مشخصات کتاب

سرشناسه:ایزدی، محمدرضا، 1376-

عنوان و نام پدیدآور:جهان واپسین/ تالیف محمدرضا ایزدی، مجتبی انصاری مقدم.

مشخصات نشر:اراک: جهاد دانشگاهی، سازمان انتشارات، واحد استان مرکزی، 1399.

مشخصات ظاهری:146 ص.

شابک:300000 ریال: 978-622-6859-72-1

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتابنامه.

موضوع:زندگی پس از مرگ (اسلام)

موضوع:Future life -- Islam

موضوع:زندگی پس از مرگ (اسلام) -- احادیث

موضوع:Future life -- Islam -- Hadiths

موضوع:معاد

موضوع:Resurrection (Islam)

موضوع:رستاخیز

موضوع:Resurrection

شناسه افزوده:انصاری مقدم، مجتبی، 1376 -

شناسه افزوده:جهاد دانشگاهی. سازمان انتشارات. واحد استان مرکزی

شناسه افزوده:Press Organization Jahad-e Daneshgahi. Vahed-e Ostan Markazi

رده بندی کنگره:BP222/22

رده بندی دیویی:297/44

شماره کتابشناسی ملی:7314353

وضعیت رکورد:فاپا

اشاره

حمد و سپاس ایزد منان را که با الطاف بیکران خود این توفیق را به ما ارزانی داشت تا بتوانیم در راه ارتقای دانش عمومی و فرهنگ این مرز و بوم در زمینه چاپ و نشر کتب علمی دانشگاهی، پژوهشی و فرهنگی طبق مأموریت لحاظ شده در اساسنامه جهاد دانشگاهی گام هایی هرچند کوچک برداشته و در انجام رسالتی که بر عهده داریم، مؤثر واقع شویم. گستردگی ابزار ارتباطی و توسعه روزافزون آن، شرایطی را به وجود آورده که هرروز شاهد تحولات اساسی چشمگیری در سطح جهان هستیم.گرچه این تحولات، حوزه نشر را نیز دستخوش تحول نموده و تنوع خاصی در شیوه های مطالعه ایجاد کرده است اما کتاب به عنوان قدیمی ترین راه دستیابی به اطلاعات و اطلاع رسانی، هنوز جایگاه خود را دارد. انتشارات جهاددانشگاهی استان مرکزی بر این باور است که از مهمترین حرکت ها در راه بهبود ساختارهای علمی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی کشور، دستیابی به تازه های دانش و نشر یافته های مفید پژوهشگران است. بدین منظور سعی وافر دارد تا در این زمینه فعالیت های مؤثرتری را در تولید محتوا، ترویج فرهنگ کتابخوانی، خدمات نشر و توزیع کتاب دنبال نماید و در این راستا از رهنمود مخاطبان و خوانندگان فرهیخته ای که می توانند ما را در ارتقای سطح کیفی و کمی این مهم یاری نمایند مشتاقانه استقبال می نماییم.

امید است این دستاورد علمی و فرهنگی مورد بهره برداری دانشجویان، اساتید، پژوهشگران و علاقمندان ارجمند قرار گیرد.

انتشارات جهاد دانشگاهی

استان مرکزی

فهرست مطالب

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

پیشگفتار

هر شخصی بدون استثنا با جهان واپسین رو به رو خواهد شد؛ در حقیقت هیچ کس از مرگ در امان نیست و در این دنیای مادی جاودانه نخواهد ماند. جهانی دیگر در انتظار تمامی مخلوقات الهی که در دنیای مادی به زندگی روزمره خود مشغولند است. جهانی که فصل هایی متعدد و منزلگاه هایی گاه دشواری به بشریت تحمیل می کند، گاه ترس را بر انسان می بخشد، گاه معذب بودن را در برابر درگاه عز و جل هدیه می دهد، بی شک در جهان پیشه رو، انسان با مراحل متعددی رو به رو خواهد شد که هر کس با توجه به اعمال دنیوی اش منازل را یکی پس از دیگری پشت سر می گذارد. اعمال دنیوی هر شخص صحنه های برخورد مأموران الهی را با وی تعیین می کند، گاه شخصی مورد استقبال مأموران مرگ قرار گرفته و گاه مورد تنبیه آنان واقع می شود.یادآوری عالم واپسین که برای هر شخص به دنیا آمده ای مهیا شده مورد اهمیت است؛ چرا که می تواند تمرکز انسانی را بر احوال، اعمال و رفتارهای

خود نسبت به خدا و مخلوقاتش تنظیم کند و دور از وسوسه نفسانی و شیطانی قرار بگیرد. پی بردن به عواملی که موجب تمرکز هوای نفسانی بشر می شود و مایه گسترش اندیشه در حیطه جهان پیشه رو است، اهمیت و ضرورت دارد. در آیات قرآن و روایات معصومین(ع) از مرگ و متعلقات آن سخنانی مطرح شده که بیشتر آنان مورد توجه علمای فریقین درآمده است، کتاب حاضر با بهره گیری از آیات- روایات و اندیشه های علمای فریقین به بررسی جهان واپسین از نظر کمی و کیفی پرداخته است. با در نظر گرفتن اختلاف و اتفاق نظرات آنان در بخشی هایی از کتاب در زمینه امورات وارده بر میّت در عالم معنوی به اهمیت کتاب می افزاید.

در رابطه پیشینه بحث، کتبی با عناوین "عالم پس از مرگ" به نگاشته حبیب اله طاهری که در سال 1389 در انتشارات جامعة المدرسین به چاپ رسید، "بازگشت به جدی ترین زندگی" به نوشته اصغر طاهر زاده که در سال 1387 در انتشارات المیزان چاپ شد و کتابی با عنوان "طعم مرگ" به نویسندگی مهدی فربودی را می توان حائز اهمیت داد که در سال 1386 در نشر بقیة الله مورد چاپ واقع شد؛ اختلافی که کتاب پیش رو را با کتب یاد شده تعیین می کند، این است که کتب یاد شده بیشتر به بیان مسئله میّت در لحظه قبض روح و قبر پرداخته اند و کمتر مباحثی را حول محور ویژگیبرزخ، گفت و گوی میّت با خدا بعد از مرگ و سرانجام بزهکاران در قیامت چرخانده اند.

کتاب پیش رو با اهمیت دادن به مسائل فوق الذکر، مباحث را در شش فصل تهیه تنظیم نموده است: فصل اول به بیان چگونگی مسئله مرگ و قبض روح انسانی پرداخته است که با روایات اهل بیت(ع) آمیخته شده و راه های تسهیل مردن را آشکار کرده است. فصل دوم به بیان مسئله قبر و نوع برخورد اولین فرشته که در قبر با انسان مصافحه دارد را مورد واکاوی قرار داده و با بهره گیری از گزاره های علمی علما آن را پیش برده است. در رابطه با فصل سوم به بیان چگونگی عالم مثال و برزخ گرایش دارد که با روبکرد فلسفی هورقلیایی آمیخته شده است که نظرات بیشتر فیلسوفان در این رابطه بیان شده و نوع دیدگاه هر کدام نسبت به آن در نظر گرفته شده است. در فصل چهارم صحنه رو به رو شدن با خالق هستی یعنی هول مطلع و چگونگی ملاقات میّت با خدا را مد نظر قرار گرفته است، هرچند برخی علما این لفظ را در قبر استعمال کردند امّا در این فصل شاهد مرحله ای بالاتر از عالم قبر و امورات آن هستیم چرا که مرحله بعد از عالم قبر را نمایانده است. فصل پنجم در باره چیستی روز واقعه و حادثه بزرگ (قیامت) بحث کرده است که با بیان نظرات دو مکتب فریقین آمیخته شده است، در ارتباط با قیامت و متعلقاتش آیات زیادی استعمال شده که به صورتانحصاری مباحث بر حول محور سوره واقعه که با سبک اختصاصی به بحث معاد و آخرت گرایش دارد چرخیده است. در نهایت فصل ششم در ارتباط با بررسی کمی و کیفی درخت زقّوم و غذای

جهنمیان نگاشته شده است که این درخت را از لحاظ چگونگی تعددپذیری آن، نوع تعیین جنسیت و شکوفه های درختی آن مورد بررسی قرار گرفته است که با نظرات علمای فریقین بیان شده و تعلق پذیری آن را بر اقوام و اشخاص خاص که مد نظر اندیشمندان اسلامی هستند را اهمیت داده است. بدین اهمیت اثر حاضر با روشی توصیفی –تحلیلی به بررسی عالم واپسین و ویژگی های آن می پردازد و دیدگاه قرآن کریم و ائمه (علیهم السلام) در مورد حالات و مسائل بعد از مرگ را تحلیل خواهد کرد.

