کَبَسَ الْأَرْضَ عَلَی الْمَاءِ وَ سَدَّ الْهَوَاءَ بِالسَّمَاءِ وَ اخْتَارَ لِنَفْسِهِ أَحْسَنَ الْأَسْمَاءِ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ افْعَلْ بِی کَذَا وَ کَذَا وَ ارْزُقْنِی کَذَا وَ کَذَا وَ عَافِنِی مِنْ کَذَا وَ کَذَا. (الکافی، ج 3، ص 344، حدیث 23).
2) . من قرء الحمد اربعین مره فی الماء ثم یصب علی المحموم یشفیه ... . سفینه البحار جلد ص 283
فضیلت خواندن دعای عهد به مدت چهل روز
رُوِیَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّادِقِ عَلَیْهِ السَّلَامُ أَنَّهُ قَالَ: مَنْ دَعَا إِلَی اللَّهِ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً بِهَذَا الْعَهْدِ کَانَ مِنْ أَنْصَارِ قَائِمِنَا عَلَیْهِ السَّلَامُ، فَإِنْ مَاتَ قَبْلَهُ أَخْرَجَهُ اللَّهُ تَعَالَی مِنْ قَبْرِهِ، وَ أَعْطَاهُ اللَّهُ بِکُلِّ کَلِمَةٍ أَلْفَ حَسَنَةٍ، وَ مَحَا عَنْهُ أَلْفَ سَیِّئَةٍ،...(1)
روایت شده از امام جعفر صادق (ع) که فرمود: هر کس چهل روز صبح با این عهد به درگاه خدا دعا کند از انصار قائم ما خواهد بود و اگر [قبل از ظهور آن حضرت] بمیرد خداوند متعال او را از قبرش خارج خواهد نمود؛ و در برابر هر کلمه ی [این دعا] هزار ثواب به او می دهد و هزار سیئه از او محو می کند و آن عهد این است:
متن دعا طبق نقل بحارالانوار
اللَّهُمَّ رَبَّ النُّورِ الْعَظِیمِ وَ رَبَّ الْکُرْسِیِّ الرَّفِیعِ وَ رَبَّ الْبَحْرِ الْمَسْجُورِ وَ مُنْزِلَ التَّوْرَاةِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ الزَّبُورِ وَ رَبَّ الظِّلِّ وَ الْحَرُورِ وَ مُنْزِلَ الْفُرْقَانِ الْعَظِیمِ وَ رَبَّ الْمَلَائِکَةِ الْمُقَرَّبِینَ وَ رَبَّ الْأَنْبِیَاءِ وَ الْمُرْسَلِینَ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِاسْمِکَ الْکَرِیمِ وَ بِنُورِ وَجْهِکَ الْمُنِیرِ وَ مُلْکِکَ الْقَدِیمِ یَا حَیُّ یَا قَیُّومُ وَ أَسْأَلُکَ بِاسْمِکَ الَّذِی أَشْرَقَتْ بِهِ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرَضُونَ یَا حَیّاً قَبْلَ کُلِّ حَیٍّ یَا حَیّاً بَعْدَ کُلِّ حَیٍّ یَا حَیّاً لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ اللَّهُمَّ بَلِّغْ مَوْلَانَا الْإِمَامَ الْمَهْدِیَّ الْقَائِمَ بِأَمْرِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ عَلَی آبَائِهِ الطَّاهِرِینَ عَنْ جَمِیعِ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ فِی مَشَارِقِ الْأَرْضِ وَ مَغَارِبِهَا وَ سَهْلِهَا وَ جَبَلِهَا وَ بَرِّهَا وَ بَحْرِهَا وَ عَنِّی وَ عَنْ
1) . المزار الکبیر (لابن المشهدی)؛ ص 663 الباب (5) ذکر العهد المأمور به فی زمان الغیبة.
وَالِدَیَّ وَ وُلْدِی وَ إِخْوَانِی مِنَ الصَّلَوَاتِ زِنَةَ عَرْشِ اللَّهِ وَ مِدَادَ کَلِمَاتِهِ وَ مَا أَحْصَاهُ کِتَابُهُ وَ أَحَاطَ بِهِ عِلْمُهُ اللَّهُمَّ إِنِّی أُجَدِّدُ لَهُ فِی صَبِیحَةِ هَذَا الْیَوْمِ وَ مَا عِشْتُ بِهِ فِی أَیَّامِی عَهْداً وَ عَقْداً وَ بَیْعَةً لَهُ فِی عُنُقِی لَا أَحُولُ عَنْهَا وَ لَا أَزُولُ اللَّهُمَّ اجْعَلْنِی مِنْ أَنْصَارِهِ وَ أَعْوَانِهِ وَ الذَّابِّینَ عَنْهُ وَ الْمُسَارِعِینَ فِی حَوَائِجِهِ وَ الْمُمْتَثِلِینَ لِأَوَامِرِهِ وَ الْمُحَامِینَ عَنْهُ وَ الْمُسْتَشْهَدِینَ بَیْنَ یَدَیْهِ اللَّهُمَّ فَإِنْ حَالَ بَیْنِی وَ بَیْنَهُ الْمَوْتُ الَّذِی جَعَلْتَهُ عَلَی عِبَادِکَ حَتْماً فَأَخْرِجْنِی مِنْ قَبْرِی مُؤْتَزِراً کَفَنِی شَاهِراً سَیْفِی مُجَرِّداً قَنَاتِی مُلَبِّیاً دَعْوَةَ الدَّاعِی فِی الْحَاضِرِ وَ الْبَادِی اللَّهُمَّ أَرِنِی الطَّلْعَةَ الرَّشِیدَةَ وَ الْغُرَّةَ الْحَمِیدَةَ وَ اکْحُلْ مَرَهِی بِنَظْرَةٍ مِنِّی إِلَیْهِ وَ عَجِّلْ فَرَجَهُ وَ أَوْسِعْ مَنْهَجَهُ وَ اسْلُکْ بِی مَحَجَّتَهُ وَ أَنْفِذْ أَمْرَهُ وَ اشْدُدْ أَزْرَهُ وَ قَوِّ ظَهْرَهُ وَ اعْمُرِ اللَّهُمَّ بِهِ بِلَادَکَ وَ أَحْیِ بِهِ عِبَادَکَ فَإِنَّکَ قُلْتَ وَ قَوْلُکَ الْحَقُّ ظَهَرَ الْفَسادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما کَسَبَتْ أَیْدِی النَّاسِ فَأَظْهِرِ اللَّهُمَّ وَلِیَّکَ وَ ابْنَ وَلِیِّکَ وَ ابْنَ بِنْتِ نَبِیِّکَ الْمُسَمَّی بِاسْمِ رَسُولِکَ صَلَوَاتُکَ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ حَتَّی لَا یَظْفَرَ بِشَیْ ءٍ مِنَ الْبَاطِلِ إِلَّا مَزَّقَهُ وَ یُحِقَّ اللَّهُ بِهِ الْحَقَّ وَ یُحَقِّقَهُ اللَّهُمَّ وَ اجْعَلْهُ مَفْزَعاً لِلْمَظْلُومِ مِنْ عِبَادِکَ وَ نَاصِراً لِمَنْ لَا یَجِدُ نَاصِراً غَیْرَکَ وَ مُجَدِّداً لِمَا عُطِّلَ مِنْ أَحْکَامِ کِتَابِکَ وَ مُشَیِّداً لِمَا وَرَدَ مِنْ أَعْلَامِ دِینِکَ وَ سُنَنِ نَبِیِّکَ ص وَ اجْعَلْهُ اللَّهُمَّ مِمَّنْ حَصَّنْتَهُ مِنْ بَأْسِ الْمُعْتَدِینَ اللَّهُمَّ وَ سُرَّ نَبِیَّکَ مُحَمَّداً ص بِرُؤْیَتِهِ وَ مَنْ تَبِعَهُ عَلَی دَعْوَتِهِ وَ ارْحَمِ اسْتِکَانَتَنَا مِنْ بَعْدِهِ اللَّهُمَّ اکْشِفْ هَذِهِ الْغُمَّةَ عَنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ بِحُضُورِهِ وَ عَجِّلِ اللَّهُمَّ ظُهُورَهُ إِنَّهُمْ یَرَوْنَهُ بَعِیداً وَ نَرَاهُ قَرِیباً بِرَحْمَتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ.
سپس سه بار با دست بر ران راست خود می زنی و می گویی: الْعَجَلَ الْعَجَلَ الْعَجَلَ یَا مَوْلَایَ یَا صَاحِبَ الزَّمَانِ.(1)
ترجمه دعای عهد
خدایا ای پروردگار نور بزرگ و پروردگار کرسی بلند و پروردگار دریای جوشان و فرو فرستنده تورات و انجیل و زبور و پروردگار سایه و حرارت [آفتاب] و نازل کننده قرآن
1) . بحارالأنوار جلد 83 صفحه 284 باب 45- الأدعیة و الأذکار عند الصبا
بزرگ و پروردگار فرشتگان مقرّب و پیامبران و رسولان. خدایا! از تو می خواهم به روی کریمت و به نور وجه نوربخشت و فرمانروایی دیرینه ات، ای زنده و پا برجای دائم، از تو می خواهم به حق نامت، که به آن آسمان ها و زمین ها روشن شد، ای زنده پیش از هر زنده، ای زنده پس از هر زنده، ای زنده در آن وقتی که زنده ای نبود، ای زنده کننده مردگان و میراننده زندگان، ای زنده، معبودی جز تو نیست خدایا برسان به مولای ما امام راهنمای راه یافته، قیام کننده به فرمانت که درودهای خدا بر او و پدران پاکش، از جانب همه مردان و زنان مؤمن، در مشرق های زمین و مغرب هایش، همواری ها و کوه هایش، خشکی ها و دریاهایش و از طرف من و پدر و مادرم، از درودها به گرانی عرش خدا و کشش کلماتش و آنچه دانشش برشمرده و کتابش به آن احاطه یافته، خدایا در صبح این روز و تا زندگی کنم از روزهایم، برای آن حضرت بر عهده ام، عهد و پیمان و بیعت تجدید می کنم، که از آن رو نگردانم و هیچ گاه دست برندارم. خدایا مرا، از یاران و مددکاران و دفاع کنندگان از او قرار ده و از شتابندگان به سویش، در برآوردن خواسته هایش و اطاعت کنندگان اوامرش و مدافعان حضرتش و پیش گیرندگان به جانب خواسته اش و کشته شدگان در پیشگاهش. خدایا اگر بین من و او مرگی که بر بندگانت حتم و قطعی ساختی حائل شد، کفن پوشیده از قبر مرا بیرون آور، با شمشیر از نیام برکشیده و نیزه برهنه، پاسخگو به دعوت آن دعوت کننده، در میان شهرنشین و بادیه نشین. خدایا آن جمال با رشادت و پیشانی ستوده را به من بنمایان و با نگاهی از من به او دیده ام را سرمه بنه و در گشایش امرش شتاب کن و درآمدنش را آسان گردان و راهش را وسعت بخش و مرا به راهش درآور و فرمانش را نافذ کن و پشتش را محکم گردان، خدای به دست او کشورهایت را آباد کن و بندگانت را به وسیله او زنده فرما، به درستی که تو فرمودی و گفته ات حق است که: فساد در خشکی و دریا، در اثر اعمال مردم نمایان شد، خدایا ولیّ ات و فرزند دختر پیامبرت که به نام رسولت نامیده شده، برای ما آشکار کن تا به چیزی از باطل دست نیابد، مگر آن را از هم بپاشد و حق را پابرجا و ثابت نماید، خدایا او را قرار ده پناهگاهی برای ستمدیدگان از بندگانت و یاور برای کسی که یاری برای خود جز تو نمی یابد و تجدیدکننده آنچه از احکام کتابت تعطیل شده
و محکم کننده آنچه از نشانه های دینت و روش های پیامبرت (درود خدا بر او و خاندانش) رسیده است و او را قرار ده، خدایا، از آنان که از حمله متجاوزان، نگاهش داری، خدایا پیامبرت محمّد (درود خدا بر او و خاندانش) را به دیدار او و کسانی که بر پایه دعوتش از او پیروی کردند شاد کن و پس از او به درماندگی ما رحم فرما، خدایا این اندوه را از این امت به حضور آن حضرت برطرف کن و در ظهورش برای ما شتاب فرما، که دیگران ظهورش را دور می بینند و ما نزدیک می بینیم، به مهربانی ات ای مهربان ترین مهربانان. آنگاه سه بار بر ران خود دست می زنی و در هر مرتبه می گویی: الْعَجَلَ الْعَجَلَ یَا مَوْلایَ یَا صَاحِبَ الزَّمَانِ.(1)
بررسی سند دعای عهد
این دعا برای اولین بار در قرن هفتم هجری قمری در کتاب «المزار الکبیر» محمد بن الجعفر بن المشهدی متوفای 610 هجری قمری، بدون ذکر سند از امام جعفر صادق (ع) نقل شده است پس از او سید بن طاووس (ره) در کتاب مصباح الزائر نقل کرده و حدود سه قرن بعد مرحوم کفعمی متوفای 905 این دعا را در مصباح نقل کرده سپس مرحوم ملا محمد باقر مجلسی (متوفای 1110 ه.ق) این دعا را با دو سند متفاوت در جلد 83(2)
و 91(3)
بحارالانوار نقل کرده است.
البته در هر دو سند بحارالانوار، افراد مذموم و مجهول وجود دارد درنتیجه سند دعا فاقد اعتبار است. مرحوم علامه مجلسی در کتاب «زاد المعاد» تصریح به اعتبار سند این دعا می کند!(1)دو قرن بعد علی حائری یزدی متوفای 1323 قمری در «کتاب الزام الناصب» ادعا می کند این دعا از ناحیه مقدسه! صادر شده است!(2)ما نیز این روایت و دعا را به امید آن که از ناحیه امام معصوم صادر شده باشد در کتاب خود نقل کردیم.
