جلسه 1387/10/30

بسم الله الرحمن الرحیم

اقسام جهاد

 موضوع: جهاد

 

 بحث در اقسام جهاد بحث بسيار مهمي است تا بدانيم در چه موردي شارع مقدس جهاد را واجب کرده، آنچه در کلمات فقهاء ديده مي شود جهاد را به سه دسته تقسيم کرده اند يا گاهي به چهار قسمت که عرض مي کنيم. اوّل گفتند جهاد ابتدايي، که براي دعوت به اسلام مسلمان ها به عنوان جهاد حرکت کنند و کفار را به اسلام دعوت کنند، دوم جهاد با بغات است، بغات يعني کساني که در برابر امام وقت خروج کرده اند و تن به آن حکومت نمي دهند مثل ناکسين، مارقين و قاسطين، در آن قسمت اول که با کفار بود آن را دو قسم کرده اند و لذا شده سه قسم، يکي يهود و نصري و اهل کتاب که مجوس هم جزء اهل کتابند و يکی کفّاري که غير اهل کتاب باشند و بت پرست باشند يا اساساً منکر خدا باشند. خوب يک قسمي هم استطراداً دارند که اگر کسي نسبت به دفاع از مالش يا جانش يا عِرضش بخواهد دفاع کند، دفاع يک بحث ديگر است که اگر يک مملکت اسلامي و بيضه اسلام در مرکز خطر قرار بگيرد و دشمن حمله کند بر مسلمان ها واجب است که به عنوان دفاع حرکت کنند و جهاد انجام دهند اين اقسامي است که گفته شده است. يک مطلب مهم که به نظر ما وجود دارد اين است که اين حصر حاصر نيست و جهاد منحصر در اين نيست، اين است که ما بعضي از جهادها را مي بينيم که ائمه (عليهم السلام) بر آن صحّه گذاشتند و انجام دادند ولي در هيچ يک از اينها مندرج نيست، روشن تر از همه قيام سيدالشهداء(عليه السلام) است که {من رای سلطاناً جائراً متسحلّاً لحرم الله ناکساً لعهد الله مخالفاً لسنة رسول الله يعمل في عباده بالاثم و العدوان و لم يغيّر عليه بفعل و لا قول کان حق علي الله عن يدخله مدخله} بعد فرمودند که {علي إنّ هولاء قد لزموا طاعة الشيطان و ترکوا طاعة الرحمن و أظهروا الفساد و الجور و الظلم و ....} جهاد سيدالشهداء(عليه السلام) که شاه فرد جهاد است در هيچ کدام از اقسامي که گفته اند مندرج نيست يا مثلاً جهاد زيد که امام صادق(عليه السلام) فرمودند جهاد صحيحي بود و زيد چنين و چنان بود و اگر غالب مي شد بر عهد و پيمان خود وفا مي کرد قيام زيد در برابر هشام بن عبدالملک از بني اميه بود، يا قيام شهداي فخ در زمان امام موسي کاظم (عليه السلام) که بر آن صحّه گذاشتند اينها هم نوعي از جهاد است ولی در کلمات فقهاء اين طور جهادها اصلاً معنون نيست و حال آنکه خيلي مهم است مخصوصاً با توجه به آن تعليلات و عباراتي که در فلسفه و حکمت جهاد ذکر شده، امام (رضوان الله عليه) اين قسم چهارم و اخير را که عرض کردم در جاي جاي کلماتشان وجود دارد که اين جهاد است و لازم است براي نجات مستضعفين از چنگال مستکبرين و هر کجا که کفر و ظلم و شرک و استکبار باشد بايد جهاد با آنها انجام بگيرد، فقهاي ما يک مطلب ديگر هم دارند مثل علامه در قواعد و محققق در شرايع که بعد از اينکه در وجوب جهاد بحث کرده اند و گفته اند که واجب است چون اصل وجوب را نمي شود انکار کرد آنقدر آيات قرآن و روايات و