سپاس بی پایان مخصوص خدایی است که آدمی را آفرید و به او قدرت اندیشیدن بخشید، توانایی های بالقوه را در وجود او نهاد، او را به تلاش و کوشش امر نمود و راهنمایانی را جهت هدایت فرستاد. پس از ارادت خاضعانه به درگاه خداوند بی همتا لازم است از تمامی دوستانی که در تهیه این اثر ما را مورد لطف خود قرار دادند قدردانی نموده و موفقیت همگان را از درگاه احدیت خواهانیم.

ولله الحمد

مؤلفین

فصل اول: سکرات مرگ

اشاره

مقدمه

مرگ اتفاقی است که همه مخلوقات، از جمله انسان، در زمانی خاص با آن روبرو می شوند. در آیات و روایات، از مرگ و متعلَّقات آن- و از جمله بحث سکرات مرگ- بسیار سخن رفته است. انسان در هنگام مرگ، حالاتی شبیه به مستی، گیجی، بی هوشی و درد را تجربه خواهد کرد و حقایقی نهفته را مشاهده می کند. یکی از مهم ترین دغدغه های انسان این است که مرگی آسان و رفتنی شیرین را تجربه کند. از این رو، پرداختن به عواملی که لحظه هایی دردآور یا آرامش بخش را در هنگام مرگ برای او ایجاد می کند، اهمیت بسیار دارد از طرفی دیگر انسان با اطلاع از مرگ سخت بی دینان به اندیشه فرورفته و چه بسا در صراط مستقیم گام بردارد این مسأله بر اهمیت این فصل می افزاید. سکره مرگ برای همه انسان ها وجود دارد و سختی های خاص خود را دارد به طوری که پیامبر(ص) در لحظات آخر عمرش، دست خود را به ظرف آبی می کرد و به صورت مبارکش می کشید و زبانش را به«لا اله الا الله» حرکت

می داد و می فرمود: «مرگ، سکرات و شدائدی دارد». از امام حسن مجتبی(ع) نقل شده است که پیامبر(ص) وقتی که شدائد سکره مرگ را شرح می داد می فرمود: «شدت مرگ به اندازه وارد کردن سیصد زخم شمشیر بر بدن است» (بروسوی، 1255ق، ج9، ص188؛ ابن بابویه، 1376ش، مجلس39). هرچه انسان در سکرات مرگ غوطه ور باشد، پرده هایی که در دنیا با او بوده کم کم کنار می رود و حقایق را می بیند و هرچه بیشتر حقایق را ببیند، حسرت و پشیمانی اش بیشتر می شود. وقتی که انسان در اواخر عمرش قراردارد و می داند که دارد از دنیا منقطع می شود، هنوز فکرش در دنیا است و چون انس زیادی در دنیا داشته و از جّو دنیا خارج نشده، لحظاتی عالم پس از مرگ را در بستر می بیند و لحظاتی عالم مادی را مشاهده می کند. در این حال، به فرد ترس عجیبی وارد می شود، چون به دنیا عادت کرده است و از طرفی جذبه مرگ کم کم شخص را می گیرد تا او را به عالم دیگر ببرد. به این خاطر است که شخص از سکرات مرگ می ترسد. لحظه جان دادن(سکره) برای همه وحشتناک است حتی برای خوبان، امّا چون مؤمنین امید به لقاءالله دارند مثل یک غواصی هستند که دوست دارند در دریا مروارید بگیرند امّا در عین حال از غرق شدن نیز بیم دارند.

مبحث اول: مفهوم شناسی

اشاره

در این مبحث به بررسی واژگان مهم یعنی سکرات مرگ و قبض روح که از مراحل ابتدایی ورود به جهان واپسین است پرداخته میشود:

گفتار اول: سکرات

سکرات جمع سکره است. ریشه آن- یعنی سکر- در معانی مختلفی مانند: «خشم، شراب، نبیذ، امتلاء و امثالهم» به کار رفته است (ابن منظور، 1419ق، ذیل واژه مربوطه). مراد از سکره مرگ، شدت و سختی آن و بی هوشی است که در هنگام مرگ بر انسان عارض می شود (همان). به تعبیری دیگر مراد از سکره مرگ، سختی جان کندن است که انسان را مدهوش کرده و بر عقلش چیره می شود (بنی هاشمی، 1385ش، ص47). این حالت، هنگام نزع و جان کندن آدمی اتفاق می افتد و محتضر را مانند مستان مشغول به خود می کند، به گونه ای که نه می فهمد چه می گوید و نه می فهمد اطرافیانش درباره او چه می گویند (طباطبایی، 1374ش،ج18، ص552). حالتی شبیه به مستی است که بر اثر فرا رسیدن مقدمات مرگ، به صورت هیجان و انقلاب فوق العاده ای به انسان دست می دهد و گاه بر عقل او چیره می گردد و او را در اضطراب شدیدی فرو می برد (مفید، 1414ق، ص89): «وَ جَآءَتْ سَکْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقّ

ذَلِکَ مَا کُنتَ مِنْهُ تَحِیدُ (ق/ 19)؛ وسرانجام سکرات مرگ به حق فرا می رسد [و به انسان گفته می شود] این همان چیزی است که از آن می گریختی».

هرچه انسان در سکرات مرگ غوطه ور باشد، پرده هایی که در دنیا با او بوده کم کم کنار می رود و حقایق را مشاهده خواهد کرد و هرچه بیشتر حقایق را ببیند، پشیمانی اش بیشتر می شود. وقتی انسان در اواخر عمرش قرار دارد و می داند که دارد از دنیا منقطع می شود، هنوز فکرش در دنیا است و چون انس زیادی در دنیا داشته و از جّو دنیا خارج نشده، لحظاتی عالم پس از مرگ را در بستر می بیند و لحظاتی عالم مادی را مشاهده می کند. در این حال، به فرد ترس عجیبی وارد می شود، چون به دنیا عادت کرده است و از طرفی جذبه مرگ کم کم شخص را می گیرد تا او را به عالم دیگر ببرد. به این خاطر است که شخص از سکرات مرگ می ترسد. لحظه جان دادن(سکره) برای همه وحشتناک است حتی برای خوبان، اما چون مؤمنین امید به لقاءالله دارند مثل یک غواصی هستند که دوست دارند در دریا مروارید بگیرند اما در عین حال از غرق شدن نیز بیم دارند (طاهرزاده، 1387ش، ص30).

گفتار دوم: قبض

قبض در لغت، خلاف بسط و به معنای گرفتن است (ابن منظور، 1419ق، ذیل واژه مربوطه؛ قرشی، 1376ش، ص22). طبق دیدگاه برخی، به معنایِگرفتنِ شیء، مالک شدن و تسلط بر آن (مورس، 1387ش، ص10) و گرفتن

آن با تمام دست است (فراهیدی، 1409ق، ذیل واژه مربوطه؛ راغب اصفهانی،1412ق، ص652). در قرآن کریم، تعبیر قبض روح نیامده و به جای آن از واژه "توفی" استفاده شده است. "توفی الملائکه" یعنی فرشته مرگ روح را به شکل کامل تحویل می گیرد و تعلقاتش را از بدن قطع می کند. در قرآن فقط برای دو چیز از کلمه توفی استفاده شده است: حالت خواب و حالت مرگ. مرگ همان خواب است چنانکه امام جواد(ع) در بیان شباهت میان آن دو، مرگ را به دیدن خواب های فرح بخش یا دیدن کابوس عمیق تشبیه کرده است.