توضیح
کسانی که می خواهند به این روایت عمل کنند باید چهل روز متوالی هر روز صبح این دعا را بخوانند.
باید قبل از شروع، این دعا را نزد چند نفر با دقت بخوانند و اگر اشکالی در قرائت آن ها وجود دارد برطرف کنند.
لازم است قبل از شروع، ترجمه و تفسیر و توضیح دعا را، فراگیرند تا دعا خواندن آن ها از روی آگاهی و توجه به معانی و همراه قصد معنای آن باشد نه صرف خواندن کلمات و لقلقه زبان.
فردی که این دعا را چهل روز پس از نماز صبح می خواند باید بداند در بخشی از این دعا بدین گونه با «امام مهدی (عج)» عهد و پیمان خون می بندد: «خدایا در صبح این روز و تا زنده هستم، برای آن حضرت بر عهده ام، عهد و پیمان و بیعت تجدید می کنم، که از آن [حضرت]رو برنگردانم و هیچ گاه
1) . هذا دعاء العهد لمولانا صاحب الأمر عجل اللّه فرجه: رُوِیَ بِسَنَدٍ مُعْتَبَرٍ عَنِ الْإِمَامِ الصَّادِقِ عَلَیْهِ السَّلَامُ أَنَّ مَنْ قَرَأَ هَذَا الْعَهْدَ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً کَانَ مِنْ أَنْصَارِ الْإِمَامِ (عج) وَ إِذَا مَاتَ قَبْلَ ظُهُورِهِ یُخْرِجُهُ اللَّهُ مِنْ قَبْرِهِ لِیُجَاهِدَ بَیْنَ یَدَیِ الْإِمَامِ،... (زاد المعاد - مفتاح الجنان؛ ص 542).
2) . إلزام الناصب فی إثبات الحجة الغائب عجل الله تعالی فرجه الشریف، ج 2، ص: 81
دست[از یاری او] برندارم. خدایا مرا، از یاران و مددکاران و دفاع کنندگان از او قرار ده و از شتابندگان به سویش، در برآوردن خواسته هایش و اطاعت کنندگان اوامرش و مدافعان حضرتش و پیش گیرندگان به جانب خواسته اش و کشته شدگان در پیشگاهش قرار ده. خدایا اگر بین من و او مرگی که بر بندگانت حتم و قطعی ساختی حائل شد، مرا کفن پوشیده از قبرم بیرون آور، با شمشیر از نیام برکشیده و نیزه برهنه، پاسخگو به دعوت آن دعوت کننده،...».
پس باید مواظب گفتار خود باشد و بر عهد و پیمان خود وفادار بماند.
نماز حاجت و دستورالعمل اجابت دعا
مرحوم ثقة الاسلام کلینی در کتاب شریف کافی حدیثی را از علی بن ابراهیم از احمد بن محمد بن ابی عبدالله از زیاد قندی از عبدالرحیم قصیر روایت می کند که گفت: وارد شدم بر امام صادق (ع) و عرض کردم: فدایت شوم من دعایی اختراع کردم. امام فرمود: اختراعت را رها کن؛ وقتی امری (بلا و گرفتاری) بر تو نازل شد به رسول خدا (ص) پناه ببر؛ و دو رکعت نماز بخوان و آن را به رسول الله (ص) هدیه کن. گفتم: چگونه [این نماز را بخوانم]؟ فرمود: غسل می کنی و دو رکعت نماز مثل نماز واجب می خوانی و هنگامی که از تشهد و سلام نماز فارغ شدی بگو «اللَّهُمَّ أَنْتَ السَّلَامُ وَ مِنْکَ السَّلَامُ وَ إِلَیْکَ یَرْجِعُ السَّلَامُ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ بَلِّغْ رُوحَ مُحَمَّدٍ سَلَامِی وَ ارْدُدْ عَلَیَّ مِنْهُمُ السَّلَامَ وَ السَّلَامُ عَلَیْهِمْ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ اللَّهُمَّ إِنَّ هَاتَیْنِ الرَّکْعَتَیْنِ هَدِیَّةٌ مِنِّی إِلَی رَسُولِ اللَّهِ (ص) فَأَثِبْنِی عَلَیْهِمَا مَا أَمَّلْتُ وَ رَجَوْتُ فِیکَ وَ فِی رَسُولِکَ یَا وَلِیَّ الْمُؤْمِنِینَ».(1)
1) . خدایا تو سلام هستی و سلام از توست و سلام به سوی تو بر می گردد (اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ) خدایا درود بفرست بر محمد و آل محمد و سلام مرا به روح محمد برسان و سلام مرا به ارواح ائمه ی صادقین برسان و سلام آن ها را به من برسان؛ و سلام و رحمت و برکات خدا بر آن ها. خدایا این دو رکعت نماز هدیه من به رسول خداست پس ثواب این دو رکعت را به من آنچه امید و آرزو در باره تو و رسولت دارم عنایت کن ای ولی مؤمنین.
سپس به سجده می روی و چهل بار می گویی «یَا حَیُّ یَا قَیُّومُ یَا حَیُّ لَا یَمُوتُ یَا حَیُّ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ یَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ».
سپس طرف راست صورتت را بر زمین می گذاری و این ذکر را چهل بار می گویی.
سپس طرف چپ صورتت را بر زمین می گذاری و این ذکر را چهل بار می گویی
سپس سر از سجده برمی داری و دستت را دراز می کنی و این ذکر را چهل بار می گویی سپس دست ها را بر گردن خود می گذاری و التجا می بری با انگشت شهادت خود و چهل مرتبه این دعا را می خوانی. بعد از اتمام این مراحل، محاسن خود را با دست چپ در دست می گیری (بانوان دست بر چانه ی خود می گذارند) و گریه می کنی و یا اگر گریه ات نیامد خود را به حالت گریه قرار می دهی و می گویی: «یَا مُحَمَّدُ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَشْکُو إِلَی اللَّهِ وَ إِلَیْکَ حَاجَتِی وَ إِلَی أَهْلِ بَیْتِکَ الرَّاشِدِینَ حَاجَتِی وَ بِکُمْ أَتَوَجَّهُ إِلَی اللَّهِ فِی حَاجَتِی».(1)سپس به سجده برو و بگو: «یا الله یا الله» آن قدر بگو تا نفست به پایان برسد آنگاه بگو: «صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ» در این حال از خدا حاجتت را طلب کن. آنگاه امام صادق (ع) فرمود: من از طرف خدا ضمانت می کنم که هرکس این دستورالعمل را انجام داد و دعا کرد خداوند دعایش را مستجاب می کند.(2)
ص: 476 ح 1.
چهل سال فاصله ی دعای حضرت موسی (ع) و اجابت آن
مرحوم شیخ صدوق (ره) در کتاب شریف خصال به سند خود روایتی را از امام محمد باقر (ع) نقل کرده که آن حضرت می فرماید:
أَمْلَی ا للَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِفِرْعَوْنَ مَا بَیْنَ الْکَلِمَتَیْنِ قَوْلَهُ أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلی وَ قَوْلَهُ ما عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرِی أَرْبَعِینَ سَنَةً ثُمَّ أَخَذَهُ اللَّهُ نَکالَ الْآخِرَةِ وَ الْأُولی وَ کَانَ بَیْنَ أَنْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِمُوسَی وَ هَارُونَ ع قَدْ أُجِیبَتْ دَعْوَتُکُما وَ بَیْنَ أَنْ عَرَفَهُ اللَّهُ تَعَالَی الْإِجَابَةَ أَرْبَعِینَ سَنَةً ثُمَّ قَالَ قَالَ جَبْرَئِیلُ ع نَازَلْتُ رَبِّی فِی فِرْعَوْنَ مُنَازَلَةً شَدِیدَةً فَقُلْتُ یَا رَبِّ تَدَعُهُ وَ قَدْ قَالَ أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلی فَقَالَ إِنَّمَا یَقُولُ مِثْلَ هَذَا عَبْدٌ مِثْلُکَ.(1)
خداوند عزوجل از وقتی که فرعون گفت «أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلی» تا وقتی که گفت «ما عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرِی»، چهل سال به او مهلت داد سپس او را به نکال آخرت و اولی مؤاخذه کرد و از وقتی که [حضرت] موسی و هارون (ع) دعا کردند و خداوند به آن ها فرمود «قَدْ أُجِیبَتْ دَعْوَتُکُما» تا زمانی که دعایشان مستجاب شد [و خواسته آن ها براورده شد] چهل سال طول کشید. سپس جبرئیل گفت: من با پروردگار خود در باره فرعون سخت در افتادم و عرض کردم: پروردگارا او را رها می کنی درحالی که گفت: «انا ربکم الاعلی»؟ خداوند در جواب جبرئیل فرمود: این سخن را بنده ای مثل تو می گوید.
1) .[1] الخصال؛ ج 2؛ ص،539 ابواب الاربعین حدیث.11
توضیح: در روایت مورد بحث ملاحظه کردید که خدای قهار سرانجام فرعون را به «نکال آخرت و اولی» مبتلا کرد اینک این سؤال مطرح است که «نکال» یعنی چه؟ و منظور از «آخرت و اولی» چیست؟
کلمه «نکال» به معنای عذابی است که هر کس آن را ببیند و یا بشنود از انجام چنین عملی خودداری می کند؛ و به عذاب آخرت از این جهت «نکال» می گویند که یکی از آثارش این است که هر کس آن را بشنود از هر عملی که وی را بدان گرفتار سازد خودداری می کند.(1)
در باره «آخرت و اولی» مفسرین نظرات متعددی ارائه کرده اند:
در دنیا فرعون و لشکرش را غرق کرد و در آخرت (بعد از مردن) به آتش دوزخ گرفتارش ساخت، پس مراد از «اولی و آخرة» دنیا و آخرت است.
منظور از «الاولی» کلمه نخستین فرعون است که در مسیر طغیان ادعای خدایی کرد و گفت: ما علمت لکم من اله غیری(2)و کلمه ی «الآخرة» اشاره به آخرین کلمه ای است که گفت: أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلی و آن ادعای ربوبیت اعلی بود؛ خداوند مابین این دو کلمه چهل سال به او مهلت داد سپس به خاطر این دو کلمه عذابش کرد.(3)
برای توضیح بیشتر توجه شما را به پاسخ چند سؤال جلب می کنم.
1. چرا خداوند چهل سال به فرعون مهلت داد و بلافاصله او را مجازات نکرد؟
پاسخ این سؤال در روایتی از ابن عباس نقل شده که می گوید: حضرت موسی (ع) به درگاه خدا عرضه داشت: پروردگارا! تو به فرعون صد سال مهلت دادی درحالی که او می گفت «انا ربکم الاعلی» و منکر رسولان تو بود و آیات تو را تکذیب می کرد؟ خداوند به او وحی کرد که او خوش اخلاق و «سهل الحجاب» بود یعنی رعیت و گرفتاران به راحتی می توانستند نزد او بروند و مشکلات خود را با او در میان بگذارند من به او مهلت دادم تا پاداش این کارش را در دنیا به او داده باشم.(1)
ناگفته نماند این فلسفه بافی ها سخن ابن عباس است نه امام معصوم؛ و سخن ابن عباس برای ما حجت نیست و معلوم نیست واقعاً فرعون واجد چنین خصوصیت اخلاقی و رفتاری بوده و به خاطر آن خدا به او مهلت داده باشد.
همچنین ابا بصیر از امام محمد باقر (ع) از رسول خدا (ص) روایت کرده که جبرئیل به درگاه خداوند عرضه داشت پروردگارا فرعون را رها می کنی درحالی که گفت: «انا ربکم الاعلی»؟ خداوند در جواب جبرئیل فرمود: این سخن را بنده ای مثل تو می گوید (که از فوت [عقوبت] می ترسد). مفهوم این سخن این است که من از فرار کردن فرعون نمی ترسم و اگر چهارصد هزار سال هم ادعای خدایی کند نمی تواند از دست من فرار کند و سرانجام او را مکافات خواهم کرد.(2)
2. چرا میان دعای حضرت موسی و اجابت آن چهل سال فاصله شد؟
مرحوم علامه طباطبایی در پاسخ این سؤال می فرماید: در دعای موسی (ع)(1)
ترجمه: و موسی گفت: پروردگارا! فرعون و اشراف و سرانش را در زندگی دنیا زیور و زینت [بسیار] و اموال [فراوان] داده ای که [نهایتاً مردم را] از راه تو گمراه کنند، پروردگارا! اموالشان را نابود کن و دل هایشان را سخت گردان که ایمان نیاورند تا آنکه عذاب دردناک را ببینند. (88) [خدا] فرمود: دعای شما دو نفر پذیرفته شد بنابراین [در ابلاغ پیام خدا] پابرجا واستوار باشید واز روش کسانی که جاهل و نادانند، پیروی نکنید. (89)
چیزی نبود که دلالت بر فوریت و یا تأخیر در نازل کردن عذاب داشته باشد، آیه بعدی هم که متضمن وعده اجابت و قبول دعای موسی است و همچنین آیه ای که از وقوع حتمی آن وعده، خبر می دهد، چیزی در این باب ندارد و روایات هم مطابق با آیات است.(2)
ص: 170 تا 173
جواب دیگری که می توان به این پرسش داد این که: حکمت و عدالت خداوند ایجاب می کرد بلافاصله و بدون اتمام حجت، فرعونیان را هلاک نکند. به همین خاطر اجابت دعای حضرت موسی و هارون را به تأخیر انداخت.