سيره وجود دارد که اصل وجوب جهاد را نمي شود انکار کرد، رفته اند سراغ يک موضوع ديگر که ما درباره اش بحث کرديم، آن که جهاد بايد با حضور امام عادل باشد يا اذن امام عادل به کسي که او را شخصاً براي جهاد معين کند، امام عادل را به امام معصوم تفسير کرده اند اين باعث شده که در زمان غيبت امام عصر (عجّل الله فرجه الشريف) به طور کلّي جهاد تعطيل و متوقف باشد جهاد با آن همه فلسفه که موجب عزّت اسلام، جهادي که هر کجا که فتنه است بايد {قاتلوهم} باشد و امثال آن، کسي که اين را صريحاً ادّعا کرد صاحب رياض بود که ادّعاي اجماع کردند و گفتند به اجماع فقهاء ما در زمان غيبت جهاد ساقط است و همين طور شهيد ثاني در مسالک، ما اين را بحث کرديم و رواياتش را هم خوانديم و گفتيم که اين روايات نفي مي کند جهاد با حکومت هاي جور را و مقصود اين نيست که اگر امام معصوم حضور نداشت جهاد به طور کلي تعطيل شود، صاحب جواهر در اينجا عبارت خيلي خوبي داشتند، خوانديم و آدرسش را هم عرض کرديم و گفتيم صاحب جواهر مي گويد ولايت فقيه را شما چه مي گويد؟! خوب وقتي امام در ميان مردم نباشد فقيه ولايت دارد، اين همه ادّله که براي ولايت فقيه داريم فقيه بايد همان کار را انجام دهد که امام اگر خودش در ميان مردم بود انجام مي داد، بعد ايشان با شدّت گفتند که اگر کسي ولايت فقيه را قبول نکند از فقه بوئي نچشيده و به رموز اهل بيت آشنا نشده و چيزي نفهميده ولي حالا مي بينيم که محقق در شرايع، علامه در قواعد گفتند چون جهاد منوط و مشروط است به اينکه امام معصوم باشد يا نائب خاص که از طرف امام مأذون باشد در زمان غيبت جهاد نيست، خوب اين خيلي عبارت مهمي است حتي شيخ طوسي در مبسوط دارد که {بل هو قبيحٌ} بلکه وقتي که امام در ميان مردم نيست و بخواهند جهاد کنند قبيح است و از اين قبيل عبارات. اين بحث خيلي مهمي است و اين باعث شد که مسلمان ها در طول تاريخ عقب رفتند در کلمات امام (رضوان الله عليه) که گفتيم دفتر تبيان و سفينة نور که مبيّن کلمات امام و برداشت امام از اسلام است و اين برداشت را در کس ديگري نمي بينيم، چون دريک زماني واقع شدند که درد و رنج مردم را، مظلوميت مردم را، مظلوميت مستضعفان و مسلمانان را درک کردند و از طرفي هم به سيرة پيغمبر (صلّی الله و عليه وآله) و ائمه (عليهم السلام) و آيات قرآن احاطه داشتند و برداشت خاصي داشتند در جاي جاي اين کتاب ها که عرض کردم مطالعه کنيد کلمات ايشان وجود دارد مثلاً ايشان مي گويند هر کجا فتنه باشد بايد براي از بين بردن فتنه جهاد کرد و مي گويند چند فتنه اي بالاتر از اينکه يک رژيم ستم شاهي بوجود بيايد و نوکر بيگانگان باشد و مستشارانی که در اين رژيم هستند مملکت را ميدان غارت و چپاولِ اموال مردم قرار دهند و امثال ذلک، اين يک نوع جهادي است که در کلمات فقهاء نيست هر کانوني و هر مرکزي که اينطور باشد ايشان جهاد را با او لازم مي داند آيات قرآن را نيز به همين ترتيب ايشان تفسير مي کنند ما بعد کلمات ايشان را نقل خواهيم کرد.