تفاوت بین تحویل روح در حالت خواب با تحویل روح در حالت مرگ این است که مرگ قبض روحی است که دیگر برگشتی برایش نیست، و خواب قبض روحی است که ممکن است روح دوباره برگردد (طباطبایی، 1374ش، ج1، ص407). با خواب، عقل و ادراک و تمییز که حاصل از نفس است برداشته می شود و روح و جوهر حیاة در بدن باقی است و با مرگ نفس و جان برود و نائم در وقت خواب عقل و ادراک ندارد و آن حالت ضد بیداریست و مرگ ضد حیاة و زندگانی است. در روایتی از امام باقر(ع) در این باره آمده است: «از انسان کسی به خواب نمی رود مگر آنکه نفس او به آسمان بالا رود و روح او در بدنش باقی بماند و میان روح و نفس شعاعیاست مانند شعاع آفتاب؛ اگر پروردگار اذن داده باشد، در قبض روح اجابت می کند روح او نفسش را و

چنانچه اجازه نفرموده و مرگش نرسیده باشد نفس او روحش را اجابت نماید» (بروجردی، 1366ش، ج3، ص213).

مبحث دوم: چگونگی سکره مرگ

اشاره

سکره مرگ همه انسان ها به یک صورت نیست و تفاوت های زیادی در این باره میان انسان های مؤمن و کافر وجود دارد. آنچه در پی می آید نگاهی به کیفیت سکره مرگ مومنان و کافران است که در آیات و روایات بیان شده است.

گفتار اول: سکره مرگ مؤمنان

اشاره

مؤمنان مخلَص – که یکی از نشانه های آنان، غلام حلقه به گوش بودن برای خدابودن است، و هرچه دارند از خدا می دانند- گرفتار غمرات و سکرات و گرفتاری های مرگ نمی شوند زیرا اینان دنیای خود را با حساب رسی کارهای خود و پرسش و پاسخ اعمال خود پایان برده اند. برای این گونه افراد، سکرات مرگ معنایی ندارد.

اما سایر مؤمنان گرفتار سکره مرگ می شوند و این سکره برای آنان به منزله تصفیه اعمال نادرست شان به حساب می آید؛ در روایتی از امام رضا(ع)آمده است که حضرت موسی بن جعفر (ع) برای عیادت مردی که در سکرات مرگ بود، رفتند. اطرافیان پرسیدند: یا بن رسول الله! دوست داریم احوال این

شخص را که مصاحب ماست بدانیم! حضرت فرمود: «مرگ مانند دستگاه تصفیه است و مؤمنین را از گناهانی که نموده اند تصفیه و پاک می کند؛ به طوری که آخرین دردی که تحمّل می کنند، کفّاره آخرین گناهی است که در آن ها باقی مانده است» (حسینی طهرانی، 1392ش، ج2، ص60؛ مفید، 1414ق، ص89).

در برخی از روایات آمده است که در هنگام سکره مرگ، به مؤمنان ناراحتی و رنجی نمی رسد؛ چنانکه در روایتی از امام صادق (ع) منقول است: «زمانی که سکرات مرگِ مومنی فرا می رسد و برای آخرین بار دیدگانش را باز می کند و به سمت بالا نگاه می کند، ناگهان ندایی از آسمان می شنود که ای نفس که در برابر محبت و ولایت و پذیرش امامت محمد (ص) و اهل بیت (ع) ایشان آرام گرفتی و سکونت دل حاصل کردی، در مقام امن و امان آنها درآمدی! رجوع کن به خدایت در حالیکه راضی هستی به ولایت، و مورد پسند و اختیار خدا واقع شدی به افاضه ثواب. پس داخل شو در زمره بندگان خاص من، و داخل شو در بهشت خالص و بدون مختصر شائبه کدورت و ناراحتی و رنجی که تو را آزار می دهد» (دستغیب، 1384ش،ص7). در سکره مرگ مؤمنان، وقایعی رخ می دهد و حالاتی برای او دست می دهد که برخی از آن ها را بررسی می کنیم.

بند اول: تکلم با فرشتگان

در یکی از آیات شریفه وحی گفته شده: «إِنَّ الَّذِینَ قَالُواْ رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَمُواْ تَتَنزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلَئکَةُ أَلَّا تخَافُواْ وَ لَا تحْزَنُواْ وَ أَبْشِرُواْ بِالجَنَّةِ الَّتیِ کُنتُمْ تُوعَدُون (فصلت/ 30)؛ کسانی که می گویند: پروردگار ما تنها خدا است، و سپس پابرجا و ماندگار می مانند، فرشتگان به پیش ایشان می آیند که نترسید و غمگین نباشید و شما را بشارت باد به بهشتی که به شما وعده داده شده است». بنابر عقیده برخی از مفسران، این فرود آمدن فرشتگان و گفتگو با انسان های مؤمن، هنگام احتضار و سکرات مرگ صورت می گیرد؛ از جمله، از حضرت عسکری (ع) منقول است که فرمود: پیغمبر اکرم (ص) فرموده: پیوسته مؤمن از عاقبت خود خوفناک است و یقین پیدا نکند به خشنودی و رضایت پروردگار از خود تا وقت جان کندن و هنگام مرگ که فرشتگان بر او فرود آیند. در آن مواقعی که از همه چیز مأیوس شده و سینه اش به تنگ آمده و از عقبات مرگ و گناهان خود در حالت اضطراب است، ملک الموت به او می گوید: چرا این قدر مضطربی؟ آیا شخص عاقل به خاطر آنکه دستش از دنیا و مال آن کوتاه شده این اندازه غصه و غم می خورد؟! نگران مباش! پروردگار چندین برابر در آخرت به تو عطا خواهد فرمود. بالای سر خود رانگاه کن و جایگاهت را ببین این قصور و درجات و منازلی که می بینی تمام آن ها به تو تعلق دارد دوستان و اقربا و فرزندان صالح تو در آنجا با تو خواهند بود...» (بروجردی، 1366ش، ج3، 374).

بند دوم: ملاقات با اهل بیت(ع)

در گزاره های روایی، توصیف های زیبایی از چگونگی سکره مرگ مؤمنان آمده است. که از جمله آن ها حضور اهل بیت(ع) در کنار محتضر است؛ در حدیثی آمده است که در سکره مرگ مومن، خمسه طیبه در کنار او با سیمایی نورانی حضور می یابند. ملاقات با اهل بیت(ع) در هنگام مرگ، اختصاص به مؤمنان ندارد بلکه دشمنان آنان نیز با حضرات معصومین (ع) دیدار می کنند چنانکه از حضرت صادق (ع) منقول است که فرمودند: «کسی از دوستان و یا دشمنان ما نمی میرد، مگر آنکه پیغمبر اکرم (ص) و امیرالمؤمنین (ع) و امام حسن (ع) و امام حسین (ع) در بالین و بستر مرگ او حاضر شوند اگر از دوستان باشد او را بشارت دهند و چنانچه دشمن باشد وضع بد او را می بینند. و مؤید صحت این حدیث فرمایش خود امیر المؤمنین (ع) است که به حارث همدانی فرمود: «یا حار همدان من یمت یرنی من مؤمن او منافق قبلا»: «ای حارث همدان بدان هر کس که بمیرد خواه مؤمن باشد و یا منافق پیش از تسلیم مرا خواهد دید» (دستغیب، 1384ش، ص7؛ بروجردی، 1366ش، ص373).

