مشخصات کتاب

سرشناسه:ورام بن ابی الفراس، - 605ق.

عنوان قراردادی:تنبیه الخواطر و نزهه النواظر المعروف بمجموعه ورام. فارسی.

عنوان و نام پدیدآور:مجموعه ورام : آداب و اخلاق اسلام (تنبیه الخواطر و نزهه النواظر)/ تالیف ابوالحسین ورام بن ابی فراس؛ ترجمه محمدرضا عطائی.

مشخصات نشر:مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، 136 - 1369.

مشخصات ظاهری:560 ص.

شابک:62500ریال دوره

یادداشت:فهرستنویسی براساس جلد دوم ، 1369.

یادداشت:ج2( چاپ اول : 1369 ).

موضوع:احادیث اخلاقی -- قرن 7ق

احادیث شیعه -- قرن 7ق

شناسه افزوده:عطائی، محمدرضا، 1315 -، مترجم

شناسه افزوده:آستان قدس رضوی. بنیاد پژوهشهای اسلامی.

رده بندی کنگره:BP248/و4ت 9041 1300ی

رده بندی دیویی:297/218

شماره کتابشناسی ملی:م 70-584

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

مجموعه ورام

آداب و اخلاق اسلام

تالیف ابوالحسین ورام بن ابی فراس

ترجمه محمدرضا عطائی.

فهرست

مقدمه مترجم 9

شرح حال مؤلّف و توصیف او توسط دیگر دانشمندان 16

احادیث و مواعظ متفرقه 18

بوهای خوش و عطریّات 69

آداب معاشرت 71

نامها،کنیه ها و لقبها 76

آداب سیر و سفر،وداع خانواده،و بازگشت از سفر 79

اشتیاق به وطن و خانواده 87

شرح حال بدکاران و تبهکاران 88

بردباری و خویشتن داری 92

صنعتها و حرفه ها 96

راستی و صداقت و خشم و غضب برای خدا 99

طمع و امثال آن 110

بدگمانی و حسن ظن 115

ظلم و ستم 117

سرزنش دیگران 125

عوامل حسن خلق 181

تهذیب اخلاق 187

خاموشی و نگهداری زبان 204

آثار بزرگان 208

جدال،شوخی و مسخرگی 212

دروغ 222

غیبت 225

سخن چینی 237

خشم 239

حسد 246

نکوهش دنیا 250

حقیقت و ماهیت دنیا برای انسان 287

نکوهش مال و کراهت مال دوستی 293

ستایش ثروت و جمع بین ستایش و نکوهش آن 298

نکوهش حرص،طمع و ستایش قناعت و قطع امید از مال مردم 305

درمان حرص و طمع،و داروی کسب قناعت 312

فضیلت سخاوت 318

نکوهش بخل 321

ایثار 323

درمان بخل 327

نکوهش توانگری و ستایش تنگدستی 330

نکوهش شهرت و فضیلت گمنامی 340

مقام دنیوی قابل ستایش 343

نکوهش ریا کاری 348

جواز پنهان داشتن گناهان و کراهت مطّلع ساختن مردم از آنها 355

ترک طاعات به خاطر ترس از ریا! 361

نکوهش خودخواهی و تکبّر 367

فضیلت تواضع 372

درمان خودخواهی و کسب تواضع 380

آفت خودپسندی 393

دانشمندان به خود مغرور 405

فضیلت توکّل 409

دوستی برای خدا و پیامبر(ص) 413

محاسبه نفس 428

تفکّر 456

کیفیّت اندیشه در آفرینش 467

یاد مرگ 486

طول امل و سبب آن و فضیلت قصر امل 492

علّت آرزوی دراز و درمان آن 500

درجات مردم در درازی و کوتاهی آرزو 504

اقدام در کار 507

مختصری از سخنان افراد محتضر 511

سخن عارفان کنار جنازه ها و در گورستان 515

آنچه شایسته گفتن در مرگ فرزند است 522

زیارت قبور و دعا برای میّت 524

سخن گور با مرده و سخن مردگان به زبان حال 526

عذاب قبر و سؤال نکیر و منکر 529

نفخه صور 532

توصیف زمین محشر و اهل محشر 537

توصیف روز قیامت و گرفتاریهای آن 540

کیفیّت پرسش در روز قیامت 544

مقدمه مترجم

اشاره

بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی که نشر علوم اسلامی و معارف اهل بیت علیهم السلام را به مثابه مایه اصلی فعالیتهای خویش می شناسد،در پی انتشار آثاری ارزنده در این زمینه ⁽¹⁾،بر آن شد تا کتاب حاضر را که بحق یکی از ذخایر علمی اسلام و از منابع ارزشمند اخلاق و حدیث شیعه است،از زبان عربی به فارسی ترجمه و برای استفاده دانش پژوهان فارسی زبان منتشر کند.با اینکه متن اصلی کتاب بسیار مشکل و از لحاظ شمول بر عبارات و اشعار دشوار در حد معضله ای در زبان عربی بود،به یاری خداوند،این بنده از عهده ترجمه آن بر آمد و در حد توان،آن را به عبارات ساده و روان فارسی برگرداند.امّا از آنجا که مترجم خود را به حفظ امانت مقید می دانسته،جانب احتیاط را از دست نداده و در نقل مفاهیم به بسط نامحدود تعابیر نپرداخته است،از این رو ممکن است خواننده در متن حاضر به تعبیراتی برخورد کند که در حد کفایت از روانی برخوردار نباشد و یا حتّی ثقیل و معضل به نظر برسد.امید است خوانندگان فاضل در این کاستیها که برخی اجتناب ناپذیر و پاره ای ناشی از توانائیهای محدود مترجم بوده است

به دیده اغماض بنگرند و از سر لطف لغزشهای مترجم را یاد آوری کنند تا ان شاء اللّه در چاپهای بعدی اصلاح شود.

و امّا شایسته ذکر است که این جانب تصمیم به نگارش مقدمه نداشتم لیکن،گرچه این کتاب از امهات کتب حدیث شیعه و از منابع و مآخذ عمده کتابهای حدیث متأخران از قبیل بحار الانوار است،نه کتاب و نه مؤلف آن را همگان بخوبی نمی شناسند؛از این رو مناسب دیدم که با استفاده از منابع اصیل مطلبی مختصر در معرفی کتاب و مؤلف بزرگوار آن ذکر و موجبات آگاهی و اطلاع بیشتر خوانندگان را از این اثر گرانقدر فراهم کنم.

مؤلف کتاب

گرچه در مقدمه ناشر اشاراتی به شخصیت و مقام علمی و دینی مؤلف شده است،امّا بزرگی مقام وی ایجاب می کند که در این باره جزئیات بیشتری بیان شود.

شیخ امیر زاهد،أبو الحسین ورّام از صالحان و بزرگان علمای شیعه در قرن ششم و اوایل قرن هفتم است که از خاندانی فاضل و جلیل القدر برخاسته و نه تنها با چند تن از بزرگان علمای شیعه در عهد نزدیک به خود قرابت داشته بلکه نسب شریفش به مالک اشتر نخعی صحابی و یار معروف امیر مؤمنان علی علیه السلام می رسیده است.نسب وی را چنین نوشته اند:أبو الحسین ورّام بن ابی فراس بن ورام بن حمدان بن عیسی بن ابی النجم بن ورّام بن حمدان بن خولدن بن ابراهیم بن مالک بن حارث اشتر نخعی.

مولد وی ظاهرا شهر حلّه بوده و در همین شهر می زیسته و به نشر علم و وعظ و تدریس و تألیف اشتغال داشته است.منتجب الدین در«فهرس» می نویسد:«امیر زاهد ابو الحسین ورّام بن ابی فراس از اولاد مالک بن حارث اشتر نخعی،مصاحب امیر مؤمنان(ع)،عالمی فقیه و صالح است و من او را در حلّه دیدم...» چنان که از مآخذ موجود بر می آید آن بزرگوار حدیث و وعظ را نزد شیخ سدید الدین محمود حمصی،صاحب«تعلیق عراقی»و از علمای بزرگ زمان،

تلمذ کرده است.

ابو الحسین ورام،جد سید رضی الدین علی بن موسی بن جعفر علوی حسنی(متوفی 664)معروف به سید بن طاوس از علما و محدثین بزرگ قرن هفتم است.

برخی از نویسندگان بر اساس قول سید بن طاوس،گمان کرده اند که ورّام جد پدری سید بوده ⁽¹⁾چرا که وی نه تنها در کتاب«امان الأخطار» ورّام را به عنوان جد خود ذکر کرده بلکه در کتاب«البهجه لثمرة المهجه»نیز گفته است«جد صالحم ورام بن ابی فراس-قدس الله روحه-از حمصی نقل کرده...».امّا گمان کسانی که ورام را جد پدری سید بن طاوس تلقی کرده اند درست نیست.زیرا نام اجداد سید بن طاوس در کتب ضبط است و در میان آنها نام ورّام دیده نمی شود.از طرفی مرحوم مامقانی در کتاب خود «أمل الآمل»پس از نقل قول منتجب الدین در باره ملاقات ورام در حلّه، می نویسد:«این شیخ بزرگوار جد مادری سید رضی الدین علی بن طاوس است و کتابی به نام«تنبیه الخاطر و نزهة الناظر»از اوست که کتاب خوبی است...» ⁽²⁾در باب احوال و مقام معنوی ورّام،سید بن طاوس در کتاب «فلاح السائل»می نویسد:«جدم ورّام بن ابی فراس-قدس الله جل جلاله روحه-از کسانی بود که از اخلاق و رفتارش دیگران تقلید می کردند.و او وصیت کرد تا پس از مردن در میان دهانش نگین عقیقی را که اسامی ائمه علیهم السلام بر آن منقوش باشد،قرار دهند.این بود که من بر نگین عقیقی این عبارات را منقش کردم:اللّه ربی و محمد نبیّی،-آنگاه ائمه علیهم السلام را یکایک نام بردم-ائمّتی و وسیلتی و اوصیت ان یجعل فی فمی بعد الموت لیکون جواب الملکین عند المسألة فی القبر سهلا ان شاء الله تعالی.» ⁽³⁾د.

مرحوم مجلسی در بحار الانوار از شیخ منتجب الدین نقل می کند که «ورام بن ابی فراس عالمی بزرگوار...است و سید بن طاوس او را ستوده است.» ⁽¹⁾یکی از شعرای عرب زبان در مدح وی می گوید:

ورام بحر لا یجاء بمثله *** فی کل بحر منه سبعة ابحر

حلف الزّمان بان یجئ بمثله *** حنث یمینک یا زمان!فکفّر ⁽²⁾

مرگ آن بزرگوار در اوایل قرن هفتم در شهر حلّه اتفاق افتاده است.

ابن اثیر در اواخر کتاب مشهور خود،«تاریخ کامل»در شرح وقایع سال 605 ه.ق می نویسد:«در روز دوّم محرم امسال ابو الحسین[ابو الحسن]ورام بن ابی فراس زاهد،در شهر حله،در ناحیه سیفیّه،که اهل آنجا نیز بوده است درگذشت و او مردی صالح بود...»

مجموعه ورام:

از قرنها پیش مرسوم بوده که دانشمندان از دانسته های خویش مجموعه ای فراهم می آورند و یا در جمع شاگردان و مجمع دانش پژوهان نکاتی از محفوظات ذهنی خویش را تقریر و املا می کردند تا آنان بنویسند و بعدها این نوشته ها منقّح شود و به صورت کتابی مدوّن درآید.البته گاه مطالب آنقدر متنوّع و یا مشوّش بود که تنقیح نوشته ها میسّر نمی شد و مجموعه،صورت کتابی قابل نشر را پیدا نمی کرد.امّا در هر حال به گفته کتاب شناس بزرگ، علامه شیخ آقا بزرگ تهرانی-قدّس سرّه-در کتاب شریف«الذّریعه»:

«مجموعه»عنوان کلّی برای نوعی از تصانیف است که مشتمل بر فوایدی بوده و مؤلف در طول دوران زندگی آن را فراهم می آورده است و از معلومات خود در آن جمع می کرده و به نام کشکول،جنگ،مخلاة،خرقه و دیگر نامها

می نامیده...» ⁽¹⁾این گونه کتابها منحصر به مباحث مذهبی و یا اخلاقی نبوده بلکه در زمینه های مختلفی از قبیل علوم تجربی،علوم اجتماعی،ریاضیات،ادبیات، فلسفه و مطالب دیگر نیز مجموعه هایی فراهم می آمده،امّا گاهی مجموعه ای منحصرا شامل احادیث،با عنوان امالی یا اربعینیات تألیف می شده است.

صاحب«الذّریعه»می گوید:«استقصاء این نوع از تصانیف برای من مقدور نیست و تنها به آن مقدار که اطلاع دارم،از آثار علما و فضلا که در موضوع خاصی نوشته اند،بسنده می کنم.»با این حال نام 313 اثر را که عنوان «مجموعه»دارند همراه نام مؤلفین آنها،ذکر می کند که برخی از آنها بسیار مفصّل و شامل چندین مجلّد می باشند که از آن میان مجموعات کثیره تألیف تستری نجفی که در ده مجلّد بزرگ فراهم آمده،قابل ذکر است.از جمله مجموعه های یاد شده در کتاب«الذّریعه»همین کتاب حاضر یعنی«مجموعه ورام»است که در باره آن چنین آمده:

«مجموعه ورام،موسوم به«نزهة الناظر»که به همان نام«مجموعه ورام»مشهور است.نویسنده آن شیخ سعید أبو الحسین ورّام بن ابی فراس بن ورّام بن حمدان از نواده گان مالک اشتر نخعی،درگذشته به سال 605 ه.ق است که با عبارت(الحمد لله الاوّل بلا ابتداء)آغاز می گردد و این کتاب در سال 1300 ه.ق در تهران،اولین بار به چاپ رسید و پس از آن نیز سه بار چاپ و منتشر شده است.» ⁽²⁾مرحوم مجلسی در باره این کتاب نوشته است:«کتاب«تنبیه الخاطر و نزهة الناظر»از شیخ زاهد ورّام...است.سند این کتاب در اجازات آمده است.» ⁽³⁾به طوری که از بخش اوّل نام این کتاب-تنبیه الخاطر-آشکار است،محتوای آن بیشتر در باب موعظه و نصیحت است و فی الواقع مجموعه ای0.

است شامل بر آیات،احادیث،روایات،نکات پند آمیز،گفتار بزرگان و اشعار و قصص اخلاقی و از لحاظ شمول بر مطالب سودمند و آموزنده کتابی کم نظیر است که به عنوان مآخذ مورد استناد و استفاده مؤلفان متأخر از جمله صاحب بحار الانوار واقع شده است.با اینکه بیشتر روایات این کتاب مرسل است، بعضی از بزرگان بخشی از آنها را در حدّ مسند تلقی کرده و پذیرفته اند.از دیگر خصوصیات ارزنده این کتاب آنست که مؤلف از فضلا و دانشمندانی مانند شیخ معری محمد بن هارون معروف به ابن کمال و سید بزرگوار شریف ابو الحسن علی بن ابراهیم عریضی علوی حسینی روایت کرده و بر فواید عدیده کتاب خود افزوده است.

صاحب کتاب حاضر،اثر دیگری نیز به نام«مسألة فی المواسعة و المضایقه»دارد که مورد توجّه فقها بوده و شهید در«غایة المراد»آن را ستوده و صاحب«الذریعه»در باره آن نوشته است:«کتاب مسألة فی المواسعة و المضایقه از شیخ زاهد ابو الحسین ورام بن ابی فراس بن ورام بن حمدان از اولاد مالک اشتر نخعی متوفی به سال 605 ه.ق در شهر حلّه می باشد و شهید در غایة المراد فی شرح نکت الارشاد می گوید آن کتاب بسیار مفید بوده و مطالب ارزشمندی دارد که مؤلف در آنجا قول به مضایقه را تأیید کرده است...» ⁽¹⁾.

شهید در بحث صلاة فائته می نویسد«از جمله مؤیدان قول به مضایقه،شیخ زاهد،ابو الحسین ورّام بن ابی فراس(رضی الله عنه)است،زیرا وی کتابی پر فایده و نیکو مقصد در این باره تألیف کرده است...» نسخه ای که از کتاب مجموعه ورام در دسترس ما بوده در دو جلد، چاپ«مکتب الفقیه»-قم-ایران،است که ظاهرا از روی چاپ «دار صعب»و«دار التعارف»بیروت افست شده و فاقد تاریخ نشر است، نسخه معمول و متداول کتاب همین است و متن حاضر ترجمه ای از آنست.

گویا نسخه ای در دو جلد بزرگ نیز از این کتاب وجود داشته که بنا به نوشته0.

بعضی،نزد اولاد میرزا یوسف اعتماد الدوله بوده است.

به هر حال امید است کتاب حاضر که حاصل دانش آموزی و تجربه اندوزی زاهدی صالح و فقیهی فاضل می باشد،خواننده فارسی زبان را سودمند افتد و موجب برخورداری جویندگان دانش و پویندگان راه حق شود.

اللهم اغفر له و لنا و لجمیع اخواننا الّذین سبقونا بالایمان.

محمد رضا عطائی

شرح حال مؤلّف و توصیف او توسط دیگر دانشمندان

فرمانروای پارسا،دانشمند فقیه،محدّث بزرگوار،ابو الحسین ورام فرزند ابو فراس عیسی بن ابی النجم،پسر ورّام بن حمدان بن خولان بن ابراهیم بن مالک اشتر نخعی صحابی امیر مؤمنان(ع).این بزرگوار-خدایش بیامرزد-جدّ مادری سید رضی الدین علی بن طاوس بود.

منتجب الدین-خداوند بیامرزدش-می گوید:ورّام پسر ابو فراس،از اولاد مالک بن حرث،اشتر نخعی صحابی امیر مؤمنان(ع)،فرمانروای پارسا، ابو الحسین،فقیه شایسته ای است من با او در شهر حله ملاقات کردم.این خبر با خبر بالا مطابقت دارد.سیّد بن طاوس همین خبر را از منتجب الدّین نقل می کند و او را مورد ستایش قرار می دهد.

در خبری از فلاّح سائل چنین آمده است:جدّ من،ورام بن ابی فراس از جمله کسانی است که رفتارش سرمشق دیگران بود.او وصیّت کرده بود که نگین انگشتری عقیقی با نام ائمه(ع)را در داخل دهانش بگذارند،و من نیز نگین عقیقی را که نام:«اللّه ربّی و محمد نبیّی و علی-و همه امامان را نام بردم-ائمّتی» ⁽¹⁾بر او نقش کرده بودم،وصیّت کردم تا پس از مردنم میان دهانم قرار دهند.

سید بن طاوس نیز در کتاب«کشف المحجّة»او را به شایستگی توصیف کرده،و صاحب معالم در مبحث اجماع،از قول او مطالبی نقل کرده

است.و شهید-خدایش بیامرزد-در«شرح ارشاد»از او تمجید زیادی کرده است آنجا که می گوید:«از جمله کسانی که قول به«مضائقه»را تأیید کرده اند،شیخ زاهد ابو الحسین ورّام بن ابی فراس-خدایش از او خوشنود باد -است،زیرا وی در آن باره مسأله ای را با فواید نیکو و هدفهای جالب مطرح کرده است».

محقق کاظمی در«التکملة»در باره او می گوید:«براستی او،مورد اطمینان،پارسا،فردی شایسته،معاصر منتجب الدّین بود.» شهید سعید،شمس الملّة و الدّین محمد بن مکّی،از قول محمد بن جعفر،معروف به ابن مشهدی،از طریق شیخ ما(ابو الحسین ورّام)،از سدید الدین محمود حمصی،و او از شیخ صالح،ثقه،موفق الدین،حسین بن فتح واعظ گرگانی،از شیخ ابو علی طوسی،و او از پدرش شیخ الطائفة-بهشت خدا بر همه آنان ارزانی باد-نقل حدیث می کند.

بیشتر دانشمندان رجال این چنین نقل کرده اند،جز اینکه نقل شهید اوّل متوفی 786 از قول مؤلف«ابو الحسین ورّام»متوفی 605 با یک واسطه بسیار بعید است،زیرا این بدان معنی است که ابن مشهدی که از قول مؤلف نقل حدیث کرده از سالخوردگانی باشد که 130 سال و یا در همین حدود عمر کرده باشد،و قهرا چنین عمری باید در شرح حال دانشمندان نوشته می شد، در صورتی که ما در طی شرح حال دانشمندان به چنین چیزی برنخورده ایم.و شاید-همان طوری که از اجازات بحار برمی آید-بین آن دو تن،شیخ نجیب الدین محمد،واسطه بوده است.

ورام-قدس سره-در شهر حلّه،دوم محرّم الحرام سال 605 هجرت پیامبر-بر هجرت کننده هزاران درود و سلام باد-از دار دنیا رفت.

احادیث و مواعظ متفرقه

اشاره

سپاس خداوندی را که او آغاز بی آغاز و پایان بی پایان است،و آشکاری است که از قلمرو دیدگان غایب،و نهفته ای است که به وجود آثار درک می شود، موجودی است بدون سابقه نیستی،و جاودانه ای است بی انجام و بدون مدّت، قدیم پیش از همه زمانها و همیشه استوار قبل از تمام مکانها،آن که بزرگیش از همه چیز بالاتر است،و نزدیکی که بر هر رازی آگاهی دارد،یکتایی که از انکار منکران پاک،و ذات تنهایی که از شرک مشرکان-با دلایل قوی و کوبنده،و شواهدی آشکار و هویدا-بر کنار است،او را می ستایم و از او کمک می طلبم،و بدو ایمان دارم و بر او توکّل می کنم،و گواهی می دهم که جز او خدایی نیست، یکتای بی شریک است،و گواهی می دهم که محمد-درود و سلام مؤکّد خدا بر او و خاندان او باد-بنده و فرستاده اوست.

نخستین مجموعه را آغاز می کنیم.

دنیا با دهان پر می گوید:زنهار،زنهار،از گزش و رنجش من.پس نباید لبخند خوش من شما را بفریبد زیرا گفتار من خنده آور است و کردارم باعث گریه.من همان دنیایم که اگر مرداری مشک آیین نباشم،شهدی زهر آلودم.(1) از پیامبر(ص):«یا علی!عقل آن است که بدان وسیله بهشت را تحصیل کرده و خوشنودی خدا را به دست آورند.»(2) و به سلمان-خدایش از او راضی باد-فرمود:«هر گاه بیمار شدی مبادا

از سه چیز غفلت کنی:(یکی)آن که بیماری باعث مرحمت خداوند بر تو است، (دوم)آن که دعایت مورد قبول است،و(سوّم)آن که بیماری هیچ گناهی را بر تو فروگذار نمی کند،تا اینکه از نامه عملت محو گرداند و خداوند تا پایان عمر،تو را از نعمت سلامتی و عافیت برخوردار نماید.»(3) آورده اند که مالک اشتر-خداوند از او خوشنود باد-از بازار کوفه عبور می کرد و یک پیراهن کرباسی بر تن و شال کرباسی بر سر داشت،یکی از افراد بازاری او را با آن هیأت دید و به سخریّه گرفت،و یک گلوله گلی به قصد تحقیر به سوی او پرتاب کرد،او توجهی نفرمود و براهش ادامه داد،در این بین کسی به آن بازاری گفت:وای بر تو!آیا فهمیدی که به طرف چه کسی گلوله را انداختی؟ گفت:نه.گفتند:بیچاره،او مالک اشتر صحابی امیر مؤمنان(ع)بود،آن مرد به خود لرزید،و به دنبال مالک رفت،تا از او معذرت خواهی کند،وقتی که آمد دید، او وارد مسجد شده و مشغول نماز است نمازش را که تمام کرد،آن مرد روی پاهای مالک افتاد و شروع به بوسیدن پاهای مالک کرد،مالک رو به آن مرد کرد و فرمود:این چه کاری است؟عرض کرد،از کاری که کرده ام معذرت می خواهم مالک فرمود:چیزی نیست،به خدا قسم وارد مسجد نشدم مگر این که برای تو طلب مغفرت نمایم.

بعضی از بزرگان می گویند:هر گاه زندگانی من،همانند زندگانی شخص نادان و مرگ من بسان مرگ او باشد،از ارزشمندترین معلومات من،مرا چه سود! یکی از بزرگان گفته است:در تورات آمده که هر کس همسایه گنهکاری داشته باشد و او را از گناه منع نکند،با او شریک جرم است. و نیز از تورات نقل کرده اند:هیچ بنده ای به عقوبتی بزرگتر از قساوت قلب دچار نمی گردد.