مطلب دیگر آنکه هلاکت فرعون مساوی بود با نجات بنی اسرائیل؛ درحالی که بنی اسرائیل هنوز کافر و مشرک بودند و استحقاق دریافت امداد غیبی و عنایات ویژه ی الهی را نداشتند پس لازم بود مدت چهل سال بگذرد تا هدایت شده، ایمان بیاورند و توبه کنند درنتیجه با امداد غیبی دشمنان آن ها هلاک شوند و
1) . وَ قَالَ مُوسیَ رَبَّنَا إِنَّکَ ءَاتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِینَةً وَ أَمْوَالًا فیِ الحَْیَوةِ الدُّنْیَا رَبَّنَا لِیُضِلُّواْ عَن سَبِیلِکَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلیَ أَمْوَالِهِمْ وَ اشْدُدْ عَلیَ قُلُوبِهِمْ فَلَا یُؤْمِنُواْ حَتیَ یَرَوُاْ الْعَذَابَ الْأَلِیمَ سوره یونس 88 قَالَ قَدْ أُجِیبَت دَّعْوَتُکُمَا فَاسْتَقِیمَا وَ لَا تَتَّبِعَانّ ِ سَبِیلَ الَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ (سوره یونس 89)
2) . ترجمه المیزان، ج 10،
بنی اسرائیل نجات یابند.
3. چرا بنی اسرائیل به ظلم و ستم فرعونیان مبتلا شدند و علت نجات آن ها چه بود؟
امام رضا (ع) دراین باره می فرماید: خداوند بر بنی اسرائیل غضب نکرد مگر این که آن ها را وارد مصر کرد و از آن ها راضی نشد مگر آن که آن ها را از مصر خارج کرد.(1)
منظور امام رضا (ع) این است که بنی اسرائیل به خاطر گناه و معصیت و لجاجت و ظلم و ستم، مورد غضب خداوند واقع شده و خداوند آن ها را وارد مصر کرد و به ظلم و ستم فرعونیان مبتلا کرد؛ و هنگامی که توبه کرده و ایمان آوردند خداوند از آن ها راضی شد و با بعثت حضرت موسی (ع) مقدمات نجات آن ها را فراهم کرد و دریا را برای آن ها شکافت و همه را از ظلم و ستم فرعون نجات داد.
4. چرا اجابت دعای مؤمنان به تأخیر می افتد؟
برای پاسخ این سؤال چند حدیث از کتاب شریف اصول با ترجمه مرحوم مصطفوی تقدیم می کنیم.(2)
از امام صادق (ع) روایت شده که فرمود: همانا بنده ای دعا کند پس خدای عزوجل به دو فرشته می فرماید: من دعای او را به اجابت رساندم ولی حاجتش را
نگهدارید، زیرا که من دوست دارم صدای او را بشنوم و همانا بنده ای هم هست که دعا می کند پس خدای تبارک و تعالی می فرماید: زود حاجتش را بدهید که صدایش را خوش ندارم.(1)
ص: 489 َبابُ مَنْ أَبْطَأَتْ عَلَیْهِ الْإِجَابَةُ حدیث 3).
از امام صادق (ع) روایت شده که فرمود: همانا بنده ای که دوست خدا است در پیش آمدی که برای او رخ داده دعا کند و خدا به فرشته ای که موکل به او است می فرماید: حاجت بنده مرا برآور ولی در (دادن) آن شتاب نکن زیرا که من میل دارم صدای او را بشنوم؛ و همانا بنده ای که دشمن خداست به درگاه خدای عزوجل در باره اتفاقی که برای او پیش آمده دعا می کند پس به فرشته موکل بر او (یا بر آن دعا) گفته شود: حاجتش را برآور و در (دادن) آن شتاب کن زیرا من خوش ندارم صدایش را بشنوم. فرمود: پس مردم (که خبر از این جریان ندارند به آن که حاجتش زود برآورده شده) می گویند: حاجت این برآورده نشده مگر برای گرامی بودنش (نزد خدا و به آن که در اجابتش تأخیر شده گویند): [اجابت دعا] از او دریغ نشده مگر برای زبونی و خواریش.(2)
1) . عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ الْعَبْدَ لَیَدْعُو فَیَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِلْمَلَکَیْنِ قَدِ اسْتَجَبْتُ لَهُ وَ لَکِنِ احْبِسُوهُ بِحَاجَتِهِ فَإِنِّی أُحِبُّ أَنْ أَسْمَعَ صَوْتَهُ وَ إِنَّ الْعَبْدَ لَیَدْعُو فَیَقُولُ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی عَجِّلُوا لَهُ حَاجَتَهُ فَإِنِّی أُبْغِضُ صَوْتَهُ. (الکافی ج: 2
2) . قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ الْعَبْدَ الْوَلِیَّ لِلَّهِ یَدْعُو اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فِی الْأَمْرِ یَنُوبُهُ فَیَقُولُ لِلْمَلَکِ الْمُوَکَّلِ بِهِ اقْضِ لِعَبْدِی حَاجَتَهُ وَ لَا تُعَجِّلْهَا فَإِنِّی أَشْتَهِی أَنْ أَسْمَعَ نِدَاءَهُ وَ صَوْتَهُ وَ إِنَّ الْعَبْدَ الْعَدُوَّ لِلَّهِ لَیَدْعُو اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فِی الْأَمْرِ یَنُوبُهُ فَیُقَالُ لِلْمَلَکِ الْمُوَکَّلِ بِهِ اقْضِ لِعَبْدِی حَاجَتَهُ وَ عَجِّلْهَا فَإِنِّی أَکْرَهُ أَنْ أَسْمَعَ نِدَاءَهُ وَ صَوْتَهُ قَالَ فَیَقُولُ النَّاسُ مَا أُعْطِیَ هَذَا إِلَّا لِکَرَامَتِهِ وَ لَا مُنِعَ هَذَا إِلَّا لِهَوَانِهِ.(همان، ص 490، ح 7)
اسحاق بن عمار از امام صادق (ع) روایت کرده که فرمود: همانا مؤمن خدای عزوجل را درباره حاجت خود می خواند و خدای عزوجل می فرماید: اجابت او را به تأخیر اندازید به خاطر شوقی که به صدا و دعای او دارم، پس چون روز قیامت شود خدای عزوجل می فرماید: ای بنده من تو مرا خواندی (و دعا کردی) و من اجابت را به تأخیر انداختم اکنون ثواب و پاداش تو چنین و چنان است و باز در باره فلان چیز و فلان چیز مرا خواندی (و دعا کردی) و من اجابت تو را به تأخیر انداختم و پاداش تو چنین و چنان است، فرمود: پس مؤمن آرزو کند که کاش هیچ دعائی از او در دنیا اجابت نمی شد برای آن همه ثواب و پاداش نیک که می بیند.(1)
در یک جمع بندی باید گفت علل عدم اجابت دعا از این قرار است:
دعا برخلاف حکمت و سنت الهی است.
دعا برخلاف شریعت و حکم الهی است.
دعا برخلاف مصلحت بنده است.
گناه، حق الناس، غذای حرام، شراب، غیبت، قطع رحم و...مانع اجابت دعاست.
چون خدا دوست دارد بنده اش بیشتر به درگاهش دعا کند و یا رب یا رب بگوید به همین خاطر دعای او را مستجاب می کند ولی قضای حاجت او را به
1) . عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَیَدْعُو اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فِی حَاجَتِهِ فَیَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَخِّرُوا إِجَابَتَهُ شَوْقاً إِلَی صَوْتِهِ وَ دُعَائِهِ فَإِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَبْدِی دَعَوْتَنِی فَأَخَّرْتُ إِجَابَتَکَ وَ ثَوَابُکَ کَذَا وَ کَذَا وَ دَعَوْتَنِی فِی کَذَا وَ کَذَا فَأَخَّرْتُ إِجَابَتَکَ وَ ثَوَابُکَ کَذَا وَ کَذَا قَالَ فَیَتَمَنَّی الْمُؤْمِنُ أَنَّهُ لَمْ یُسْتَجَبْ لَهُ دَعْوَةٌ فِی الدُّنْیَا مِمَّا یَرَی مِنْ حُسْنِ الثَّوَابِ (همان، ص 490، ح 9)
تأخیر می اندازد و ممکن است علت تأخیر اجابت دعای حضرت ابراهیم و یعقوب و زکریا و بسیاری از مؤمنین به همین دلیل باشد.
فضیلت چهل روز نماز جماعت
وَ قَالَ ع مَنْ أَدْرَکَ الصَّلَاةَ أَرْبَعِینَ یَوْماً فِی الْجَمَاعَةِ کُتِبَ لَهُ بَرَاءَةً مِنَ النِّفَاقِ وَ بَرَاءَةً مِنَ النَّار(1)
هر کس چهل روز نماز را به جماعت بخواند برای او برائت از نفاق و برائت از آتش [جهنم] نوشته می شود.
وَ مِنْهُ عَنِ النَّبِیِّ ص مَنْ صَلَّی أَرْبَعِینَ یَوْماً فِی جَمَاعَةٍ یُدْرِکُ التَّکْبِیرَةَ الْأُولَی کُتِبَ لَهُ بَرَاءَتَانِ بَرَاءَةٌ مِنَ النَّارِ وَ بَرَاءَةٌ مِنَ النِّفَاقِ.(2)
از رسول خدا (ص) روایت شده که فرمود: هر کس چهل روز به جماعت نماز بخواند درحالی که هنگام گفتن تکبیرة الاحرام [امام جماعت] اقتداء کرده باشد برای او دو برائت نوشته می شود: برائتی از آتش؛ برائتی از نفاق.
کِتَابُ زَیْدٍ النَّرْسِیِّ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ مَنْ صَلَّی عَنْ یَمِینِ
الْإِمَامِ أَرْبَعِینَ یَوْماً دَخَلَ الْجَنَّةَ.(1)
هرکس چهل روز در نماز جماعت شرکت کند و در طرف راست امام جماعت بایستد داخل بهشت می شود.
از رسول خدا (ص) روایت شده که فرمود: هرکس نمازهای پنج گانه را به مدت چهل شبانه روز به جماعت بخواند و همیشه از ابتدای نماز حاضر باشد و تکبیره الاحرام پیش نماز را درک کند بهشت بر او واجب می شود.(2)
رسول خدا ص فرمود نماز شخص به جماعت بهتر از چهل سال نماز فرادا در خانه است. گفته شد یا رسول الله نماز جماعت یک روز بهتر از چهل سال نماز است؟ حضرت فرمود یک نماز جماعت.(3)
مدرک جامع الخبار ص 77 مستدرک الوسائل ج 6 ص 446
رسول خدا (ص) فرمود: ثواب یک رکعت نماز جماعت معادل ثواب 24 رکعت است
1) . بحار الأنوار (ط - بیروت) ؛ ج 85 ؛ ص98
2) . روی عن النبی (ص) من شهد الصلوات الخمس اربعین لیله فی جماعه یدرک التکبره الاولی وجبت له الجنه. (بحار ج 85 صفحه 98 به نقل از کتاباربعینیات ص 108).
3) . عن انس بن بن مالک عن رسول الله ص صلاه الرجل فی جماعه خیر من صلاته فی بیته اربعین سنه قیل یا رسول الله صلاه یوم فقال صلاه واحده.
... در حالی که هر رکعت آن نزد خدای عزوجل از عبادت 40 سال بهتر است.(1)
عده ای یهودی نزد رسول خدا (ص) آمدند، آن حضرت مطالبی را با آن ها در میان گذاشت از جمله این که فرمود:... همانا صفوف [نماز جماعت] امت من مانند صفوف ملائکه در آسمان است و [یک] رکعت [نماز] جماعت [امت من معادل] بیست وچهار رکعت [نماز] است. [که] هر رکعت آن نزد خدای عزوجل محبوب تر از عبادت چهل سال است؛ و اما روز قیامت [وقتی] که خدا اولین و آخرین را جمع می کند برای حساب، هیچ مؤمنی نیست که به سوی [نماز] جماعت رفته مگر این که خداوند عزوجل هول و هراس روز قیامت را بر او تخفیف می دهد سپس امر می کند او را به بهشت ببرند.(2)
رسول خدا (ص) فرمود: خداوند حیا می کند از بنده ی مؤمنش (که به جماعت نماز خوانده سپس حاجتش را از او درخواست کرده) این که [حاجتش را برآورده نکند تا] برود؛ مگر این که حاجتش را برآورده کند.(3)
1) . قال رسول الله (ص) ... الرکعه فی الجماعه اربع و عشرون رکعه کل رکعه احب الی الله عزوجل من عباده اربعین سنه. امالی صدوق ص 195 به نقل از... ص 110
2) . 8- الْخِصَالُ، وَ الْمَجَالِسُ، بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ فِی خَبَرٍ نَفَرٌ مِنَ الْیَهُودِ جَاءُوا إِلَی رَسُولِ اللَّهِ ص قَالَ النَّبِیُّ ص وَ أَمَّا الْجَمَاعَةُ فَإِنَّ صُفُوفَ أُمَّتِی فِی الْأَرْضِ کَصُفُوفِ الْمَلَائِکَةِ فِی السَّمَاءِ وَ الرَّکْعَةُ فِی جَمَاعَةٍ أَرْبَعٌ وَ عِشْرُونَ رَکْعَةً کُلُّ رَکْعَةٍ أَحَبُّ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ عِبَادَةِ أَرْبَعِینَ سَنَةً وَ أَمَّا یَوْمَ الْقِیَامَةِ یَجْمَعُ اللَّهُ فِیهِ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ لِلْحِسَابِ فَمَا مِنْ مُؤْمِنٍ مَشَی إِلَی الْجَمَاعَةِ إِلَّا خَفَّفَ اللَّهُ عَلَیْهِ عَزَّ وَ جَلَ أَهْوَالَ یَوْمِ الْقِیَامَةِ ثُمَّ یَأْمُرُ بِهِ إِلَی الْجَنَّةِ (بحار الأنوار (ط - بیروت)؛ ج 85؛ 6).