بند سوم: حضور شیاطین

امام صادق(ع) می فرماید: «شیطان در هنگام(سکره) مرگ دوستان ما، از طرف راست و چپ می آید تا او را از حق باز دارند، ولی خدای عزیز و بزرگ، نمی خواهد که شیطان بر مؤمن مسلط شود. این است معنای اینکه خداوند

مومنین را در دنیا و اخرت در دینشان نگه می دارد. در حدیثی از امام صادق(ع) آمده: «هیچ شخصی نیست که مرگ او حاضر شود، مگر این که ابلیس، شیاطین از اعوان و انصار خود را موکل می کند که او را به کفر واداشته و در دینش تشکیک نماید، تا زمانی که روح از بدنش فارق شود (یعنی تا نمرده، شیطان از او دست برنمی دارد) پس شما که در اطراف محتضر حاضرید، او را با ذکر شهادتین، تلقین بگویید تا زمانی که بمیرد، یعنی در اثر تلقین شما، محتضر از تشکیک شیطان در امان می ماند، در این وقت مبادا محتضر ایمانش را از دست دهد». یکی از شاگردان آیت الله محمد کوهستانی(ره) نقل می کند که هنگام سکرات مرگ ایشان، عرض می کردیم، آیا ذکر تان را می گویید؟ در حالی که اصلا حال حرف زدن نداشت، می گفتند: هر وقت من می خواهم ذکر را بگویم، شیاطین اطرافم نمی گذارند و شروع به سرفه می کنم اما با این حال ذکرها را می گویم (هلالی، 1375ش، ص7؛ عالی، 1390ش، rasekhon.net).

گفتار دوم: سکره مرگ کافران

اشاره

ابن ابی یعفور (یکی از شاگردان امام صادق (ع) می گوید: ما با خطاب جهنی همنشین بودیم، و او نسبت به آل محمد (ص)، ناصبی شدید بود (بیشتر آنان را دشمن می دانست) و از دوستان نجد حروری (رئیس خوارج منسوب به قریه حروراء)، به شمار می آمد. خطاب، بیمار شد و در بستر مرگ افتاد، من به خاطر هم نشینی سابق و تقیه، به عیادت او رفتم، دیدم بی هوش شده و در حال

جان دادن است، ناگاه شنیدم می گفت: مالی و لک یا علی (ع)! مرا به تو ای علی (ع) چکار! (چرا با تو دشمنی کردم که اکنون کیفر سختش را بنگرم) راوی می گوید، بعدا به حضور امام صادق (ع) رسیدم و ماجرای جان کندن و سخن خطاب را، برای امام صادق (ع) بیان کردم، آن حضرت، دوبار فرمود: رآه و رب الکعبه: به خدای کعبه، او علی (ع) را دید یعنی "خطاب"، هنگام مرگ، علی (ع) را دید و فهمید که دشمنی با آن حضرت، چه باطن پر عذابی دارد.

به هنگام مرگ شخصی متوجه سه حالت باشید، اگر جبینش به عرق نشست و اشک در چشمانش حلقه زد و لب هایش خشک شد این حالت در اثر رحمتی است از جانب پروردگار واقع شده اما اگر در حالت خفه شدن است و به خُرخُر افتاد و رنگ صورتش سرخ شد و لب هایش سبز و کبود گردید، این حالت نشانه ی در عذاب بودن شخص محتضر است. علت حالتمست شدن کافران در لحظه سکره مرگ در ابن است که آن ها از شدت رنج،گرفتاری و حسرت که نمی توانند به دنیا باز گردند و با دست پر به سوی خدا برگردند. این لحظات برای آنان گیج کننده است و چون پیامبر(ص) و اهل بیت (ع) با این ها نامهربانی می کنند و از طرف دیگر فرشتگان مرگ با چهره های ترسناکی به استقبال شان می آید، و از طرفی چون جایگاه جهنمی بودنش را به او نشان می دهند، با این حال، طبیعی است که گیج شود (کلینی، 1369ش، ج3، ص133؛ نسایی، 1411ق، ج2، ص165).

روزی امیر المؤمنین علی (ع) از محمد بن ابی بکر پرسیدند: آیا پدرت قبل از مرگ، این آیه را قرائت نکرد؟: «وَ جاءَتْ سَکْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذلِکَ ما کُنْتَ مِنْهُ تَحِید (ق/19)؛ سکرات مرگ به حق آمد، این همان چیزی بود که از آن روگردان بودی.». عمربن خطاب در آن حال به تو گفت: «بپرهیز پسرم که علی بن ابی طالب این خبر را از تو نشنود و ما را ملامت نکند»! هنگامی که امیر المؤمنین(ع) این خبر را به محمد بن ابی بکر داد و از او سؤال کرد، تبسّمی فرمود. محمد گفت: یا علی (ع)، درست فرمودی، و من شنیدم که پدرم عمربن خطاب را لعنت کرد و گفت: «تو مرا به مهلکه ها انداختی». حضرت فرمود: درست است. دوّم: محمد بن ابی بکر در حال جان کندن پدرش نزد او آمد و گفت: پدر، تو را در حالی می بینم که قبل از امروز ندیده بودم. ابو بکر گفت: پسرم، من به آن مرد ظلمی روا داشته ام که اگر مرا حلال کند، امیدوارم حالم بهتر شود! پرسیدم: پدر، چه کسی را می گویی؟ گفت:علی ابن ابی طالب(ع) را. گفتم: من قول می دهم که در این باره با علی (ع) صحبت کنم و برای تو حلالیّت بگیرم، چرا که او سختگیر نیست. محمد بن ابی بکر نزد امیر المؤمنین (ع) آمد و عرض کرد: پدرم در بدترین حالات است و چنین سخنانی گفته، و من به او قول داده ام برایش از شما حلالیّت بگیرم. آیا او را حلال می کنی؟ حضرت فرمود: به خاطر تو آری، ولی به پدرت بگو بالای منبر رود و این حلیّت طلبی خود را به مردم خبر دهد تا او را حلال کنم. محمد بن ابی بکر برگشت و به پدرش گفت: «خدا دعایت را مستجاب کرد»، و سپس

کلام امیر المؤمنین (ع) را برای او بازگو کرد. ابوبکر قبول نکرد و گفت: «دوست ندارم حتّی دو نفر بر من درود نفرستند»! (یعنی اگر من از کار خود اظهار پشیمانی کنم پس از مرگم مردم به من ناسزا می گویند که چرا حق دیگران را غصب کرده بودی) سوّم: در کتاب الصراط المستقیم نیز روایت کرده که محمد بن ابی بکر بر پدرش وارد شد در حالی که بخود می پیچید. به او گفت: حالت چگونه است و این چه حالی است؟ گفت: از ظلمی که نسبت به علی بن ابی طالب (ع) روا داشته ام چنین حالتی دارم (هلالی، 1375ش، ص7). در سکره مرگ کافران، وقایعی رخ می دهد و حالاتی برای او دست می دهد که برخی از آن ها در پی می آید.

بند اول: حضور اولیای الهی

وقتی دشمنی از دشمنان اهل بیت (ع) از دنیا می رود، هنگام لحظات جان دادن، پیغمبر (ص) و اهل بیت (ع) در کنار او حاضر می شوند، پیامبر (ص) به فرشته مرگ می فرماید: که این از دشمنان ما بوده است، فرشته مرگ پس از اینکه این خبر را می شنود به شخص می گوید: آیا سند آزادی و رهایی ات را از مال و دنیای خود گرفته ایی؟ جواب می دهد خیر، نگرفته ام فرشته مرگ می گوید: پس تمام آرزوهایت برای آزادی از بین رفت و آنچه که از آن می ترسیدی به سراغت آمد، بچش عذاب و غضب های خداوند را آنگاه جانش را با چه سختی می گیرد و بوی تعفن اش می بیچد. گفته اند که وفتی انسانی

که گناه کار بوده و محب اهل بیت (ع) نبوده است مورد لعن فرشتگان می شود و شیاطین در هنگام مرگ اش به راحتی می آیند جلو و آب دهان شان را بر روی شخص می ریزند و بوی تعفن آب دهان شیاطین از شخص مسکر بلند می شود و خود شخص حالش از این وضعیت بهم می خورد.