گویند:حضرت سلمان-خداوند از او راضی باد-روزی به دیدن ابو- درداء آمد،مادر ابو درداء را دید سخت ژولیده است،فرمود:چه اتّفاقی افتاده؟ آن زن جواب داد:برادرت ابو درداء به هیچ چیز از امور دنیایی توجهی ندارد.ناقل

می گوید:وقتی که ابو درداء آمد به سلمان خوش آمد گفت و برای او غذایی حاضر کرد،سلمان رو به او کرد و گفت:خودت هم غذا میل کن،او گفت:من روزه دارم،و تو را قسم می دهم که باید غذا بخوری.سلمان گفت:تا تو غذا نخوری من نمی خورم،سلمان آن شب را پیش وی ماند،وقتی که شب هنگام فرا رسید، ابو درداء برای انجام نافله برخاست،سلمان او را نگهداشت و فرمود:ای ابو درداء پروردگارت به تو حقی دارد،جسمت بر تو حقّی دارد،خانواده به تو حقی دارند، بنا بر این روزه بگیر و افطار کن،نماز بخوان،بخواب،و حق هر کسی را به خودش بده.ابو درداء خدمت پیامبر(ص)آمد،آنچه سلمان گفته بود به عرض پیامبر رساند،پیامبر(ص)نیز سخن سلمان را مورد تأیید قرار داد.

عمر بن عبد العزیز به یکی از کارکنانش نوشت:تو را به تقوای الهی سفارش می کنم،هر چند گوینده آن زیاد و عمل کننده به آن اندک است.

از ابن عباس-خدایش از او راضی باد-نقل است که می گفت:

خداوند به حضرت داود(ع)وحی کرد؛به ستمگران بگو!آنها مرا یاد نکنند، زیرا بر من حق است که هر کس مرا یاد کند،من هم او را یاد کنم و یاد کردن من آنها را،به این ترتیب است که آنان را از رحمت خود دور سازم.

پیامبر(ص)فرمود:«از آتش دوزخ بپرهیزید،اگر چه به نصف خرمایی باشد(4)».

از آن بزرگوار پرسیدند:چه کسی در قرآن خواندن خوش صداتر است؟ فرمود:«آن کسی که هر گاه آوای قرآن خواندن او را می شنوی ببینی که او خود، خداترس است(5).» و هم از آن گرامی است که فرمود:«هر کس از روی ناآگاهی فتوا دهد، فرشتگان آسمانها و زمین او را لعن کنند.(6)» و از آن حضرت نقل کرده اند که فرمود:«هیچ چیز بهتر از زن صالحه،به کسی نداده اند،آن زنی که دیدنش باعث شادی همسر گردد،و اگر سوگندش

دهد،سوگند او را گرامی داشته و در پشت سر،حق شوهر را نسبت به ناموس و مال پاس دارد(7).» پیامبر(ص)فرمود:«خوشا به حال غریبان»عرض شد:یا رسول الله! غریبان چه کسانی هستند؟ فرمود:«مردمان شایسته اندکی که در میان انبوه زیاد از مردم باشند؛که بدکاران آنان بیش از مطیعانند(8)».

و از آن گرامی است که فرمود:«هر که تسلیم امر خدا بوده،و روزیش در حد نیاز،و بر آن قانع باشد،رستگار است(9).» از پیامبر است که فرمود:«هلاکت زنان امّت من در گرو دو کالای سرخ فام است:یکی طلا و دیگری جامه های نازک،و هلاکت مردان امّتم در ترک دانش و گرد آوری ثروت(10).» و از آن بزرگوار است که فرمود:«مبادا ترس از مردم،فردی از شما را مانع شود،از اینکه اگر در مورد حقی چیزی را دیدید و یا شنیدید،سخن بگویید(11).» ابو هریره می گوید:به محضر پیامبر(ص)وارد شدم،در حالی که او نشسته نماز می خواند،عرض کردم:یا رسول الله!شما را چه شده است،می بینم نمازتان را نشسته می خوانید؟فرمود:«ابو هریره گرسنگی و ناتوانی!»ابو هریره می گوید:من گریستم،آن گاه به من فرمود:«ابو هریره گریه مکن!همانا سختی و عذاب قیامت به آن کسی که در دنیا گرسنگی را تحمل کرده،صدمه ای نمی رساند(12).» و از آن حضرت نقل کرده اند که فرمود:«گفته های شما ما بین خودتان یک امانت است.هیچ مؤمنی حق ندارد که پیش دیگران مطلب ناپسندی را از مؤمنی بازگو کند(13).» یکی از اصحاب می گوید:ابن عباس سخنانی را به من توصیه کرد،که از انبوهی گاو و شتر بهتر بود،فرمود:در باره آنچه به تو مربوط نیست هرگز سخن

مگو،چه آن برای تو بهتر است و من از پیامد ناروای چنان سخنی تو را در امان نمی بینم،و در آنچه که به تو مربوط است نیز سخن مگو!تا وقتی که جای مناسبی برای آن سخن پیدا کنی،زیرا چه بسا گوینده سخن حق نابجا سخن گفته و در نتیجه مورد سرزنش قرار گرفته است و نباید با نادان و همچنین با شخص بردبار مجادله کنی زیرا که نادان تو را می آزارد،و بردبار با تو دشمن می شود.در پشت سر،برادر دینیت را یاد نکن مگر به آن طوری که دوست داری او هم در پشت سر،تو را یاد کند،و همچون کسی کار کن که می داند به کار نیکش پاداش و به کار بدش کیفر می دهند.در اینجا یکی از حاضران مجلس گفت:ای ابن عباس!این سخنان از ده هزار اشرفی بهتر بود،ابن عباس گفت:

هر کلمه ای از اینها ارزشمندتر از ده هزار درم بود.

پیامبر(ص)فرمود:«خداوند وقتی که بنده ای را دوست دارد،او را گرفتار می کند،تا صدای ناله و زاریش را بشنود(14).» از مجاهد نقل کرده اند،گفت:مردی بر پیامبر وارد شد،پیامبر(ص)به او خوش آمد گفت و نزدیک خود نشاند،وقتی که از محضر پیامبر(ص)بیرون شد، عایشه عرض کرد:یا رسول الله،درود خدا بر تو باد،آیا این فلان کس نبود؟!- عایشه قبلا شنیده بود که پیامبر(ص)از او شکوه می کرد-پیامبر(ص)در جواب فرمود:«ای عایشه!بدترین مردم آن کسانی هستند که از ترس شرارتشان مورد احترام قرار گیرند(15).» و از آن بزرگوار نقل کرده اند که می گفت:«بار خدایا هر کس با امت من مدارا کند تو نیز با او مدارا کن،و هر که با آنان سخت گیرد،تو نیز بر او سخت گیر(16)!» نقل کرده اند که پیامبر(ص)بر بالین جوانی که مشرف به مرگ بود، فرا رسید،فرمود:«خود را در چه حال می بینی؟»آن جوان عرض کرد:یا رسول الله!به خدا امیدوار و از گناهانم بیمناکم.پیامبر خدا(ص)فرمود:«در چنین

موقعیتی بر قلب بنده ای،این دو مطلب وارد نمی شود،مگر اینکه خداوند آنچه را که او امید دارد،به وی مرحمت می کند و از آنچه بیمناک است او را مصون می دارد(17).» ابو سعید خدری می گوید:پیامبر خدا(ص)فرمود:«خداوند از بنده ای که نماز جماعت بخواند و بعد از نماز از او درخواست حاجتی بکند،شرم می کند،که تا حاجتش برآورده نشده از نماز برگردد(18).» و از آن بزرگوار است که فرمود:«بیشترین خطاهای فرزند آدم برخاسته از زبان اوست(19).» و آن گرامی فرمود:«هر کس زبانش را حفظ کند خداوند ناموس او را بپوشاند،و هر کس خشم خود را فرو خورد،خداوند عذاب خود را از او باز دارد،و هر کس از خدا پوزش بطلبد،خدای بزرگ عذر او را بپذیرد و از گناه او درگذرد(20).» و آن حضرت فرمود:«هر که به غلام و کنیزش نسبت زنا دهد،خداوند در روز قیامت بر او حدّ،جاری می کند مگر این که آنچه گفته است،راست باشد(21).» و نیز فرمود:«با همّت ترین مردم آن مؤمنی است که برای دنیا و آخرتش همّت می ورزد(22).» و فرمود:«هر کس در خلوت دو رکعت نماز بگزارد که جز خدای بزرگ و فرشتگان الهی کسی او را نبیند،از آتش دوزخ بر کنار خواهد بود(23).» و نیز فرمود:«هر گاه گروهی در انجمنی بنشینند و برخیزند،و خدای بزرگ را در آن انجمن یاد نکنند،روز قیامت جز حسرت چیزی عاید آنها نشود(24).» و فرمود:«بنده ای نمی تواند پرهیزگار باشد مگر این که زبانش را نگهدارد(25).» و آن بزرگوار فرمود:«زیاد استغفار کنید،زیرا خداوند بزرگ استغفار را به

شما نیاموخت،مگر برای این که می خواسته شما را بیامرزد(26).» و آن گرامی فرمود:«روزی که قیامت فرا رسد،دنیا را،بیاورند،آنچه را که از آن خدا بوده است از آن جدا سازند،و آنچه برای غیر خدا بوده است،در آتش دوزخ اندازند(27).» از سخنان آن حضرت است:«آیا من شما را بر چیزی راهنمایی نکنم که خداوند بدان وسیله خطاها و لغزشها را از بین برده و گناهان را ببخشد؟گفتیم چرا یا رسول الله،درود خدا بر شما باد!فرمود:«وضو گرفتن در وضعیّت سخت و زیاد رفتن به مساجد،و نمازی را پس از نماز انتظار کشیدن(28).» و باز فرمود:«از محرّمات بپرهیز،تا بهترین بندگان خدا در میان مردم باشی،و بدان چه خدا روزی و نصیبت کرده است،راضی باش،تا بی نیازترین مردم باشی،و به همسایه ات نیکی کن تا مؤمن به حساب آیی،و بر مردم بپسند آنچه بر خود می پسندی،تا در زمره اهل یقین باشی،و زیاد مخند،زیرا خنده زیاد دل را می میراند(29).» آن بزرگوار فرمود:«پایین ترین مرتبه ریاکاری،شرک است،و محبوبترین بندگان نزد خدا پرهیزگاران در نهانند که هر گاه دور از انظار باشند کسی آنان را نجوید و هر گاه در بین مردم ظاهر شوند کسی آنان را نشناسد(30).» و نیز فرمود:«هر گاه کسی از برادر دینیش طلبی داشته باشد،و تا پایان مدت بایستد،پاداش صدقه را دارد،و اگر پس از پایان مدت نیز بایستد،برای هر روز تأخیر پاداش صدقه را دارد(31).» فاطمه دختر قیس می گوید:پیامبر(ص)بر گروهی از زنان عبور کرد، فرمود:«سلام بر شما ای کفران نعمت کنندگان»فاطمه گوید؛زنها عرض کردند:بخدا پناه می بریم از این که نعمتهای خدا را ناسپاسی کنیم.فرمود:

«هر کدام از شما وقتی که از شوهرتان خشمگین می شوید می گویید:هرگز از تو خیری ندیدم(32).»

و آن گرامی فرمود:«نیکی فراوان است،نیکوکار اندک است(33).» فرمود:«بدانید که هر کدام از شما بمنزله شبانی هستید و تمام شما نسبت به رعیّت خود مورد بازخواست قرار می گیرید،بنا بر این فرمانروای مردم از رعیّت خود بازخواست می شود،و مرد نسبت به خانواده اش سرپرست است و مسئول،و زن سرپرست اهل خانه شوهر و فرزندانش و مسئول آنهاست،و خدمتکار،ناظر بر مال آقای خود،و مسئول آن است.هان،همه شما شبانید و تمام شما از رعیّت خود بازخواست می شوید(34).» و از آن بزرگوار است:«حلال،واضح است،و حرام هم روشن است، بین آنها موارد شبهه ناک است بنا بر این موارد شبهه را به مواردی که تردید و شبهه ای نداری واگذار!در موارد مجهول و جاهایی که قطعی نیست،توقف کن و به آنچه مورد یقین است پای بند باش(35).» و از آن گرامی است که فرمود:« توبه کننده و پشیمان از گناه همچون کسی است که هیچ گناه نکرده و طلب آمرزش کننده ای که اصرار بر گناه ورزد همانند کسی است که پروردگارش را مسخره کند،و هر کس مؤمنی را بیازارد، بر ذمّه اوست گناه آنچه از آب رود نیل مشروب گردد(36).» و از آن حضرت رسیده است:«هر گاه خداوند،نسبت به گروهی اراده نیکی کند،هدیه ای به ایشان مرحمت می فرماید،عرض شد:یا رسول الله(ص) آن هدیه چیست؟فرمود:«مهمان است که با روزی خود می آید و می رود،با این حال باعث آمرزش اهل خانه می گردد(37).» ابو ایّوب انصاری می گوید:پیامبر(ص)فرمود:«ای ابو ایّوب!آیا دوست داری که تو را آگاه سازم،و بر صدقه ای رهنمون باشم که خدا و پیامبرش آن را دوست می دارند؟هر گاه کسانی با هم اختلاف پیدا کردند و میانشان تفرقه افتاد،آنها را صلح و آشتی بده(38)».

از ابو ذر-خدایش از او خوشنود باد-نقل شده،که پیامبر خدا فرمود:

«ای ابو ذر،مبادا از انجام کار نیکی خودداری کنی!و اگر هیچ کاری نتوانی انجام دهی،با چهره باز با مردم حرف بزن(39)».

و نیز می گوید:پیامبر(ص)فرمود:«هر گاه شوربایی طبخ کردی،مقداری آب آن را زیاد کن و برای همسایه ها کمی از آن ببر(40).» و از آن بزرگوار است که فرمود:«سه کس را خداوند در سایه عرش خود جای ندهد:آن کسی که از خودخواهی و تکبر لباسش آویخته و بلند باشد،و آن کس که با کسی در حضور دوستی نماید،و در غیابش که او بی اطّلاع است،از او غیبت کند،و مردی که برای کالایش تبلیغ کند،و آن را بر خلاف واقعیت تزیین نماید(41).» و فرمود(ص):«مردم تا وقتی که شتابزده نشده اند در راه خیر و صلاحند» گفتند:یا رسول الله چگونه شتابزده می شوند؟فرمود:«می گویند:ما دعا کردیم، خدا دعای ما را مستجاب نکرد(42).» و نیز فرمود(ص):«من فقط وسیله رحمت و هدایتم(43).» و از آن بزرگوار است که فرمود:«هر کس چهل روز نماز جماعت را درک کند،خداوند به او وسیله دوری از دورویی و آزادی از آتش جهنم را مرحمت کند(44).» و فرمود:«همانا خداوند بنده تهیدستی را که عائله مند و آبرودار است دوست می دارد(45).» و فرمود:«دهانتان را با مسواک پاکیزه نگهدارید که دهانها گذرگاه قرآنند(46).» و فرمود:«کسی پروردگارش را می خواند،و او رو برمی گرداند،و دوباره می خواند او اعتنا نمی کند،و باز می خواند،و او توجه نمی فرماید،امّا وقتی که چهارمین بار می خواند،خداوند تبارک و تعالی می گوید:بنده ام مرا می خواند و من رو بر می گردانم،او دانسته است که جز من کسی گناه او را نمی آمرزد،من شما

[فرشتگان]را گواه می گیرم که او را آمرزیدم(47).» و فرمود(ص):«نباید فردی از شما آرزوی مرگ کند،زیرا که ترس عذاب قیامت سخت است،و براستی از سعادت شخص است که عمری طولانی کند و خداوند توبه را نصیب او فرماید(48).» ابو سعید خدری می گوید:مردی خدمت پیامبر(ص)آمد،عرض کرد:چه کسی از همه مردم افضل است؟ پیامبر(ص)فرمود:«کسی که در راه خدا با مال و جان جهاد کند»و بعد فرمود:«مؤمنی که در گوشه ای خدا را عبادت می کند و شرّش به مردم نمی رسد(49).» و پیامبر فرمود:«پیوسته گروهی از أمتم پشتیبان حقّند،سرکوبی و اهانتی که از دیگران به آنها رسد تغییری بر رفتارشان وارد نمی سازد،آنها چنینند تا وقتی که امر الهی فرا رسد(50).» و فرمود:«در بهشت درختی است که شخصی سواره صد سال در سایه آن راه برود،به آخر آن نمی رسد،اگر خواستید این آیه مبارکه را« وَ ظِلٍّ مَمْدُودٍ» سایه ای گسترده را بخوانید،و جای تازیانه ای در بهشت بهتر است از دنیا و هر چه در دنیاست،اگر مایلید معنی آن را بدانید این آیه را بخوانید:«...پس هر کس از آتش دوزخ دور شد و وارد بهشت گردید،البتّه رستگار است،و زندگانی دنیا جز کالای فریب چیزی نیست(51).» و فرمود:«در بهشت پرنده ای است با هفتاد هزار پر،می آید و کنار مردی از اهل بهشت قرار می گیرد،آن گاه بال می زند،و از هر پری از پرهای او رنگی سفیدتر از برف و نرمتر از کره و گواراتر از شربت،بیرون می آید،و هیچ کدام از رنگها به رنگ دیگری شباهت ندارد،و بعد پرواز می کند و می رود(52).» و فرمود:«دعوت دعوت کننده را بپذیرید و از بیمار عیادت کنید(53).» و فرمود:«همانا خداوند از آن بنده ای راضی است که پس از خوردن غذا

و نوشیدن آب،حمد و سپاس خدا را بر زبان جاری کند(54).» موسی بن عمران عرض کرد:«بار خدایا آدم کی می توانست که حق شکر نعمت تو را بجا آورد،او را به قدرت خود آفریدی و از روح خود بر او دمیدی،و در بهشت خود جا دادی و به فرشتگان دستور دادی تا او را سجده کردند؟»خداوند فرمود:«ای موسی!همین قدر که او فهمید این همه از جانب من است،و مرا سپاس گفت،این خود شکر نعمت من بود.» پیامبر خدا(ص)فرمود:«خداوند هیچ نعمتی-کوچک یا بزرگ-به بنده خود مرحمت نفرمود مگر اینکه پس از شکرگزاری وی از آن نعمت،بیشتر از آن به وی مرحمت کرد(55).» و فرمود:«حساب اعمال مردی از پیشینیان را رسیدگی کردند،هیچ کار نیکی در نامه عملش ندیدند جز اینکه او مردی متمکّن بود و با مردم نشست و برخاست داشت،به غلامانش دستور داده بود که به افراد تهیدست سخت نگیرند و گذشت کنند،پس خداوند تبارک و تعالی فرمود:ما سزاوارتر به گذشتیم،از او درگذرید(56).» و آن بزرگوار فرمود:«همواره به یاد خدا باشید که یاد خدا شفابخش است،و از یاد مردم خودداری کنید که آن خود درد است(57).» و فرمود:«هر مسلمانی باید هر روز صدقه ای بدهد»عرض شد:چگونه می توان این کار را انجام داد؟فرمود:«کنار زدن آنچه باعث اذیّت است از قبیل سنگ و چوب از میان جادّه و راهنمایی کسی،و عیادت مریض،تشییع جنازه، امر به معروف و نهی از منکر و جواب سلام دادنت،همه صدقه است(58).» و فرمود:«هر که لقمه حلال بخورد،و عمل به سنّت کند و مردم از آزار او در امان باشند،وارد بهشت می شود.»مردی عرض کرد:یا رسول الله!امروز چنین کسی میان مردم زیاد است پیامبر فرمود:«در قرنهای آینده نیز زیاد خواهند بود(59).»

و فرمود:«هر که در دنیا دو رو و دو زبان باشد،خداوند در روز قیامت برای او دو زبان از آتش قرار می دهد(60).» بلال بن حارث مزنی از پیامبر(ص)نقل کرده است که فرمود:«همانا مردی که سخنی را می گوید اما نمی داند به هر کجا برخورد!خداوند متعال او را بدان وسیله تا روز قیامت مشمول غضب خود گرداند(61).» یکی از بزرگان می گوید:هر وقت من می خواستم حرفی بزنم،سخن بلال مانع حرف زدن من می شد.

و از آن بزرگوار است:«وقتی که فردی از شما سخنی می گوید،و این سخن را جز برای خنداندن اهل مجلس نمی گوید،در حقیقت از بلندایی که فاصله اش دورتر از ما بین آسمان و زمین است،سقوط می کند،و براستی او بیش از آنچه از پایش بلغزد از زبانش می لغزد(62).» و فرمود:«مؤمنی که با مردم معاشرت دارد،و اذیّت و آزار مردم را تحمّل می کند،اجر بیشتری دارد تا آن که با مردم معاشرت ندارد،و اذیّت و آزار آنان را تحمّل نمی کند(63).» عرب بادیه نشینی خدمت پیامبر(ص)عرض کرد:یا رسول الله!روز قیامت چه کسی به حساب مردم رسیدگی می کند؟پیامبر(ص)فرمود:«خداوند بزرگ».آن مرد عرض کرد:سوگند به پروردگار کعبه که نجات یافتیم.

پیامبر(ص)فرمود:«ای مرد!چطور نجات یافتیم؟»آن مرد عرض کرد:

چون کریم اگر توانایی داشته باشد می بخشد(64).

پیامبر(ص)فرمود:«حجامت از سر،زکام و درد دندان را برطرف می کند(65).» و نیز فرمود:«هر که را خداوند به اسلام هدایت کند و قرآن را بیاموزد،با این حال،از مردم چیزی درخواست کند در پیشانیش تا روز قیامت نوشته می شود که این درمانده است(66).»

و فرمود:«از افراد رحم دل امّتم طلب حاجت کنید،به حاجتتان می رسید و پیروز می شوید،زیرا که خداوند بزرگ می فرماید:«رحمت من بر کسی است که بر بندگانم دل رحم باشد»از سنگدلان درخواست حاجت نکنید،که به حاجتتان نمی رسید،و موفق نخواهید شد،زیرا خداوند بزرگ می فرماید:«آنان محل خشم منند(67).» از آن بزرگوار است:«از جمله وسائل آمرزش،سیر کردن مسلمان گرسنه است(68).» و فرمود:«مبادا کسی از شما بگوید:برده و یا کنیز من!زیرا همه شما بندگان خدا و تمام زنها کنیزان خدایند،بلکه باید بگوید:غلام،کلفت، خدمتگزار و فرزندم(69).» و از آن حضرت است:«اگر چیزی استوارتر از پیکان تیر بود،مردم برای آن هم سعایت می کردند(70).» و از آن گرامی است:«چهار خصلت است که اگر دارا باشی،آنچه از مال و مقام دنیا را از دست بدهی،باکی نیست:امانتداری،راستگویی،خوشخویی، و قناعت در زندگی(71).» یکی از بزرگان می گوید:

«مردم می گویند،سرزمین شام،اهلش را می کشد.