  در وسائل الشيعه يک بابي وجود دارد باب نهم از ابواب جهاد عدوّ که چهار صفحه است اين را با دقت مطالعه کنيد باب خيلي عجيبي است و مطالب و روايات عجيبي دارد، کليني (محمد بن يعقوب) نقل مي کند هر چند در سند يکي دو نفر هستند که توثيق نشده اند بکر بن صالح و قاسم بن يزيد {عن ابي عمرو زهري (زبيري) عن ابي عبدالله (عليه السلام) قال قلت له أخبرني عن الدعاء الي الله و الجهاد في سبيله} سؤال مي کند به اينکه دعوت به خدا و جهاد في سبيل الله چه طور بايد باشد؟ {أهو لقوم لا يحلّ إلّا لهم و لا يقوم به إلّا مَن کان منهم امْ هو مباحٌ لکل من وحدّ الله عزّوجلّ و آمن برسوله (صلّی الله عليه وآله) و مَن کان کذا فله أن يدعو إلي الله عزّوجلّ و إلي طاعته و أن يجاهد في سبيل الله} تکرار کلمة جهاد در اين روايت خيلي مهم است {فقال ذلک لقوم لا يحلّ إلّا لهم و لايقوم به إلّا مَن کان منهم} امام صادق (عليه السلام) فرمودند که جهاد مال کساني است که اشخاص خاصّي هستند که براي آنها حلال است و بايد قيام نکند به جهاد با کسي که جز آنها نباشد {و قلت من اولئک} اينها چه کساني هستند؟ {قال من قام بشرائط الله عزّوجلّ في القتال و الجهاد علي المجاهدين فهو المأذون له في الدعاء الي الله عزّوجلّ} چون در زمان امام صادق (عليه السلام) و قبلش در زمان ائمه ديگر بني اميه و بني عباس به عنوان جهاد حملاتي به نقاط بسياري داشتند امّا منظورشان اين نبود که مردم مسلمان شوند و منظور آنها فقط تسلّط بود و اينکه سلطه پيدا کنند و نقاط تسلّط خودشان را وسعت دهند حتي در تاريخ جورج زيدان هست که بعضي از اهل کتاب مثل يهود ونصاري مي گفتند ما جزيه مي دهيم با ما جهاد نکنيد ولي آنها مي گفتند ما جزيه نمي خواهيم ما با شما جهاد مي کنيم که بر شما تسلط پيدا کنيم ما نمي خواهيم که شما مسلمان شويد خلاصه آنها به زعم خودشان جهادهايي انجام مي دادند که در اصل جهاد نبود، امام صادق (عليه السلام) در اينجا شرايط جهاد و مجاهدين را مي فرمايند ولي آنچه از اينجا استفاده مي کنيم اين است که ولي فقيه و امام معصوم شرط نيست ايشان مي فرمايند اشخاصي که اين چنين باشند.

  البته اين را مي توان گفت که چون جهاد از شئون حکومتي اسلام است بايد تحت نظر امام يا فقيه باشد امّا نه اينکه اگر امام معصوم نبود به کلّي جهاد تعطيل شود {فقلت من اولئک} فرمودند کسي که شرايط جهاد را رعايت کند. {و من لم يکن قائماً بشرائط الله عزّوجلّ في الجهاد علي المجاهدين فليس بمأذون له في الجهاد و الدّعاء الي الله حتي يحکم في نفسه بما أخذ الله عليه من شرائط الجهاد} اول بايد خودش را اصلاح کند بعد جهاد کند {قلت بيّن لي يرحمک الله} براي من بيانتان را بيشتر توضيح دهيد {قال إنّ الله عزّوجلّ اخبر في کتابه الدعاء اليه} خداوند خبر داده که دعوت کنيد مردم را به خدا {و وصف الدعاة اليه} هم دعاء را خداوند امر کرده، که در جهاد مردم را به سوي خدا دعوت کنند و هم دعاة را توصيف کرده که چه کساني مي توانند باشند {فأخبر أنّه تبارک و تعالي أوّل من دعا الي نفسه و دعا الي طاعته و اتباع أمره فبدأ بنفسه فقال} اوّل کسي که دعوت مي کند مردم را به سوي خدا خود خداست مي گويد چ بعد از خداوند رسول را ذکر کرده {ادعُ الي سبيل ربّک بالحکمة و الموعظة الحسنة و جادلهم بالتّي هي أحسن يعني القرآن- و لم يکن داعياً الي الله عزّوجلّ مَن خالف أمرالله} اما کسي که مخالف امر خدا باشد نمي تواند داعي باشد {و قال في النبّي (صلّی الله عليه وآله) و انّک لتهدي إلي صراط مستقيم} تهدي يعني تدعو {ثمّ ثلّث بالدعاء اليه بکتابه} خداوند دعاة را حساب مي کند اوّل خدا بعد پيغمبر بعد خود قرآن {إنّ هذا القرآن يهدي للّتي هي أقوم أي يدعو} اين خدا و پيغمبر و قرآن بعد آمده سراغ مردم اينطور مي گويد {و لنکن منکم أمّةٌ يدعون الي الخير و يأمرون بالمعروف و ينهون عن المنکر و اولئک هم المفلحون} در ميان مردم هم اين چنين کساني مي توانند مجاهد باشند و مردم را به خير دعوت کنند، امر به معروف کنند و نهي از منکر کنند {ثم اخبر عن هذه الامة...