بند دوم: تجسم اعمال

هنگامی که فرزندان آدم آخرین روز های دنیا را سپری می کند، مال، فرزندان و اعمال اش بر او ظاهر می شود، شخص می گوید: سهم من ازتو (مال) چیست؟ مال می گوید: فقط به اندازه کفنت سهم از من داری، به فرزندانش می گوید سهم من از تو چیست؟ فرزندان می گوید: سهم تو تاجایی است که ما تو را تا سر قبرت بگذاریم، سپس به اعمال خود رو می کند و می گوید سهم من از تو چیست؟ که من به تو بی اعتنا بودم و ارزشی نزد من نداشتی اعمال می گوید: من در قبر و قیامت همنشین تو هستم تا هر دو به پیشگاه خدا عرضه شویم. در واقع سوء تفاهم نشود که انسان در لحظات مرگ سخن می گوید، این طور نیست، بلکه انسان در لحظات مرگ به صورت باطنی وحسی با اعمال، مال و فرزندانش بحث می کند.

مبحث سوم: علل فزونی­بخش سکره مرگ

اشاره

در متون روایی، از عواملی نام برده شده است که سکره مرگ را ایجاد، فزونی و شدت می بخشد؛ این عوامل عبارت اند از:

گفتار اول:ارتکاب معاصی

یکی از عوامل فزونی بخش سکره مرگ که در روایات به آن اشاره شده، ارتکاب معاصی است؛ در روایتی از حضرت صادق (ع) آمده است که فرمودند: «اگر مومنان اهل گناه باشند، خداوند ایشان را به بلاهای جسمانی مبتلا می کند. اگر به این وسیله پاک شوند که هیچ، و گرنه خدا روزی خود را بر آن ها تنگ می کند، اگر با این وسیله پاک شدند که هیچ، و گرنه خدا سکره مرگ شان را بر آن ها س-خت می کند، تا اینکه بدون گناهی در محضرخدا حاضر شوند. سپس آنان را وارد بهشت می گرداند. در واقع شدت سکره مرگ برای مومنان، نوعی کفاره گناهان آن ها محسوب می شود (مجلسی، 1404ق، ج89، ص160).

گفتار دوم: هدر دادن فرصت­ها

یکی دیگر از عوامل ایجاد سکره مرگ، غم از دست دادن فرصت هایی است که در دنیا به آن ها بی توجه بوده ایم. از دست رفتن فرصت های نیکی که در عالم دنیا در اختیارمان بود، پشیمانی شدیدی را در واپسین لحظات عمر بر انسان وارد می کند و او را در حالتی شبیه به حالت مستی فرو می برد، و این حالت برای آدمی بسیار ملال انگیز است (بنی هاشمی، 1385ش، ص47).

گفتار چهارم: نارضایتی والدین

در روایتی چنین آمده است: «مردی بود با ورع و پرهیزگاری هر چه تمام تر؛ و نام وی علقمه و پیوسته از پس رسول (ص) نماز می خواند، و با پیامبر(ص) به غزا می رفت. روزی خبر آوردند که: علقمه در سکرات مرگ است. پیامبر(ص)، علیّ (ع) را با جماعتی فرستاد تا علقمه را تلقین کند. چون علی (ع) آمد، علقمه توانایی حرف زدن را نداشت. علی (ع)، پیامبر (ص) را خبر داد. پیامبر(ص)، مادرش را صدا زد و پرسید: پسرت را دیدی؟ حال و احوالش را می دانی؟ گفت: سخت عابد و زاهد بود و در طاعت خدای تعالی مجدّ بود. پیامبر(ص) فرمود: با تو، چطوربرخوردی داشت؟ گفت: پیوسته بهخاطر زنش، مرا اذیت و سرزنش می کرد. پیامبر(ص) فرمود: او را حلال کن! گفت: حلال نمی کنم، پس پیامبر دستور داد تا هیمه و آتش بیاوردند و گفت: علقمه را بسوزانید. مادرش وقتی شنید، صبر و قرار از وی رفت و گریه و زاری و خواهش کرد، پیامبر(ص) فرمود: پس آیا تو صبر این را داری که پسرت را به آتش دوزخ ببرند...! مادرش گفت: او را حلال کردم! در این زمان علقمه توانایی حرف زدن پیدا کرد و بر شهادتین از دنیا رفت؛ پیامبر(ص) با خلقی بسیار بر وی نماز خواندند و چون دفنش کردند بر سر جنازه اش ایستاد و فرمود: یا قوم! به خودتان رحم کنید و به خاطر همسرتان، مادر را ناراحت نکنید تا با آتش دوزخ نسوزید (قضایی،1361ش، ص43).

گفتار چهارم: بد اخلاقی

یکی از یاران زبده پیامبر(ص) به نام سعدبن معاذ فوت کردند. در تشییع جنازه اش هفتاد هزار فرشته شرکت کردند و خود پیامبر(ص) هم در این امر با پای پیاده حضور داشتند. مادر سعد وقتی این حالات را دید، به پسرش گفت: مرگ گوارای تو باد! پیامبر فرمود: سعد سکره زیادی داشت و الان هم در فشار قبر است به علت اینکه این شخص با اهل و عیالش بد خلقی می کرد (تستری، 1410ق، ص66).

مبحث چهارم: راهکارهای تقلیل سکره مرگ

اشاره

دراین مبحث- با توجه به متون روایی- برخی از عواملی که سبب تقلیل و آسانی سکره مرگ می شود، ذکر می گردد:

گفتار اول: صدقه دادن

یکی از چیزهایی که سبب آسانی مرگ و سکره مرگ می شود، صدقه دادن است؛ معاذ بن مسلم نزد امام صادق (ع) بود، بحث بیماری به میان آمد، حضرت فرمود: «بیمارهای تان را با صدقه دادن مداوا کنید، همانا صدقه وقت مرگ را به تاخیرمی اندازد و لحظات نزدیک به مرگ را آسان می کند» (حرعاملی، 1414ق، ج2، ص375).

گفتار دوم: نذری دادن

پیامبر اکرم محمد (ص) فرمودند: «هرکس به برادر خود نذری و حلوایی بدهد خداوند تلخی های سکره مرگش را از او دور می کند».

گفتار سوم: انفاق کردن

امام صادق (ع) فرمود: «هرکس جامه ای زمستانی یا تابستانی به برادر خودش انفاق کند، سکره مرگ برایش آسان می شود و قبرش وسعت می یابد» (محدث قمی، 1384ش، ص5).

گفتار چهارم: صله رحم

شیخ صدوق ازحضرت صادق(ع) روایت کرده است: «هر کس بخواهد خداوند سکرات مرگش را آسان سازد باید صله رحم کند و احترام به والدین خود بگذارد، که اگر چنین کند خداوند سکره مرگش را آسان کند» (همان).

گفتار پنجم: تلاوت قرآن و دعا

شیخ کلینی از امام صادق(ع) نقل کرده است: «هرکس سوره زلزال را بخواند، در لحظات مرگ، ملکی در بالای سر او می نشیند و سبب تسلای او می گردد. مداومت بر تلاوت آیه 8 سوره آل عمران، تلاوت کردن سوره مومنون در روزهای جمعه، خواندن دعای عدیله و تلاوت سوره های صافات و یس، در

آسان شدن سکره مرگ تاثیر دارد» (محدث قمی، منازل الاخره، 1384ش، ص5).