پس چه کسی برای من ضمانت می کند که اگر به شام نروم عمر جاودانه کنم؟ پدران و نیاکانم از دنیا رخت بربستند چه راه فراری از مرگ داشتند اگر از دنیا نرفته بودند(72).» آنچه کنار محتضر می خوانند: بعضی گفته اند:سوره مبارکه«الصّافّات» را بخوانید،زیرا این سوره نزد هیچ مریض و گرفتاری خوانده نشده،مگر اینکه خداوند او را بزودی راحت کرده است،و اگر محتضر،درگذشت،بگو:«انا للّه و انّا الیه راجعون،اللّهمّ اکتبه عندک فی المحسنین و ارفع درجته فی علیّین

و اخلف علی عقبه فی الغابرین و نحتسبه عندک یا ربّ العالمین(73).» از امیر مؤمنان(ع)نقل کرده اند که پیامبر(ص)فرمود:«وقتی که مردم به مستمندان خشم گیرند،و بازارهایشان را پر رونق سازند و یک دیگر را بر گرد آوردن پول آفرین گویند،خداوند آنان را به چهار بلا مبتلا سازد:به قحطی روزگار،ستم پادشاه،خیانت زمامداران حاکم،و هیبت دشمن(74).» ابو درداء می گوید:«در دوران زندگی تان به جستجوی خیر باشید و تا می توانید شاخص خیر باشید و خود را در معرض نسیم های رحمت حق قرار دهید، زیرا خداوند اندوخته هایی از رحمت دارد که نصیب آن بنده ای از بندگان می شود که خدا بخواهد،و من از خدا درخواست می کنم که آبرویم را حفظ کند و از ترس عذاب ایمن دارد.» ابراهیم بن ادهم به دوستش گفت:«آیا خانواده داری؟»او گفت:

آری.گفت:«بنا بر این آنچه تو را از جانب داشتن خانواده،بیم می دهد،بالاتر است از حالتی که من دارم.» یکی از بزرگان می گوید:«مردم در آغاز این طور نبودند که کسی به کس دیگر بگوید:چطور صبح کردی،و چگونه شام کردی؟مگر این که تصمیم داشت اگر طرف ناراحتی دارد،آن را برطرف سازد.»(75) در تفسیر آیه: وَ أَنْ عَسی أَنْ یَکُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَیِّ حَدِیثٍ بَعْدَهُ یُؤْمِنُونَ (76).آمده است:مقصود از«اجل»زمان مرگشان است،که آنان را دعوت می کند بر این که نسبت به دینشان دقیق باشند و نسبت به خویشتن که پس از مرگ،در رهگذر آخرت چه می شوند،تا در دنیا آنچه از افتخار و شرف،و عزّت می جویند،با پارسایی و پرهیز همراه باشد.

و نیز در تفسیر آیه: وَ اتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِیبَنَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْکُمْ خَاصَّةً (77)از حسن،سدی،مجاهد،و ابن عباس،نقل شده است که این آیه در باره اهل جمل نازل شده است.قتاده می گوید:زبیر گفته است:این آیه نازل شد،و هیچ کدام از

ما را ندیدند که دچار فتنه شود،بعد مدتی را پشت سر گذاشتیم تا این که آن فتنه، ما را-به خصوص-فراگرفت.» این سخن را به گونه هایی از زبیر نقل کرده اند؛ امّ سلمه همسر پیامبر(ص) از پیامبر نقل کرده است که آن حضرت فرمود:«من بشری همانند شمایم،و شما اختلافتان را به من عرضه می کنید،و شاید برهان بعضی از شما از بعض دیگر استوارتر باشد،و من به نفع او-همان طوری که می شنوم-حکم می کنم،پس اگر من به سود او چیزی از حق برادرش حکم دادم،نباید آن را بپذیرد،که این عمل [بمنزله آن است که]پاره ای از آتش را برای او جدا سازم(78).» و از آن بزرگوار نقل کرده اند که فرمود:«زمانی بر مردم بیاید که شخصی اهمیت ندهد،که مال برادر مسلمانش را از راه حلال به چنگ آورد یا از راه حرام؟!(79)» و آن حضرت فرمود:«مبادا کسی از شما به شوخی یا جدّی مال برادر مسلمانش را[بدون اجازه]بردارد،کسی که این کار را بکند،معصیت کرده است،باید به او بازگرداند(80).» پیامبر(ص)فرمود:«حرمت مال مسلمان همانند حرمت خون اوست(81).» ابو سعید خدری نقل کرده است که پیامبر خدا(ص)فرمود:«چگونه من آسوده باشم در حالی که اسرافیل طومار زمان را درهم پیچیده است،و زانو به زمین زده،و گوش فرا داده آماده است تا فرمان برسد و در صور بدمد،عرض کردند:یا رسول الله!آن گاه چه بگوییم؟فرمود:بگویید:«حسبنا الله و نعم الوکیل»یعنی خداوند ما را بس است و او نیکو وکیلی است(82).» از سخنان امیر مؤمنان(ع):«همانا خداوند از شما بندگانش،راجع به کردار کوچک و بزرگ،آشکار و نهانتان می پرسد،پس اگر شما را عذاب کند، از آن جهت است که شما ستمکاره اید و اگر ببخشد،او کریم و بخشنده است، ای بندگان خدا بدانید که پرهیزگاران منفعت دنیای گذرا و آخرتی را که نیامده

است،بردند،پس آنان با مردم دنیا در دنیاشان شریک شدند،در حالی که اهل دنیا در آخرت آنان شریک نشدند،در دنیا در بهترین جایگاهها منزل گزیدند،و بهترین غذاها را خوردند،بنا بر این از دنیا بهره مند شدند بدان گونه که اهل رفاه و خوشگذران بهره مند شدند،و از آن برخوردار شدند،بدان چه ستمگران خودخواه برخوردار شدند،پس از دنیا رفتند با زاد و توشه ای که آنان را به منزل می رساند،و تجارتی که سودبخش بود،به لذّت پارسایی دنیا در دنیا رسیدند،و یقین پیدا کردند که فردا در قیامت در جوار رحمت حق هستند،آنجا که خواسته هاشان پذیرفته است،و استفاده شان از لذّت و آسایش کاستی ناپذیر است پس ای بندگان خدا از مردن و نزدیکی اجل بترسید،و زاد و توشه آن را آماده کنید،زیرا مردن به صورت امری مهم و خطری بزرگ خیری به همراه می آورد که شرّی هرگز با آن نیست،و یا شرّی به همراه دارد که هرگز خیری با آن نیست!پس چه کسی از آن که برای بهشت کار کرده است به بهشت نزدیکتر است و چه کسی به دوزخ نزدیکتر است از آن که برای دوزخ کار کرده است؟!و شما را مرگ دنبال می کند،و اگر قدری بایستید شما را خواهد گرفت،و اگر هم فرار کنید،شما را خواهد یافت،و آن از سایه تان به شما نزدیکتر است،مرگ به موهای پیشانیتان آویخته است،و دنیا از دنبال شما عمرتان را درهم می پیچد،پس از آتشی که ژرفا و گرمای آن بی حدّ و حساب است و آزار و گرفتاریش،تازه به تازه است، برحذر باشید.

جهنم،خانه ای است که در آنجا رحمت و مهربانی نیست،و هیچ درخواستی پذیرفته نمی شود،و غم و اندوهش پایان ندارد.اگر شما می توانید که هم از خدا ترس و بیمتان زیاد باشد،و هم به او امیدوار و خوش گمان باشید،پس بین آن دو را جمع کنید،زیرا خوش گمانی بنده به پروردگارش به اندازه ترس و بیم اوست از پروردگارش،و براستی خوش گمان ترین مردم به خداوند متعال، کسانی هستند که از او بیشتر می ترسند(83).»

در باره آیه: وَ أَرِنا مَناسِکَنا (84)دو معنی نقل کرده اند:یکی آن که مقصود از دیدن،به چشم دیدن است و دیگر اینکه مقصود،دیدن با چشم دل است،یعنی،ما را آگاه ساز.

حطایط می گوید:

«بخشنده ای را که از ضعف و لاغری مرده باشد و بخیلی را که همیشه زنده بماند،به من نشان بده،تا شاید من هم با تو هم عقیده شوم؟!(85)» ابن ابی یعفور از امام صادق(ع)نقل می کند که آن بزرگوار فرمود:«مردم را به نیکوکاری-نه به زبانتان-دعوت کنید تا آنها از شما تلاش،راستی و پرهیزگاری در عمل مشاهده کنند(86).» از حضرت موسی بن جعفر(ع)نقل کرده اند که به مردی از اصحابش فرمود:

«فلانی از خدا بترس و سخن حق را بگو هر چند که باعث هلاک تو شود،در صورتی که رستگاری تو در آن است،و فلانی از خدا بترس و باطل را رها کن، هر چند که نجات تو در آن باشد،در صورتی که باعث هلاکت تو است(87).» موسی بن بکر واسطی از حضرت ابو الحسن،موسی بن جعفر(ع)نقل کرده است که فرمود:«مردم زمین تا وقتی که به یک دیگر محبّت کنند،و امانت رعایت کنند و به حق عمل کنند،مورد مرحمت خداوندند(88).» معاویة بن عمار از امام صادق(ع)نقل کرده است که فرمود:«امانتداری باعث بی نیازی است(91).» و آن گرامی فرمود:«از خدا بترسید،و امانتها را به سفید و سیاه-اهل حروراء(90)باشند یا اهل شام-بازگردانید(91).» و فرمود:«امانت را به صاحبش برگردانید،زیرا پیامبر خدا(ص)نخ و سوزن را به صاحبش باز می گرداند(92).» و فرمود:«براستی اگر قاتل و آن کسی که شمشیر بر فرق جدم علی(ع) زد،امانتی به من بسپارد،و از من راهنمایی و مشورت بخواهد،من پس از پذیرش

از وی،امانت را رعایت خواهم کرد(93).» و از آن بزرگوار است که از پیامبر خدا(ص)نقل می کند:«زنهار از نفرین پدر،که تا بالای ابر،پیش می رود،خداوند متعال،می فرماید:آن را به جانب من بیاورید تا مستجاب کنم،و زنهار از نفرین مادر،که از شمشیر بران تر است(94).» سدیر می گوید:به حضرت ابو جعفر(ع)عرض کردم:آیا فرزند می تواند حق پدر را ادا کند؟فرمود:«جز در دو مورد،امکان ندارد:یکی آنجا که پدر برده باشد و فرزند او را بخرد و آزاد کند،و یا وامی داشته باشد او وامش را بپردازد(95).» ابو حمزه ثمالی از امام باقر(ع)نقل کرده است که پیامبر(ص)فرمود:

«از خدا بترسید،موقع درخواست،خوب درخواست کنید،مبادا دیر رسیدن روزی باعث شود تا شما چیزی را از راه معصیت خدا طلب کنید(96).» ابن فضّال از قول کسی از امام صادق(ع)نقل کرده است:«بیش از کسی که بیهوده کاری می کند،و کمتر از آن کسی که به دنیا حریص است و دل به آن بسته،در پی روزیت باش،بنا بر این خود را در موضع شخصی قرار داده که دارای انصاف و آبرو است خویشتن را بالاتر از موضع کسی بدان که بیکاره و ناتوان است،و آنچه را که برای مؤمن لازم است تحصیل کن،براستی کسانی را که مالی داده شد و سپاسگزاری نکردند،[عاقبت آن مال از آنان گرفته می شود] انگار مالی ندارند(97).» ابن جمهور به نقل از پدرش در حدیث مرفوعی از قول امام صادق(ع)نقل کرده است که امیر مؤمنان(ع)بارها این مطالب را می فرمود:«به یقین بدانید که خدای متعال-هر چند بنده ای پرتلاش،کاملا چاره اندیش و توانمند در مکر و فریب باشد-بیش از آنچه در علم الهی مقدر شده است،برای او قرار نداده است،براستی که نه به دلیل کاردانی و نه به خاطر نادانی کسی،به مقدار حبّه ای،هرگز بر روزی کسی افزوده نمی شود،بنا بر این کسی که از این امر مطلع است و بدان عمل می کند،بیش از همه سود می برد،و کسی که اطلاع دارد،اما

پای بند نیست بیش از همه زیان می بیند و بسا کسانی که خداوند نعمت داده،امّا در نتیجه غفلت از رحمت پروردگارشان دور شده اند،و بسا خودخواه که بی جهت به خود مغرورند.بنا بر این از شتاب خود کم کن،و کمتر عجله کن،ای انسان شتابزده،و از چرتی که بر تو عارض شده،به خود آی!و در باره آنچه از طرف خداوند به زبان پیامبر خدا(ص)آمده است بیندیش!و به این هفت کلمه پایبند باش!که این سخنان از گفته خردمندان و از جمله امور مهمی است که در قرآن مجید آمده است:

براستی،کسی که دارای یکی از این خصلتها باشد نمی تواند با خدا ملاقات کند که:در انجام واجبات الهی،شریک برای خدا قائل شود،یا به خاطر فرونشاندن آتش خشم،خود را به هلاکت رساند،یا دیگران را به چیزی امر کند که خود عمل نکند،یا با اظهار بدعتی در دین خدا بخواهد نیاز خود را از مردم برآورد،یا بر آنچه انجام نداده است،خوشحال باشد که مردم از او ستایش کنند و بگویند او انجام داده است،و خودخواه گردنفراز که بر دیگران فخر فروشی کند و یا کسی که دیگران از او بترسند.(98)» عبد الله بن سلیمان می گوید از امام صادق(ع)شنیدم که می فرمود:

«خداوند روزی افراد نادان را فراخ کرده تا خردمندان عبرت گیرند و بدانند که با کار و تدبیر نمی شود،به دنیا دست یافت(99).» سلمة بن کهیل می گوید:از علی(ع)شنیدم که به شریح می فرمود:«از پیامبر خدا(ص)شنیدم که می گفت:امروز و فردا کردن مسلمانی که قدرت ادای حقی را دارد،ستمکاری بر تمام مسلمانان است(100).» بدان که مردم را وادار بر انجام حق نمی کند مگر آن کسی که مانع انجام باطل می شود.

یکی از بزرگان گوید:«اگر تو بزرگوار باشی احترام دیگران به تو باعث رنجش و زحمت تو می شود و اگر تو خردمندی،توهین دیگران به تو باعث آسایش تو

خواهد بود.» شاعری می گوید:

«هر که در حمایت محمد(ص)باشد در امنیت است* هم گوسفند بیماری که از گله مانده و هم گرگی که به رنگ کبود است نه این ترسی دارد،و نه آن مرتکب جرمی می شود* مادامی که رهبری با صداقت عهده دار رهبری مردم است(101).» در باره آیه مبارکه:«انّ اللّه یأمر بالعدل و الاحسان...(102)»گفته اند:

«هر گاه ظاهر و باطن یکی شد،عدالت است و اگر باطن بهتر از ظاهر بود،همان احسان است،و اگر ظاهر بهتر از باطن باشد،ستمکاری و ظلم است.» گویند:«هر کس در زوایای قلبش بیاد خدا باشد،خداوند او را در حرکات اعضای بدن حفظ می کند.» بعضی گفته اند:«پنج دسته از مردم از پنج چیز ناگزیرند،و آن پنج چیز هم ناگزیر از آتش دوزخند:تاجر ناگزیر از دروغ گفتن است و دروغگو ناگزیر از آتش دوزخ است،و آن که پا بر بساط شاهان بگذارد ناگزیر از گفتن سخن مطابق هوای نفس است،و هر که پیرو هوای نفس باشد ناگزیر از آتش جهنّم است،و هر که با دخترکان و پسران به شوخی پردازد ناگزیر دچار زنا می شود،و زناکار ناگزیر از آتش است،و آن که لباسی بلند و آویخته بر تن کند ناگزیر متکبر است،و شخص متکبر ناگزیر از آتش دوزخ می باشد،و هر کس شراب پخته بیاشامد ناچار مستی می کند،و هر که باده گساری کند ناگزیر از آتش است.» امام صادق(ع)فرمود:«سوگند بر سه نوع است:سوگندی که کفّاره ندارد، و سوگندی که کفاره دارد،و سوگند دروغی که باعث آتش دوزخ است؛امّا سوگندی که کفاره ندارد،آن سوگندی است که شخص قسم می خورد کار نیکی را انجام دهد و آن را انجام نمی دهد،کفاره اش آن است که آن کار را انجام دهد، و سوگندی که کفاره دارد،آن است که کسی در مورد گناهی سوگند یاد می کند که

آن را انجام ندهد،و آن را مرتکب می شود،در این صورت باید کفاره بدهد،و سوگند دروغ که باعث آتش دوزخ است آن است که شخصی سوگند یاد می کند تا مال مسلمانی را به ناحق غصب کند(103).» سکونی از امام صادق(ع)به نقل از پدر بزرگوار و اجداد طاهرینش می فرماید:«خداوند به پیامبری از پیامبران وحی کرد که به قوم خود بگو:

لباسهای دشمنان مرا نپوشید و از خوراکهای دشمنانم نخورید،و به راه و روش دشمنان من رفتار نکنید،که در این صورت شما نیز مانند آنان دشمنان من خواهید بود(104).» شعر:

«همانا ایمنی از دست سلمی و همسایگی او* در آن است که هیچ گاه از بیابانهای او گذر نکنی(105).» بزرگان گفته اند:«اگر عقل را به حال خود بگذارند-بدون مزاحمت هوای نفس،و بدون خو گرفتن با عادت بد،و بدون اطاعت از روی جبر و فشار- انسان را به جانب رستگاری رهبری می کند و به سمت کمال سوق خواهد داد.» طاوس یمانی حضور امام صادق(ع)شرفیاب شد،امام(ع)فرمود:«تو طاوس هستی؟»عرض کرد:بلی.

امام(ع)فرمود:«طاوس پرنده بد یمنی است،بر در خانه هیچ قومی فرود نیامده مگر این که اعلام کوچ بر آنها داده است،تو را به خدا ای طاوس،آیا کسی را پوزش پذیرتر از خدا سراغ داری؟»عرض کرد:نه.فرمود:«تو را به خدا آیا می دانی که هیچ کس راستگوتر از آن آدمی نیست که بگوید ناتوانم و ناتوان هم باشد.»عرض کرد:نه.فرمود«پس چرا نپذیرفته ای از آن کسی که پوزش پذیرتر از او نیست،و از کسی که راستگوتر از او کسی نیست.»راوی می گوید:

این جا بود که طاوس گرد و خاک لباسهایش را تکان داد و گفت:بین من و خدا دشمنی وجود ندارد(106).

علی بن اعبد عون ازدی،از امام صادق(ع)نقل کرده است که آن بزرگوار فرمود:«سخاوت آن است که هوای نفس بنده ای،نسبت به درخواست کار حرام سخاوتمندانه برخورد کند[طلب نکند]و هر گاه به حلالی دست یافت،از انفاق آن در راه اطاعت خدا والا همّت باشد(107).» از سخنان امیر مؤمنان(ع)است:«بد زبانی دلیل بر ناتوانی و ضعف تدبیر است و ارتکاب کار بد حاکی از بی حیائی است(108).» و از آن بزرگوار است:«هیچ ذلّتی را در حدّ آن ذلّتی نیافتم که دلم در گرو آن کسی باشد که قلبش تهی از محبّت به من است(109).» از پیامبر(ص)نقل کرده اند که فرمود:«بر هر مسلمانی لازم است که صدقه بدهد.»گفتند:اگر کسی نداشت چه کند؟فرمود:«با دست خودش کاری بکند که خود بهره مند شود و بعد از آن صدقه بدهد.»گفتند:اگر نتوانست چه کار کند؟فرمود:«به نیازمندی که گرفتار است کمک کند.»عرض شد:

«اگر نتوانست چه؟فرمود:«به کار شایسته و یا کار نیکی راهنمایی کند.» گفتند:اگر آن کار را هم نکرد،چه کند؟فرمود:«از ضرر رساندن به دیگران خودداری کند که این کار،خود صدقه است(110).» راوی می گوید:رسول خدا(ص)-وقتی که نیازمندی خدمتش می آمد -رو به افراد مجلس می کرد و می فرمود:«مهربانی کنید تا به اجر و پاداش آن برسید که خداوند آنچه را دوست دارد به زبان پیامبرش جاری می کند(111).» از آن گرامی است:«بی تابی در مصیبت آن است که انسان کاری بکند،که نمی کرد و یا کاری را ترک کند که همیشه آن کار را می کرد(112).» کسی به مردی در مقام تسلیت گفت:اگر این مصیبت،انگیزه خیری برای تو باشد،و یا تو اجر و پاداشی به دست آوری،خوب است،اگر نه مصیبت درونی تو برای تو مهمتر از مصیبتی است که از طرف این در گذشته رسیده است.

سماعة بن مهران می گوید،امام صادق(ع)بارها می فرمود:

«امیر المؤمنین(ع)می گفت:دوستدار من نیست کسی که مال مؤمنی را به حرام بخورد(113).» از ابی جعفر(ع)است که فرمود:«صبر دو نوع است:یکی،صبر در برابر گرفتاری است که نیکو و پسندیده است اما بالاترین صبر،کناره گیری از کارهای حرام است(114).» سماعة بن مهران از ابن سنان و او از ابی الجارود به نقل از اصبغ بن نباته می گوید،امیر مؤمنان(ع)فرمود:«صبر بر دو نوع است:یکی،صبر بهنگام مصیبت که نیکو و زیباست،و نیکوتر از آن صبر در برابر آن چیزی است که خداوند حرام داشته است،و ذکر خدا نیز دو قسم است،یکی یاد خدا در هنگام مصیبت،و بالاتر از آن،یاد خداوند بزرگ است آنجا که خداوند چیزی را بر تو حرام داشته است و یاد خدا مانع از ارتکاب آن حرام می شود(115).» از امام صادق(ع)است که فرمود:«خداوند پیامبری را بر قومی مبعوث کرد،و او از ناتوانی خود به خداوند شکوه کرد!پس خدای متعال بر او وحی کرد:

که پس از پانزده سال یاری خدا شامل حال او می شود،وی به یارانش گفت:خداوند به من امر کرده است تا با قبیله فلان پیکار کنم،مردم از ناتوانی خود به شکوه پرداختند،او در جواب گفت:خداوند به من وحی فرموده است که پس از پانزده سال،پیروز خواهم شد،اصحاب گفتند:هر چه خدا خواسته است هیچ نیرو و توانی جز نیرو و توان خدا نیست،می فرماید:این بود که یاری خدا در همان سال فرا رسید،به این سبب که آنان با گفتن این جمله که«هیچ نیرو و توانی جز نیرو و توان الهی نیست»کار خود را به خدا واگذاردند(116).» از ابو حمزه ثمالی نقل کرده اند که می گوید:«امام باقر(ع)فرمود:وقتی که پدرم علی بن الحسین(ع)در آستانه وفات قرار گرفت،مرا در آغوش خود فشرد، آن گاه فرمود:پسرم به تو آن سفارشی را می کنم که پدرم-امام حسین(ع)-به هنگام شهادت به من وصیّت کرد،از جمله آنچه فرمود،این است که پدر

بزرگوارش به او فرموده است:ای فرزند!در راه حق ایستادگی کن،هر چند که تلخ و ناگوار باشد(117).» ابن ابی سمّاک از امام صادق(ع)نقل می کند که مردی از مردم جبل،از امام(ع)مسأله ای را پرسید،و آن حضرت پاسخی که داد،بر خلاف خواست و میل آن مرد بود،امام(ع)در چهره او آثار ناراحتی را مشاهده کرد،فرمود:«آی مرد!در برابر حق پایدار باش،زیرا کسی در برابر حق هرگز استقامت نمی کند مگر آن که بهتر از آن را خداوند به او عوض می دهد(118).» ابن رباط می گوید:از امام صادق(ع)شنیدم که می فرمود:«براستی طرفداران حق از آغاز همواره در سختی و مشقّت بوده اند،امّا این سختی مدّتش کوتاه است و سرانجام عافیت طولانی در پی دارد(119).» هم علی بن رآب و هم کرام بن عمر و خثعمی،از ابو بصیر،و او از امام صادق(ع)نقل کرده اند که فرمود:«خداوند بزرگ بندگان مخلصی در روی زمین دارد که هیچ تحفه(120)ای از آسمان به زمین نازل نمی شود مگر این که آن را از آنها برمی گرداند،و هیچ بلایی نازل نمی شود مگر اینکه متوجه،آنها می سازد(121).» از سکونی و او از امام صادق(ع)از قول علی(ع)نقل کرده است که پیامبر خدا(ص)فرمود:«همانا بنده خدا برای هر گناهی از گناهانش صد سال بازداشت می شود در حالی که به برادران و همسرانش در بهشت می نگرد(122).» محمد بن مسلم از امام باقر(ع)نقل کرده است که علی(ع)می فرمود:«تنها معیار عمل،خوشنودی و ناخوشنودی از کار است،در حقیقت شتر[حضرت صالح(ع)]را تنها یک مرد پی کرد،اما چون دیگران از کار او اظهار رضایت کردند،مشمول عذاب الهی شدند،و از طرفی اگر رهبر عادلی قیام کند،مردمی که به حکومت او راضی باشند و او را در راه اجرای عدالت یاری کنند،سرپرست