3) . تَنْبِیهُ الْخَاطِرِ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنَّ اللَّهَ یَسْتَحْیِی مِنْ عَبْدِهِ إِذَا صَلَّی فِی جَمَاعَةٍ ثُمَّ سَأَلَهُ حَاجَةً أَنْ یَنْصَرِفَ حَتَّی یَقْضِیَهَا (بحار الأنوار (ط - بیروت)؛ ج 85؛ ص 4).
ابا بصیر از امام محمدباقر (ع) روایت کرده که فرمود: هر کس از همسایه های مسجد که صدای اذان را بشنود ولی دعوت مؤذن را اجابت نکند [و برای نماز جماعت به مسجد نرود]، نمازی برای او نیست. [نمازی که در خانه می خواند نماز نیست].(1)
امام محمدباقر (ع) فرمود: نمازی نیست برای همسایگان مسجد [اگر در] نماز [جماعت مسجد] شرکت نکنند مگر برای مریض و مشغول.(2)
(وسائل الشیعة، ج 8، ص: 292).
توضیح: منظور از مشغول، کسی است که عذر شرعی یا امر مهمی او را از حضور در مسجد و نماز جماعت باز داشته به طوری که حضور در نماز جماعت باعث ضرر عظیم و یا فوت منفعت عظیم شود به گونه ای که عادة برای کسی قابل تحمل نیست.
سؤال: همسایه های مسجد چه کسانی هستند؟
برای این سؤال دو پاسخ داده شده؛
پاسخ اول: همسایه مسجد کسانی هستند که عرف جامعه، آن ها را همسایه مسجد بداند.
1) . عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: مَنْ سَمِعَ النِّدَاءَ مِنْ جِیرَانِ الْمَسْجِدِ فَلَمْ یُجِبْ فَلَا صَلَاةَ لَهُ.(وسائل الشیعة، ج 8، ص: 294).
2) . عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ قَالَ: لَا صَلَاةَ لِمَنْ لَا یَشْهَدُ الصَّلَاةَ مِنْ جِیرَانِ الْمَسْجِدِ إِلَّا مَرِیضٍ أَوْ مَشْغُولٍ.
پاسخ دوم: مرحوم ابن بابویه قمی در کتاب شریف «الخصال» حدیثی را از امیرالمؤمنین علی (ع) روایت کرده که آن حضرت فرمودند: «حَرِیمُ الْمَسْجِدِ أَرْبَعُونَ ذِرَاعاً وَ الْجِوَارِ أَرْبَعُونَ دَاراً مِنْ أَرْبَعَةِ جَوَانِبِهَا.» حریم مسجد چهل ذراع است و [حد] همسایه، چهل خانه است از چهار جهت.(1)
با این بیان هر جا مسجدی باشد از هر طرف تا چهل خانه، همسایه مسجد محسوب می شوند و ساکنان آن، حتی المقدور باید نماز خود را در مسجد بخوانند مگر آنکه عذر شرعی یا امر مهمی آن ها را به خود مشغول کند به طوری که حضور در مسجد باعث ضرر و خسارت عظیم و غیرقابل تحمل شود.
زرارة بن اعین از امام محمد باقر (ع) روایت کرده که فرمود: هرکس از روی بی اعتنائی، نماز جماعت و جماعت مسلمین را بدون علت [و عذر شرعی] ترک کند، نمازی برای او نیست. [نمازی که می خواند نماز نیست].(2)
رسول خدا (ص) فرمود: هر کس نماز مغرب و عشا و نماز صبح را به جماعت بخواند [ثوابش] مثل این است که تمام شب را احیا کرده.(3)
1) . الخصال؛ ج 2؛ ص 544
2) . عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَعْیَنَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: مَنْ تَرَکَ الْجَمَاعَةَ رَغْبَةً عَنْهَا وَ عَنْ جَمَاعَةِ الْمُسْلِمِینَ مِنْ غَیْرِ عِلَّةٍ فَلَا صَلَاةَ لَهُ. (وسائل الشیعة، ج 8، ص: 291).
3) . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ صَلَّی الْمَغْرِبَ وَ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ وَ صَلَاةَ الْغَدَاةِ فِی الْمَسْجِدِ فِی جَمَاعَةٍ فَکَأَنَّمَا أَحْیَا اللَّیْلَ کُلَّهُ.
همچنین در احادیث متعدد وارد شده: اگر [برای امر ازدواج یا احراز صلاحیت یا امر دیگر] از حال کسی که در مسجد و نماز جماعت شرکت نمی کند از شما سؤال شد، در پاسخ بگویید: او را نمی شناسم [او را تأیید نکنید].(1)
جایگاه نماز جماعت در قرآن مجید
وَ أَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرَّاکِعِینَ (سوره بقره آیه 43).
و نماز را بر پادارید و زکات بدهید و با رکوع کنندگان رکوع کنید.
دومین آیه درباره نماز جماعت آیه 43 سوره آل عمران است.
یا مَرْیَمُ اقْنُتی لِرَبِّکِ وَ اسْجُدی وَ ارْکَعی مَعَ الرَّاکِعینَ (43)
ای مریم برای پروردگارت تواضع و فروتنی کن و سجده کن و با رکوع کنندگان رکوع کن.
از این آیه، هم جواز شرکت زن در نماز جماعت برمی آید هم مطلوب بودن و استحباب آن.
و آخرین آیه (که به بهترین وجه ممکن)، اهمیت نماز جماعت را در دین اسلام می رساند آیه 203 سوره ی نساء است.
وَ إِذا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْری لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ
1) . رجوع کنید به ابواب صلاه الجماعه وسائل الشیعه و بحار الانوار.
و هنگامی که در [عرصه نبرد و خطر] میان آنان باشی و برای آنان [به جماعت] اقامه نماز کنی، پس باید گروهی از رزمندگان درحالی که لازم است سلاحشان را برگیرند، همراهت به نماز ایستند و چون سجده کردند [رکعت دوم را خودشان فرادا به پایان بردند] باید [برای حفاظت از شما] پشت سرتان قرار گیرند؛ و آن گروه دیگر که [به خاطر مشغول بودن به حفاظت] نماز نخوانده اند بیایند و با تو نماز گذارند...(1)
مشاهده می کنید در این آیه شریفه، کیفیت برپایی نماز جماعت را در بحرانی ترین شرایط جنگی بیان می کند به این روش که رزمندگان اسلام به دو بخش تقسیم شوند. ابتدا نیمی از آن ها اسلحه به دست گیرند و در مقابل دشمن بایستند و نگهبانی دهند و نیم دیگر در نماز جماعت شرکت کنند و پس از خواندن یک رکعت نماز به جماعت، یک رکعت دیگر را فرادی بخوانند و برخیزند و اسلحه به دست گیرند و جلو دشمن بایستند تا بقیه رزمندگان اسلام برای درک فضیلت نماز جماعت به رکعت دوم رسول خدا اقتدا کنند و رکعت آخر را خود فرادی بخوانند. باید توجه داشت که در صدر اسلام و زمان ائمه ی معصومین (ع) نمازهای یومیه را در پنج وقت می خواندند بنابراین رسول خدا (ص) هنگام ظهر یا عصر در میدان نبرد، فقط یک نماز می خواند و با توجه به اینکه مسافر بود و نمازش شکسته بود پس یک نماز دورکعتی می خواند در این حال برای این که همه ی رزمندگان از فیض نماز جماعت بهره مند شوند خداوند چنین دستورالعملی را آموزش می دهد؛ و نمی گوید با توجه به این شرایط بحرانی، حالا امروز از خیر نماز جماعت بگذرید و نمازهایتان را پراکنده و فرادی بخوانید یا لااقل نیمی از شما نماز خود را به جماعت بخوانید ونیم دیگر فرادی و در نماز بعد آن نیمی که در نوبت قبل نماز جماعت نخواندند به جماعت اقتدا کنند و
1) انصاریان، حسین، ترجمه قرآن (انصاریان)، 1 جلد، اسوه - ایران - قم، چاپ: 1، 1383 ه.ش.
نیم دیگر نگهبانی بدهند و بعد نماز خود را فرادی بخواند، نه هیچ یک از این پیشنهادها را خداوند در آن شرائط بحرانی جنگ مطرح نمی کند و الا و لابد مقید است همه نماز خود را به جماعت بخواند.
اما با تمام اهتمامی که خدای منان و رسول خدا (ص) و ائمه ی هدی (ع) برای اقامه ی نماز جماعت دارند، متأسفانه جامعه ی امروز ما کمترین اهمیتی برای نماز جمعه و جماعت قائل نبوده و نیست؛ به گونه ای که میلیون، میلیون مدعیان مسلمانی را مشاهده می کنیم که هفته ای یک بار هم در نماز جماعت شرکت نمی کنند حتی ماهی یک بار هم مسلمان ها آن ها را در مسجد مشاهده نمی کنند و بالاتر از این حتی سالی یک بار هم در صف نماز جمعه و جماعت مسلمین دیده نمی شوند و مسلمانی آن ها به این است که شب بیست و یکم ماه رمضان و شب تاسوعا و عاشورا به مسجد بیایند آن هم نه برای شرکت در نماز جماعت؛ بلکه برای شرکت در مراسم عزاداری و سینه زدن و نذری خوردن!
به نظر نگارنده، اگر مبلغین اسلام همان گونه که مقید هستند که در پایان هر سخنرانی و منبر، روضه و ذکر مصیبت بخوانند، اگر برای نماز که عمود دین است این مقدار اهمیت قائل بودند و مقید بودند در هر منبر و سخنرانی، یک آیه یا حدیث در باره اهمیت نماز بخوانند و خودشان نیز عملاً به نماز اول وقت و حضور در نماز جمعه و جماعت اهتمام می ورزیدند، وضع نماز و نماز جماعت در جامعه ی ما این گونه اسف بار نبود. این کاهل نمازی و سهل انگاری مردم برای حضور در جمعه و جماعت، حاصل بی تدبیری و ضعف تبلیغات حوزه های علمیه در امر تبلیغ نماز است و نیاز به تجدیدنظر جدّی دارد.
طبق آمارهای موجود، در کشور ایران برای هر پانصد نفر سنی یک مسجد وجود دارد که در هر شبانه روز پنج نوبت برای اقامه نماز جماعت، پر از جمعیت
نمازگزار می شود؛ و در نقطه مقابل آن، برای هزار نفر شیعه، یک مسجد وجود دارد یعنی حدود هفتاد هزار مسجد در کشور ایران وجود دارد که سی هزار مسجد آن به طورکلی تعطیل است و در طول سال، هر گز در آن نماز جماعت برگزار نمی شود و آن مساجدی هم که در آن نماز جماعت اقامه می شود اکثراً نماز جماعت صبح آن تعطیل است و حداکثر پنج درصد مردم در نماز جماعت شرکت می کنند و نودوپنج درصد دیگر با مسجد و نماز جماعت کاری ندارند.
واقعاً جای سؤال است که چرا در کشور ایران در مقابل هفتاد هزار مسجد، بیش از نود هزار حسینیه و تکیه بنا شده! علت اعراض شیعیان از ساخت مسجدی که بنیان گزار آن رسول خدا و علی مرتضی-علیهما الصلوة و السلام- است؛ چیست؟ علت روی آوردن شیعیان به ساخت حسینیه، حیدیه، مهدیه، زینبیه، سجادیه و محسنیه ای که در صدر اسلام و در ده قرن اول تاریخ اسلام هرگز اثری و خبری از آن یافت نمی شود چیست؟ آیا مبلغان دین و مسؤولان فرهنگی و حوزه ای علمیه روی این مسئله فکر کرده اند؟ آیا اصلاً این سؤال در ذهن علما و مبلغان دین مطرح شده که: چرا جامعه ی ما بجای مسجد (که اساساً برای اقامه نماز بنا می شود)، اعراض کرده و به ساخت حسینیه (که اساساً برای عزاداری بنا می شود) روی آورده اند.
چرا وقتی شیعه را برای عزاداری و سینه زنی و زنجیرزنی و قمه زنی دعوت کنند، نودوپنج درصد مردم دعوت را اجابت می کنند و مسجد و حسینیه پر از جمعیت می شود اما وقتی آن ها را برای نماز جمعه و جماعت دعوت می کنند حتی پنج درصد جمعیت هم برای اقامه ی نماز حاضر نمی شوند؟! همه ی این ها بازگشت می کند به تبلیغ نامتناسب روحانیت و حوزه های علمیه از نماز و عزاداری.
فضیلت یک نماز با مسواک، بیشتر از نماز چهل شبانه روز است
فِی وَصِیَّةِ النَّبِیِّ ص لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع یَا عَلِیُّ عَلَیْکَ بِالسِّوَاکِ وَ إِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ لَا تُقِلَّ مِنْهُ فَافْعَلْ إِنَّ کُلَّ صَلَاةٍ تُصَلِّیهَا بِالسِّوَاکِ تَفْضُلُ عَلَی الَّتِی تُصَلِّیهَا بِغَیْرِ سِوَاکٍ أَرْبَعِینَ یَوْما.(1)
رسول خدا (ص) در وصیتش به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: یا علی! بر تو باد به مسواک و اگر بتوانی از مسواک کردن نکاهی، نکاه! پس به درستی که نمازی که با مسواک بخوانی بافضیلت تر از چهل شبانه روز نماز بدون مسواک است.