کفتار ششم: روزه گرفتن

شیخ صدوق از امام صادق(ع) نقل کرده: «هرکس یک روز از ماه رجب را روزه بدارد، خدا سکره مرگش را آسان و فشار قبرش را سهل می کند، و هرکس 24روز از ماه رجب را روزه بدارد، ملک الموت با چهره جوانی با قدحی از شراب بهشتی در مقابلش حاضر می شود و شراب را به او می دهد،تا از سختی های سکره فارغ شود» (فربودی، 1386ش،ص37؛ محدث قمی، 1384ش، ص5).

گفتار هفتم: ولایت داشتن

محبت به اهل بیت پیامبر(ص)، تاثیر زیادی در آسان نمود سکره مرگ دارد، مخصوصا ارادت به حضرت علی (ع) چرا که پیامبر فرمود: « أَلَا مَن أَحَبَّ عَلیِّا عَلَیهِ السَّلامُ هَانَت عَلَیهِ سَکَرَاتُ المَوتِ» (حاقظ برسی، 1422ق، ص93)؛ ای علی(ع)، حب به تو ایمان است و بغض نسبت به تو کفر. هرکس تو را دوست داشته باشد سکره مرگش آسان می شود.

گفتار هشتم: انگشتر عقیق در انگشت داشتن

یکی از عوامل دیگری که باعث تقلیل سکره می شود، انگشتر عقیق در انگشت داشتن هست، مخصوصا اگر به روی آن، محمد نبی الله، علی ولی الله، ح.

گفتار نهم: یاد مرگ بودن

پیامبر اسلام(ص) فرمود: «مرگ را فراوان یاد کنید، زیرا هیج بنده ای آن را یاد نکرد، مگر اینکه خداوند دلش را زنده گردانید و سکره مرگ را برای او آسان ساخت. یاد مرگ، دوری از گناه، وابسته نبودن به دنیا و شهوات ازسختی های مرگ می کاهد (محدث قمی، منازل الاخره، 1384ش، ص5).

فصل دوم: رومان و فرشته قبر

اشاره

مقدمه

رومان، نام فرشته ای که در قبر بر مرده ورود می کند و روی آن مانند آفتاب می درخشد. نام دیگر آن می توان به فرشته فتان صاحب القبور از آن یاد کرد. در روایات شیعی و سنی، از قبر و متعلَّقات آن- و از جمله بحث ملک فتان القبور- سخن رفته است. میّت با عوامل ملکوتی و حقایقی نهفته در قبر رو به رو می شود. یکی از مهم ترین دغدغه های انسان این است که از رفتارها و اعمال هایی که با آن در داخل قبر تحمیل می شود را بداند و از هویت اولین فرشته ای که با آن رو به رو می شود را اطلاع یابد. از این رو، پرداختن به عواملی که باعث روشن شدن اقدامات فرشته قبر بر میت و باعث واضح شدن رفتار آن با وی می شود- اهمیت و ضرورتی دارد. این فصل، در صدد است با بهره گیری از گزاره های روایی و دینی دریابد که: ملک رومان فتان القبور کیست؟ دیدگاه شیعی در این رابطه چیست؟ دیدگاه سنی در اینرابطه چگونه است؟ راه های سهولت عذاب قبر و پرسش و پاسخ آن چه می تواند باشد؟

مبحث اول: مفهوم شناسی

اشاره

در این مبحث از کتاب، به بررسی واژگان کلیدی یعنی فرشته فتان القبور و عالم قبر پرداخته می شود:

گفتار اول: فتان القبور

لفظ «رومان» -به ضم راء- از ریشه «روم» است (طریحی، 1387ش، ذیل واژه مربوطه)، درباره معنای لغوی «روم» گفته شده است: «رام الشیءَ یَرومُهُ رَوْماً و مَراماً و طلبه (ابن منظور، 1419ق، ذیل واژه مربوطه)؛ به معنای قصد و طلب کردن می باشد». البته معنای دقیق «رومان» مانند نام بسیاری از فرشتگان دیگر مشخص نیست. کلمه «فَتَّان»، اسم فاعل از ریشه «فتن» است. اصل کلمه «فتنه» برای نقره به کار می رود؛ یعنی نقره را در آتش می اندازند تا جنس خوب آن از جنس بدش جدا شود (ازهری، 1382ش، ذیل واژه مربوطه). رومان، نام فرشته ای که در قبر بر مرده ورود می کند و روی آن مانند آفتاب می درخشد. بسیار فتنه جو (دهخدا، 1377ش، ذیل واژه مربوطه؛ معین، 1382ش، ذیل واژه مربوطه).در نظام هستی، فرشتگان بی شماری وجود دارند که نام برخی از آن ها مشخص شده است. در همین راستا، در برخی منابع روایی به فرشته ای در عالم قبر اشاره شده است که نامش «رومان» یا «منبّه»است (هاشمی خویی، 1364ش، ص53). امام سجاد(ع) ضمن بیاناتی- در این زمینه فرموده: پس

از این که میّت در قبر قرار می گیرد، این دو فرشته (نکیر و منکر) به سراغ او آمده و درباره خدا، دین، پیامبر و دیگر امور سؤال می کنند. البته فرشتگان دیگری نیز در قبر به سراغ شخص می روند که می توان به فرشته ای به نام «رَومان» اشاره کرد (صحیفه سجادیه/ دعای3)، نتیجه می شود که علاوه بر فرشتگان نکیر و منکر، فرشته دیگری است که کارکردی در زمینه قبر میّت دارد.

گفتار دوم: عالم قبر

در رابطه با قبر و عوالم آن می توان گفت، قبر در فرهنگ دینی، در دو معنا به کار رفته است، محلی که بدن مرده در آن دفن می شود و دیگری جایگاه روح در عالم برزخ. واژه قبر عرب شده گور است که به صورت قُبور نیز جمع بسته می شود. اگر در مورد گور افراد با احترام یاد شود به آن آرامگاه یا مَقبره (جمع: مقابر، مقبره ها) نیز می گویند، اگر گور فرد محل زیارت شود به آن مزار گفته می شود. گور مقدسان و مرشدان دینی را تربت و خاک می نامند. در قدیم برای گور واژه نهفت و واژه هایی چونگورگاه و گور جای هم به کار می رفته است (ابن منظور، 1419ق، ذیل واژه مربوطه؛ دهخدا، 1377ش، ذیل واژه مربوطه).

پس از مرگ، روح به جسد مثالی لطیف تعلق می گیرد که در ظاهر، شباهت کامل به بدن های اصلی دنیایی دارد و تنعّم و عذاب روح در همین

بدن مثالی خواهد بود و بعید نیست که روح بر اثر پاره ای از آلامی که بر بدن اصلی وارد می شود نیز متألّم گردد، زیرا قبل از مرگ به آن بستگی و تعلق داشته است، قبر، ثواب قبر، عذاب قبر، گسترش و تنگی قبر، طیران روح در هوا، دیدن خانواده، مشاهده ائمّه طاهرین (ع) به شکل خودشان، مشاهده دشمنان ائمّه (ع) که در عذابند، بر همین اساس است. پس مراد از قبر که در اکثر اخبار آمده، جایگاه روح در عالم برزخ است و این مطلبی است کامل، خواه روح را جسم لطیف بدانیم و خواه به تجرد روح قائل شویم. در تعبیری دیگر، مرحله قبر دوره آرامش پیش از حشر و نشر و بروز کامل و طَور دیگر وجود است، خواه در زیر خاک دفن شود یا در دریا غرق گردد یا بدنش بسوزد و دود شود.