ایشان همو خواهد بود،و اگر زمامدار ستمگری روی کار آید،هر کس به حکومت او تن دهد،و او را در راه جور و ظلمش یاری کند،وی سرپرست او خواهد بود(123).» طلحة بن زید از امام صادق(ع)نقل کرده است که امیر المؤمنین(ع) می فرمود:«ستمگر و هر کسی که او را بر ستمش یاری کند،و آن که راضی و موافق با اوست،همه شریک ظلمند(124).» محمد بن عیسی می گوید:ابو محمود،احمد بن حمّاد،نامه ای طولانی خدمت امام باقر(ع)فرستاد،امام(ع)در پاسخ نامه ای نوشت:«امّا ما در نواحی مختلف دنیا پراکنده ایم،لیکن هر کس به شخصی ارادت ورزد و از راه و روش او پیروی کند،هر چند که از او دور باشد،با اوست،و امّا آخرت جای آرامش و دار القرار است(125).» نوفلی به اسناد خود نقل می کند که پیامبر(ص)بر گروهی گذر کرد که مرغی را به عنوان هدف جایی نهاده بودند و با تیر می زدند،پیامبر(ص)فرمود:«اینان کیستند؟!خداوند آنها را از رحمتش دور سازد(126).» جابر بن یزید جعفی از قول ابی جعفر(امام باقر)(ع)نقل می کند که در باره آیه مبارکه: وَ لَمْ یُصِرُّوا عَلی ما فَعَلُوا وَ هُمْ یَعْلَمُونَ. فرمود:«اصرار، عبارت از آن است که انسان مرتکب گناهی شود،و استغفار نکند،و خود را وادار به توبه نسازد،این است معنی اصرار(127).» سیف بن یعقوب از امام صادق نقل می کند:«کسی که بر ارتکاب گناه ادامه می دهد،و در همان حال استغفار می کند همچون کسی است که کار مسخره ای را انجام دهد(128).» ابن فضّال از قول کسی که او نام می برد،از امام باقر(ع)نقل کرده است:«نه به خدا قسم،خداوند از مردم دو چیز خواسته است:یکی این که اقرار به

نعمتهای الهی کنند تا بیفزاید،و دیگر اینکه اقرار به گناهان کنند تا بیامرزد(129).» از سخنان آن بزرگوار است:«به خدا سوگند از گناهان رها نمی شود،مگر کسی که در نزد خدا بدان اعتراف کند(130).» از سخنان جعفر بن محمّد(ع)است که رسول خدا(ص)فرمود:«هر کس مرتکب گناهی شود،و خوش و خندان باشد،وارد آتش جهنم خواهد شد، در حالی که گریان است(131).» از سخنان پیامبر(ص)که فرمود:«آیا می خواهید که بزرگترین گناهان کبیره را به شما معرّفی کنم؟»سه مرتبه این سخن را تکرار کرد،راوی می گوید:

عرض کردیم:آری یا رسول الله!فرمود:«شریک قائل شدن برای خدا،عاق والدین»سخن به اینجا که رسید،تکیه داده بود،نشست،و فرمود:«بدانید:و سخن نادرست[گواهی ناروا]»پس همواره آن را تکرار می کرد،به حدی که ما گفتیم:ای کاش او سکوت می کرد.(132) عبد الرحمن بن ابی بکر از پدرش نقل کرده است که مردی نزد پیامبر(ص)از کسی تعریف کرد،پیامبر(ص)فرمود:«وای بر تو،گردن دوستت را بریدی!»سه بار این جمله را تکرار کرد،آن گاه فرمود:«هر کس از شما برادرش را بستاید،ناگزیر باید بگوید:من فلانی را چنین گمان می کنم،و خدا حسابرس اوست،و من کسی را در برابر خدا تزکیه نمی کنم،من چنین و چنان تصوّر می کنم،اگر خدا این امر را از وی می دانسته است(133).» علیّ بن حکم از کسانی که این روایت را به امام صادق(ع)رسانده اند، نقل کرده است که آن بزرگوار فرمود:«داود پیامبر(ع)عرض کرد:بار خدایا! همنشین و کسی که در بهشت جایگاهی چون من دارد،بر من بنمایان،پس خداوند تبارک و تعالی به او وحی کرد،که او،ابو یونس،متّی است»امام(ع) فرمود:«آن گاه حضرت داود از خداوند اجازه دیدار او را خواست،به او اجازه

دادند،داود و پسرش سلیمان،حرکت کردند،نزد متّی آمدند،ناگهان خود را در خانه ای از لیف خرما دیدند،کسی به ایشان گفت:متّی میان بازار است،به جستجوی او داخل بازار رفتند،گفتند:او در بازار هیزم فروشان است،آنجا رفتند و از او پرسیدند،عدّه ای از مردم به آنها گفتند:ما نیز اکنون منتظر او هستیم تا بیاید، پس آن دو هم به انتظار وی نشسته بودند که ناگاه از راه رسید،و بالای سرش پشته ای از هیزم بود،مردم از جا بلند شدند و هیزم را از بالای سرش بر زمین نهادند، او شکر و سپاس خدا را گفت،و اضافه کرد:کیست که مال حلالی را به بهای حلالی بخرد؟پس یکی بهای کمی بر او پیشنهاد کرد،و دیگری بهای بیشتری تا اینکه وی به یکی از آنها فروخت»امام(ع)می فرماید:«اینجا حضرت داود و حضرت سلیمان به او سلام دادند،او گفت:بفرمایید با هم به خانه برویم،و با پولی که به همراه داشت طعامی خرید،سپس آن را آسیاب کرد و در آوندی که داشت مخلوط کرد،آن گاه آتشی برافروخت،و آن معجون را روی آتش گذاشت، و شروع کرد با ایشان به سخن گفتن،تا نان او پخته شد و آن را در آوند قرار داد،و در پارچه ای پیچید،و مقداری نمک روی آن پاشید،و پهلویش ظرف پر آبی گذاشت،و روی دو زانو نشست،یک لقمه برداشت،وقتی که نزدیک دهانش رساند گفت:بسم الله،وقتی که لقمه را بلعید،گفت:الحمد لله،سپس بار دیگر و بار دیگر همین عمل را تکرار کرد،و بعد شروع کرد به نوشیدن آن آب،و بسم الله گفت،و هنگامی که ظرف را روی زمین گذاشت،گفت:الحمد للّه،بار خدایا چه کسی را هم چون من نعمت داده،و دوست داری چنان که مرا دوست داری، چشم،گوش و بدنم را سالم داشته و به من نیرو داده ای تا بتوانم نزد آن درختی بروم که خود نکاشته ام،و برای نگاهداری آن زحمتی متحمّل نشده ام،آن را وسیله روزی من قرار داده ای،و این تو هستی که بر دل کسی می اندازی تا آن را از من بخرد و من با پول آن نانی را بخرم که خود گندمش را نکاشته ام و تو آتش را برای من مسخّر کرده ای،تا با آن غذا را طبخ کنم،و مرا طوری آفریده ای که با میل و

رغبت آن غذا را بخورم،تا توان بندگی تو را داشته باشم،پس سپاس تو را.» امام(ع)می فرماید:«آن گاه گریه کرد،داود(ع)به سلیمان(ع)گفت:

پسرم!بلند شو تا برویم،که من هرگز بنده ای را ندیده ام تا این حد شاکر باشد، درود خدا بر او،و بر آنان باد(134).» در کتاب غریب الحدیث ابن قتیبه دینوری،در حدیثی از حضرت علی(ع) دیدم،که نام حضرت مهدی(ع)از فرزندان امام حسن(ع)را برده،و فرموده است:

«او مردی است پیشانی فراخ،با بینی کشیده،و شکم برآمده،رانهای کشیده، دندانهای ثنایای او با هم فاصله دار است،روی ران راستش خال سیاهی وجود دارد.(135)» یکی از راویان شیعه نقل می کند که او در بغداد از محدّثی شنیده است که این حدیث را نقل می کرد،و آن را به جابر بن عبد الله انصاری نسبت می داد،در جلد 16 کتاب اعلام النبوّة تألیف ابن شاهین،آمده است که پیامبر(ص)به جابر بن عبد الله انصاری،فرمود:«جابر!تو زنده می مانی تا این که علی بن حسین، سید العابدین(ع)را ملاقات کنی از نسل او فرزندی متولد خواهد شد که نامش نام من است پس سلام مرا به او برسان،بدان که او پدر مهدی این امّت است(136).» در داستانی از معاویه نقل کرده اند که دید یزید،غلامش را می زند، گفت:وای بر تو!کسی را می زنی که توان دفاع از خود را ندارد،به خدا سوگند که توان و قدرت مرا از چنین عملی بازداشته است.

در یکی از کتابهای متکلّمان جبری مذهب چیزی را دیدم که باعث تعجّب بود،خواستم آن را اثبات کند تا آنچه باعث گرایش ایشان بدان مذهب شده،روشن شود،او در جواب گفت:هر گاه دانستی که اندیشه صحیح باعث علم،و اندیشه غلط باعث جهل می شود،همان طوری که امام به تفصیل بیان کرده است،پس بدان که گاهی اندیشه صحیح باعث گرایش به نادانی و نظر نادرست باعث علم می شود،امّا توضیح این مطلب که اندیشه غلط باعث علم می شود،آن

است که پیروان مذهب جبر معتقدند که:همان طوری که رنگها جدای از محلّ و موضع رنگ قابل رؤیتند همچنین خداوند را می شود دید امّا نه در جهتی از جهات،این نظر همان نظر غلطی است که باعث علم به جواز رؤیت خدا شده است،و امّا بیان این مطلب که اندیشه صحیح باعث جهل می شود،همان مطلبی است که معتزله می گویند:خداوند حکیم است،و شخص حکیم کار زشت نمی کند،و چون فساد و کفر دو عمل قبیحند پس خداوند اینها را خلق نکرده است و همچنین سایر گناهان و اعمال خلاف را نیافریده است و این یک نظر درستی است که باعث جهل می شود.

معتزله معتقدند چون مردم بطور معمول آنچه دیدند این بوده است که خدای حکیم کاری را که ضرر آنی و یا زیانی در آینده داشته باشد انجام نمی دهد، بنا بر این اعتقاد یافته اند که موسوم شدن خدا به حکیم همین است،در صورتی که چنین نیست،معنای حکیم بودن خدا آن است که آنچه را بخواهد انجام می دهد، و بر آنچه اراده کند فرمان می دهد،به خدا سوگند که این عقیده آنها را نسبت به حق کور و کر کرده است،بلکه معنای اینکه خداوند آنچه را بخواهد انجام می دهد آن است که او قادر توانایی است که از انجام هیچ کاری عاجز نیست و هیچ چیز در برابر او مانع نمی شود و معنی آن که او هر چه اراده کند فرمان می دهد آن است که هر چه را حکمت او بپسندد و اقتضا کند حکم می کند،و حکمت او بر انجام کار نیک و ترک کار بد اقتضا دارد و شأن حکیم هم همین است که جز کار روا انجام ندهد،خداوند از آنچه ستمگران می گویند برتر و بالاتر است.

از کتاب«الغریبین»هروی،در حدیثی از علی(ع)نقل کرده اند:«ما را حقی است که اگر به ما باز دهند،می گیریم،و اگر ندهند،ما به آخرین قسمت پشت شتر سوار می شویم،هر چند که سیر شبانه به درازا کشد(137).» (قتیبی گوید:اعجاز الابل،یعنی:انتهای پشت شتر اعجاز جمع عجز، یعنی:مرکب سواری ناهموار.)و معنای جمله چنین می شود:اگر مانع حق ما

شدند،به مرکب سختی و مشقت سوار می شویم،و بر آن صبر می کنیم.ازهری می گوید:مقصود علی(ع)تحمل سختی و مشقّت نیست،بلکه«اعجاز الابل»را مثل برای تقدّم دیگران بر او و عقب افتادن او از حق مسلّم خود آورده است و از این رو می گوید:«اگر امامت را به ما دادند،جلوتر به حق خود،رسیده ایم و اگر به عقب راندند-هر چند طول بکشد-صبر می کنیم.(138)» در حدیث است که مردی دشمن خود را دست بسته نزد عمر آورد،عمر به وی گفت:آیا بر او خشم می گیری،و پیش از این که داوری صورت گیرد،و او را محکوم کند،مجازات می کنی؟! (محدثان عبارت را اصلاح کرده اند و می گویند:آیا بدون دلیل...) قول خدای متعال:«علی شفا جرف»(139)یعنی:پرتگاه سیل،نظیر آیه دیگر:«علی شفا حفرة من النار(140).» یعنی:بر کنار گودالی از آتش.می گویند:«أشفی علی الهلاک»زمانی که کسی مشرف بر هلاک باشد،شفای هر چیزی لبه آن است،تثنیه آن «شفوان»،و جمعش با الف ممدوده«أشفاء»است.

در حدیث ابن رمل آمده است:پس آنان در پرتگاه کفران نعمت قرار گرفتند،یعنی:بر آن مشرف شدند.

قتیبی،می گوید:بعید نیست که«أشفی»در مورد بدی تنها استعمال شود.

در حدیث دیگری«أشفی علی الموت»آمده است،یعنی:در آستانه مرگ قرار گرفت،عرب،می گوید:أشفی علی شیء،یعنی:به چیزی نزدیک شد.

در حدیث ابن عبّاس،آمده است:ازدواج موقّت،جز رحمتی از جانب خدا نبود،که امّت محمد(ص)را بدان وسیله مورد لطف قرار داد،و اگر منع خلیفه نبود،کسی دچار زنا نمی شد،جز جماعتی از مردم که چیزی برای حفظ ناموس خود از راه حلال نداشتند.

در حدیثی از عمر آمده است:«إذا ائتمن أذی و اذا أشفی ورع»یعنی:اگر به او امانتی بسپارند،از قبول امانت آزرده شود،و هر گاه إشراف بر مال دنیا پیدا کند،خودداری کند،و یا اگر مشرف بر معصیت شود،پرهیز کند.[که در اینجا هم،إشفاء بمعنی إشراف آمده است.] از این قبیل است،حدیث:«لا تنظروا الی صوم الرّجل و صلاته و لکن انظروا الی ورعه اذا أشفی یرید اذا اشرف علی الدّنیا»(141)که مقصود از«أشفی»اشراف بر دنیا یافتن است.

در حدیثی از عمر است که وی از حج تمتّع منع کرد و گفت:می دانم که پیامبر(ص)خود حج تمتع را به جا آورده است امّا روا ندیدم که مردان با همسران خود رابطه زناشوئی را از دست دهند!و این تخفیفی برای آنهاست.

و در سخنی از ابن مسیّب آمده است:خدا عمر را بیامرزد!اگر از متعه کردن نهی نکرده بود،هر آینه مردم آن را وسیله زنا قرار می دادند.یعنی بهانه ای مرموز برای زنا.

در حدیث است که او بر حمزه سجده می کرد،یعنی سجّاده ای از حصیر یا لیف خرما و به اندازه ای بود که شخصی موقع سجده صورت روی آن بگذارد.

در حدیث آمده است که پیامبر(ص)به زنان خود می گفت:«کاش می دانستم کدام یک از شما صاحب شتر پرکرکید،که سگهای حوأب بر او پارس می کنند.(142)» بعضی گفته اند کلمه«عسی:امیدواری»از طرف خدا به معنی واجب است،از آنرو که امید و وعده مرحمت از شخص بزرگوار وعده حتمی است،و امیدوار کردن عبارت از رجحان یکی از دو کار بر دیگری بدون وجود دلیل بر برابری دو طرف در جواز هر دو،و بیرون شدن کلمه«عسی»در این صورت از معنای تردید و شک مانند بیرون شدن آن،در گفتار آن گوینده ای است که می گوید:از امر و نهی خداوند اطاعت کن،امید است که به خاطر اطاعتت رستگار شوی.

[که این امید،به معنی حتم و قطع است.]

از سخنان امیر مؤمنان(ع)است:«چه دور است فاصله میان دو نوع عمل:

عملی که لذّتش ناپایدار و گذراست اما پیامد و رنج آن باقی،و عملی که زحمت آن از بین می رود،و مزد و پاداش آن می ماند(143).» یکی از شعرا می گوید:

هنگامی که از دنیا بروم،مردم دو دسته می شوند:گروهی شادمان از مرگ من.و گروه دیگر غمگین به خاطر رفتار من در طول زندگی.(144) شیخ مقری،محمد بن محمد بن هارون،معروف به ابن کیال،نقل کرد، که بر ابو المعالی،فضل بن سهل بن بشر اسفراینی این حدیث قرائت می شد،و من حاضر بودم و می شنیدم.از قول خطیب،ابو بکر تبریزی،از حسین بن محمد بن حسین،برادر ابو محمد خلال،به نقل از ابو صادق احمد بن محمد بن عمر ریاشی در استرآباد،از قول ابو نعیم بن عبد الملک بن محمّد بن عدی،و او از احمد بن یحیی اودی،از اسماعیل بن ابان،و او از عمرو بن حریث که مردی مورد اعتماد بود،از انس بن مالک که پیامبر خدا(ص)فرمود:«از امّتم هفتاد هزار تن بی حساب وارد بهشت می شوند»آنگاه نگاهی به سمت علی(ع)کرد و فرمود:«آنان پیروان تو و تو امام آنهایی(145).» محمد بن محمد کیال،مقری از قول فضل بن سهل(146)و او از خطیب ابو بکر تبریزی از باب اجازه در نقل حدیث نقل کرده است که محمد بن احمد بن رزقویه از اسماعیل بن علی حبطیّ و او نیز از عبد الرحمن بن علی بن خشرم،از قول پدرش،از فضل بن موسی و او از عمران بن مسلم،به نقل از عطیّه عوفی از قول ابو سعید خدری از پیامبر(ص)در باره آیه مبارکه: إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً (147)نقل می کند که آن حضرت،علی، فاطمه،حسن و حسین(ع)را جمع کرد،آنگاه عبایی روی آنان انداخت،و فرمود:«اینان اهل بیت منند،بار خدایا پلیدی را از آنان دور کن!و آنان را کاملا پاک و پاکیزه گردان.»

ام سلمه کنار در منزل بود،عرض کرد:یا رسول الله!آیا من از آنها نیستم؟پیامبر(ص)فرمود:«تو نیکوکار و یا به راه نیک هستی(148).» و با همین اسناد از خطیب نقل شده است که وی از قول ابو محمّد عبد الله بن محمد بن حذاء به نقل از محمد بن مظفر حافظ،از عبد الله بن محمد بن عزیز،از قول جدّش،و او از علیّ بن صالح،لباسفروش که از کسی نقل می کند:

علی(ع)را دیدم مقداری خرما به یک درهم خرید و با گوشه عبایش به خانه می برد،کسی گفت:یا امیر المؤمنین،اجازه می دهید،من آنها را بیاورم؟فرمود:

سرپرست خانواده به حمل آن سزاوارتر است.(149) آورده اند که از امیر المؤمنین سؤال شد:خیر چیست؟فرمود:«خیر آن نیست که مال و فرزند زیاد داشته باشی،بلکه خیر آن است که عملت را زیاد کنی و بیشتر شکیبا باشی و به بندگی پروردگارت،افتخار کنی،اگر توانستی کارهای نیک انجام دهی،سپاسگزار خدا باشی و اگر بد کردی از خدا طلب بخشش کنی،در دنیا جز برای دو تن خیری وجود ندارد:یکی آن که مرتکب گناه شود،امّا با توبه گناهان خود را جبران کند،و دیگر آن کسی که به جانب کارهای نیک می شتابد،هیچ عمل با وجود تقوا اندک نیست،چگونه ناچیز باشد آن عملی که پذیرفته است!(150)» و آن بزرگوار فرمود:نزدیکترین مردم به پیامبران،کسانی هستند که به دستورهای ایشان بیشتر عمل کنند،آنگاه این آیه را تلاوت کرد: إِنَّ أَوْلَی النّاسِ بِإِبْراهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِیُّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ اللّهُ وَلِیُّ الْمُؤْمِنِینَ (151).

و نیز فرمود:«دوست محمد(ص)کسی است که مطیع فرمان خدا باشد، هر چند از رحم او نباشد،و هر که معصیت کند خدا را دشمن محمّد(ص)است اگر چه خویشاوند نزدیک وی باشد(152).» حضرت علی(ع)-در حالی که صدای قرائت نماز شب یکی از خوارج را می شنید-فرمود:خوابی که همراه با یقین باشد بهتر از نمازی است که

در حال شک باشد(153).[گمان و شک و احتمال همسانند،جز اینکه در ظن و گمان یک طرف رجحان دارد بر دیگری و ظن عبارت از آن چیزی است که در نزد صاحب ظن رجحان دارد،ولی او احتمال خلاف مورد ظن را نیز می دهد.بنا بر این«ظن» به لحاظ همین احتمال خلاف مورد آن از علم می شود،و به لحاظ رجحان-از شکّ و تقلید و دیگر چیزها،جدا می گردد.در آیه مبارکه: وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ... (154)خدای متعال،شک را بیماری شمرده است، زیرا که او تباهی نیازمند به چاره جویی است مانند برهم خوردن و تباهی در بدن که نیاز به معالجه دارد،و بیماری قلبی مشکلتر و علاجش دشوارتر و دارویش با ارزشتر و پزشکانش کمترند.رجس و نجس یک چیز هستند،کفر را از باب نکوهش رجس نامیده است و دوری از آن واجب است همان طوری که اجتناب از نجس لازم است.مفهوم زیادت را در مورد شدت بیماری از آن جهت بکار برده است که بیماری افراد از این نوع روز افزون می باشد و نظیر آن است عبارت:یک درد برای از بین بردن تندرستی کافی است.همان طور که شاعر گفته است:

بینائیم پس از بهبودی،به من دروغ نمایاند،و خیانت کرد یک درد،کافی است که بهبودی و سلامتی را بر هم زند(155) در باره آیه مبارکه: وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ (156):و این یک استعاره ای(157)است و مقصود آیه این است که اگر حق بر طبق خواست آنان و پیرو خواهشهای ایشان باشد،آسمانها و زمین و مردم آنها تباه گشته و مردم به هر نوع گمراهی کشیده می شوند و دچار هر گونه مظلمه ای می گردند،زیرا حق به مصلحتها و خوبیها می خواند و هوای نفس به مفسده ها و بدیها دعوت می کند.پس اگر حق تحت رهبری هوا قرار گیرد هر آینه فساد فراگیر و اشتباه کاری همگانی شده،و پرچمهای هدایت پایین آمده،و مناره های گمراهی برافراشته می شود.

و در مورد آیه مبارکه: أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً

فَکَرِهْتُمُوهُ (158):و این نیز استعاره است و اساس آن هم بر پایه اصل معروف در کلام عرب است یعنی،نامیدن شخص غیبت کننده به خورنده گوشتهای مردم،به حدّی که شاعر عرب گفته است:و گر چه آنها گوشت مرا خوردند اما من به گوشتهای ایشان افزودم و هر چند آنان بنیاد عظمت مرا ویران ساختند،من کاخ عظمت آنان را بنانهادم.(159) و حسان بن ثابت در سوک دخترش می گوید:

دختر پاکدامن موقری که هرگز سخن ناروایی به زبان نیاورد و از گوشتهای افراد غفلت زده نخورده و گرسنه ماند.(160) یعنی از غیبت زنانی که از غیبت خود غفلت داشتند خودداری کرد،پس به وسیله خودداریش از غیبتی که صاحب آن خورنده گوشت طرف غیبت شمرده شده،گویا او گرسنه مانده چیزی نخورده است.«فکرهتموه»یعنی نفوس شما آن را پس می زند.

و بعضی گفته اند:خلاصه این مطلب آن است که هر کس به خوردن گوشت مردار برادرش خوانده شود،نفس او پس می زند و از ناحیه طبع و سرشت پذیرای آن نیست،زیرا شایسته همین است که هر گاه کسی به غیبت شخصی خوانده شود،نفسش از ناحیه عقل سرباز زند،پس لازم است که عقلا ناپسند باشد چنان که در مورد اول طبعا ناروا بود،زیرا انگیزه عقلانی سزاوارتر به پیروی است از انگیزه طبع،زیرا طبع کور ناآگاه است اما انگیزه عقل بینا و آگاه است و هر دو در مقام نصیحت و خیرخواهیند جز اینکه نصیحت عقل سالم و مورد اعتماد است، امّا خیر خواهی طبع،ظنّی و احتمال نادرستی و ناخالصی دارد.

آیه مبارکه: وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ وَ نَعْلَمُ ما تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ (161).استعاره است ورید،رگی است که آن را ریسمان گردن می نامند،و اینها دو رگ،یکی در راست و یکی در طرف چپ گردن قرار دارد،و مقصود خدای متعال،آن است که نهان آدمی را می داند،زیرا کسی که

از نهانیهای دل انسان آگاهی دارد از رگها و اعصاب او هم نزدیکتر به اوست،و نزدیکی در اینجا از نظر مسافت و مساحت نیست،بلکه از جهت آگاهی و احاطه است.