«مسواک» عبارت است از شستشوی دهان و دندان؛ و فرقی نمی کند که همانند گذشتگان، دهان و دندان را با چوب های تر درختان مسواک کنیم؛ یا با فرچه های عصر حاضر؛ یا با انگشت دست، دهان و دندان خود را بشوییم.
در حدیث دیگری از امام جعفر صادق (ع) روایت شده که فرمود: [دستور] مسواک و خلال و حجامت کردن را جبرئیل نازل کرد. [و همین حدیث کافی است برای اثبات جایگاه و اهمیت این سه دستور بهداشتی در دین مبین
1) . مکارم الأخلاق / / 51 / الفصل الثالث فی السواک.
اسلام].(1)
رسول خدا فرمود (ص) فرمود: خدا رحمت کند «متخللین» را. گفته شد یا رسول الله «متخللین» چه کسانی هستند؟ فرمود: کسانی هستند که خلال می کنند از طعام؛ [پس از صرف غذا دندان های خود را خلال می کنند و غذاهای باقی مانده لای دندان را بیرون می آورند] چون اگر غذا در دهان بماند فاسد می شود و بوی آن فرشته را اذیت می کند.(2)
امام صادق (ع) از رسول خدا (ص) نقل می کند که فرمود: طریق قرآن را نظافت کنید. گفته شد یا رسول الله طریق قرآن چیست؟ فرمود: دهانتان. گفته شد چگونه دهانمان را نظافت کنیم؟ فرمود با مسواک.(3)
امام صادق (ع) فرمود: من دوست دارم وقتی کسی برای نماز شب برمی خیزد مسواک کند؛ و از عطر استفاده کند چون وقتی کسی برای نماز شب قیام می کند، ملکی می آید و دهانش را بر دهان او می گذارد پس هر مقدار از قرآن که
1) . عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع نَزَلَ جَبْرَئِیلُ بِالسِّوَاکِ وَ الْخِلَالِ وَ الْحِجَامَةِ. (المحاسن / ج 2 / 558 / 123 باب الخلال و السواک حدیث 925).
2) . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص رَحِمَ اللَّهُ الْمُتَخَلِّلِینَ قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا الْمُتَخَلِّلُونَ قَالَ یَتَخَلَّلُونَ مِنَ الطَّعَامِ فَإِنَّهُ إِذَا بَقِیَ فِی الْفَمِ تَغَیَّرَ فَأذَّی الْمَلَکَ رِیحُهُ (المحاسن / ج 2 / 558 / 123 باب الخلال و السواک حدیث 927).
3) . عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص نَظِّفُوا طَرِیقَ الْقُرْآنِ قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا طَرِیقُ الْقُرْآنِ قَالَ أَفْوَاهُکُمْ قِیلَ بِمَا ذَا قَالَ بِالسِّوَاکِ.(همان، حدیث،928).
از دهانش خارج می شود داخل آن فرشته می شود.(1)
(المحاسن / ج 2 / 559 / 123 باب الخلال و السواک،930).
امام صادق (ع) از پدرانش از رسول خدا (ص) نقل کرده که فرمود: آن قدر جبرئیل مرا به مسواک کردن سفارش می کرد که ترسیدم دندان هایم سائیده شود یا از بین برود. [این حدیث علاوه بر اینکه بیان کننده اهمیت مسواک است، به طور ضمنی بیان کننده ضرر افراط و زیاده روی در مسواک کردن است].(2)
امام باقر (ع) می فرماید: در وصیت رسول خدا (ص) به حضرت علی (ع) آمده که [فرمود] بر تو باد که برای هر نماز مسواک کنی.(3)
امام صادق (ع) از رسول خدا (ص) نقل می کند که فرمود: اگر باعث مشقت برای امتم نمی شد هرآینه برای هر نمازی مسواک کردن را واجب می کردم.(4)
1) . قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنِّی لَأُحِبُّ لِلرَّجُلِ إِذَا قَامَ بِاللَّیْلِ أَنْ یَسْتَاکَ وَ أَنْ یَشَمَّ الطِّیبَ فَإِنَّ الْمَلَکَ یَأْتِی الرَّجُلَ إِذَا قَامَ بِاللَّیْلِ حَتَّی یَضَعَ فَاهُ عَلَی فِیهِ فَمَا خَرَجَ مِنَ الْقُرْآنِ مِنْ شَیْ ءٍ دَخَلَ جَوْفَ ذَلِکَ الْمَلَکِ.
2) . عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَوْصَانِی جَبْرَئِیلُ بِالسِّوَاکِ حَتَّی خِفْتُ عَلَی أَسْنَانِی. المحاسن / ج 2 / 560 / 123 باب الخلال و السواک حدیث 942.
3) . عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی وَصِیَّةِ النَّبِیِّ ص لِعَلِیٍّ ع عَلَیْکَ بِالسِّوَاکِ لِکُلِّ صَلَاةٍ. المحاسن / ج 2 / 561 / 123 باب الخلال و السواک حدیث 945.
4) . عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَوْ لَا أَنْ أَشُقَّ عَلَی أُمَّتِی لَأَمَرْتُهُمْ بِالسِّوَاکِ عِنْدَ کُلِّ صَلَاةٍ.(همان 946).
از امام جعفر صادق (ع) روایت شده که فرمود: در مسواک کردن دوازده خصلت و فایده وجود دارد: از سنت [رسول خدا [است.] و عمل به سنت رسول خدا یک فضیلت و عمل مستحبی است که اجر و ثواب دارد] و تمیز کننده دهان است؛ و جلادهنده چشم است؛ و باعث خشنودی پروردگاراست و دندان ها را سفید می کند و بوی بد دهان را از بین می برد و لثه را محکم می کند و ایجاد اشتهای غذا خوردن می کند و بلغم را از بین می برد و قوه حافظه را زیاد می کند و [ثواب] حسنات [و اعمالی که با وضو انجام می شود] را زیاد می کند و ملائکه با وضو گرفتن خوشحال می شوند.(1)
امام صادق (ع) فرمود: وقتی برای نماز شب قیام کردی مسواک کن چون فرشته ای می آید و دهانش را بر دهانت می گذارد و هیچ حرفی [از قرآن مجید را در نماز شبت] تلاوت و قرائت نمی کنی مگر آنکه آن را به آسمان بالا می برد پس باید دهانت خوشبو باشد.(2)
امام جعفر صادق (ع) فرمود: مسواک آب ریزش چشم را از بین می برد و باعث زیادشدن نور آن می شود.(3)
ص: 496 بَابُ السِّوَاک حدیث 7).
1) . عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: فِی السِّوَاکِ اثْنَتَا عَشْرَةَ خَصْلَةً هُوَ مِنَ السُّنَّةِ وَ مَطْهَرَةٌ لِلْفَمِ وَ مَجْلَاةٌ لِلْبَصَرِ وَ یَرْضَی الرَّبَّ وَ یُبَیِّضُ الْأَسْنَانَ وَ یَذْهَبُ بِالْحَفَرِ وَ یَشُدُّ اللِّثَةَ وَ یُشَهِّی الطَّعَامَ وَ یَذْهَبُ بِالْبَلْغَمِ وَ یَزِیدُ فِی الْحِفْظِ وَ یُضَاعِفُ الْحَسَنَاتِ وَ تَفْرَحُ بِهِ الْمَلَائِکَةُ.(همان 562، ح 953).
2) . قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِذَا قُمْتَ بِاللَّیْلِ فَاسْتَکْ فَإِنَّ الْمَلَکَ یَأْتِیکَ فَیَضَعُ فَاهُ عَلَی فِیکَ وَ لَیْسَ مِنْ حَرْفٍ تَتْلُوهُ وَ تَنْطِقُ بِهِ إِلَّا صَعِدَ بِهِ إِلَی السَّمَاءِ فَلْیَکُنْ فُوکَ طَیِّبَ الرِّیحِ. (الکافی؛ ج 3؛ ص 23 بَابُ السِّوَاکِ حدیث 70).
3) . عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: السِّوَاکُ یَذْهَبُ بِالدَّمْعَةِ وَ یَجْلُو الْبَصَرَ. ( الکافی ج 6،
رسول خدا (ص) فرمود: چه شده که دندان هایتان را زرد و کثیف می بینم چه شده که مسواک نمی کنید؟!(1)
امام محمدباقر (ع) حدیثی را از رسول خدا (ص) نقل می کند که فرمود: دندان را از عرض مسواک بزنید، نه از طول.(2)
از امام صادق (ع) روایت شده که رسول خدا (ص) وقتی از [خواب] شب بیدار می شد مسواک می کرد و هنگامی که به سفر می رفت شش چیز را با خود می برد:
از رسول خدا (ص) روایت شده که: آن حضرت نهی کرد از مسواک کردن با [چوب]«نی» و «ریحان» و «انار» و فرمود: این کار باعث تحریک رگ جذام می شود.(5)
1) . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَا لِی أَرَاکُمْ قُلْحاً مَا لَکُمْ لَا تَسْتَاکُونَ. (همان، حدیث 9).
2) . أَخْبَرَنَا مُحَمَّدٌ حَدَّثَنِی مُوسَی حَدَّثَنَا أَبِی عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص اسْتَاکُوا عَرْضاً وَ لَا تَسْتَاکُوا طُولًا. (النوادر (للراوندی) / / 44 / السواک و الوضوء).
3) . ظرف شیشه ای که احتمالا محل نگهداری عطر بوده.
4) . رُوِّینَا عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص کَانَ إِذَا قَامَ مِنَ اللَّیْلِ یَسْتَاکُ وَ إِذَا سَافَرَ سَافَرَ مَعَهُ بِسِتَّةِ أَشْیَاءَ الْقَارُورَةِ وَ الْمِقَصِّ وَ الْمُکْحُلَةِ وَ الْمِرْآةِ وَ الْمُشْطِ وَ السِّوَاکِ. (دعائم الإسلام؛ ج 1؛ ص 118 ذکر السواک).
5) . وَ عَنْهُ ص أَنَّهُ نَهَی عَنِ السِّوَاکِ بِالْقَصَبِ وَ الرَّیْحَانِ وَ الرُّمَّانِ وَ قَالَ إِنَّ ذَلِکَ یُحَرِّکُ عِرْقَ الْجُذَامِ. (همان ص 119).
امام صادق (ع) به خاطر ضعف دندان هایش دو سال قبل از شهادتش مسواک کردن را ترک کرد.(1)
این مطلب مهمی است که بدانیم در بعضی از شرایط مسواک زدن مضر است و باید از آن اجتناب کرد.
روایت شده که اگر مردم می دانستند [چه فوائدی] در مسواک کردن است مسواک را با خود به بستر می بردند.(2)
در کتاب محاسن برقی روایتی را از امام جعفر صادق (ع) از رسول خدا (ص) نقل می کند که آن حضرت فرمود: دو رکعت نماز با مسواک بافضیلت تر از هفتاد رکعت نماز بدون مسواک است.(3)
(المحاسن / ج 2 / 561 / 123 باب الخلال و السواک حدیث 949).
توضیح: در یک نگاه سطحی به نظر می رسد میان این روایت و روایت قبل، تعارض وجود دارد (چون در روایت کتاب طب الائمه، ثواب یک نماز دو رکعتی با مسواک را بافضیلت تر از چهل شبانه روز نماز بدون مسواک دانسته؛ یعنی اگر در شبانه روزی فقط هفده رکعت نماز واجب بخوانیم در چهل شبانه روز
1) . وَ تَرَکَ الصَّادِقُ ع السِّوَاکَ قَبْلَ أَنْ یُقْبَضَ بِسَنَتَیْنِ وَ ذَلِکَ أَنَّ أَسْنَانَهُ ضَعُفَتْ. (من لا یحضره الفقیه، ج 1، ص: 54، ح 121).
2) . وَ رُوِیَ لَوْ عَلِمَ النَّاسُ مَا فِی السِّوَاکِ لَأَبَاتُوهُ مَعَهُمْ فِی لِحَافٍ. (من لا یحضره الفقیه؛ ج 1؛ ص 55 حدیث 124).
3) . عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص رَکْعَتَانِ بِسِوَاکٍ أَفْضَلُ مِنْ سَبْعِینَ رَکْعَةً بِغَیْرِ سِوَاکٍ.
شش صد و هشتاد رکعت نماز می خوانیم که نتیجه این می شود که ثواب دو رکعت نماز با مسواک سیصد و چهل برابر نماز بدون مسواک است درحالی که در این روایت می فرماید: دو رکعت نماز با مسواک بافضیلت تر از هفتاد رکعت نماز بدون مسواک است و نتیجه این می شود که ثواب نماز با مسواک سی وپنج برابر نماز بدون مسواک است)؟ درحالی که هر گز میان این دو روایت تعارضی وجود ندارد. چون در روایت منقول از کتاب محاسن برقی نمی فرماید «ثواب نماز با مسواک هفتاد برابر نماز بدون مسواک است»؛ بلکه می فرماید: افضل و برتر از هفتاد رکعت است؛ و این بیان با حدیثی که می فرماید «هر نمازی که با مسواک بخوانی برتر و بافضیلت تر از چهل شبانه روز نمازی است که بدون مسواک خوانده شود»، تعارضی ندارد کما اینکه اگر به روایتی برخورد کنیم که ثوابی بیش از این هم نقل کند منافاتی ندارد چون در این روایت ثواب دو رکعت نماز با مسواک را معادل ثواب چهل شبانه روز نماز بدون مسواک نکرده بلکه فرموده دو رکعت نماز با مسواک بافضیلت تر و برتر از چهل شبانه روز نماز بدون مسواک است.