انسان پس از مرگ وارد عالمی می شود به نام عالم برزخ حیات برزخ و حقیقت باطن همین عالم دنیا است. دنیا ظاهری دارد و باطنی، ظاهر دنیا که بدان عالم مُلک گفته می شود همین دنیای مادی که ما در آن زندگی می کنیم که خصوصیات خاص خودش را دارد (مکان، زمان، مادی بودن...)، همین دنیا باطنی دارد که بعضی خصوصیات عالم دنیا را داراست. مثلاً شکلو اندازه و رنگ و بو در آن عالم هم وجود دارد و لکن ماده در آنجا نیست. صورت مردمان برزخی رنگ و اندازه مشخصی دارد و در آن جا خوشحالی و مسرّت و غضب و نگرانی هست در آ نجا نور هست و لکن آنجا ماده نیست، همچنین در بعضی از روایات از همین حیات برزخی به عالم قبر تعییر شده است. در روایتی است

که از امام صادق(ع) پرسیدند: برزخ (عالم قبر) چیست؟ آن حضرت فرمود: قبر از هنگام مرگ آدمی است تا روزی که قیامت می شود (شعرانی، 1393ش، ص42؛ حسینی طهرانی، 1392ش، ج2، ص64). پس مراد از قبر در بعضی روایات این گودال خاکی که بدن میت در آن جا می گیرد، نیست؛ بلکه باطن همین قبر مراد است که همان عالم برزخ است از آنجایی که قبر خاکی جایگاه و محل استقرار بدن جسمانی است و عالم برزخ نیز جایگاه استقرار روح انسان است به عالم برزخ، عالم قبر نیز گفته می شود (حویزی، 1415ق، ج3، ص56؛ حسینی طهرانی، 1392ش، ج3، ص21).

مبحث دوم: فتان القبور از منظر علما

اشاره

در این باره برخی علما اظهار بیان نموده اند و آورده شده: اضافه «فتّان» به «قبور» اضافه اسم فاعل به معمولش می باشد، که مضاف آن حذف شدهاست، آن گاه تقدیر عبارت چنین می شود: «فتان صاحب القبور»؛ یعنی فرشته ای که ساکنان قبرها را می آزماید. بنابراین، «رومان فتّان القبور»؛ یعنی فرشته ای که صاحبان قبر را برای امتحان و آزمایش طلب می کند. آن طور که گفته شده است: فرشته رومان، قبل از منکر و نکیر وارد قبر می شود و صاحب قبر را آزمایش می کند، اگر نیکوکار بود منکر و نکیر را آگاه می سازد که هنگام سؤال

با او به نرمی رفتار نمایند و اگر بدکار بوده به آنان خبر می دهد-طبق مستند فوق، عاملی که نظارت بر حالات روحی میت در قبر می کند و نوع برخورد نکیر و منکر را نسبت به میت تعیین می کند، ملک رومان است.

چون روح در عالم برزخ وارد شود، در حالتی که مورد عطای قوه عقل، نفس و حس بوده است، بنابراین تحت سلطه سلطان العقل که ملک بشیر و مبشر و نکیر و منکر است و سلطان النفس که ملک فتّان است و سلطان الحس که ملک رومان است، واقع شده و امتحان خواهد شد- طبق بیانات گفته شده- هر کدام از فرشتگان واقع در قبر، مسئولیت خاصی در کنترول امورات میت دارند که ملک رومان را در بخش احساسات میت قرار گرفته. در این رابطه به نظر حکیم شاه آبادی، ممتحن معین شده، ملک رومان است که سلطان الحس و کاشف افعال قوای عامله است و نمی توان انکار نمود؛ زیرا صریحاً به اشاره نمایش دهد و از این جهت رومان گفته شود (مدنی، 1395ش، ص66؛ شاه آبادی، 1381ش، ص116).

گفتار اول: دیدگاه تشیع

در این بخش به بررسی دیدگاه شیعیان در زمینه ملک فتان القبور پرداخته می شود که در راس آنان شاذان بن جبرئیل از اصبغ بن نباته گوید: سلمان به من گفت: مرا به گورستان ببر که رسول خدا (ص) فرموده است: "ای سلمان! هنگامی که مرگت فرا رسد، البتّه مرده ای با تو سخن بگوید". چون او را بُردم

و مرده ها را صدا زد، یکی جوابش داد، سلمان از مرگ و پس از آن از او پرسید و او داستان های طولانی و هراس های بزرگ که بر او وارد شده بود را جواب داد تا اینکه گفت: «چون خاندانم با من وداع کردند و خواستند از قبر من برگردند، پشیمانی مرا گرفت و گفتم: ای کاش من هم برمی گشتم و یکی از گوشه ی گور به من پاسخ داد: چنین نیست! این سخنی است که او به زبان می گوید [و اگر بازگردد، کارش همچون گذشته است!] و پشت سر آنان برزخی است تا روزی که برانگیخته شوند! گفتم: "تو کیستی"؟ گفت: "منبه (فتان القبور) هستم". "فرشته ای که خدا مرا به همه ی خلقش گماشته تا پس از مرگ آن ها را به کردارشان آگاه کنم تا در برابر خدا کارهای خود را بنویسند". سپس مرا کشیده و نشاند و گفت: "کارهایت را بنویس". گفتم: "نمی توانم آن ها را بشمارم". گفت: "آیا سخن پروردگارت را نشنیده ای که فرموده است: اعمالی که خداوند حساب آن را نگه داشته و آن ها فراموشش کردند. سپس گفت: "من برایت می گویم و تو بنویس"،گفتم: "کاغذ کجاست؟ " گوشه ی کفنم را کشید و کاغذی شد و گفت: "این کاغذ توست"، گفتم: "قلم از کجا بیاورم"؟ گفت: "انگشت سبّابه ات". گفتم: "دوات"؟ گفت: "آب دهانت". آنگاه هرچه در دنیا کرده بودم به من دیکته کرد و ریز و درشتی را به جا نگذاشت، چنانکه خدا فرماید: می گویند: "ای وای بر ما!" این چه کتابی است که هیچ عمل کوچک و بزرگی را فرو نگذاشته مگر اینکه آن را به شمار آورده است؟!

و [این درحالی است که] همه ی اعمال خود را حاضر می بینند و پروردگارت به هیچ کس ستم نمی کند. سپس نامه را گرفت و مهر نهاد و به گردنم انداخت و گویا همه ی کوه های جهان را طوق گردن من کردند، گفتم: "ای منبه! چرا با من چنین می کنی؟" گفت: "آیا سخن پروردگارت را نشنیده ای" که می فرماید: «وَ کُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِی عُنُقِهِ وَ نُخْرِجُ لَهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ کِتاباً یَلْقاهُ مَنْشُوراً، اقْرَأْ کِتابَکَ کَفی بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً (اسرا/ 13)؛ و هر انسانی، اعمالش را بر گردنش آوریخته ایم؛ و روز محشر، کتابی برای او بیرون می آوریم که آن را در برابر خود، گشوده می بیند؛ تو خودت کتاب اعمالت را بخوان که خود تنها برای رسیدگی به حسابت کافی هستی»؛ و این خطاب در روز قیامت با توست و تو را می آرند درحالی که نامه ات در مقابل چشمت باز است و خودت گواه خودت هستی». سپس از جلوی چشمانم رفت» (برازش، 1396ش،ج2،

ص110). طبق این روایت- ملک فتان القبور که معروف به رومان هست همان ملکی است که با توجه به گفته های پیشین- با احساسات میتسروکار دارد و مسئول کلیه اعمال های دنیوی میت در قبر و بازگو کردن آنان به وی است.