و قول خدای تعالی: وَ جاءَتْ سَکْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذلِکَ ما کُنْتَ مِنْهُ تَحِیدُ (162- و مقصود از بیهوشی مرگ در اینجا آن گرفتاری است که باعث بیهوشی محتضر بهنگام مرگ می شود،او قوه تمیز و تشخیص خود را از دست می دهد،و به همراه آن معقولاتش هم از بین می رود،این است که خداوند متعال آن حالت را به مستی شراب تشبیه کرده است جز این که آن مستی گوارا و این مستی ناگوار و آزار دهنده است،و کلمه«بالحق»یکی از دو معنی را احتمال می دهد:یکی آن که«و جاءت بالحق»به معنی امر اخروی باشد به حدّی که انسان از آن آگاه شود،یا بطور قهری و یا آن را علنی ببیند،و معنای دیگر آن که مقصود از«بالحق» در اینجاست یعنی مرگی که حق است.

و آیه مبارکه: لَقَدْ کُنْتَ فِی غَفْلَةٍ مِنْ هذا فَکَشَفْنا عَنْکَ غِطاءَکَ فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ (163-استعاره است،مقصود از آن،چیزی است که انسان بهنگام از بین رفتن تکلیف،از نشانه ها و شرایط رستاخیز می بیند،در نتیجه عوارض شکها و شبهه های هر چیزی از بین می رود،و آنچه را که باور نداشت باور می کند و آنچه را انکار داشت اعتراف می کند و طوری می شود که گویا،پس از یک ایستائی چشمش تیز بین،و پس از یک بیماری و درد،بیناتر می شود،این است معنای آیه مبارکه: إِنَّ فِی ذلِکَ لَذِکْری لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَی السَّمْعَ وَ هُوَ شَهِیدٌ (164-پس معنای آیه چنین است:برای هر کسی که دل سود بخشی دارد، زیرا بعضی از دلها بی سود است آنگاه که به گمراهی گرایش یافته و از راه راست به دلیل پیروی از هوای نفس منصرف گردد.

و معنای:«القی السّمع»آن است که انسان در گوش فرادادن به تذکر و

موعظه،آن قدر مبالغه ورزد و آن را در دل جای دهد،که گویی،به دلیل قرب شنوایی و به خاطر علاقمندی به گوینده و واعظ گرش خود را به جانب او افکنده است! آیه مبارکه: وَ لا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوّامَةِ (165-آن نفسی که در روز قیامت نفوس را به خاطر کوتاهیشان در راه تقوی ملامت،و یا آن نفسی که خود را پیوسته سرزنش می کند،هر چند که در نیکوکاری تلاشگر بوده است.

و از حسن بصری نقل شده است که مؤمن را هیچ گاه-جز در حال سرزنش نفس خود-نمی بینی،امّا فاجر،هر چه پیش برود نفسش را ملامت نمی کند.

یکی از شعرا می گوید:

امید من تشنه به در خانه تو[احسان تو]است،پس آبیاری کن* زیرا من گیاهی هستم که تو عهده دار کشتن آنی! و پای بخت و اقبالم لغزید،و تو آن را برطرف کردی* پس نگذار که روزگار عزم مغلوب ساختن آن را بنماید(166)! و اشعار زیر از عمر بن عبد العزیز است:

آن کس که بهنگام برخورد آفتاب،و یا گرد و غبار با پیشانیش،از بهم ریختن سر و صورت و غبار آلودگی می ترسد و با سایه انس می گیرد،تا شادابیش باقی بماند،سرانجام روزی علی رغم میلش ساکن گور خواهد شد.در گودال خاک بی آب و علف و تاریک،در زیر خاک با غم و اندوه آنجا مدّت درازی درنگ خواهد کرد.

ای نفس پیش از اینکه سقوط کنی به توشه و وسایلی مجهّز شو،تا بدان وسیله به مقصد برسی،تو بیهوده آفریده نشده ای(167-! شعر زیر از اعشی،میمون بن قیس است،از یک قصیده که پیامبر(ص)را بدان وسیله ستوده است:

و هر گاه با توشه ای از تقوا کوچ نکرده باشی و پس از آن روز کسانی را دیده باشی که زاد و توشه برگرفته اند،پشیمان خواهی شد که همچون او نباشی،و براستی که تو پیش از این کار نیکی انجام نداده ای چنان که او انجام داده است.(168- ابو زید کلابی می گوید:«لم ترصد»یعنی تو کار نیکی پیش نفرستاده ای تا منتظر دریافت نتیجه آن باشی.

شاعری می گوید:

ای ساقی!جام شرابی به ما بده تا ما شاد باشیم،نمی بینی که تاریکی شب پشت کرده و سپیده صبح نزدیک است بدمد؟(169- یکی از صوفیّه می گوید:

ای جوان!خودت را به ذکر خدا عادت ده هر چند که وضعت دگرگون شود، و پناه بخدا مبادا روزی سوای او بر زبانت جاری شود! بیت:

هر گاه اشتباهی از من سرزند،تو مرا به باد دشنام می گیری،و هر گاه آنان نومید گردند،گویند:مرگت باد!(170)

احادیث و مواعظ متفرقه

1- هی الدّنیا تقول بملاء فیها ***حذار حذار من بطشی و فتکی

فلا یغررکم حسن ابتسامی ***فقولی مضحک و الفعل مبک

أنا الدّنیا کشهد فیه سمّ ***و إلاّ جیفة طلیت بمسک

2-یا علیّ العقل ما اکتسب به الجنّة و طلب به رضا الرّحمن.

3-علیک فی علّتک اذا اعتللت بثلاث خصال:أنت بذلک من اللّه مرحوم و دعاؤک مستجاب

و لا تدع العلّة علیک ذنبا إلاّ حطّته،متّعک اللّه بها العافیة إلی انقضاء أجلک.

4-اتّقوا النّار و لو بشقّ تمرة.

5-من إذا سمعت قراءته رأیت أنّه یخشی اللّه.

6-من أفتی الناس بغیر علم لعنته ملائکة السّماوات و الارض.

7-ما اعطی أحد شیئا خیّر له من امرأة صالحة إذا رآها سرّته و إذا أقسم علیها أبرّته و إذا غاب عنها حفظته فی نفسها و ماله.

8-طوبی للغرباء قیل:من الغرباء یا رسول اللّه؟قال:اناس صالحون قلیل فی اناس سوء کثیر، من یعصیهم أکثر ممّن یطیعهم.

9-قد أفلح من أسلم و کان رزقه کفافا و صبر علی ذلک.

10-هلاک نساء امّتی فی الأحمرین:الذّهب و الثّیاب الرّقاق و هلاک رجال امّتی فی ترک العلم و جمع المال.

11-لا یمنعنّ أحدکم هیبة النّاس أن یقول فی حقّ إذا رآه أو سمعه.

12-لا تک یا أبا هریرة فإنّ شدّة القیامة لا تصیب الجائع إذا احتسب فی دار الدّنیا.

13-أحادیثکم أمانة بینکم فلا یحلّ لمؤمن أن یرفع علی مؤمن قبیحا.

14-إنّ اللّه إذا أحبّ عبدا ابتلاه لیسمع تضرّعه.

15-یا عایشه إنّ شرّ الناس الذین یکرمون اتّقاء شرّهم.

16-اللهمّ من رفق بامّتی فارفق به و من شقّ علیهم فشقّ علیه.

17-لا یجتمعان فی قلب عبد فی مثل هذا الموطن إلاّ أعطاه اللّه ما یرجو و آمنه ممّا یخاف.

18-إنّ اللّه عزّ و جلّ یستحیی من عبده إذا صلّی فی جماعة ثمّ سأله حاجة أن ینصرف حتّی یقضیها.

19-أکثر خطایا ابن آدم فی لسانه.

20-من خزن لسانه ستر اللّه عورته و من کفّ غضبه کفّ اللّه عند عذابه و من اعتذر إلی اللّه عزّ و جلّ قبل عذره و تجاوز عنه.

21-من قذف مملوکه بالزّنا أقام اللّه علیه الحدّ یوم القیامة إلاّ أن یکون کما قال.

22-أعظم الناس هما المؤمن الّذی یهتمّ لدنیاه و آخرته.

23-من صلّی رکعتین فی خلاء،لا یراه إلاّ اللّه عزّ و جلّ و الملائکة کانت له براءة من النّار.

24-اذا قعد القوم فی المجلس ثمّ قاموا فلم یذکروا اللّه عزّوجل فیه إلاّ کانت علیهم حسرة یوم القیامة.

25-لا یتّقی العبد حتی یخزن من لسانه.

26-أکثروا من الاستغفار فإنّ اللّه عزّ و جلّ لم یعلّمکم الاستغفار إلاّ و هو یرید أن یغفر لکم.

27-إذا کان یوم القیامة جیء بالدّنیا فیمیّز منها ما کان للّه عزّ و جلّ و ما کان لغیره رمی به فی النّار.

28-ألا أدلّکم علی ما یمحوا اللّه منها الخطایا و یذهب بها الذّنوب؟فقلنا:بلی یا رسول اللّه صلّی اللّه علیک فقال:إسباغ الوضوء فی المکروهات و کثرة الخطا إلی المساجد و انتظار الصلاة بعد الصلاة.

29-اتّق المحارم تکن أعبد النّاس و ارض بما قسم اللّه تکن أغنی الناس و أحسن إلی جارک تکن مؤمنا و أحبّ للنّاس ما تحبّ لنفسک تکن موقنا و لا تکثر الضّحک فإنّ کثرة الضّحک تمیت القلوب.

30-أدنی الرّیاء شرک و أحبّ العباد إلی اللّه الأتقیاء الأخفیاء الّذین إذا غابوا لم یفتقدوا و إذا شهدوا لم یعرفوا.

31-إذا کان للرّجل علی أخیه دین فأخره إلی أجل کان له صدقة،فإن أخّره بعد أجله کان له بکلّ یوم صدقة.

32-السلام علیکنّ یا کوافر المنعمین.

-تقول إحداکنّ إذا غصبت علی زوجها:ما رأیت منک خیرا قطّ.

33-الخیر کثیر من یعمل به قلیل.

34-ألا کلّکم راع و کلّکم مسئول عن رعیته،فالامیر علی النّاس راع و هو مسئول عن رعیّته، و الرّجل راع علی أهل بیته و هو مسئول عنهم؛فالمرأة راعیة علی أهل بیت بعلها و ولده و هی مسئولة عنهم، و العبد راع علی مال سیّده و هو مسئول عنه،ألا فکلّکم راع و کلّکم مسئول عن رعیّته.

35-الحلال بیّن و الحرام بیّن و بینهما مشتبهات،فدع ما یریبک إلی ما لا یریبک،فامر بالتوقّف علی ما لا یعلم و لا یقطع علیه و لزوم ما یقع الیقین به.

36-التّائب من الذّنب کمن لا ذنب له و المستغفر عن الذنب و هو مصرّ علیه کالمستهزئ ربّه و من أذی مؤمنا کان علیه مثل ما أنبت النّیل.

37-إذا أراد اللّه عزّ و جلّ بقوم خیرا أهدی إلیهم هدیّة،قیل:و ما تلک الهدیّة یا رسول اللّه صلّی اللّه علیک قال:الضّیف ینزل برزقه و یرحل و قد غفر لأهل المنزل.

38-یا أبا أیوب ألا اخبرک و أدلّک علی صدقة یحبّها اللّه و رسوله:تصلح بین النّاس إذا تفاسدوا و تباعدوا.

39-یا أبا ذرّ لا تدع من المعروف شیئا إلاّ فعلت فإن لم تقدر علی شیء فکلّم الناس و أنت إلیهم طلیق الوجه.

40-إذا طبخت مرقة فأکثر ماءها و اغرف لجیرانک منها.

41-ثلاثة لا یظلّهم اللّه فی ظلّ عرشه:رجل أرخی ازاره أسفل من کعبیه خیلاء و تجبّرا و رجل یضحک فی وجه رجل و یغتابه من حیث لا یعلم و رجل أنفق سلعته یزیّنها بما لیس فیها.

42-لا یزال الناس بخیر ما لم یستعجلوا،قیل:یا رسول اللّه صلّی اللّه علیک و کیف یستعجلون؟ قال:یقولون:دعونا فلم یستجب لنا.

43-إنما أنا رحمة مهداة.

44-من أدرک الصّلاة أربعین یوما فی الجماعة کتب له براءة من النفاق و براءة من النار.

45-أنّ اللّه یحبّ عبده الفقیر المتعفّف بالعیال.

46-طهّروا أفواهکم بالسّواک فإنها طرق القرآن.

47-إنّ الرّجل لیدعو ربّه و هو عنه معرض،ثمّ یدعو ربّه و هو عنه معرض،ثمّ یدعو ربّه و هو عنه معرض فإذا کانت الرّابعة یقول اللّه تبارک و تعالی:یدعونی عبدی و أنا عنه معرض،عرف عبدی أنه لا یغفر الذّنب إلاّ أنا،أشهد کم أنّی قد غفرت له.

48-لا یتمنّینّ أحدکم الموت،فأن هول المطّلع شدید و إنّ من سعادة المرء أن یطول عمره و یرزقه اللّه الإنابة.

49-رجل یجاهد فی سبیل اللّه بماله و نفسه،قال:ثم مؤن فی شعب من الشّعاب یعبد اللّه ربّه و یدع النّاس من شرّه.

50-لا تزال طائفة من امّتی ظاهرین علی الحق لا یضرهم من خذلهم حتّی یأتی أمر اللّه و هم کذلک.

51-فی الجنة شجرة یسیر الراکب فی ظلّها مائة سنة لا یقطعها فاقرءوا إن شئتم قول اللّه تعالی: وَ ظِلٍّ مَمْدُودٍ و موضع سوط فی الجنّة خیر من الدّنیا و ما فیها،اقرؤوا إن شئتم: فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النّارِ وَ أُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلاّ مَتاعُ الْغُرُورِ .* *واقعه،آیه 30.

**آل عمران،آیه 185.

52-فی الجنّة لطیرا فیه سبعون ألف ریشة،فیجیء فیقع علی صحفة الرّجل من أهل الجنّة ثم ینتفض فیخرج من کلّ ریشة لون أبیض من الثلج و ألین من الزّبد و أعذب من الشهد،لیس فیها لون یشبه صاحبه،ثم یطیر فیذهب.*** ***این قبیل احادیث در بین احادیث اسلامی و در کتب معتبره وجود دارد و به تعبیر بعضی،از متشابهات است.م.

53-أجیبوا الدّاعی و عودوا لمریض.

54-إنّ اللّه لیرضی عن العبد أن یأکل أکلة أو یشرب شربة فیحمده علیها.

55-ما أنعم اللّه علی عبده من نعمة صغیرة و لا کبیرة فقال:الحمد للّه إلاّ کان قد أعطی أکثر ممّا اخذ.

56-حوسب رجل ممن کان قبلکم فلم یوجد له من الخیر شیء إلاّ أنّه کان رجلا موسرا و کان

یخالط الناس و کان یأمر غلمانه أن یتجاوزوا عن المعسر،فقال اللّه تبارک و تعالی:نحن أحقّ بذلک منه، تجاوزوا عنه.

57-علیکم بذکر اللّه فإنه شفاء و إیّاکم و ذکر النّاس فإنه داء.

58-إنّ علی کلّ مسلم فی کل یوم صدقة،قالوا:و من یطیق هذا؟قال:إماطتک الاذی عن الطّریق صدقة و إرشادک الطّریق صدقة و عیادة المریض صدقة و اتباع الجنازة صدقة و أمرک بالمعروف صدقة و نهیک عن المنکر صدقة و ردّک السّلام صدقة.

59-من أکل طیّبا و عمل فی سنّة و آمن النّاس بوائقة دخل الجنّة،فقال رجل:یا رسول اللّه إن هذا الیوم فی الناس لکثیر،قال و سیکون فی قرون بعدی.

60-من کان ذا لسانین فی الدّنیا جعل اللّه له لسانین من نار یوم القیامة.

61-إنّ الرّجل لیتکلّم بالکلمة لا یدری أنّها بلغت منه حیث بلغت فیوجب اللّه له بها سخطه إلی یوم القیامة.

62-ان أحدکم لیتکلّم بالکلمة لا یقولها إلاّ لیضحک بها أهل المجلس فیهوی بها أبعد ممّا بین السماء و الارض و انّه لیزلّ عن لسانه أکثر ممّا یزلّ عن قدمه.

63-المؤمن الّذی یخالط النّاس و یصبر علی أذاهم أعظم أجرا من المؤمن الّذی لا یخالطهم و لا یصبر علی أذاهم.

64-یا رسول اللّه من یحاسب الخلق یوم القیامة قال:اللّه عزّ و جلّ،قال:نجونا و ربّ الکعبة، قال:و کیف ذاک یا أعرابی؟قال:لانّ الکریم إذا قدر عفا.

65-الحجامة فی الرّأس تذهب بالنّعاس و وجع الأضراس.

66-من هداه اللّه للاسلام و علّمه القران ثمّ سأل النّاس کتب بین عینیه فقیر إلی یوم القیامة.

67-اطلبوا الحوائج إلی ذی الرّحمة من امّتی ترزقوا و تنجحوا فإنّ اللّه عزّ و جلّ یقول:رحمتی فی ذی الرّحمة من عبادی و لا تطلبوا الحوائج عند القاسیة قلوبهم،فلا ترزقوا و لا تنجحوا،فإن اللّه عزّ و جلّ یقول:إنّ سخطی فیهم.

68-من موجبات المغفرة إطعام المسلم السّغبان.

69-لا یقولنّ أحدکم عبدی و لا أمتی کلّکم عبید اللّه و کلّ نسائکم إماء اللّه و لکن لیقل:غلامی و جاریتی و خادمی و فتیانی.

70-لو أنّ أمرا أقوم من قدح لکان له من النّاس غامز.

71-أربع إذا کنّ فیک لم تبل ما فاتک من الدّنیا:حفظ أمانة و صدق حدیث و حسن خلیقة و عفّة فی طعمة.

72- یقولون إنّ الشّام یقتل أهله ***

72- یقولون إنّ الشّام یقتل أهله ***

73-همانا ما از آن خداییم و همه ما بسوی او بازمی گردیم،بار خدایا او را از نیکوکاران در نزد خود قرار ده و مقام او را در درجات بهشتی بالا ببر،و در بین اهل زمین از فرزندان وی جایگزین ساز،و ای پروردگار جهانیان ما او را در نزد تو،به حساب می آوریم.

74-إذا أبغض النّاس فقراءهم و أظهروا عمارة أسواقهم و تبارکوا علی جمع الدّراهم رما هم اللّه بأربع خصال:بالقحط من الزمان و الجور من السّلطان و الخیانة من ولاة الحکّام و الشوکة من العدوان.

75-کنایه از اینکه احوالپرسی زبانی و خشک و خالی نبود.م 76-و أن عسی أن یکون قد اقترب أجلهم فبایّ حدیث بعده یؤمنون.

یعنی:چون اجل و مرگ آنها بنا باشد که به آنان بسیار نزدیک شود آنگاه به حدیثی پس از این (کتاب آسمانی)ایمان می آورند.

اعراف،آیه 185.

77-و اتّقوا فتنة لا تصیبنّ الّذین ظلموا منکم خاصّة.

یعنی:بپرهیزید از بلا و فتنه که به ستمکاران تنها نمی رسد.انفال،آیه 25.

78-إنّما أنا بشر مثلکم و إنکم تختصمون إلیّ و لعلّ بعضکم أن یکون ألحن بحجّته من بعض فأقضی له علی نحو ما أسمع منه.فمن قضیت له بشیء من حقّ أخیه فلا یأخذه فإنما أقطع له قطعة من النّار.

79-لیأتینّ علی النّاس زمان لا یبالی الرّجل بم یأخذ مال أخیه بحلال أو حرام.

80-لا یأخذنّ أحدکم متاع أخیه جادّا و لا لاعبا،من أخذ عصی أخیه فلیردّها إلیه.

81-حرمة مال المسلم کحرمة دمه.

82-کیف أنعم و قد التقم صاحب القرن القرن وجثی جثیة و أصغی سمعه ینتظر أن یؤمر فینفخ قالوا:کیف نقول یا رسول اللّه؟قال:قولوا:حسبنا اللّه و نعم الوکیل.

83-انّ اللّه یسألکم معشر عباده عن الصّغیرة من أعمالکم و الکبیرة،الظاهرة و المستورة،فإن یعذّبکم فأنتم أظلم و إن یعف فهو أکرم،و اعلموا عباد اللّه أنّ المتّقین ذهبوا بعاجل الدّنیا و آجل الآخرة فشارکوا أهل الدّنیا فی دنیاهم و لم یشارکهم أهل الدّنیا فی آخرتهم،سکنوا الدّنیا بأفضل ما سکنت و اکلوها بأفضل ما أکلت،فحظّوا من الدّنیا بما حظی بها المترفون و أخذوا منها ما أخذه الجبابرة المتکبرون ثم انقلبوا عنها بالزّاد المبلّغ و المتجر الرّابح،أصابوا لذّة زهد الدّنیا فی دنیاهم و تیقّنوا أنهم جیران اللّه غدا فی آخرتهم لا تردّ لهم دعوة و لا ینقص لهم نصیب من لذّة،فاحذروا عباد اللّه الموت و قربه و اعدّوا له عدّته فإنّه یأتی بأمر عظیم و خطب جلیل،بخیر لا یکون معه شرّ أبدا و شرّ لا یکون معه خیر أبدا،فمن أقرب من الجنّة من عاملها؟و من أقرب من النّار من عاملها؟و أنتم طرداء للموت فإن أقمتم له أخذکم و إن فررتم منه أدرککم و هو ألزم لکم من ظلّکم،الموت معقود بنواصیکم و الدّنیا تطوی من خلفکم،فاحذروا نارا قعرها بعید،و حرّها شدید و عذابها جدید،دار لیس فیها رحمة و لا تسمع فیها دعوة و لا یفرّج فیها کربة،فإن

استطعتم أن یشتدّ خوفکم من اللّه و أن یحسن ظنّکم به فاجمعوا ما بینهما،فإن العبد إنما یکون حسن ظنّه بربّه علی قدر خوفه من ربّه.و إنّ أحسن النّاس ظنّا باللّه أشدّهم خوفا له.*.

*این قسمت از سخنان امیر المؤمنین(ع)از نامه آن بزرگوار به محمد بن ابی بکر است،موقعی که او را به استانداری مصر تعیین کرد،و آغاز نامه با این عبارت شروع می شود:«فاخفض لهم جناحک»نامه شماره 27 از نهج البلاغه-م.

84-و أرنا مناسکنا...

-بقره،آیه 128.

85- أرینی جواد امات هزلا لعلّتی ***أری ما تراه أو بخیلا مخلّدا.

86-کونوا دعاة للنّاس إلی الخیر بغیر ألسنتکم لیروا منکم الاجتهاد و الصدق و الورع.

87-یا فلان اتّق اللّه و قل الحقّ و لو کان فیه هلاک،فإنّ فیه نجاتک،یا فلان اتّق اللّه ودع الباطل و إن کان فیه نجاتک فإن فیه هلاکک.

88-إنّ أهل الارض لمرحومون ما تحابّوا و أدّوا الأمانة و عملوا الحقّ.

89-الأمانة غنی.

90-حروراء به فتح دو حرف اول،سکون واو،و رای آخر،و الف ممدوده،روستایی است بیرون کوفه.بعضی گفته اند محلی است در دو مایلی کوفه و چون خوارج مخالف امیر مؤمنان علی بن ابی طالب آنجا جمع شدند،بدان جا منسوب گردیدند-م.

91-اتّقوا اللّه و أدّوا الأمانات إلی الأبیض و الأسود و إن کان حروریّا أو کان شامیا.

92-أدّوا الأمانة فإنّ رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله کان یؤدّی الخیط و المخیط.

93-إنّ ضارب علیّ بالسّیف و قاتله لو ائتمننی و استنصحنی و استشارنی ثم قبلت ذلک منه لأدیت إلیه الأمانة.

94-إیّاکم و دعوة الوالد،فإنّها ترفع فوق السّحاب،یقول اللّه عزّ و جلّ:ارفعوها إلیّ حتی استجیب له و إیّاکم و دعوة الوالدة فإنها أحدّ من السّیف.