زیارت اربعین
رُوِیَ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْعَسْکَرِیِّ ع أَنَّهُ قَالَ عَلَامَاتُ الْمُؤْمِنِ خَمْسٌ صَلَاةُ الْإِحْدَی وَ الْخَمْسِینَ وَ زِیَارَةُ الْأَرْبَعِینَ وَ التَّخَتُّمُ فِی الْیَمِینِ وَ تَعْفِیرُ الْجَبِینِ وَ الْجَهْرُ بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ.(1)
از امام حسن عسکری (ع) روایت شده که فرموده: علامت های مؤمن [شیعه] پنج چیز است: پنجاه ویک رکعت نماز؛ زیارت اربعین؛ انگشتر به دست راست کردن؛ پیشانی بر خاک نهادن؛ و آشکار کردن بسم الله الرحمن الرحیم.
بررسی سند: این حدیث برای اولین بار در کتاب - «مناسک المزار» شیخ مفید متوفای 413 ه.ق. بدون سند و با تعبیر «روی عن أَبِی مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْعَسْکَرِیِّ» نقل شده پس از او مرحوم شیخ طوسی در تهذیب نقل کرده. پس از شیخ طوسی، ابن المشهدی در کتاب «المزار الکبیر» خود با تعبیر «بالاسناد عن ابی هاشم الجعفری عن أَبِی مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْعَسْکَرِیِّ...» نقل کرده است.
1) . کتاب المزار- مناسک المزار (للمفید) / النص ص 53 / 23 باب فضل زیارة الأربعین.
توضیح متن حدیث
کلمه ی «مؤمن» در آیات و روایات، به معنای «مسلمان» است یعنی کسی که به خدا و رسول خدا و قرآن و قیامت و... ایمان دارد؛ اما در این حدیث و بعضی از احادیث، منظور از مؤمن، «شیعه» است نه هر مسلمانی. پس منظور امام حسن عسکری در این حدیث این است که علائم شیعه، پنج چیز است.
مطلب دیگر این که امام حسن عسکری (ع) در این حدیث در صدد بیان ملاکهایی که «تشیع» بر آن متوقف است نیست یعنی امام نمی خواهد بگوید مسلمان با انگشتر به دست راست کردن شیعه می شود و با انگشتر به دست چپ کردن از تشیع خارج می شود بلکه می خواهد بفرماید شما از روی این پنج علامت می توانید شیعیان را در میان سایر مسلمان ها شناسایی کنید. برای روشن شدن این حقیقت، بندهای پنج گانه این حدیث را یکی یکی توضیح می دهیم.
امام حسن عسکری (ع) در بخش اول کلام خود می فرماید: «عَلَامَاتُ الْمُؤْمِنِ خَمْسٌ صَلَاةُ الْإِحْدَی وَ الْخَمْسِینَ» علامت های مؤمن پنج چیز است: [اولین علامت، خواندن] پنجاه ویک رکعت نماز [در شبانه روز] است. منظور از پنجاه ویک رکعت، هفده رکعت نمازهای واجب یومیه و سی وچهار رکعت نمازهای نافله یومیه است. علت این که خواندن پنجاه ویک رکعت نماز در شبانه روز، علامت شیعه است، این است که تعداد رکعات نمازهای نافله ی سایر مسلمان ها کمتر از این رقم است در نتیجه مجموع رکعات نمازهای واجب و مستحبی یومیه اهل سنت به پنجاه ویک رکعت نمی رسد روی این حساب وقتی مشاهده کردیم فردی در طول یک شبانه روز پنجاه ویک رکعت نماز می خواند می فهمیم او از شیعیان اهل بیت (ع) است.
دومین علامت مؤمن «زیارت اربعین» است.
زیارت امام حسین (ع) در هر زمانی مستحب و مطلوب است اما نسبت به بعضی از زمان ها بالخصوص سفارش بیشتری شده؛ یکی از آن زمان ها روز اربعین یعنی چهل روز پس از عاشورا (بیستم ماه صفر) است. زیارت امام حسین (ع) در چنین روزی، از علائم شیعه به شمار آمده است.
البته منظور امام (ع) از زیارت اربعین این است که شیعیان روز اربعین یعنی بیستم ماه صفر خود را به حرم مطهر امام حسین (ع) برسانند و از نزدیک آن حضرت را زیارت کند نه این که در خانه ی خود بنشینند و زیارت نامه مخصوص روز اربعین را بخوانند (هرچند که این کار نیز مطلوب است).
ناگفته نماند طبق آنچه از احادیث و سنت رسول خدا (ص) به دست می آید برای فردی که فوت کرده تا سه روز عزا گرفته می شود و مردم در این مدت به صاحبان عزا تعزیت و تسلیت می گویند و پس از آن، هیچ مجلس و محفل و عزاداری برپا نمی شود. بنا بر این، مراسم سوم، هفتم، چهلم و سالگرد گرفتن برای اموات باید جزو آداب و رسوم اجتماعی محسوب شود نه دستورات دینی!
سومین علامت شیعه «انگشتر به دست راست کردن»
در عصر ائمه علیهم السلام شیعیان جهت امتثال احادیث معصومین (ع) و عمل به سنت آن بزرگواران(1)
ص: 81 49 بَابُ اسْتِحْبَابِ التَّخَتُّمِ فِی الْیَمِینِ
، مقید بوده اند طبق سنت رسول خدا (ص) انگشتر1) . ن.گ وسائل الشیعة؛ ج 5،
را به دست راست خود کنند به طوری که انگشتر به دست راست کردن یک آرم و علامت برای شناسایی شیعیان به شمار می آمده؛ روی این مبنا، امام حسن عسکری (ع) انگشتر به دست راست کردن را یکی از علائم شناسایی شیعه به شمار آورده است.
در زمان ما عده ای از شیعیان براثر بی اطلاعی یا بی اعتنایی، انگشتر را به دست چپ کرده و اهل سنت نیز ممکن است به همین دلیل انگشتر را به دست راست کنند درنتیجه، در زمان ما از انگشتر به دست کردن نمی توان شیعه و سنی را شناسایی کرد.
چهارمین علامت شیعه «بر خاک نهادن پیشانی»
شیعیان از صدر اسلام تاکنون طبق سنت رسول خدا (ص) و احادیث ائمه ی هدی (ع)، مقید بوده اند در سجده نماز، پیشانی خود را بر خاک بگذارند یا خاک را به صورت مهر درآورده و روی آن سجده کنند و به هیچ وجه حاضر نبوده و نیستند که هنگام سجده، سر خود را روی قالی یا چیز دیگر بگذارند. درحالی که اهل سنت چنین تقیّدی نداشته و ندارند به همین خاطر همواره «تعفیر الجبین» یعنی پیشانی بر خاک نهادن در سجده نماز، از مختصات شیعیان دوازده امامی بوده و در بلادی که هم شیعه حضور داشته هم سنی، درصورتی که شرایط تقیه مهیا نبوده، یکی از مهم ترین علائم شناسایی شیعه از سنی، سجده کردن بر خاک بوده است.
پنجمین علامت شیعه «بلند گفتن «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ»
اهل سنت در نماز، یا «بسم الله نمی گویند» یا اگر هم بگویند حتماً مقید
هستند آهسته بگویند؛ اما شیعیان بالاتفاق گفتن بسم الله را در نماز، واجب می دانند و بلند گفتن آن را در نمازهای مغرب و عشاء و صبح، برای مردان واجب می دانند و در نمازهای ظهر و عصر مستحب می دانند با این بیان وقتی عده ای شیعه و سنی در مسجدی نماز می خوانند هر کدام «بسم الله» نماز را بلند گفت می فهمیم او شیعه است.
تذکر: از منظر امام حسن عسکری (ع) علامت مؤمن پنج چیز است اولین آن ها خواندن 51 رکعت نماز در شبانه روز است. درحالی که در زمان ما کسانی را مشاهده می کنیم که خود را شیعه ی واقعی ائمه ی معصومین (ع) می دانند و تشیع خود را با پیاده رفتن به کربلا در روز اربعین و تسبیح به دست گرفتن و انگشترهای متعدد به دست کردن و سینه و زنجیر و قمه زدن و نذری دادن و...می خواهند ثابت کنند؛ اما نسبت به بخش اول این حدیث بی اعتنا هستند و نماز واجب یومیه را نمی خوانند؛ چه برسد به نمازهای نافله یومیه! این ها هر جا مجلس روضه و نوحه و سینه زنی و زنجیرزنی باشد زودتر از همه آنجا حاضر می شوند؛ اما کسی تاکنون آن ها را در مراسم نماز جماعت و در صف نماز جمعه مسلمین ندیده و نخواهد دید. این ها باید بدانند نماز یکی از ارکان دین اسلام است و به گفته امام جعفر صادق (ع) کسی که نماز را سبک بشمارد مورد شفاعت ائمه ی اطهار واقع نخواهد شد و خداوند متعال هیچ عمل مستحبی را به جای آن قبول نخواهد کرد و هیچ عذری را برای ترک آن نمی پذیرد و در صحرای محشر هیچ عملی را بدون نماز قبول نخواهد کرد؛ و هیچ امامی از چنین افرادی شفاعت نخواهد کرد.
علائم مؤمن از منظر امام زین العابدین علیه السلام
مرحوم شیخ صدوق در کتاب خصال به سند خود حدیثی از طاووس یمانی نقل می کند که می گوید از علی بن الحسین [امام زین العابدین] (ع) شنیدم که می فرمود: علامت های مؤمن پنج چیز است. به آن حضرت عرض کردم آن پنج چیز چیست یابن رسول الله؟ فرمود: ورع در خلوت؛ صدقه در قِلَّت؛ صبر در مصیبت؛ حلم در حال غضب؛ صدق نزد خوف.(1)
توضیح: اولین علامت مؤمن «ورع در خلوت»
منظور امام سجاد (ع) این است که مؤمن در خلوت از گناه و معصیت خودداری می کند. چون در جایی که مردم حضور دارند معمولاً کسی گناه و خطا نمی کند بنابراین اجتناب از گناه و معصیت در ملأعام کاری است که حتی افراد فاسق هم انجام می دهند اما در خلوتگاه ها و آنجایی که خود را دور از چشم مردم می بینند به راحتی حرمت خدای شاهد و ناظر را زیر پا می گذارند و مرتکب فجیع ترین گناهان می شوند؛ اما کسانی که دارای ایمان عمیق و استوار هستند در خلوت هم خدا را حاضر و ناظر اعمال خود می بینند و هرگز مرتکب گناه نمی شوند.
1) . عَنْ طَاوُسِ بْنِ الْیَمَانِ قَالَ: سَمِعْتُ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ ع یَقُولُ عَلَامَاتُ الْمُؤْمِنِ خَمْسٌ قُلْتُ وَ مَا هُنَّ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ الْوَرَعُ فِی الْخَلْوَةِ وَ الصَّدَقَةُ فِی الْقِلَّةِ وَ الصَّبْرُ عِنْدَ الْمُصِیبَةِ وَ الْحِلْمُ عِنْدَ الْغَضَبِ وَ الصِّدْقُ عِنْدَ الْخَوْفِ. (الخصال / ج 1 / 269 / علامات المؤمن خمس حدیث 4).
دومین علامت مؤمن «صدقه دادن در قِلَّت»
معمولاً عموم مردم از چیزهایی که فراوان است و ارزش خیلی زیادی ندارد صدقه می دهند اما اگر چیزی نایاب یا کمیاب شود و درنتیجه، ارزش فوق العاده پیدا کند اکثر مردم از مؤمن و غیر مؤمن از صدقه دادن و انفاق آن خودداری می کنند؛ مثلاً اگر در شرایط عادی کسی تقاضا کند ده کیلو گندم یا ده عدد نان به او بدهند اکثر مردم چنین تقاضایی را برآورده می کنند اما اگر قحطی گندم و نان بیاید همان کسانی که در شرایط فراوانی گندم، آن همه گندم و نان صدقه می دادند حالا حاضر نیستند حتی یک لقمه نان به کسی صدقه بدهند اما مؤمن واقعی همان گونه که در شرائط فراوانی نعمت، صدقه می دهد در زمان قِلَّت و نایابی نعمت نیز در حد توان خود کالای نایاب را صدقه می دهد.
سومین علامت مؤمن «صبر در مصیبت»
در زمانی که مصیبتی نباشد همه ی مردم صبور و بردبار هستند در نتیجه امکان شناسایی مؤمن واقعی از مؤمن ظاهری نیست؛ اما زمان رسیدن مصیبت، بعضی از مردم، بیتابی می کنند و نعوذاً بالله ممکن است به خدای سبحان سخنان نامربوطی را نسبت می دهند و به مقدسات دین اهانت کنند و بدین وسیله تمام اعمال عمر خود را حبط می کنند و خسر الدنیا و الاخرة می شوند؛ اما مؤمن واقعی می داند خدای سبحان هرگز به کسی ظلم نمی کند و هر مصیبتی که بر او وارد شده، یا امتحان الهی است برای سنجش ایمان او؛ یا مکافات و وزر و وبال گناهانی است که خودش مرتکب شده؛ درنتیجه، بیتابی و ناشکری نمی کند و همانند حضرت یونس (ع) صادقانه می گوید «لا اله الا انت سبحانک انی کنت من الظالمین».
چهارمین علامت مؤمن حلم در حال غضب است.