} بعضي عبارت ها که لازم نيست بنده حذف مي کنم، بعد از اينکه اين آيه آمد {أنّ الله اشتري مِن المؤمنين أنفسهم و اموالهم بأنّ لهم الجنّة} که در اواخر سوره توبه است {قام رجلٌ الي رسول الله (صلّی الله عليه وآله) فقال أرأيتک (يعني اخبرني) يا نبي الله ، الرّجل يأخذ سيفه فيقاتل حتي يُقتل إلّا أنّه يقترف من هذه المحارم} گاهي شخصي به عنوان جهاد شمشير بر مي دارد و جهاد مي کند و کشته مي شود و گاهي هم مرتکب محارم شده {أشهيدٌ هوفأنزل اللهُ عزّوجلّ علي رسوله} نه هر کسي که شمشير برداشت {التائبون العابدون الحامدون السائحون الراکعون الساجدون الامرون بالمعروف و الناهون عن المنکر و الحافظون لحدود الله} اين هشت صفت است که بعد اين آيه براي مجاهدون ذکر کرده، بايد مجاهدين اين چنين باشند، ما بعضي کلمات را معنا مي کنيم، سائحون را به صائمون معني مي کنند يعني روزه گيرنده ها، امّا سائحون يعني حرکت کننده ها. بعد مي فرمايند که {ثم أخبر تعالي انّه لم يأمر بالقتال الّا اصحاب هذه الشروط}. چند وقتي که در مکّه بودند جهادي نبود هر چند بسيار شکنجه و ظلم مي کنند ولي وقتي به مدينه آمدند بالاخره تقاضا کردند که اذن جهاد بدهند اين آيه آمد که در سوره حج است {إذن للذين يقاتَلون بأنّهم ظلموا إنّ الله علي نصرهم لقدير الذين أخرجوا من ديارهم بغير حقٍ إلّا أن يقولوا ربّنا اللهُ} بله! اذن داده شد به کسانيکه که يقاتَلون و به جهاد برخاستند، اينها مظلوم شدند و خداوند به اينها کمک خواهد کرد اينها کساني هستند که از مکه اخراج شدند {بغير حقٍ} الّا اينکه مي گفتند {ربّنا الله} حالا اين را ببينيم امام چطور معنا مي کند { أذن للذين يقاتَلون بأنّهم ظلموا} امام مي فرمايند اين آيه مي گويد هر کس که مظلوم است حق دارد جهاد کند همه مؤمنين دنيا مظلومند چون خداوند متعال حکومت و قدرت و موقعيت هاي اجتماعي را براي مؤمنين قرار داده هر کسي از کفار بخواهد در يک مسند حکومت قرار بگيرد اين به مؤمنين ظلم کرده است، خداوند مي فرمايد کساني که {ظلموا} حق دارند که برخيزند و جهاد کنند و بعد اين شخص از امام مي پرسد که {الذين اخرجوا من ديارهم} آن مسلمان ها را مي گويد که از مکه اخراج شدند ولي شما مي گوييد که هر مؤمني حق دارد به واسطه اين آيه جهاد کند ولي امام اين را اينطور تفسير مي کند مي گويند چون تمام مسندهاي حکومتي و قدرت ها را خداوند براي مؤمنين قرار داده و کسي غير از مؤمن در اين مسندها قرار بگيرد ظلم کرده به مؤمنين، اين صغري، کبري هم {أذن للذّين يقاتَلون بأنّهم ظلموا} خداوند هم اذن داده به مظلومان که جهاد کنند، امام اينگونه معني مي کنند، اين شخص اين سؤال را کرد که اين آيه مخصوص آن کساني است که از مکه اخراج شدند و ايشان مي فرمايند که {أذِن للذين يقاتَلونَ بانّهم ظُلِموا، ما کان المؤمنون احق به منهم} هر چيزي که مؤمن أحق باشد به آن از آنها، مؤمن أحق است به اينکه مسندهاي قدرت را به دست بگيرد، چرا؟ چون حکمت جهاد اقامة عدل است مثلاً {بالبيّنات و انزلنا مَعهم الکتاب و الميزان ليقوم الناس بالقسط و انزلنا الحديد فيه باسٌ شديد و منافع للناس} که قبلاً بحث کرديم، خداوند در آيات قرآن اول مي فرمايد که تمام پيغمبران آمدند تا مردم به عدل قيام کنند در همين آيه که در سوره حديد است، بعد مي فرمايد {و انزلنا الحديد فيه باسٌ شديد و منافع للناس} آن وقت مفسرين اين چنين مي گويند، مي گويند تناسبش اين است که پيغمبران همه آمدند برای اجرای عدالت ولی عدالت خود به خود جاری نمی شود چون افرادی هستند که ظالمند و حاضرنيستند که به عدالت قيام کنند پس حديدي لازم است اين حديد بأس شديد دارد از آن آلات و ابزار جهاد ترتيب داده شود تا اينکه جهاد بوجود بيايد و عدالت بوجود بيايد، بعد امام صادق (عليه السلام) اينطور مي فرمايند {ما کان المؤمنون أحق به منهم} چيزي که مؤمنان أحق اند همان قدرت است، {و أنّما للمؤمنين الذين قاموا بشرائط الايمان الّتي وصفناها} مأذون نيست در قتال حتي مظلوم باشد، مظلوم نيست حتي مؤمن باشد، مؤمن نيست حتي قائم باشد به آن شرايطي که ما گفتيم بنابراين هر مؤمني که قائم باشد بر آن شرايط و اوصاف مظلوم است چون اين قبيل مؤمنين صلاحيت دارند که مسندها و قدرت ها را در اختيار بگيرند و خداوند اين قدرت ها را براي آنها قرار داده هر کسي غير از مؤمنين اين قدرت ها را در اختيار بگيرد به مؤمنين ظلم کرده و خداوند اذن داده به کساني که مظلوم واقع شده اند قيام کنند امام صادق (عليه السلام) اينگونه معنا می کنند اين روايت خيلي عجيب است از جمله چيزهايي که از آن استفاده مي شود اين است که اگر امام معصوم هم نباشد جهاد بايد انجام شود با افرادي که با اين اوصاف هستند، بعد آن شخص مي گويد که آقا اين آيه درباره مهاجرين نازل شده که مجاهرين که از مکه اخراج شدند اينگونه جهاد کنند براي اينکه حقشان غضب شده بود {فما لهم في قتالهم کسري و قيصر} چرا مسلمان ها رفتند با کسري و قيصرها جنگيدند (که ديروز خوانديم بعد از آن نامه ها با سلطان ايران و قيصر روم جنگيدند)، مي گويد اين آيه چه مناسبتي دارد با اين استدلالي که شما مي کنيد که مسلمان ها با کسري و قيصر بجنگند، حضرت فرمودند که منظور اين است که کساني که مظلوم واقع شدند به قتال با ظالم بروند، کسري و قيصر و غير اهل مکه هر کسي که باشد، معني آيه را طوري تفسير کردند که تعميم دهند وجوب قتال و جهاد را براي کل مظلومين و مؤمنين عالم، البته کسري و قيصر که اين مقام ها را داشتند از اين جهت با اسلام و پيغمبر (صلّی الله عليه واله) به مخالفت برخاستند که چون مي ديدند پيغمبر برايشان خطر دارد چون پيغمبر 13 سال در مکه بودند و آيات قرآن نازل شده، بيشتر سُوَر قرآن مکيّ است و ده سال هم در مدينه بودند و قرآن نازل شده در سال 6 يا 7 هجرت پيغمبر به اينها نامه نوشتند در طول اين مدت اين سلاطينِ ابر قدرت با قدرتي که داشتند از تمام اوضاع پيغمبر با خبر بودند و قرآن را مطالعه کردند و ديدند در قرآن مطالبي است که براي آنها خيلي خطر دارد که قرآن يکي از کارهاي پيغمبران خدا را قيام مي داند، قيام ابراهيم در برابر نمرود، قيام موسي در برابر فرعون، اصلاً قيام در برابر حکومت هاي باطل اولين گام و بيت القصيدة قيام انبياست و مي ديدند که اين قرآن همه اش مبارزه با ظلم و ظالمين است و خودشان هم مي دانستند که ظالمند، قرآن مي گويد {إنّ الملوک إذا دخلوا قريةً افسدوها و جعلوا أعزّة أهلها أذلّة} اين قرآن که اينقدر لحن انتقادي و با شدت نسبت به ملوک و سلاطين دارد از اين جهت احساس خطر بزرگي مي کردند براي خودشان با آمدن اسلام، اين است که آن شخص از امام صادق سوال مي کند که با کسري و قيصر چرا مسلمان ها جنگيدند آيه که خوانديد مربوط بود به {الذين اخرجوا من ديارهم بغير حقٍ} مهاجرين، حضرت فرمودند نه منظور اين نيست، منظور اين است که کساني که مسند و مرکزي را در اختيار گرفتند و آنجا را مرکز ظلم و فساد کردند مسلمان ها بايستي قيام کنند و آن مرکز فساد را بکوبند اين حديث چهار صفحه است که ما دو صفحه از آن را خوانديم اين را مطالعه کنيد بقيه انشاء الله براي فردا.