95-هل یجزی الولد والده؟فقال:لیس له جزاء إلاّ فی خصلتین:یکون الوالد مملوکا فیشتریه فیعتقه أو یکون علیه دین فیقضیه عنه.

96-اتقوا اللّه و أجملوا فی الطّلب و لا یحملنّکم استبطاء شیء من الرّزق أن تطلبوه بشیء من معصیة اللّه.

97-لیکن طلبک المعیشة فوق کسب المضیّع و دون طلب الحریص الراضی بدنیاه المطمئن إلیها و لکن أنزل نفسک من ذلک بمنزلة المنصف المتعفف،ترفع نفسک عن منزلة الواهی الضعیف و تکتسب مالا بدّ للمؤمن منه،إنّ الذین أعطوا المال ثمّ لم یشکروا لا مال لهم.)

98-کان أمیر المؤمنین علیه السلام کثیرا ما یقول،اعلموا علما یقینا أنّ اللّه تعالی لم یجعل للعبد و إن اشتدّ جهده و عظمت حیلته و کثرت مکائدته أن یسبق ما سمّی فی الذّکر الحکیم أیّها الناس إنه لن یزداد امرء،نقیرا بحذقه و لن ینقص امرء نفیرا لحمقه،فالعامل بهذا العامل به أعظم راحة فی منفعة، و العالم بهذا،التارک له أعظم الناس شغلا فی مضرّة و ربّ منعم علیه مستدرج بالإحسان إلیه و ربّ مغرور فی الناس مصنوع له،فارفق أیّها السّاعی من سعیک و اقصر من عجلتک و انتبه من سنة غفلتک و تفکّر فیما جاء عن اللّه عزّ و جلّ علی لسان نبیّه صلی اللّه علیه و آله و سلم و احتفظوا بهذه الحروف السبعة فإنها من قول أهل الحجی و من عزائم اللّه فی الذّکر الحکیم،انه لیس لأحد أن یلقی اللّه عزّ و جلّ بخلّة من هذا الخلال الشرک باللّه فیما افترض علیه أو شفاء غیظ بهلاک نفسه أو امر بأمر یعمل بغیره أو استنجح إلی مخلوق باظهار بدعة فی دینه أو سرّه أن یحمده الناس بما لم یفعل و المتجبّر المختال و صاحب الأبّهة.*.

*با اینکه در متن تا آخر صفحه به عنوان سخن امام(ع)آمده است،اما در نسخ موجود نهج البلاغه جز همان دو سطر که در ضمن کلمات قصار آمده،بقیه با بررسی که به عمل آمده در مأخذ دیگر نبود، بعلاوه آنکه مضمون بخشهایی از آن،مانند:...این سخنان از گفتار خردمندان(...فإنها من قول اهل الحجی ا...)و...راه این احتمال را باز می کند که شاید این قسمتها از امام نباشد و سر فصل جدا داشته است که در استنساخ اشتباه شده است!-م.

99-إنّ اللّه وسّع أرزاق الحمقی لیعتبر العقلاء و یعلموا انّ الدّنیا لیس ینال ما فیها بعمل و لا حیلة.

100-مطل المسلم الموسر ظلم للمسلمین.

101- یلقی الأمان علی حیاض محمّد ***ثولاء مخرفة و ذئب أطلس

لا ذی تخاف و لا لذاک جرامة ***تهدی الرعیة ما استقام الریس

102-إنّ اللّه یأمر بالعدل و الإحسان**.

**«براستی که خداوند به عدل و احسان فرمان می دهد.»نحل،آیه 90.

103-الأیمان ثلاثة:یمین لیس فیها کفّارة و یمین فیها کفارة و یمین غموس توجب النار، فالیمین التی لیس فیها کفارة الرّجل یحلف علی باب برّ لا یفعله فکفارته أن یفعله و الیمین الّتی تجب فیها الکفّارة الرّجل یحلف علی باب معصیة ألاّ یفعله ففعله فیجب علیه فیه الکفّارة و الیمین الغموس الّتی توجب النّار یحلف علی حقّ امرء مسلم علی حبس ماله.

104-أوحی اللّه عزّ و جلّ إلی نبیّ من الأنبیاء قل لقومک:لا تلبسوا ملابس اعدائی و لا تطعموا مطاعم أعدائی و لا تسلکوا مسالک أعدائی فتکونوا أعدائی کما هم أعدائی.

105- إنّ السلامة من سلمی و جارتها ***أن لا تمرّ علی حال بوادیها.

106-أنت طاوس؟قال:نعم فقال:طاوس طیر مشئوم ما نزل بساحة قوم إلاّ آذنهم بالرّحیل نشدتک باللّه یا طاوس هل تعلم أنّ أقبل للعذر من اللّه قال:اللّهم لا قال علیه السلام:فنشدتک باللّه هل تعلم أنّ أحدا أصدق فی القول ممن قال لا أقدر و لا قدرة له،قال:اللّهمّ لا،قال:فلم لا تقبل ممّن لا أقبل للعذر منه و ممّن لا أصدق فی القول منه قال:فنفض أثوابه و قال:ما بینی و بین الحقّ عداوة.

107-السّخا أن تسخو نفس العبد عن الحرام أن یطلبه فإذا ظفر بالحلال طابت نفسه أن ینفقه فی طاعة اللّه.

108-البذاء من ضیق التصرّف و فعل السوء من قلة الحیاء.

109-و لا وجدت ذلاّ مثل اشتغال قلبی بفارغ القلب منّی.

110-علی کلّ مسلم صدقة قیل أ رأیت إن لم یجد قال:یعمل بیدیه فینفع به نفسه و یتصدّق قیل أ رأیت إن لم یستطع قال:یعین ذا الحاجة الملهوف قال له أ رأیت إن لم یستطع قال:یأمر بالمعروف أو الخیر،قیل:أ رأیت إن لم یفعل؟قال:یمسک عن الشرّ فإنّها صدقة.

111-کان رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم إذا أتاه طالب حاجة أقبل علی جلسائه فقال:

اشفقوا توجروا و یقضی اللّه علی لسان نبیّه ما أحبّ.

112-إن الجزع علی المصیبة أن یعمل شیئا لم یکن یعمله أو یترک شیئا کان یعمله.

113-کان أمیر المؤمنین علیه السلام یقول لیس بولیّ لی من أکل مال مؤمن حراما.

114-الصّبر صبران صبر علی البلاء حسن جمیل أفضل الصّبرین الورع عن المحارم.

115-الصّبر صبران صبر عند المصیبة حسن جمیل و أحسن من ذلک الصّبر عند ما حرّم اللّه علیک و الذّکر ذکران ذکر اللّه عزّ و جلّ عند المصیبة و أفضل من ذلک ذکر اللّه عزّ و جلّ عند ما حرّم اللّه علیک فیکون حاجزا.

116-بعث اللّه نبیا إلی قوم فشکا الی اللّه الضّعف فأوحی اللّه عزّ و جلّ الیه إن النصر یأتیک بعد خمس عشر سنة فقال لاصحابه:إنّ اللّه عزّ و جلّ امرنی بقتال بنی فلان فشکوا إلیه الضّعف فقال لهم:إنّ اللّه قد أوحی إلیّ أن النصر یأتینی بعد خمس عشر سنة فقالوا:ما شاء اللّه لا حول و لا قوّة إلاّ باللّه قال:فأتاهم اللّه بالنصر فی سنتهم تلک لتفویضهم إلی اللّه لقولهم:ما شاء للّه لا حول و لا قوّة إلاّ باللّه.

117-لمّا حضرت أبی علیّ بن الحسین علیه السلام الوفاة ضمّنی إلی صدره ثم قال:لی أی بنیّ اوصیک بما أوصانی به أبی حین حضرته الوفاة ممّا ذکر أن أباه علیه السلام أوصاه به أی بنیّ اصبر علی الحقّ و إن کان مرّا.

118-یا هذا اصبر علی الحق فإنّه لم یصبر أحد قطّ علی الحقّ،إلاّ عوّضه اللّه ما هو خیر له.

119-إنّ أهل الحقّ لم یزالوا مذ کانوا فی شدّة أما أنّ ذلک فی مدة قلیلة و عافیة طویلة.

120-نعمتهای مادّی،دنیاوی و زودگذر مورد نظر است نه الطاف معنوی الهی که همیشه شامل حال آنهاست که این نیز خود از آن جمله است-م.

121-إنّ للّه عزّ و جلّ عبادا فی الارض من خالص عباده و ما تنزل من السّماء تحفة إلی الأرض إلاّ صرفها اللّه عنهم و ما تنزل من السّماء بلیّة إلاّ صرفها إلیهم.

122-إنّ العبد لتحبس علی ذنب من ذنوبه مائة عام و إنه لینظر إلی إخوانه و أزواجه فی الجنّة.

123-کان علیّ علیه السلام یقول:إنما هو الرّضا و السّخط و إنّما عقر الناقة رجل واحد فلمّا رضوا أصابهم العذاب،فاذا ظهر إمام عدل فمن رضی بحکمه و أعانه علی عدله فهو ولیّه و إذا ظهر إمام جور فمن رضی بحکمه و أعانه علی جوره فهو ولیّه.

124-العامل بالظّلم و المعین له و الرّاضی به شرکاء فیه.

125-أما الدّنیا فنحن فیها مفترقون فی البلاد و لکن من هوی هوی صاحبه و دان بدینه فهو معه و إن کان نائیا عنه و أمّا الآخرة فهی دار القرار.

126-من هؤلاء؟!لعنهم اللّه.

127-و لم یصرّوا علی ما فعلوا و هم یعلمون قال:الاصرار هو أن یذنب و لا یستغفر و لا یحدّث نفسه بتوبة،فذلک الاصرار.

-آل عمران،آیه 35.

128-المقیم علی الذنب و هو منه مستغفر کالمستهزئ.

129-لا و اللّه ما أراد اللّه من النّاس إلاّ خصلتین:أن یقرّوا له بالنّعم فیزیدهم و بالذنوب فیغفرها لهم.

130-و اللّه ما ینجو من الذّنب إلاّ من أقرّ به.*.

*یعنی به جرم و گناهش در پیشگاه خدا اعتراف کند-م.

131-من أذنب ذنبا و هو ضاحک دخل النّار و هو باک.

132-ألا أنبّئکم بأکبر الکبائر-ثلاثا-؟قلنا:بلی یا رسول اللّه،قال:الإشراک باللّه و عقوق الوالدین-و کان متّکیا فجلس-و قال:ألا و قول الزّور،فما زال یکرّرها حتّی قلنا:لیته سکت.

133-ویلک قطعت عنق صاحبک،قطعت عنق صاحبک-ثلاثا-ثمّ قال:من کان منکم مادحا أخاه لا محالة فلیقل:أحسب فلانا و اللّه حسیبه و لا ازکی علی اللّه أحدا أحسب کذا و کذا إن کان یعلم ذلک منه.

134-یا ربّ أخبرنی بقرینی فی الجنة و نظیری فی منازلی فأوحی اللّه تبارک و تعالی إلیه أن ذلک متّی أبا یونس قال:فاستأذن اللّه فی زیارته فأذن له،فخرج هو و سلیمان ابنه علیه السلام حتی أتیا موضعه،فإذا هما ببیت من سعف،فقیل لهما:هو فی السّوق،فسألا عنه،فقیل لهما:اطلباه فی الحطّابین، فسألا عنه،فقال لهما،جماعة من الناس ننتظره الآن حتّی،یجئ،فجلسا ینتظر انه إذ أقبل و علی رأسه و قر من حطب،فقام إلیه النّاس فألقی عنه الحطب فحمد اللّه و قال:من یشتری طیّبا بطیّب فساومه واحد و زاده

آخر حتّی باعه من بعضهم قال:فسلّما علیه فقال:انطلقا بنا إلی المنزل و اشتری طعاما بما کان معه ثمّ طحنه و عجنه فی نقیر له،ثمّ أججّ نارا و أوقدها ثمّ جعل العجین فی تلک النّار و جلس معهما یتحدّث،ثمّ قال:و قد نضجت خبیزته فوضعها فی النقیر فلفّها و ذرّ علیها ملحا و وضع إلی جنبه مطهرة ملی ماء و جلس علی رکبتیه فأخذ لقمة،فلمّا رفعها الی فیه قال:بسم اللّه فلمّا ازدردها قال:الحمد للّه ثم فعل ذلک باخری و اخری ثمّ أخذ الماء فشرب منه فذکر اسم اللّه فلمّا وضعه قال،الحمد للّه یا ربّ من ذا الّذی أنعمت علیه و أولیته مثل ما أولیتنی قد صحّحت بصری و سمعی و بدنی و قویّتنی حتّی ذهبت إلی شجر لم أغرسه و لم أهتمّ لحفظه،جعلته لی رزقا و سقت لی من اشتراه منّی فاشتریت بثمنه طعاما لم أزرعه،و سخّرت لی النّار فأنضجته و جعلتنی آکله بشهوة أقوی بها علی طاعتک:فلک الحمد،قال:ثمّ بکی،فقال داود لسلیمان:یا بنیّ قم فانصرف بنا فإنّی لم أر عبدا قطّ أشکر للّه من هذا صلّی اللّه علیه و علیهما.

135-رجلا أجلی الجبین أقنی الأنف ضخم البطن أزیل الفخذین أفلج الثنایا بفخذه الیمنی شامة[الزیل التباعد بین الفخذین].

136-إنک،تعیش إلی أن تدرک علیّ بن الحسین سیّد العابدین علیه السلام و یولد له ولد اسمه کاسمی فاقرأه السّلام منی ألا أنه أبو مهدی هذه الأمة.

137-لنا حقّ إن نعطه نأخذه و إن نمنعه نرکب أعجاز الابل و ان طال السّری.

138-إن قدّمنا للامامة تقدّمنا و إن أخّرنا عنها صبرنا علی الاثرة و إن طالت الأیّام.

139-علی شفا جرف.

-توبه،آیه 109.

-آل عمران،آیه 101.

140-علی شفا حفرة من النّار...

141-لا تنظروا إلی صوم الرّجل و صلاته و لکن انظروا إلی ورعه إذا أشفی یرید إذا أشرف علی الدّنیا.

*یعنی:به روزه و نماز کسی منگرید بلکه بهنگام اشراف بر دنیا،به پرهیزگاریش نگاه کنید.

142-لیت شعری:أیتکنّ صاحبة الجمل الأدبب،ینبحها کلاب الحوأب*.

*گویند:منظور از«ادبب»«ادب»بوده است،بعد به صورت مضاعف ابراز شده است و ادبّ یعنی پر پشم و کرک،گفته می شود:«جمل ادبّ»وقتی که پر کرک باشد،و«الدّبب»زیادی مو در صورت است-م.

**نام محلّی است در نزدیکی بصره-م.

143-شتّان بین عملین:عمل تفنی لذّته و تبقی تبعته و عمل تذهب مئونته و یبقی أجره.

144- إذا متّ کان الناس صنفان شامت ***و آخر مثن بالذی أصنع

145-یدخل الجنّة من امّتی سبعون ألفا لا حساب علیهم،ثمّ التفت إلی علیّ علیه السلام فقال:

هم شیعتک و أنت إمامهم.

146-در بعضی نسخه ها،فضل بن جمیل آمده است-م.

147-«إنّما یرید اللّه لیذهب عنکم الرّجس أهل البیت و یطهّرکم تطهیرا.*.

*خدا چنین می خواهد که هر پلیدی را از شما خانواده ببرد و شما را از هر عیب پاک کند.

احزاب،33-ام.

148-هؤلاء أهل بیتی اللّهمّ اذهب عنهم الرّجس و طهّرهم تطهیرا و امّ سلمة علی الباب، فقالت،یا رسول اللّه أ لست منهم؟فقال:إنّک لعلی خیر-أو إلی خیر.

149-أبو العیال أحقّ بحمله.

150-لیس الخیر أن یکثر مالک و ولدک و لکن الخیر أن یکثر عملک و أن یعظم حلمک و أن یباهی بعبادتک ربّک فإن أحسنت حمدت اللّه و إن أسأت استغفرت اللّه و لا خیر فی الدّنیا إلاّ لرجلین رجل أذنب ذنوبا فهو یتدارکها بالتوبة و رجل یسارع فی الخیرات و لا یقلّ عمل مع تقوی و کیف یقلّ ما یتقبّل.

151-إن أولی النّاس بالأنبیاء أعملهم بما جاءوا به ثمّ تلی علیه السلام«إنّ أولی النّاس بإبراهیم للّذین اتّبعوه و هذا النبیّ و الّذین آمنوا معه و اللّه ولیّ المؤمنین.».

-نزدیکترین مردم به ابراهیم آنانند که پیروی کردند از او و این پیامبر،و کسانی که ایمان آوردند،و خدا دوست مؤمنان است.

-آل عمران،آیه 68.

152-إنّ ولیّ محمد صلی اللّه علیه و آله و سلم من أطاع اللّه و إن بعدت لحمته و إنّ عدوّ محمد صلی اللّه علیه و آله و سلم من عصی اللّه و إن قربت قرابته.

153-نوم علی یقین خیر من صلاة فی شک.

154-فامّا الّذین فی قلوبهم مرض فزادتهم رجسا الی رجسهم.

-اما آنان که در دلهاشان بیماری است پس پلیدی روی پلیدیشان افزود.

-توبه،آیه 125.

155- أری بصری قدر ابنی بعد صحّة ***و حسبک داء أن تصحّ و تسلما.

156-و لو اتّبع الحق أهوائهم لفسدت السّماوات و الارض و من فیهن.

-اگر حق پیرو خواسته هایشان بود هر آینه آسمانها و زمین و هر که در آنهاست تباه شده بود مؤمنون،آیه 71.

157-استعاره عبارت است از نوعی تشبیه که یکی از طرفین آن(مشبه یا مشبه به)حذف شده باشد و در علم بلاغت به طور مفصل از آن بحث شده است-م.

158- أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ. .

-آیا دوست دارد کسی از شما گوشت مردار برادرش را بخورد،پس ناخوش دارید آن را.

-حجرات،آیه 12.

159- و إن أکلوا لحمی وفرت لحومهم ***و إن هدموا مجدی بنیت لهم مجدا

160- حصان رزان لا ترنّ بریبة ***و تصبح غرثی من لحوم الغوافل

161-و لقد خلقنا الانسان و نعلم ما توسوس به نفسه و نحن أقرب إلیه من حبل الورید.

-همانا آفریدیم انسان را و ما آنچه را وسوسه می کند نفسش آگاهیم و ما از رگ گردن به او نزدیکتریم.

-ق،آیه 16.

162-و جاءت سکرة الموت بالحق ذلک ما کنت منه تحید.

-به حق بیهوشی مرگ فرا رسید،این است آنچه که از آن می گریختی.

-ق،آیه 19.

163-و لقد کنت فی غفلة من هذا فکشفنا عنک غطاؤک فبصرک الیوم حدید.

-برطرف ساختیم از تو پرده ات را پس دیده ات امروز تیزبین است.

-ق،آیه 22.

164-إنّ فی ذلک لذکری لمن کان له قلب او القی السّمع و هو شهید.

-براستی این پندی است برای کسی که دارای قلبی است،یا گوش شنواست و او گواه است.

-ق،آیه 37.

165-و لا اقسم بالنّفس اللّوّامة.

-سوگند به نفس ملامتگر.

-قیامه،آیه 2.

166- رجائی ظمآن ببابک فاسقه ***فإنّی نبت قد تولّیت زرعه

و قد کان جدّی عاثرا فنعشته ***فلا تدع الأیّام تقصد صرعه

167- من کان حین تصیب الشّمس جبهته ***أو الغبار یخاف الشین و الشّعثا

و یالف الظّل کی تبقی بشاشته ***فسوف یسکن یوما راغما جدثا

فی قعر مقفرة غبراء مظلمة ***

168- إذا انت لم ترحل بزاد من التقی ***و لاقیت بعد الیوم من قد تزوّدا

ندمت علی أن لا تکون کمثله ***و إنّک لم ترصد بما کان أرصدا

169- أدر الکأس علینا أیّها السّاقی لنطرب ***ما تری اللّیل تولی و ضیاء الصبح ترقب

170- و تشتمینی إذا ما عثرت ***فإذا ما قنطوا قالت تعس.

166- رجائی ظمآن ببابک فاسقه ***فإنّی نبت قد تولّیت زرعه

و قد کان جدّی عاثرا فنعشته ***فلا تدع الأیّام تقصد صرعه

167- من کان حین تصیب الشّمس جبهته ***أو الغبار یخاف الشین و الشّعثا

و یالف الظّل کی تبقی بشاشته ***فسوف یسکن یوما راغما جدثا

فی قعر مقفرة غبراء مظلمة ***

168- إذا انت لم ترحل بزاد من التقی ***و لاقیت بعد الیوم من قد تزوّدا

ندمت علی أن لا تکون کمثله ***و إنّک لم ترصد بما کان أرصدا

169- أدر الکأس علینا أیّها السّاقی لنطرب ***ما تری اللّیل تولی و ضیاء الصبح ترقب

170- و تشتمینی إذا ما عثرت ***فإذا ما قنطوا قالت تعس.

بوهای خوش و عطریّات

اشاره

و آنچه در باره بوی خوش و انواع بوهای خوش و استفاده و استعمال بوی خوش آمده است.

انس بن مالک از قول سلیم نقل می کند:پیامبر خدا(ص)روزی بر ما وارد شد و نشست،و خواب قیلوله را نزد ما ماند و عرق کرد،مادرم شیشه ای آورد، طوری قرار داد که عرق پیامبر(ص)میان آن شیشه می چکید،تا پیامبر(ص)از خواب بیدار شد و فرمود:ای امّ سلمه!این چه کاری است که می کنی؟عرض کرد:این عرق تو است که ما او را با بوهای خوشی که داریم مخلوط می کنیم و آن از خوشبوترین عطرهاست.بعضی نقل کرده اند که گفت:امیدواریم باعث برکت باشد،پیامبر(ص)فرمود:درست گفتی.(1) از عایشه نقل کرده اند که گفت:وقتی که پیامبر(ص)محرم بود،بر او می نگریستم گویی برقی خوشبو در فرق سر او می دیدم! گویند:ابن عباس-خدایش از او راضی باد-بدنش را با مشک معطر می کرد،و هر گاه از راهی می گذشت،مردم می گفتند:ابن عباس،از اینجا عبور کرده است یا مشک گذر کرده است؟ پیشینیان،شب هنگام که برای عبادت قیام می کردند،جلو محاسنشان را با بوی خوش معطر می کردند و این عمل را مستحب می شمردند.

گفته اند:شخص بدکار پلید است هر چند که به عطردان فرورفته باشد.

مردی کاغذی را که نام خدا بر آن نوشته شده بود،پیدا کرد،و او یک درهم پول داشت و آن را بوی خوش خرید و آن کاغذ را معطّر کرد،پس در خواب دید کسی به او می گفت:همان طوری که تو نام مرا معطر کردی من هم نام تو را به خوبی بلند می کنم.

عیسی(ع)بینی خود را از بوی خوش می گرفت،نه از بوی بد،به او گفتند:چرا این طور؟جواب داد:بوی بد حساب،ندارد،اما بوی خوش حساب دارد.

آن بزرگوار فرمود:هر زنی که خود را معطّر کند و از خانه بیرون رود تا مردم بوی خوش او را استشمام کنند او در زمره زناکاران است و هر چشمی زناکار است! و آن گرامی فرمود:دو رکعت نماز با بوی خوش برتر است از هفتاد رکعت بدون استعمال بوی خوش.

بوهای خوش و عطریّات

1-یا امّ سلمة ما هذا الّذی تصنعین؟قالت:هذا عرقک نجعله فی طیبنا و هو من أطیب الطیّب و یروی نرجو به برکة،فقال:أصبت.

آداب معاشرت

اشاره

در باره معاشرت با مردم،دیدار،مصافحه،هم نشینی،مکاتبه، احوال پرسی،جواب سلام و درود،آداب نفس و آنچه مربوط به اینهاست.