معمولاً افراد خشمگین، فرد مورد غضب را مورد هجوم بدترین و زشت ترین سخنان قرار می دهند و هر سخن و رفتار خلاف عقل و شرعی را برای سرکوب او اعمال کنند؛ اما مؤمنان واقعی که ایمان در تمام وجود او رسوخ کرده هنگام خشم و غضب، کنترل خود را از دست نداده و به راحتی بر اعصاب خود مسلط هستند. چنین کسانی همانند درخت میوه هستند که وقتی فردی به طرف آن ها سنگ پرتاب می کند بجای آن که سنگ به طرفش پرتاب کنند، میوه ی شیرین برایش فرو می ریزند مؤمن حقیقی نیز همیشه پاسخ سخن و رفتار ناشایست را به نیکی و مهر و محبت و ادب می دهد همانند رفتار امام موسی کاظم (ع) در مقابل فردی که او را به بدترین شکل مورد اهانت قرار داد.
پنجمین علامت مؤمن «صدق نزد خوف» است.
راستگویی و اجتناب از دروغ، یکی از مهمترین دستورات دین مبین اسلام است اما مؤمنین در اطاعت این تکلیف الهی به دو دسته تقسیم می شوند: یک دسته از مسلمین تا زمانی که عمل به این حکم، باعث فوت منفعت و باعث ضرر و خطری نشود راستگو هستند اما آنجا که راستگویی و صداقت باعث فوت منفعت عظیم یا سبب خطر یا ضرر بزرگ شود، به راحتی پا روی حکم خدا می گذارند و دروغ می گویند؛ اما گروه اندکی از مؤمنین در هرحال راست می گویند و از دروغ اجتناب می کنند. از دیدگاه امام سجاد (ع) مؤمنان واقعی کسانی هستند که هنگام خطر و ضرر هم راست می گویند و از دروغ اجتناب می کنند.
ملامتی که بهتر از چهل سال عبادت بود
عَنْهُ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْجَهْمِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع یَقُولُ إِنَّ رَجُلًا فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ عَبَدَ اللَّهَ أَرْبَعِینَ سَنَةً ثُمَّ قَرَّبَ قُرْبَاناً فَلَمْ یُقْبَلْ مِنْهُ فَقَالَ لِنَفْسِهِ مَا أُتِیتُ إِلَّا مِنْکِ وَ مَا الذَّنْبُ إِلَّا لَکِ قَالَ فَأَوْحَی اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی إِلَیْهِ ذَمُّکَ لِنَفْسِکَ أَفْضَلُ مِنْ عِبَادَتِکَ أَرْبَعِینَ سَنَة(1)
باب الاعتراف بالتقصیر ... ص: 73، حدیث 3
حسن بن جهم می گوید: از حضرت امام موسی کاظم علیه السلام شنیدم که می فرمود:
در میان بنی اسرائیل شخصی چهل سال خداوند را عبادت کرد سپس به درگاه او قربانی تقدیم کرد ولی قربانی اش قبول نشد. [عابد درحالی که خودش را مقصر می دانست] خطاب به خودش گفت: «مَا أُتِیتُ إِلَّا مِنْکِ وَ مَا الذَّنْبُ إِلَّا لَکِ» این اعمال را تو انجام داده ای، پس تو گناهکار هستی. لذا خداوند به وی الهام کرد که: این شماتت تو بر نفست بهتر از چهل سال عبادتت می باشد.
توضیح: «قربانی» چیزی است که انسان برای تقرب به درگاه خداوند متعال تقدیم می کند و گفته شده علامت قبول شدن قربانی این بوده که آتشی خارج می شده و آن قربانی را می سوزانده؛ قرآن مجید داستان قربانی هابیل و قابیل و قبول شدن قربانی هابیل و رد شدن قربانی قابیل را مطرح کرده و اینکه قابیل
1) . الکافی 2 73
بجای آنکه خود را ملامت کند، آتش حسادتش شعله ور شد و برادرش هابیل را به قتل رساند.(1)در میان بنی اسرائیل نیز چنین رسمی وجود داشته به همین خاطر عابدی از آن ها برای اینکه بداند آیا پس از چهل سال عبادت، مقرب درگاه الهی شده یا نه، یک قربانی تقدیم خدای متعال کرد ولی قربانی او قبول نشد درنتیجه خودش را ملامت کرد. سخن این عابد درست مثل سخن حضرت یونس است که وقتی گرفتار بلا شد، خدای منان را تسبیح و تقدیس کرد و خود را ملامت کرد و گفت «لا اله الا انت سبحانک انی کنت من الظالمین».
و اما این عبارت که عابد به خودش گفت «ما اتیت الا منک و ما الذنب الا لک» یعنی این عدم قبولی قربانی نتیجه ی اعمال خود توست؛ نه از بی اعتنایی خدا به قربانی تو. این اعتراف از توابع علم و حکمت است. چون عالم حکیم می داند که فیض خدای متعال عمومیت دارد و شامل هر قابلی می شود و قطعاً عمل صالح به درگاه خداوند متعال مقبول است پس وقتی عالم، عمل خود را غیر مقبول دید، می فهمد که این عدم قبولی بازگشت می کند به تقصیر و کوتاهی در عملش یا نقصی که در نفسش بوده؛ و این که چهل سال عبادت، قلبش را صفا نداده و هنوز آن را اصلاح نکرده، یا به خاطر فساد عمل است [اعمالش مطابق احکام و دستورات دین نبوده]، یا به خاطر فساد قلب است [مثل ریا و حسد و فخرفروشی و عجب و...] عمل بدون تصفیه قلب کردن از شرک و ریا و عجب و حسد، قبول نیست. همان طور که خداوند متعال فرمود «انما یتقبل الله من المتقین» همانا خدا از متقین قبول می کند. پس عابد اگر بخواهد به درجه ی کمال برسد باید ظاهر و باطن خود را از عجب و حسد و تکبر
1) . سوره مائده آیات 27 تا 31
و ریا و علاقه و وابستگی و دلبستگی به دنیا پاک کند.(1)
این داستان هشداری است به همه ی بندگان؛ که اگر پس از مدتی عبادت و بندگی، دعا کردند و نتیجه ای نگرفتند به خدای عزوجل اعتراض نکنند؛ بلکه به اعمال خود مشکوک شوند و خود را مقصر بدانند.
چون در اینجا سخن از عبادت به میان آمد شایسته است به طور اجمال، آفات عبادت را از منظر قرآن مجید و احادیث اهل بیت علیهم السلام بررسی کنیم.
آفات عبادت به دو دسته تقسیم می شود:
آفات هنگام انجام عبادت.
آفات بعد از انجام عبادت.
الف. آفاتی که هنگام عبادت، باعث بطلان آن می شود عبارت است از:
کفر و شرک
عدم تطابق عبادت، با احکام دین و شریعت اسلام.
ریا
ب. عواملی که پس از انجام عمل، باعث بطلان یا حبط آن می شود عبارت است از:
ارتداد (کافر شدن مسلمان)؛ در این صورت تمام اعمال صالحی که در زمان مسلمان بودن انجام داده، حبط و بی اثر شده و در قیامت اجر و ثوابی نخواهد داشت.
عجب (از خود راضی شدن و از خدا طلبکار شدن)
کبر: (خودبزرگ بینی)؛ همانند شیطان که شش هزار سال عبادت، باعث عجب، تکبر و غرور او شد و در برابر خدای رب العالمین طغیان کرد و تا ابد
1) . شرح الکافی-الأصول و الروضة (للمولی صالح المازندرانی)، ج 8، ص: 223-222
ملعون شد.
حسد.
منت گذاشتن و اذیت کردن.
در باره آفات عبادت آیات زیادی وجود دارد که به نقل یک آیه اکتفا می کنیم.
خداوند متعال در سوره بقره آیه 264 می فرماید:
یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِکُمْ بالمن و الاذی کَالَّذِی یُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ، وَ لا یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ.
ای کسانی که ایمان آورده اید! همانند کسی که ایمان به خدا و قیامت ندارد و اموال خود را برای ریا و خودنمای انفاق می کند، صدقات خود را با منت گذاشتن و اذیت کردن باطل نکنید.
توضیح: در این آیه شریفه، به چهار آفت عبادت اشاره شده؛ این آفات بر دو دسته تقسیم می شود:
الف. آفات همراه عمل که عبارت است از کفر و ریا.
ب. آفات پس از انجام عمل که عبارت است از اذیت و آزار و منت گذاشتن بر سر کسی که به او کمک مالی شده.
عابد آگاه باید همیشه با نگرانی، مواظب باشد، کثرت عبادت، باعث عجب، کبر و غرور او نشود؛ که هر یک از این آفات به تنهایی قادر است کوه ها عبادت را در یک لحظه به تپه ای از خاکستر تبدیل کند.
امام موسی بن جعفر (ع) به یکی از فرزندان خود فرمود: پسرم بر تو باد به جدیت [در عبادت]، خودت را از حد تقصیر در عبادت و اطاعت خدای عزوجل
خارج نکن خداوند آن گونه که حق عبادت دارد عبادت نمی شود.(1)
همچنین امام موسی بن جعفر (ع) به ابن فضّال فرمود: زیاد بگو «اللَّهُمَّ لَا تَجْعَلْنِی مِنَ الْمُعَارِینَ وَ لَا تُخْرِجْنِی مِنَ التَّقْصِیرِ» خدایا مرا از معارین قرار نده و مرا از تقصیر خارج نکن. [یونس می گوید] گفتم می دانم «معارون» چه کسانی هستند(2)اما معنای «لا تخرجنی من التقصیر» را نمی دانم. امام (ع) فرمود: [یعنی] هر عملی که برای خدا انجام می دهی، خودت را در آن عمل مقصر بدانی چون همه ی مردم در تمام اعمالشان مقصر هستند مگر کسی که خدا او را [از تقصیر] نگه داشته باشد.(3)
مرحوم علامه مجلسی ضمن این که حدیث موردبحث را موثق می داند در شرح این حدیث گران بها می نویسد: عبادت و عمل، هیچ وقت از عزّ و کبر و جلب قلوب مردم خالی نیست؛ زاهدان و عابدان، کبر در دین و دنیا از آن ها ترشح می کند آن ها همیشه انتظار دارند دیگران به زیارت آن ها بیایند و انتظار دارند مردم به آن ها خدمت کنند و برای رفع نیاز آن ها اقدام کنند و آن ها را
1) . عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی ع قَالَ قَالَ لِبَعْضِ وُلْدِهِ یَا بُنَیَّ عَلَیْکَ بِالْجِدِّ لَا تُخْرِجَنَّ نَفْسَکَ مِنَ حَدِّ التَّقْصِیرِ فِی عِبَادَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ طَاعَتِهِ فَإِنَّ اللَّهَ لَا یُعْبَدُ حَقَّ عِبَادَتِهِ. (همان ص 72 ح 1)
2) . «معار»(عاریه کننده) کسی است که چیزی را از کسی بطور موقت می گیرد و پس از استفاده، مجددا آن را به صاحبش بر می گرداند منظور امام (ع) در این حدیث این است که از خدا بخواه که دین داری تو موقتی نباشد که پس از مدتی مسلمانی، مرتد شوی و از دین خارج گردی.
3) . عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ قَالَ أَکْثِرْ مِنْ أَنْ تَقُولَ اللَّهُمَّ لَا تَجْعَلْنِی مِنَ الْمُعَارِینَ وَ لَا تُخْرِجْنِی مِنَ التَّقْصِیرِ قَالَ قُلْتُ أَمَّا الْمُعَارُونَ فَقَدْ عَرَفْتُ أَنَّ الرَّجُلَ یُعَارُ الدِّینَ ثُمَّ یَخْرُجُ مِنْهُ فَمَا مَعْنَی لَا تُخْرِجْنِی مِنَ التَّقْصِیرِ فَقَالَ کُلُّ عَمَلٍ تُرِیدُ بِهِ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَکُنْ فِیهِ مُقَصِّراً عِنْدَ نَفْسِکَ فَإِنَّ النَّاسَ کُلَّهُمْ فِی أَعْمَالِهِمْ فِیمَا بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ اللَّهِ مُقَصِّرُونَ إِلَّا مَنْ عَصَمَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ (الکافی 2 73 باب الاعتراف بالتق... . ص: حدیثحدیث 4)
احترام کنند و در مجالس به احترام آن ها قیام کنند و برایشان جا باز کنند و از ورع و تقوای آن ها سخن بگویند و در منافع دنیوی آن ها را بر دیگران ترجیح دهند گویا این ها برای مردم عبادت کرده اند و مردم، از عبادت آن ها بهره برده اند چنین افرادی همه مردم را گمراه و هلاک شده و جهنمی می دانند و فقط خود را اهل نجات می دانند درحالی که این ها بدون شک، خود اهل هلاکت هستند. رسول خدا (ص) فرمود: وقتی شنیدید کسی گفت «مردم هلاک شدند»، پس [بدانید] او از همه هلاک شده تر است.