علامه مجلسی در تکمله روایت فوق آورده است: از عبدالله بن سلام روایت است که از رسول خدا (ص) - سوال کرد: اولین فرشته ای که پیش از نکیر و منکر داخل قبر میت شود، کیست؟ فرمود: فرشته ای داخل شود که وجه و صورت او مثل آفتاب تلالو کند و اسم او رومان است. به میّت گوید: آن

چه را که عمل کردی از بدی و خوبی تماما بنویس. پس تمامی کارهایی را که در دنیا انجام داده می نویسد و چون به گناهان و سیئات خویش می رسد حیا می کند. رومان به او گوید: ای گنه کار، در دنیا (هنگام خطا و گناه) از خالق خود حیا نکردی و الان حیا می کنی، پس عمود خود را بلند کند که او را بزند، عرض کند: "عمود خود را بردار تا بنویسم"، پس در آن صحیفه تمام حسنات و سیئات خود را کتابت خواهد کرد. رومان فرماید: "مهرش کن"، عرض کند: "به چه چیز مهر کنم". حال آن که خاتم ندارم؟ می فرماید:" او را به ناخن خود مهر کن و آن صحیفه را در گردن او اندازد و تا روز قیامت آویزان کند،" (مجلسی، 1404ق، ج6، ص234) هم چنان که خداوند فرمود: «و کل انسان الزمنا طائره فی عنقه» (اسرا/ 13؛ و هر انسانی، اعمالش را بر گردنش آوریخته ایم). گفته شده: پس از دفن مرده، اولین فرشته ای که در قبر بر او وارد می شود "مَلَک فتان رومان" است. امامسجاد(ع) در دعای سوم صحیفه سجادیه بر این فرشته درود می فرستد. کار این ملک، شمارش و جمع بندی اعمال فرد و تشکیل پرونده ای برای اوست که نامه عمل او به حساب می آید. این نامه که جنس و کیفیت آن برای ما ناشناخته است تا قیامت با او خواهد بود. در قیامت همین نامه را می گشایند و محاسبه او بر اساس همین پرونده است (طاهری، 1389ش، ص274)، طبق مطالب بدست آمده- ملک فتان القبور که رومان

می نامند، در زمینه جمع بندی اعمال های دنیوی میت به قلم خود است که در نهایت کار را به نکیر و منکر واگذار می کند و می رود.

گفتار دوم: دیدگاه تسنن

دراین گفتار به بررسی دیدگاه علما اهل سنت در رابطه با ملک فتان القبور پرداخته می شود که ابن حجر همسو با دیدگاه راویان تشیع آورده است:

فتان القبر کلا سه نفر هستند، نکیر و منکر و فرشته رومان و ابن جوزی در حدیث مرفوعی آورده است: فتان قبرها به چهار دسته تقسیم می شوند از جمله: نکیر، منکر، ناگور و رومان، طبق گفته ابن حجر و ابن جوزی فتان القبور اشخاص مشخص شده در قبر هستند. امّا به صورت کلی به مسئله پرداختند و این اسم مبالغه (فتان) را انحصاری ندانسته اند، از آن طرف ابن حنبل در این رابطه آورده: پیامبر(ص) موضوع فتان القبر را یادآورشد در این حیطه عمربن خطاب گفت: عقل های ما(درقبر) باز می گردد؟ پیامبر (ص)در جواب فرمود: بله همان طور مثل امروز. در جایی دیگر ابن حنبل گفته: فتان القبر، یعنی دو فرشته داخل قبر از جمله نکیر و منکر است که انتخان و فتنه های زیادی را دارا هستند، ایمان صادق می خواهد، ریسمان محکمی می خواهد، نیرو همچون سنگ می خواهد (که با آن روبه رو شود) (الهیتمی، 1403ق، ص31؛ ابن حنبل، بی تا، ص175). به تعبیر ابن حنبل فتان القبر یعنی نکیر و منکر که برای باز پرسی مسائل دنیوی افراد حاضر می شوند.

به دیدگاه قرطبی، فتان القبر ممکن از محلی باشد که از جنس گرفتاری ها تشکیل شده است (ابن عابدین، 1423ق، ص122) ممکن است قرطبی، فتان القبر را محلی تعیین کرده باشد مانند قبر که فتنه انگیز ترین محل است و اشاره ای به فرشته رومان نداشته است. جابر از صحابه رسول الله (ص) در این رابطه گفته: شنیدم از پیامبر (ص)، فرمودند: همانا این امت، مبتلا می شوند به فتنه ها در قبرها، طبق گقته- ممکن است مقصود اهل سنت این باشد که با توجه به روایت آمده شده در زمینه قبر، کل فرستگان ماور در بازپرسی قبر از جمله نکیر و منکر و رومان فتان القبر است که این امر با دیدگاه تبن جوزی و ابن حجر (پیشتر گفته شد) هم جهت است.

این گفته، تاجایی پیش می رود که ابو نعیم از پیشوایان اهل سنت می گوید: فتنه های قبر سه نفر هستند: نکیر، منکر و رومان است (حسنی العلوی، 1427ق، ص420، اصفهانی، 1412ق، ص104)، طبق این امرابونعیم سه شخص رو در قبر بازگو کرده است در حالی که سیوطی آورده است: اشخاص حاضر در قبر چهار تن هستند از جمله: نکیر، منکر، ناگور و بزرگ آنان رومان است، ابن اثیر در حدیثی آورده است: قطعا شما فتنه ها و گرفتاری هایی در قبر دارید. این حدیث می خواهد مسائل نکیر و منکر و گرفتاری های سوالات آن ها و فراوانی او با فتنه قبر، فتنه دجال، دیگر فتنه ها بسیار زیاد است (سیوطی، بی تا، ص72، ابن اثیر، 1399ق، ص410). صهیب

عبد الجبار در کتابش به سخن پیامبر(ص) در این باره بسنده کرده و آورده: پیامبر(ص) فرمود: همه مردگان در گرو اعمالشان سرنوشت دارند و ختم می شوند مگر شهیدان در راه خدا، که ثوابشان در قیامت مشخص است و فتان القبر و گرفتاری ندارند (عبدالجبار، 2013م، ص245).

مبحث سوم: راه های تسهیل برخورد فرشته رومان با میّت

اشاره

در این قسمت به بررسی قسمی از مواردی که براساس روایات معصومین (ع)، مایه کاهش عذاب قبر و مشتقات آن می شود پرداخته شده است:

گفتار اول: صدقه دادن

یکی از چیزهایی که سبب آسانی مرگ و عذاب قبر می شود، صدقه دادن است؛ معاذ بن مسلم نزد امام صادق(ع) بود، بحث بیماری به میان آمد،حضرت فرمود: "بیمارهای تان را با صدقه دادن مداوا کنید، همانا صدقه وقت مرگ را به تاخیر می اندازد و لحظات نزدیک به مرگ و قبر را آسان می کند"، باز امام صادق (ع) در این رابطه فرمود: "هرکس جامه ای زمستانی یا تابستانی به برادر خودش انفاق کند، سکره مرگ برایش آسان می شود و قبرش وسعت می یابد." (حرعاملی، 1414ق، ص662؛

محدث قمی، 1384ش، ص5).

گفتار دوم: تلاوت قرآن و دعا

شیخ کلینی از امام صادق (ع) نقل کرده: "هرکس سوره زلزال را بخواند، در لحظات مرگ، ملکی در بالای سر او می نشیند و سبب تسلای او می گردد. مداومت بر خواندن آیات سوره آل عمران، تلاوت کردن سوره مومنون در روزهای جمعه، خواندن دعای عدیله و تلاوت سوره های صافات و یس، در آسان شدن سکره مرگ و قبر تاثیر دارد." (فربودی، 1386ش، ص22).

گفتار سوم: ولایت داشتن

محبت به اهل بیت پیامبر(ص)، تاثیر زیادی در آسان نمود قبر و عذاب آن دارد، مخصوصا ارادت به حضرت علی (ع) چرا که پیامبر(ص) فرمود: «أَلَا مَن أَحَبَّ عَلیِّا عَلَیهِ السَّلامُ هَانَت عَلَیهِ سَکَرَاتُ المَوتِ؛ ای علی(ع)، حب به توایمان است و بغض نسبت به تو کفر. هرکس تو را دوست داشته باشد سکره مرگش و قبرش آسان می شود».

فصل سوم: هول مطلع

اشاره