جابر بن عبد الله انصاری از پیامبر نقل کرده است:«از جمله خو و خصلت پیامبران و صدّیقان است که هر گاه یک دیگر را ببینند گشاده رو باشند،و هر گاه با هم روبرو شوند،مصافحه کنند،و کسی که به خاطر خدا به دیدن دیگری می رود بر عهده دیدار شده است که او را گرامی دارد.»(1) ابو هریره از آن حضرت نقل کرده است:«هر گاه بنده ای،برادرش را برای خدا دیدار کند سروشی از آسمان ندا می کند،خوشا به حال تو و گامهای تو،برای خود،خانه ای در بهشت فراهم کردی.»(2) پیامبر(ص)،می گوید که خداوند بزرگ می فرماید:«محبّت من لازم است در حق کسانی که یک دیگر را بخاطر من دوست می دارند و همچنین برای خاطر من به دیدن هم می روند.»(3) و از آن گرامی است:«مثل آن کسی که در مجلسی می نشیند،و حکمت را از دیگری می شنود،و آن را نقل نمی کند،مگر به نوعی بدتر از آنچه شنیده است،مانند مرد شبانی است که نزد او آمدند و گفتند:گوسفندی از گوسفندانت را بده،او گفت:برو بهترین آنها را جدا کن!و او آمد و گوش سگی را که همراه گله بود گرفت.(4)»

ابن عبّاس-خدایش راضی باد-می گوید:عزیزترین مردم نزد من، همنشین من است،مگسها که روی همنشین من می نشینند در حقیقت مرا می آزارند،و من از آن کسی که سه بار پا روی فرشم بگذارد،و هیچ خیری از من نبیند،شرم می کنم. کثیر،کسی را دید،که سواره است و حضرت محمد بن علی، باقر العلوم(ع)پیاده راه می رود،به وی گفت:تو سواره ای و ابو جعفر(ع)پیاده راه می رود؟جواب داد که آن بزرگوار امر کرد،و به دستور او سواره بودن برای من بهتر از نافرمانیم و پیاده رفتن است.

پیامبر(ص)فرمود:«هر گاه قاصدی را نزد من می فرستید،خوش صورت، خوشنامی را بفرستید.»(5) به یک نفر صوفی گفتند:چگونه داخل صبح شدی؟جواب داد:در حال تأسف بر روز گذشته،ناراحت از امروز بدبین به فردایم.(6) ابن عباس-خدایش از او راضی باد-می گوید:همنشین من بر من سه حق دارد:وقتی که رو به من می آید به او نگاه کنم.وقت نشستن به او جا بدهم، وقتی که حرف می زند،به حرفش گوش دهم،و همنشینی با نادان خطر،و کناره گیری از او پیروزی است.

و از سخنان او است:هر گاه کسی از شما چیزی از برادرش گرفت باید باز پس دهد.(7) به محمد بن واسع گفتند:چرا تکیه نمی کنی؟جواب داد:آن طور نشستن مال کسانی است که در امن و امانند.

سخن برادرت را محترم شمار!با گوش فرا دادن خود،و آن را از گزند بی توجهی خود باز دار.

به ابراهیم بن ادهم گفتند:چگونه داخل صبح شدی؟گفت:تا وقتی که زحمت من بر دوش دیگران نباشد،خوب.از حقوق پادشاه!آن است که هر گاه خمیازه کشید،یا بادبزن را انداخت،یا پاهایش را دراز کرد،و یا تمدّد اعصاب

کرد،و یا تکیه داد،یا کاری کرد که دلیل کسالت او بود،هر کس نزد اوست از جا بلند شود،و حرفی را بازگو نکند،هر چند که مدّتها طول بکشد! با دینداران همنشینی کنید،هر چند که در مرتبه آنان نباشید،زیرا در مجالس ایشان سخن نامربوط نیست.

مردی وسط جمعیّت نشست و به حذیفه یمانی گفت:برادرت،فلان کس مرد،او گفت:و تو سزاوارتر بودی که خدایت بمیراند،من از رسول خدا شنیدم که می فرمود:کسی که وسط جمعیّت بنشیند،از رحمت خدا بدور است.(8) گشاده رویی نخستین پذیرایی مهمانان است،هر کس ستایش مردم را بخواهد،نه سرزنش و عیبجویی آنان را باید با خوشرویی با ایشان برخورد کند.

جریر بن عبد اللّه می گوید:از زمانی که من مسلمان شدم،هر وقت پیامبر مرا می دید،به چهره ام لبخند می زد.

العتابی،می گوید:کسی که چهره اش گرفته باشد،در کار خیر گرفته تر و بخیلتر خواهد بود.

از پیامبر خدا(ص)نقل کرده اند که اگر کسی با آن بزرگوار مصافحه می کرد،او دستش را رها نمی کرد،مگر اینکه طرف آغازکننده مصافحه رها کند.و هرگز کسی با او در مجلسی ننشست که رسول خدا(ص)پیش از او بلند شود.(9) به محمّد بن واسع گفتند:چطور داخل صبح شدی.گفت:صبح کردم در حالی که مرگم نزدیک،آرزویم دور و دراز و عملم بد بود.

گویند:هیچ قومی نبودند که در انجمنی بنشینند،و از جابر خیزند پیش از آن که از خداوند بهشت را تقاضا کنند و از آتش دوزخ به خدا پناه ببرند،مگر اینکه فرشتگان گفتند:بیچاره ها دو امر مهمّ را فراموش کرده اند.

هر کس قصد عزّت آخرت را دارد،پس باید نشست وی با بیچارگان باشد.

از آن حضرت است:نباید کسی از مسلمانان را کوچک شماری،زیرا کوچک آنها نزد خدا بزرگ است.(10)

عربها می گویند:قلبت را به من بسپار،و هر وقت خواستی با من دیدار کن!مقصود آن است که ارزش به صمیمیّت در دوستی است نه به دیدار زیاد.

به کسی گفتند:حالت چطور است؟جواب داد:چه گمان می برید در باره مردمی که سوار کشتی باشند تا به وسط دریا برسند و کشتی آنها بشکند و هر آدمی به یک چوب بیاویزد،در این صورت،حال آنها چگونه می تواند باشد؟ گفتند:سخت.گفت:حال من بدتر از حال آن قبیل افراد است.

عبد الملک بن مروان از یارانش جدا شده و به عرب بیابانی رسید،به او گفت:آیا عبد الملک بن مروان را می شناسی؟جواب داد:آری او ستمگر گمراهی است.عبد الملک گفت:وای بر تو من عبد الملکم.آن مرد گفت:خدا تو را بکشد و زنده نگذارد،و تو را به رحمت خود،نزدیک نگرداند!مال خدا را خورده و پاس حرمت او را نداشتی،عبد الملک گفت:وای بر تو،من هم زیان دارم و هم سود.او جواب داد:خدا سود تو را نصیب من گرداند و زیان تو را از من باز دارد.راوی داستان می گوید وقتی که سپاهیان عبد الملک رسیدند،آن مرد گفت یا امیر المؤمنین،آنچه رد و بدل شد،پنهان بدار!زیرا مجالس امانتند[باید امانتدار بود].

علی(ع)فرمود: گشاده رویی کابین دوستی است،و بردباری و تحمّل، مخفیگاه کاستیها و عیبهاست.(11) لقمان به پسرش گفت:پسرم،هر گاه وارد مجلس جمعی شدی،با تیر سلامت نخست آنها را هدف قرار ده آنگاه در کنار آنان بنشین و سخن نگو تا ببینی که آنها آغاز سخن کنند،پس اگر آنها سخن به یاد خدا گفتند تو نیز به سهم خود سخن بگو،اگر نه از نزد آنان به جمع دیگران برو.

ابو امامه می گوید:پیامبر خدا(ص)در حالی که تکیه به عصا داشت بیرون آمد،ما نیز به احترام او بلند شدیم،فرمود:مانند عجمها از جا بلند نشوید،و آن طور،

تعظیم نکنید.(12) اسماعیل بن سالم از حبیب نقل کرده است که این سخن پیامبر(ص)به ما رسید:«همانا بالاترین فرد مؤمن آن کسی است که از همه مؤمنان خوش اخلاقتر باشد»(13)حبیب گفت:از جمله حسن خلق آن است که انسان با دوستش که حرف می زند در حال تبسم باشد.و حبیب اضافه می کند:که از سنّت پیامبر(ص)است که وقتی که با گروهی حرف می زنی رو به طرف یک نفر از اهل مجلس نکنی بلکه هر یک باید سهمی از نگاه تو داشته باشند.

آداب معاشرت

1-من أخلاق النّبیّین و الصّدّیقین البشاشة إذا تراءوا و المصافحة إذا تلاقوا و الزّائر فی اللّه حقّ علی المزور إکرامه.

2-إذا زار العبد أخاه فی اللّه نادی مناد من السماء طبت و طاب ممشاک،بوأت منزلا فی الجنّة.

3-حقّت محبّتی للمتحابّین فیّ و حقّت محبّتی للمتزاورین فیّ.

4-مثل الّذی یجلس فیسمع الحکمة من غیره و لا یحدّث إلاّ بشر ما سمع مثل رجل أتی راعیا فقال له:أعطنی شاة من غنمک،فقال:اذهب فخذ خیرها فجاء فأخذ بأذن الکلب الّذی مع الغنم.

5-إذا أبردتم إلیّ بریدا فاجعلوه حسن الوجه حسن الاسم.

6-در بعضی نسخه ها به فکر فردایم-م.

7-إذا أخذ أحدکم من رأس أخیه شیئا فلیردّه.

8-الجالس فی وسطة الحلقة ملعون.

9-أن لن یصافحه أحد فنحّی یده حتی یکون الرّجل البادی.و لا جلس إلیه أحد قطّ فقام رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم قبل أن یقوم.

10-لا تحقرنّ أحدا من المسلمین فإنّ صغیرهم عند اللّه کبیر.

11-البشاشة حبالة المودّة و الاحتمال قبر العیوب.

12-لا تقوموا کما یقوم الأعاجم،یعظّم بعضهم بعضا.

13-إنّ أفضل المؤمنین أحسنهم خلقا.

نامها،کنیه ها و لقبها

اشاره

انس از قول پیامبر خدا(ص)نقل کرده است:«هر کس کاغذی را که:

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم،روی آن نوشته شده است به خاطر تجلیل از خدا و نام مقدسش از زمین بلند کند تا پایمال نشود،نزد خدا در زمره صدیقین بحساب آمده و از گناهان پدر و مادرش کاسته می شود هر چند که مشرک باشند.»(1) ابن عبّاس-خدایش از او راضی باد-شیطان هرگز فریاد بر نیاورده است آن طوری که در سه مورد برآورده است:یک فریاد آنگاه که از رحمت خدا دور شده و از ملکوت آسمانها رانده شد.و یک بار آن موقعی که حضرت محمّد(ص)متولّد شد،و فریاد دیگر آن هنگام که سوره حمد و در آغاز آن بسم اللّه الرّحمن الرّحیم نازل شد.

پیامبر(ص)فرمود:«دعائی که شروعش با بسم اللّه الرّحمن الرّحیم باشد رد نمی شود.»(2) و نیز فرمود:«امتم روز قیامت می آیند در حالی که بسم اللّه الرّحمن الرّحیم بر زبان دارند،در نتیجه حسنات آنان در میزان سنگین می شود،می گویند:

چطور شد که وزن اعمال امت محمّد(ص)سنگین شد؟پیامبران(ع)در جواب می گویند:از آنرو که در آغاز سخن ایشان سه نام از نامهای پروردگار بود که اگر در یک طرف میزان گذاشته می شد و تمام گناهان خلق را در کفّه دیگر هر آینه حسناتشان سنگین تر می شد.»(3)

جابر بن عبد الله می گوید:پیامبر خدا(ص)فرمود:«هیچ خانه ای نیست که نام محمّد در آن خانه باشد مگر اینکه خداوند روزی اهل خانه را زیاد می کند، پس هر گاه نام محمّد بر آنها گذاشتید،حق ندارید آنها را بزندی و یا دشنام دهید.» «و هر کس سه فرزند پسر داشته باشد،و نام هیچ کدام را احمد یا محمد نگذارد،براستی که به من جفا کرده است.»(4) ابو هریره از پیامبر(ص)نقل کرده است:«هر کس نامش نام من است،نباید کنیه اش کنیه من باشد،و هر کس کنیه اش کنیه من است پس نباید نامش نام من باشد.»(5) محمّد بن حنفیّه-خدایش بیامرزد-از حضرت علی(ع)نقل کرده است که آن بزرگوار فرمود:«به پیامبر(ص)عرض کردم:یا رسول الله!اگر بعد از شما پسری خدا به من داد،نامش را نام شما و کنیه اش را کنیه شما بگذارم؟فرمود:

آری.»(6) ابو وهب در حدیث مرفوعه(7)ای از آن حضرت نقل می کند:«بر فرزندانتان نام انبیاء(ع)را بگذارید،و محبوبترین نامها نزد خدا«عبد الله»و«عبد الرحمن» و راستترین نامها«حارث»و«همام»و زشتترین آنها نام«حرب»و«مرّة» است.»(8) و نیز فرمود:«هر گاه به نامی مثل:عبد الله و عبد الرحمن،نامیده شدید، بندگی کنید خدا را.»(9) قتادة بن نعمان انصاری در جنگ احد،تیری به چشمش رسید،و چشمش روی صورتش افتاد،و پیامبر خدا(ص)آن را به حال اوّل برگرداند،و از چشم دیگر بهتر و سالمتر بود،و چشم مانده علّت پیدا می کرد،امّا چشم بهبود یافته به وسیله پیامبر(ص)بیمار نمی شد،به او می گفتند:«صاحب دو چشم،یعنی جای آن یک چشم،دو چشم دارد.»

نامها،کنیه ها و لقبها

1-من رفع قرطاسا من الارض مکتوبا علیه بسم اللّه الرّحمن الرّحیم إجلالا للّه و لاسمه،عن أن یداس کان عند اللّه من الصّدّیقین و خفّف عن والدیه و إن کانا مشرکین.

2-لا یردّ دعاء أوّله بسم اللّه الرّحمن الرّحیم.

3-امّتی یأتون یوم القیامة و هم یقولون:بسم اللّه الرّحمن الرحیم،فتثقل حسناتهم فی المیزان، فیقال:الا ما أرجح موازین امة محمّد صلی اللّه علیه و آله و سلم؟فتقول الأنبیاء علیه السلام إن ابتداء کلامهم ثلاثة اسماء من اسماء اللّه لو وضعت فی کفّة المیزان و وضعت سیّئات الخلق فی کفّة أخری لرجّحت حسناتهم.

4-ما من بیت فیه اسم محمّد إلاّ أوسع اللّه علیهم الرزق فإذا سمّیتموهم فلا تضربوهم و لا تشتموهم و من ولد له ثلاث ذکور فلم یسمّ أحدهم أحمدا أو محمدا فقد جفانی.

5-من تسمّی باسمی فلا یتکنّ بکنیتی و من تکنّی بکنیتی فلا یتسمّ باسمی.

6-قلت:یا رسول اللّه إن ولد لی ولد بعدک اسمّیه باسمک و اکنّیه بکنیتک؟قال:نعم.

7-مرفوعه روایتی را می گویند که سلسله سند ذکر نشده باشد مثلا:کلینی از امام صادق(ع) نقل کرده است-م.

8-تسمّوا بأسماء الأنبیاء علیهم السلام و أحبّ الأسماء إلی اللّه عبد اللّه و عبد الرّحمن و أصدقها حارث و همّام و أقبحها حرب و مرّة.

9-إذا سمّیتم فعبّدوا.

آداب سیر و سفر،وداع خانواده،و بازگشت از سفر

اشاره

حسن(1)از رسول خدا(ص)نقل کرده است:«هر کس به خاطر دینش از جایی به جایی بگریزد،هر چند که یک وجب زمین باشد،بهشت بر او واجب شود،و همراه پدرش ابراهیم و پیامبرش محمد(ص)باشد.»(2) ابو هریره می گوید:پیامبر خدا(ص)فرمود:«اگر مردم رحمت خدا را نسبت به مسافران می دانستند،هر آینه مردم هر بامداد عازم سفر بودند،براستی خداوند نسبت به مسافر،مهربان است.»(3) هنگامی که حضرت یوسف(ع)از چاه بیرون آورده و خریداری شد، کسی به ایشان گفت:نسبت به این غریب سفارش خیر و نیکی کنید،یوسف(ع) فرمود:کسی که با خدا باشد غربت برای او معنی ندارد.

امیر المؤمنین(ع)موقع رفتنش به سمت شام عرض کرد:«الهی به تو پناه می برم از رنج سفر و غم بازگشت،و دیدار وضع ناگوار خانواده،مال و فرزند، بار خدایا تو در سفر همراه منی،و در نبودنم سرپرست خانواده ام هستی و جز تو کسی نمی تواند این دو سمت را داشته باشد،زیرا کسی که جایگزین در خانواده باشد دیگر همراه مسافر نیست،و همراه مسافر نمی تواند جانشین در خانواده باشد.»(4) به ابن اعرابی گفتند:چرا سفر را سفر نامیدند؟جواب داد:«چون در سفر پرده از اخلاق مردم برداشته می شود.»

حسن(5)قصد حج داشت و مایل بود که ثابت نیز همراه او باشد،گفت:

«وای بر تو،بگذار تا در عیب پوشی خدا زندگی کنیم من از آن می ترسم که هم سفر شویم،و از یک دیگر عملی ببینیم که باعث کینه شود.» پیامبر(ص)فرمود:«بر شما باد به سفر در اوّل شب،زیرا زمین آن طوری که شب طی می شود در روز طی نمی شود.»(6) کعب می گوید:کمتر اتّفاق می افتاد که رسول خدا(ص)جز روز پنجشنبه،عزم سفر کند.و آن بزرگوار کراهت داشت که شخص بدون همراه اقدام به سفر کند.

و نیز گفت:«کسی که تنها سفر کند شیطان است،دو نفر مسافر نیز دو شیطان است،امّا سه نفر همراه در سفر خوب است.»(7) یکی با رفیقش خداحافظی می کرد و گفت:با تو خداحافظی می کنم همان طوری که پیامبر خدا(ص)با من خداحافظی کرد:دین و امانت(8)و سرانجام کارت را به خدا می سپارم.(9) انس می گوید:پیرمردی نزد پیامبر خدا(ص)برای عرض حاجتی آمد، مردم در بازکردن راه برای او کوتاهی کردند پس پیامبر(ص)فرمود:«از ما نیست کسی که به کوچک ما رحم نکند و بزرگ ما را گرامی ندارد.»(10) از جعفر بن محمد(ع)است:«هر کس احترام بزرگتر را به خاطر سنّش نگهدارد،خداوند او را از ترس روز قیامت ایمن می دارد.»(11) و نیز فرمود:«هر گاه مؤمن به سنّ هشتاد سالگی رسید،اسیر خداست در زمین،خداوند برای او حسناتی را نوشته و گناهانی را از او محو می کند.»(12) و فرمود:«هر کس به صد سالگی برسد،خداوند او را پیشتاز خانواده اش به جانب رحمت خود قرار دهد.»(13) سلیمان بن عبد الملک وارد مسجد جامع دمشق شد،پیرمردی را دید که بدنش رعشه دارد،گفت:پیرمرد،آیا خوشحال می شوی که بمیری؟گفت:نه.

گفت چرا؟پیرمرد گفت:جوانی با بدیهایش گذشته،پیری با خیر و نیکیش مانده است!زیرا وقتی من می نشینم بیاد خدایم و برمی خیزم،سپاس خدا را می گویم و من دوست دارم که این دو خصلت برای من دوام داشته باشد.

فرمود:هر گاه کسی از شما به چهل سالگی رسید،پس باید نهایت ترس از خدا را داشته باشد.

عبادة بن صامت می گوید(14)جبرئیل به رسول خدا(ص)عرض کرد:به دو فرشته موکل انسان دستور می دهند که نسبت به بنده من در سن جوانیش مدارا کنید،امّا وقتی که به چهل سالگی رسید،او را نگهبانی کنید و استوار بدارید.(15) ابن عبّاس-خدایش از او راضی باد-می گوید:هر کس به چهل سالگی رسید و خیرش به شرّش غلبه نکرد،باید آماده آتش دوزخ شود.

محمّد بن علی بن حسین بن علی-درود خدا بر همه ایشان باد- می فرماید:«هر گاه مردی به چهل سالگی رسید،منادیی از آسمان ندا در می دهد، زمان کوچ نزدیک شده است،توشه سفر را آماده کن!(16)» هلال بن یساف(17)می گوید:هر گاه مردی از اهل مدینه به چهل سالگی می رسید،تمام وقتش را به عبادت اختصاص می داد.

می فرمود:مردم به فکر دنیا می باشند اما وقتی که به چهل سالگی رسیدند،باید به فکر آخرت باشند.

حسن(18)همواره می گفت:براستی که حجّت بر شخص چهل ساله از طرف خدا تمام شده و با همان حال هم می میرد.

و نیز او می گوید:به تو فرصت داده شده است که عمرت به چهل سالگی رسیده است پس پیش از فرارسیدن اجل مهلت را غنیمت دان هان به خدا سوگند، در زمان گذشته چنین بود،وقتی که مردی به چهل سالگی می رسید،خود را سرزنش می کرد.

حذیفه نقل می کند:به پیامبر عرض کردند:یا رسول الله(ص)عمر امّت

شما چه قدر است؟فرمود:به خاک افتادن آنها از پنجاه سالگی تا شصت سالگی است.عرض کردند:یا رسول اللّه!پس هفتاد ساله ها چه؟فرمود:کم اند افرادی از امّتم که به هفتاد برسند،خدا رحم کند به هشتاد ساله ها(19)! وهب از سنّ یک نفر پرسید:جواب داد،شصت سال.گفت:سزاوار است کسی که شصت سال رو به خدا می رود،آماده مرگ باشد.

روایت شده است:تو شصت سال به جانب خدا حرکت داری،نزدیک است که سفرت پایان یابد و در سر منزل فرود آیی.(20) از بعضی نقل کرده اند که می گفتند:ما آرزوی جوانی را می داشتیم،اما وقتی که جوانی نزد بزرگتر از خود سخن می گفت،از تمام خوبی جوانی دست شستیم! حسّان و پدرش ثابت و جدّش منذر،و همچنین پدر منذر،هر کدام،صد و چهار سال عمر کردند.

هر وقت برای عبد الرّحمن،حدیثی چون حدیث زیر را نقل می کردند، برای شنیدن آن گردن می کشید،و دست به دست می سایید،و او در چهل و هشت سالگی مرد، «مقدار عمر تو در برابر زندگی در بهشت همچون یک نفس کشیدن است،پس اگر آن یک دم را تباه کردی،زندگی ابدی را از دست داده ای،و براستی که تو از زیانکارانی.» از آن بزرگوار است:فرزند آدم را آفریدند و در کنار او نود و نه نوع مرگ هم آفریده شد!اگر آن مرگها به خطا برود،وی به پیری می رسد.(21) علی(ع)می فرماید:«بهای باقیمانده عمر آدمی را کسی نمی داند،زیرا بدان وسیله از دست رفته را جبران،و نابود ساخته را می توان احیا کرد.»(22) ابن معتزّ می گوید:بزرگتر را گرامی بدار،زیرا او پیش از تو خدا را شناخته است،و به کوچکتر مهربانی کن،زیرا او از تو به دنیا ناآشناتر است.

سبط گوید:کسی که سنّش بالا رفته و استخوانش خورد شده،و خواب راحت ندارد،و طعم خواب را از یاد برده،دهان باز کرده،در غم دنیاست گویی

همیشه جوان می ماند و هرگز پیر نمی شود!وای بر تو!امید داری که جوانی برگردد؟ که بر نمی گردد،آیا در باقیمانده مدّت عمر خود را در نمی یابی؟آیا به طرف خدا برنمی گردی؟ ایاس بن قتاده آثار پیری در محاسنش دید،گفت:می بینم که مرگ در پی من است و من از دست او خلاص نمی شوم.پروردگارا از مرگ ناگهانی به تو پناه می برم،ای فرزندان سعد!من جوانیم را در راه شما دادم،شما پیریم را به خودم واگذارید،و از آن روز در خانه نشست،خانواده اش به وی گفتند:از گرسنگی می میری!گفت:اگر من با ایمان از گرسنگی بمیرم بهتر است از اینکه منافق،سرحال و فربه بمیرم! بعضی گفته اند:آیا ظهور موی سفید(در سر و صورت)تو را از نافرمانی خدا باز نمی دارد؟ بعضی گفته اند:یورش ناگهانی مرگ بر پیر،همانند یورش ناگهانی آن بر جوان است! یونس می گوید:رؤبه(23)حتی به من گفت:تا چه وقت از این سخنان بیهوده می پرسی،سخنانی عجیب تر از عجیب!من از تو در شگفتم آیا اثر پیری را که در محاسنت پدید آمده نمی بینی؟پیری بیماریی است که بهبودی ندارد،و مصیبتی است که کسی بخاطر آن به تو تسلیت نمی گوید.