روایت شده که در بنی اسرائیل فردی بود از بس فساد می کرد به او می گفتند «خلیع بنی اسرائیل» او به مردی عبور کرد که به او می گفتند عابد بنی اسرائیل، درحالی که بر سر عابد ابری سایه انداخته بود «خلیع» به خود گفت «من خلیع بنی اسرائیل هستم و او عابد بنی اسرائیل است بروم در محضر او شاید خدا به من ترحم کند» رفت و نزد او نشست. عابد پیش خود گفت «من عابد بنی اسرائیل هستم او چگونه به خود اجازه داده نزد من بنشیند»؟ از روی تکبر از او رو برگرداند و [به خلیع] گفت «بلند شو از پیش من برو». خداوند متعال به پیغمبر آن زمان وحی کرد به این دو نفر امر کن تا عمل را از سر بگیرند من [گناهان] خلیع را بخشیدم [به خاطر این که تصمیم گرفت با عابد نشست وبرخاست کند شاید هدایت شود] و عمل عابد را [به خاطر این عجب و غرور و تکبر] حبط کردم.(1)
مرحوم علامه مجلسی دراین باره می فرماید: «عابد» از روی فخر به بندگان می گوید: این کیه؟ کو عملش؟ کو نمازش؟ کو زهدش؟ و زبانش به تنقیص بندگان دراز می شود؛ و به ثناگویی از خود می گوید: من از پنجاه سال پیش
1) . مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، ج 10، ص: 190
تاکنون هرروز روزه بوده ام و در این مدت حتی یک شب هم نخوابیده ام اما فلانی این جور است و اون جور است. گاهی می گوید فلانی به من قصد سوء کرد و به فلان بلا مبتلا شد. پسرش مُرد. مالش تباه شد. به فلان درد لاعلاج مبتلا شد و بدین وسیله به طور ضمنی ادعای کرامت می کند.(1)
رسول خدا (ص) فرمود: کسی که به اندازه مثقال حبه ای کبر در او باشد داخل بهشت نمی شود.
علائم کبر:
«متکبر» دوست دارد وقتی راه می رود عده ای به دنبال او و پشت سرش حرکت کنند. رسول خدا (ص) به هیچ وجه اجازه نمی داد کسی پشت سرش حرکت کند. متکبر به زیارت و دیدار دیگران نمی رود. نمی گذارد کسی نزدیک او بنشیند مگر اینکه مقابلش بنشیند. حاضر نیست در خانه کاری را انجام دهد. در کوچه و خیابان چیزی را برای بردن منزل حمل نمی کند. سبک لباس پوشیدنش متکبرانه است. دوست دارد نشسته باشد و مردم در برابرش بایستند. رسول خدا (ص) اکراه داشت وقتی بر فردی یا افرادی وارد می شود به احترامش قیام کنند.(2)
امام صادق (ع) می فرماید: آفت دین حسد و عجب و فخرفروشی است.(3)
حسد:
امام صادق (ع) می فرماید: حسد ایمان را می خورد همان گونه که آتش هیزم
را می خورد [می سوزاند و از بین می برد].(1)
عابد باید مواظب باشد که مبادا به بیماری حسد مبتلا شود که ممکن است حسادت به بنده ای از بندگان، او را وادار به انجام کاری کند که در یک لحظه تمام عبادات و اعمال خیرش خاکستر شود و همانند قابیل که به خاطر حسادت، برادر بی گناه خود را کشت و با این جنایت به خسران مبین دچار شد.
عُجب
عجب آن است که کسی عبادت و عمل صالح خود را بزرگ بداند و به آن خرسند و مسرور شود به گونه ای که هیچ ترس و نگرانی از تقصیر در عمل نداشته باشد؛ و خود را از حد تقصیر خارج بداند؛ و این حالت، حجاب بزرگی است که مانع رؤیت حضرت حق و نعمت ها و توفیق او می شود.
مرحوم کلینی در کتاب شریف کافی روایتی را نقل می کند که علی بن سوید می گوید از امام رضا (ع) درباره عجبی که باعث فساد عمل می شود سؤال کردم آن حضرت فرمود: عجب درجاتی دارد یکی از درجات، آن این است که عمل زشت را برای عابد زیبا نشان می دهد درنتیجه از آن خوشش می آید و مرتکب آن می شود و فکر می کند کار خوب و شایسته ای انجام داده. مرتبه ی دیگر از عجب این است که به خدا ایمان می آورد و بدین وسیله بر خدا منت می گذارد درحالی که خدا بر او منت دارد.(2)
ص: 313 بَابُ الْعُجْبِ حدیث 2).
1) . عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ الْحَسَدَ یَأْکُلُ الْإِیمَانَ کَمَا تَأْکُلُ النَّارُ الْحَطَبَ. (الکافی، ج 2، ص،306 باب الحسد ح 1).
2) . عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْعُجْبِ الَّذِی یُفْسِدُ الْعَمَلَ فَقَالَ الْعُجْبُ دَرَجَاتٌ مِنْهَا أَنْ یُزَیَّنَ لِلْعَبْدِ سُوءُ عَمَلِهِ فَیَرَاهُ حَسَناً فَیُعْجِبَهُ وَ یَحْسَبَ أَنَّهُ یُحْسِنُ صُنْعاً وَ مِنْهَا أَنْ یُؤْمِنَ الْعَبْدُ بِرَبِّهِ فَیَمُنَّ عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لِلَّهِ عَلَیْهِ فِیهِ الْمَنُ. (الکافی، ج 2،
امام صادق (ع) فرمود: همانا [گاهی] مرد گناهی می کند و از آن پشیمان می شود و [گاهی] عمل [صالحی] انجام می دهد درنتیجه، از آن خوشش می آید [و آن را بزرگ می شمارد و خود را از حد تقصیر خارج می کند] در چنین حالتی، حالش بدتر از وقتی است که از گناه پشیمان و به درگاه خدا شرمنده بوده است. پس اگر به همان [حال شرمندگی] باشد بهتر است از این سروری که بر او وارد شده است.(1)
امام صادق (ع) فرمود: عالمی نزد عابدی آمد و گفت: نمازت چطور است؟[نماز می خوانی] عابد گفت: از آدمی مثل من در باره نمازش سؤال می کنند در حالی از فلان وقت تا فلان وقت نماز می خوانم؟! عالم گفت: پس گریه ات چطور است؟ عابد گفت: آن قدر گریه می کنم تا اشک هایم جاری می شود. عالم گفت خنده ی تو درحالی که از خدا خائف باشی بهتر است از گریه ای که به درگاه خدا خودت را لوس کنی و ناز کنی همانا عبادت «مدل» بالا نمی رود.(2)
عبدالرحمن بن حجاج می گوید به امام صادق (ع) عرض کردم: گاهی اتفاق می افتد که فردی مرتکب معصیتی می شود درحالی که خائف و نگران است.
1) . عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ الرَّجُلَ لَیُذْنِبُ الذَّنْبَ فَیَنْدَمُ عَلَیْهِ وَ یَعْمَلُ الْعَمَلَ فَیَسُرُّهُ ذَلِکَ فَیَتَرَاخَی عَنْ حَالِهِ تِلْکَ فَلَأَنْ یَکُونَ عَلَی حَالِهِ تِلْکَ خَیْرٌ لَهُ مِمَّا دَخَلَ فِیهِ. (همان، ح 4).
2) . عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أَتَی عَالِمٌ عَابِداً فَقَالَ لَهُ کَیْفَ صَلَاتُکَ فَقَالَ مِثْلِی یُسْأَلُ عَنْ صَلَاتِهِ وَ أَنَا أَعْبُدُ اللَّهَ مُنْذُ کَذَا وَ کَذَا قَالَ فَکَیْفَ بُکَاؤُکَ قَالَ أَبْکِی حَتَّی تَجْرِیَ دُمُوعِی فَقَالَ لَهُ الْعَالِمُ فَإِنَّ ضَحِکَکَ وَ أَنْتَ خَائِفٌ أَفْضَلُ مِنْ بُکَائِکَ وَ أَنْتَ مُدِلٌّ إِنَّ الْمُدِلَّ لَا یَصْعَدُ مِنْ عَمَلِهِ شَیْ ءٌ. (همان، ح 5).
سپس کار نیکی انجام می دهد درنتیجه، حالتی شبیه عجب [مقدار کمی از عجب] به او دست می دهد؟ سپس امام فرمود: او در حالت اول که خائف بود بهتر بود از حالی که از عجب برایش حاصل شد.(1)
مرحوم شیخ صدوق در کتاب «فقه الرضا» می نویسد: از رسول خدا (ص) روایت شده که خداوند متعال فرموده: من آگاه تر [از دیگران] هستم به مصلحت بندگان مؤمنم [و می دانم که] در عبادتم تلاش و کوشش می کند و از خواب و لذت بسترش برمی خیزد برای عبادت من؛ [اما من] (به خاطر نظر لطفی که به او دارم) یکی دو شب خواب را بر او مسلط می کنم و تا صبح خوابش می برد و چون برمی خیزد خودش را ملامت می کند [که کارم به جایی رسیده که نمازم قضاء شد] اگر من او را رها کنم تا مثل هر شب عبادت کند دچار عجب می شود و درنتیجه، عجب او را به فتنه گرفتار می کند درنتیجه مرتکب کارهایی می شود که باعث هلاکتش می شود. آگاه باشید: عاملان و عابدان نباید به اعمال خود دلخوش باشند چون اگر آن ها در تمام عمر خود در عبادت من تلاش کنند باز مقصر هستند و به کنه عبادت من و آنچه نزد من است و در طلب آن هستند نمی رسند. پس باید به رحمت من اعتماد داشته باشند و به فضل من خشنود باشند و به حسن ظن به من مطمئن باشند که در این صورت رحمت من شامل حال آن ها خواهد شد من خدای رحمان و رحیم هستم و به همین نام نامیده شده ام(2)
(الفقه المنسوب إلی الإمام الرضا علیه السلام،
ص: 387 109 باب الریاء و النفاق و العجب).
.1) . عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الرَّجُلُ یَعْمَلُ الْعَمَلَ وَ هُوَ خَائِفٌ مُشْفِقٌ ثُمَّ یَعْمَلُ شَیْئاً مِنَ الْبِرِّ فَیَدْخُلُهُ شِبْهُ الْعُجْبِ بِهِ فَقَالَ هُوَ فِی حَالِهِ الْأُولَی وَ هُوَ خَائِفٌ أَحْسَنُ حَالًا مِنْهُ فِی حَالِ عُجْبِهِ. (همان، ص: 314، ح 7).
2) . نَرْوِی عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص أَنَّهُ قَالَ قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَنَا أَعْلَمُ بِمَا یَصْلُحُ عَلَیْهِ دِینُ عِبَادِیَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْ یَجْتَهِدَ فِی عِبَادَتِی فَیَقُومُ مِنْ نَوْمِهِ وَ لَذَّةِ وَسَادَتِهِ فَیَجْتَهِدُ لِی فَأَضْرِبُهُ بِالنُّعَاسِ اللَّیْلَةَ وَ اللَّیْلَتَیْنِ نَظَراً مِنِّی لَهُ وَ إِبْقَاءً عَلَیْهِ فَیَنَامُ حَتَّی یُصْبِحَ فَیَقُومُ وَ هُوَ مَاقِتٌ نَفْسَهُ وَ لَوْ خَلَّیْتُ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ مَا یُرِیدُ مِنْ عِبَادَتِی لَدَخَلَهُ مِنْ ذَلِکَ الْعُجْبُ فَیُصَیِّرُهُ الْعُجْبُ إِلَی الْفِتْنَةِ فَیَأْتِیهِ مِنْ ذَلِکَ مَا فِیهِ هَلَاکُهُ أَلَا فَلَا یَتَّکِلِ الْعَامِلُونَ عَلَی أَعْمَالِهِمْ فَإِنَّهُمْ لَوِ اجْتَهَدُوا أَنْفُسَهُمْ أَعْمَارَهُمْ فِی عِبَادَتِی کَانُوا مُقَصِّرِینَ غَیْرَ بَالِغِینَ کُنْهَ عِبَادَتِی فِیمَا یَطْلُبُونَهُ عِنْدِی وَ لَکِنْ بِرَحْمَتِی فَلْیَثِقُوا وَ بِفَضْلِی فَلْیَفْرَحُوا وَ إِلَی حُسْنِ الظَّنِّ بِی فَلْیَطْمَئِنُّوا فَإِنَّ رَحْمَتِی عِنْدَ ذَلِکَ تُدْرِکُهُمْ فَإِنِّی أَنَا اللَّهُ الرَّحْمَنُ الرَّحِیمُ وَ بِذَلِکَ تَسَمَّیْتُ.
امام صادق (ع) فرمود: به راستی بنده ای که گناهی را مرتکب می شود و نسبت به آن پشیمان می گردد، سپس کاری می کند که سبب شادی او می گردد و در نتیجه نسبت به آن حالت قبل سُست می شود؛ که چنانچه بر همان حالت پشیمانی و افسردگی باقی می بود، برایش بهتر بود از حالت (شادمانی) که در آن وارد شده است.(1)
علائم ریا کار: مرحوم کلینی روایتی را از امیرالمؤمنین (ع) نقل می کند که آن حضرت فرمودند: آدم ریاکار سه علامت دارد: در حضور مردم حال و نشاط عبادت پیدا می کند و هنگامی که تنهاست و کسی او را نمی بیند در عبادت کردن کسل و سست و بی حال است؛ و دوست دارد در همه کارها از او تعریف و تمجید کنند.(2)
1) . أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ، قَالَ: إِنَّ الْعَبْدَ لَیُذْنِبُ الذَّنْبَ فَیَنْدَمُ عَلَیْهِ، ثُمَّ یَعْمَلُ الْعَمَلَ فَیَسُرُّهُ ذَلِکَ، فَیَتَرَاخَی عَنْ حَالِهِ تِلْکَ، وَ لِأَنْ یَکُونَ عَلَی حَالِهِ تِلْکَ خَیْرٌ لَهُ مِمَّا دَخَلَ فِیه. (وسائل الشیعة: ج 1 ص 99 ح 237)
2) . قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع ثَلَاثُ عَلَامَاتٍ لِلْمُرَائِی یَنْشَطُ إِذَا رَأَی النَّاسَ وَ یَکْسَلُ إِذَا کَانَ وَحْدَهُ وَ یُحِبُّ أَنْ یُحْمَدَ فِی جَمِیعِ أُمُورِهِ. (الکافی؛ ج 2؛ ص 295، ح 8).