حکیم نورسیده ای سفیدی موی خود را دید گفت:آفرین به نتیجه حکمت و گزیده تجربه و لباس تقوا و پرهیزگاری! نوجوانی،پیری را صدا زد،و از روی تمسخر گفت:آی پشت خمیده! این کمانت را چند خریدی؟پیرمرد جواب داد:پسرم اگر زنده بمانی بدون پرداخت بهایی،به تو خواهند داد!(24) چه گواراست زندگی اگر زلالش آمیخته نبوده و نتیجه اش پیری نمی بود.

ابن معتزّ گوید:

چه قدر زشت است کوتاهی در دوران نوجوانی،چه رسد به آن وقتی که پیری بر سر انسان سایه افکند.(25) از پیامبر(ص)رسیده است که خداوند می فرماید:«موی سفید پیری،نور من است،زیبنده من نیست که نورم را به آتشم بسوزانم.»(26) عیسی(ع)هر گاه به جوانها برخورد می کرد،به آنها می گفت:بسا زراعتی که به درو نمی رسد،و هر گاه به پیرمردها گذر می کرد،می گفت:زراعت،وقتی که برسد انتظاری نیست جز اینکه درو شود.

یکی از بزرگان در حدیث مرفوعی می گوید:جوانی لذّت دنیا و بازیچه های آن را ترک نمی کند،و با وجود جوانیش به استقبال اطاعت از اوامر الهی نمی رود،مگر اینکه خداوند به او پاداش هفتاد تن از صدیقان را مرحمت می کند.خداوند متعال می گوید:ای جوانی که تو جوانی خود را در راه من صرف کرده،و خواسته های خود را ترک کرده ای،تو در پیشگاه من هم چون برخی از فرشتگان منی.

حضرت ایوب(ع)می فرماید:خداوند حکمت را در دل کوچک و بزرگ می کارد،پس اگر خدا بنده ای را در نوجوانی حکیم قرار داد در نزد حکما،کمی سنّ او،از مقامش نمی کاهد،و نور کرامتی را که خداوند به او مرحمت کرده است،مشاهده می کنند.

بعضی از بزرگان گفته اند:هرگز بزرگی آبی برای آشامیدن نطلبیده که کوچکی پیش از او آشامیده باشد مگر اینکه چشمه ای از چشمه ها خشکیده است.

یکی از دانایان می گوید:با هوای نفستان مبارزه کنید،همچنان که با دشمنانتان پیکار می کنید،و بعد اضافه کرد:چه دشوار است بریدن از هوا و هوس برای بزرگسال.

آداب سیر و سفر،وداع خانواده،و بازگشت از سفر

1-ظاهرا حسن بصری است-م.

2-من فرّ بدینه من أرض إلی أرض و إن کان شبرا من الأرض استوجب الجنّة و کان رفیق أبیه إبراهیم و نبیّه محمّد صلی اللّه علیه و آله و سلم.

3-لو یعلم النّاس رحمة اللّه للمسافر لأصبح النّاس علی ظهر سفر،إنّ اللّه بالمسافر رحیم.

4-اللّهم إنی أعوذ بک من وعثاء السّفر و کآبة المنقلب و سوء المنظر فی الأهل و المال و الولد، اللّهم أنت الصّاحب فی السفر و أنت الخلیفة فی الأهل فلا یجمعهما غیرک فإن المستخلف لا یکون مستصحبا و المستصحب لا یکون مستخلفا.

5-رک.پانوشت شماره 1.

6-علیکم بالدّلجة فإن الارض تطوی باللّیل ما لا تطوی بالنّهار.

7-الرّاکب شیطان و الرّاکبان شیطانان و الثلاثة رکب.

8-در بعضی نسخه ها:ایمانت،آمده است-م.

9-استودع اللّه دینک و أمانتک و خواتیم عملک.

10-لیس منّا من لم یرحم صغیرنا و لم یوقّر کبیرنا.

11-من عرف فضل کبیر لسنه فوقّره آمنه اللّه من فزع یوم القیامة.

12-إذا بلغ المؤمن ثمانین سنة فإنّه أسیر اللّه فی الأرض تکتب له الحسنات و تمحی عنه السیّئات.

13-من اتت علیه مائة سنة بعثه اللّه وافدا لأهل بیته.

14-در بعضی نسخه ها آمده است که پیامبر(ص)گفت:خداوند به فرشتگان نگهبان فرمود-م.

15-یؤمر الحافظان أن ارفقا بعبدی فی حداثة سنّه فإذا بلغ الأربعین احفظا و حقّقاه.

16-إذا بلغ الرّجل أربعین سنة نادی مناد من السماء دنا الرّحیل فأعدّزادا.

17-تابعی کوفی.

18-رک.پانوشت شماره 1.

19-مصارعهم من الخمسین إلی السّتین،قالوا:یا رسول اللّه فابناء السبعین؟قال:قلّ من یبلغها من أمّتی فرحم اللّه أبناء الثمانین.

20-أنت تسیر إلی اللّه منذ ستّین سنة أوشک أن تریح راحلتک و تحطّ رحلک.

21-خلق ابن آدم و إلی جنبه تسع و تسعون منیّة،إن أخطاته وقع فی الهرم.

22-بقیّة عمر المرء لا ثمن لها یدرک بها ما فات و یحیی بها ما امات.

23-نام کسی است.

24-همین مطلب را شاعر پارسی گوی چه خوش سروده است:

تازه جوانی ز سر ریشخند *** گفت به پیری که کمانت به چند

پیر بخندید بگفت ای جوان *** چرخ تو را نیز کند چون کمان-م.

25- و ما أقبح التفریط فی زمن الصّبا ***فکیف به و الشیب للرّأس شامل

26-یقول اللّه تعالی:الشیب نوری فلا یجمل بی أن احرق نوری بناری.

اشتیاق به وطن و خانواده

اشاره

ابان بن سعید حضور پیامبر خدا(ص)شرفیاب شد،فرمود:ابان!مردم مکه را در چه حال ترک گفتی؟عرض کرد:آنان را در حالی ترک گفتم که خوب بودند، و بوته گل خوشبویی را پشت سر نهادم که شاخه آن را بریده بودند،و آن گیاه معطّر را پشت سر نهادم که کم بو شده بود!پیامبر(ص)با شنیدن این سخنان چشمانش به اشک گشت،و همدم او شد.(1)

اشتیاق به وطن و خانواده

1-یا أبان کیف ترکت أهل مکّة؟ترکتهم و قد جیّدوا و ترکت الإذخر و قد أعذق و ترکت الثمام و قد خاص فاغر و رقت عینا رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم و صحبه.

شرح حال بدکاران و تبهکاران

اشاره

از پیامبر(ص)نقل کرده اند:پیش از قیام قیامت،خداوند بادی سرد خوشبو می فرستد،و بدان وسیله روح هر مؤمن مسلمان گرفته می شود،و ارواح بدکاران می مانند در حالی که مانند خران به آشوب و قتل یک دیگر مشغولند، در همان حال قیامت بر پا می شود(1).

یکی از بزرگان گوید:همین قدر در شرارت آدمی بس،که درستکار نباشد،اما در میان نیکان و صالحان باشد.

لقمان به پسرش گفت:پسرم،دروغ گفت،آن که گفت:آتش بدی را بدی خاموش می کند،پس اگر او راست گفته باشد باید دو آتش افروخته شود،بعد ببینند آیا یکی از آنها دیگری را خاموش می کند،بلکه این نیکی است که شرارت را خاموش می کند همان طور که آب،آتش را خاموش می کند.

حسن بصری می گوید:معاویه سه صفت کشنده مزمن داشت:1-غصب زمامداری این امّت در حالی که در میان ایشان بازماندگانی از اصحاب رسول خدا(ص)بودند.2-پسرش یزید میگسار،دائم الخمر را که لباس حریر می پوشد و ساز و طنبور می نواخت بر آنها زمامدار قرار داد.3-زیاد را برادر خود شمرد و او را آستاندار عراق ساخت در حالی که پیامبر(ص)فرمود:«فرزند ملحق به بستر است و زناکار محروم است.»(2) علاوه بر آنها حجر و یارانش را کشت،وای بر او نسبت به قتل حجر و

یاران حجر.

امیر المؤمنین(ع)فرمود:«ریشه شرّ و بدی را از قلب دیگران برکن! در حالی که از دل خود ریشه کن می سازی.»(3) ابو هریره در حدیث مرفوعی از پیامبر(ص)نقل می کند:ایمان لباسی است که خداوند آن را بر تن هر کس که بخواهد می پوشاند،پس اگر بنده ای مرتکب زنا شد،خداوند از تن او لباس ایمان را بیرون می آورد،اما وقتی که توبه کرد، دوباره،باز می گرداند.(4) و نیز از ابو هریره نقل کرده اند:همانا هفت آسمان و هفته(طبقه)زمین پیرزن و پیرمرد زناکار را لعن می کنند.

انس در حدیث مرفوعی نقل می کند:براستی اهل جهنم از بوی بد آلات زناکاران می نالند.(5) عربی بدوی می گوید:هر چیزی پلیدی دارد،و پلیدی زبان به هرزه گویی است.

از علی(ع)است که می گوید،عرض کردم:«الهی مرا به کسی از خلق محتاج نکن،پیامبر خدا(ص)فرمود:یا علی!این طور نگو!زیرا کسی نیست که به مردم نیازمند نباشد.عرض کرد:یا رسول الله!پس چه بگویم؟فرمود:بگو:

بار خدایا مرا به اشرار خلقت محتاج نکن.گفتم:یا رسول الله اشرار خلق چه کسانی هستند؟فرمود:کسانی که اگر چیزی به کسی ببخشند،منّت گذارند،و اگر چیزی ندهند، عیب گیری کنند.»(6) ابن عباس-خدایش از او خوشنود باد-می گوید:مردم را در حالی یافتم که هوای نفسشان پیرو دینشان بوده است،به راستی که دین مردم امروز تابع هوای نفسشان می باشد.

پیامبر(ص)فرمود:«همین قدر در شرارت یک فرد مسلمان بس،که برادر مسلمانش را بترساند.»(7)

عبد الله بن عمر می گوید:پیامبر(ص)فرمود:«هر کس قبر مرا زیارت کند، شفاعت من از او حتمی است.»(8) از آن بزرگوار(ص)نقل شده است:«دو تن از امّتم بی نصیبند از شفاعت من:رهبر ستمکار بی دین،و تندرو در دین که از حریم دیانت پا بیرون نهاده است.»(9) آورده اند که جبرئیل عرض کرد:یا محمّد(ص)اگر عبادت ما (فرشتگان)روی زمین بود،سه خصلت را بکار می بستیم:آب دادن به مسلمانان، کمک به افراد عیالمند،و پرده پوشی گناهان.(10) ابو درداء در حدیث مرفوعی نقل می کند:آیا شما را به چیزی بالاتر از روزه داری،صدقه و نماز آگاه سازم؟عرض کردند:آری یا رسول الله.فرمود:

آشتی دادن بین مردم،زیرا برهم زدن بین مردم نابودکننده است.(11)

شرح حال بدکاران و تبهکاران

1-قبل قیام السّاعة یرسل اللّه ریحا باردة طیّبة فتقبض بها روح کل مؤمن مسلم و یبقی شرار یتهارجون تهارج الحمیر و علیهم تقوم السّاعة.

2-الولد للفراش و للعاهر الحجر.

3-احصد الشّر من صدر غیرک تقلعه من صدرک.

4-إنّ الایمان سربال یسربله اللّه من یشاء فإذا زنی العبد نزع اللّه منه سربال الإیمان فإذا تاب ردّه اللّه علیه.

5-إنّ لأهل النّار صرخة من نتن فروج الزّناة.

6-قلت:اللّهم لا تحوّجنی إلی أحد من خلقک،فقال رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم:یا علیّ لا تقولنّ هکذا فلیس من أحد إلاّ و هو محتاج إلی الناس،قال:فقلت:یا رسول اللّه فما أقول؟قال:

قل:اللّهمّ لا تحوجنی إلی شرار خلقک،قلت:یا رسول اللّه من شرار خلقه؟قال:الذین إذا أعطوا منّوا و إذا منعوا عابوا.

7-حسب امرء مسلم من الشرّ أن یخیف أخاه المسلم.

8-من زار قبری وجبت له شفاعتی.

9-رجلان من أمّتی لا تنالها شفاعتی إمام ظلوم غشوم و غال فی الدین و مارق منه.

10-یا محمّد لو کانت عبادتنا علی وجه الارض لعملنا ثلاث خصال سقی الماء للمسلمین و إغاثة أصحاب العیال و ستر الذّنوب.

11-ألا أخبرکم بأفضل من درجة الصیام و الصّدقة و الصلاة؟قالوا:بلی یا رسول اللّه،قال،صلاح ذات البین و فساد ذات البین و هی الحالقة.

بردباری و خویشتن داری

اشاره

ابن مسعود می گوید:پیامبر خدا(ص)فرمود:«شکیبایی نیمی از ایمان است،امّا مرتبه یقین تمام ایمان است.»(1) و از آن گرامی است:«اگر پایداری خود،به صورت یک مرد بود،هر آینه بزرگوار می بود.»(2) علی(ع)فرمود:«پایداری سه نوع است:1-در اجرای فرمان خدا.2-در برابر نافرمانی خدا.3-در هنگام مصیبت؛پس هر کس در مصیبتی پایداری کند به حدّی که آن مصیبت را خوب تحمل کند،خداوند برای او سیصد درجه می نویسد که ما بین هر درجه با دیگری به اندازه فاصله ژرفای زمین تا عرش خداست،و هر کس در اجرای فرمان خدا پایداری کند،خداوند برای او ششصد درجه می نویسد که فاصله هر مرتبه با مرتبه دیگر از ژرفای زمین تا عرش است،و هر کس در برابر معصیت ایستادگی کند،خداوند برای او نهصد درجه می نویسد که فاصله هر درجه با درجه دیگر،به اندازه ژرفای زمین تا عرش است.»(3) از ایّوب(ع)نقل کرده اند که همسرش به او گفت:کاش دعا می کردی خدا شفایت می داد؟فرمود:وای بر تو،هفتاد سال من در رفاه و نعمت بودم،پس بگذار تا همان قدر در سختی باشم،و چیزی نگذشت که بهبود یافت.

از حسن نقل کرده اند:خود تجربه کردیم،و از تجربه آزمودگان بهره مند شدیم،وجود هیچ چیز را مفیدتر و فقدان هیچ چیزی را زیانبخش تر از پایداری

نیافتیم،چاره همه کارها اوست،امّا خود به چیزی درمان نمی شود.

احنف می گوید:من بردبار نیستم بلکه من سخت پایدارم.

از یکی از بزرگان پرسیدند:چه چیز به کفر نزدیکتر از همه چیز است؟ جواب داد:تنگدستی که شکیبا نباشد.

به وهب گفتند:فلانی به حدّی از عبادت که می دانی رسیده بود،بعد عقب گرد کرد.گفت:از کسی که عقب گرد می کند تعجّبی نیست،بلکه تعجّب از کسی است که پایداری می کند.

یکی از بزرگان را نقل می کنند که هر وقت به بازار می رفت،آنچه را می دید و هوس می کرد،خطاب به نفس خود می گفت:ای نفس صبر کن!من خواسته های تو را بر تو حرام نمی کنم مگر به خاطر کرامتی که تو در نزد من داری.

یک از بزرگان به شخصی می گفت:اگر دوست داری که طعم شیرین عبادت را بچشی و به بالاترین مرتبه آن برسی،بین خود و بین خواسته های دنیوی،دیوار آهنین بکش! به یکی از بزرگان گفتند:تو ناتوانی،روزه داری تو را ناتوانتر می سازد، جواب داد:من روزه را برای گرفتاری روزی طولانی اندوخته می کنم،ایستادگی برای اجرای فرمان خدا سهل تر است از تحمّل عذاب الهی.

به کسی گفتند:چگونه از آمیزش با زنان خودداری کردی؟گفت:در آغاز بلوغم به مدت یک سال بر شهوتم سخت گرفتم،پس از آن این حالت برای من آسان شد.

یکی از بزرگان می گوید:من کسانی را سراغ دارم که اگر دستور می رسید که آب نخورید،آب نمی خوردند حتی اگر سرشان را می بریدند! و سخن عمر بن عبید نظیر آن است که می گوید:من چنان نفسم را ریاضت داده ام که اگر بخواهم آب نیاشامد،نمی آشامد.

مؤمن نادان نمی شود،و اگر کسی بر او نسبت نادانی بدهد،او تحمّل

می کند،و مؤمن ستم نمی کند،اگر کسی به او ستم کند،می بخشد،و مؤمن بخیل نیست،اگر کسی نسبت به او بخل ورزد،صبر می کند.

اکثم بن صیف می گوید:تحمّل رنج صبر و بردباری،گواراتر از چیدن میوه پشیمانی است،چون کسی باش!که جهت معالجه زخمش و نجات از رنجی طولانی بر درد مرهم صبر می کند.

امیر المؤمنین(ع)می فرماید:«در برابر عملی که از پاداشش بی نیاز نیستی و هم چنین عملی که به کیفرش طاقت نداری،ایستادگی کن،بر قضای آن کسی که پناهی جز او،و غمخواری غیر از او نیست،پایدار باش،هر گاه در برابر رنج با خرسندی و بردباری برخورد کردی،نعمت دائمی خواهد شد،و هر گاه نعمتی بیرون از شکر و سپاس باشد،اندوه مداوم می شود.»(4) رومیان چهار صد گاو نر یکی از بزرگان را بردند،غلامانی که آن گاوها را نگهبانی می کردند،آمدند و با عصبانیّت گفتند:آقا!گاوها از دست رفتند! گفت:شما هم با آنها بروید،شما در راه خدا آزادید،بهای غلامان هزار دینار بود.پسرش گفت:بابا تو ما را بیچاره کردی!جواب داد:پسرم!ساکت باش که خداوند مرا آزمود،من خواستم بیشتر آزموده شوم.

بردباری و خویشتن داری

1-الصبر نصف الایمان و الیقین الإیمان کلّه.

2-لو کان الصّبر رجلا لکان کریما.

3-الصبر ثلاثة:صبر علی المصیبة و صبر علی الطاعة و صبر عن المعصیة فمن صبر علی المصیبة حتی یردّها بحسن عزائها کتب اللّه له ثلاثمائة درجة ما بین الدّرجة إلی الدّرجة کما بین تخوم الأرض إلی العرش و من صبر علی الطّاعة کتب اللّه له ستّمائة درجة ما بین الدّرجة إلی الدّرجة کما بین تخوم الارض إلی العرش و من صبر عن المعصیة کتب اللّه له تسع مائة درجة ما بین الدّرجة إلی الدّرجة کما

بین تخوم الأرض إلی العرش.

4-اصبر علی عمل لا غنی لک عن ثوابه و من عمل لا طاقة لک عن عقابه،اصبر لحکم من لا معوّل إلاّ علیه و لا مفزع إلاّ إلیه المحنة إذا تلقّیت بالرّضا و الصّبر کانت نعمة دائمة و النعمة إذا خلت من الشکر کانت محنة لازمة.

صنعتها و حرفه ها

اشاره

رسول خدا(ص)فرمود:شغل نیک مردان،دوزندگی و نیک زنان ریسندگی است.(1) پیامبر(ص)خود،جامه اش را می دوخت و کفشش را وصله می کرد،و بیشتر کارش در خانه دوزندگی بود.

علی(ع)در مغازه خیاطی رسید،فرمود:«زنان داغدار بر سوگت بنشینند، نخها را محکم،و کوکها را ظریف و نزدیک هم قرار ده زیرا من از پیامبر خدا(ص) شنیدم که می فرمود:روز قیامت دوزنده خائن می آید با پیراهن و ردایی از آنچه دوخته و خیانت کرده است،و بپرهیزید از تکه پارچه ها(سرقیچی ها)زیرا صاحب جامه سزاوارتر به آنهاست،مبادا از آنها جامه و پوشش برای خود تهیه کنید که کیفر و عقوبت در پی دارد.»(2) ایّوب سجستانی همواره می گفت:ای جوانان!حرفه ای بیاموزید،زیرا من بر شما مطمئن نیستم،اگر محتاج آن گروه،یعنی فرمانروایان شوید.

شخصی جامه ای دوخته بود،که خوب در آن دقت کرده بود،امّا به خاطر عیبی در آن بازگردانده شد،دوزنده گریست،مشتری به وی گفت:گریه نکن که من با همان عیب راضیم،دوزنده گفت:چیزی باعث گریه من نشد مگر اینکه من با دقّت کارم را انجام داده بودم،باز هم به دلیل عیبی بازگردانده شد،ترس من از آن است کاری که در طول چهل سال انجام داده ام،به من بازگردانند.

یکی از بزرگان همواره می گفت:هر گاه خوراکی فراوان باشد مرا دو گرده نان بس است،و اگر کمیاب باشد،یک گرده مرا کافی است،پس اگر مسلما نان نباشد،باکی از گرانی و ارزانی ندارم.

گویند:خداوند متعال دوست دارد که هر بنده ای حرفه خودش را بکار گیرد،تا بدان وسیله از مردم بی نیاز گردد،امّا از متعلّمی که علم را به عنوان حرفه ای مورد استفاده قرار دهد،متنفّر است.

بعضی گفته اند:وای بر تاجر از گفتن:نه بخدا و آری بخدا.و وای بر کارگر از گفتن فردا و پس فردا.

حضرت داود(ع)به کفش دوزی برخورد،گفت:ای مرد کار کن و از مزد کارت بخور،زیرا خداوند دوست می دارد کسی را که کار کند و از مزد کارش بخورد،و دوست ندارد آن کسی را که می خورد و کاری انجام نمی دهد.

بعضی گفته اند:اگر دانشمندی بدون حرفه و بی باغ و ملک باشد،مأمور ستمکاران خواهد شد! حضرت داود(ع)از مردم،به صورت ناشناسی از حال خود جویا شد، جواب دادند،خوب بنده ای است جز اینکه از مال بنی اسرائیل تغذیه می کند،پس داود(ع)از خدا خواست که به او کاری بیاموزد،این بود که زره سازی را به او تعلیم داد. و حضرت سلیمان زنبیل می بافت و می فروخت و از این راه زندگی می کرد.

یکی از بزرگان می گوید:من مردی را ببینم که باعث تحسین و شگفتیم شود،وقتی که بپرسم،شغلی دارد یا نه؟اگر بگویند:نه،از چشمم می افتد و در نظرم بی ارزش می شود! در تفسیر آیه مبارکه: لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّهِ (3)آمده است که آنان آهنگران و مهره فروشان بودند،در باره آنها نوشته اند که هر گاه چکش و مهره سوراخ کن را بلند کرده بود و صدای اذان را می شنید،مهره سوراخ کن را از

مهره،بیرون نبرده و چکش را نزده به سویی می انداخت و نماز را بپا می داشت.

صنعتها و حرفه ها

1-عمل الأبرار من الرّجال الخیاطة و عمل الأبرار من النساء الغزل.

2-یا خیّاط ثکلتک الثواکل صلّب الخیوط و دقق الدّروز و قارب الغرز فإنّی سمعت رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم یقول:یحشر اللّه الخیّاط الخائن و علیه قمیص و رداء ممّا خاط و خان فیه و احذروا السقاطات فانّ صاحب الثوب أحقّ بها و لا تتخذ بها الأیادی تطلب المکافات.

3-لا تلهیهم تجارة و لا بیع عن ذکر اللّه.

-یعنی:مردانی که کسب و تجارت آنها را از یاد خدا باز نمی دارد.

-نور،آیه:37

راستی و صداقت و خشم و غضب برای خدا

اشاره

عبد الله بن عمر می گوید:مردی خدمت پیامبر(ص)آمد عرض کرد:یا رسول الله!شغل اهل بهشت چیست؟فرمود:«راستی و راستگویی،هر گاه بنده ای راست گوید،نیکوکار است،و هر که نیکوکار باشد،در امان است،و هر که در امان باشد وارد بهشت می شود.عرض کرد:یا رسول کار اهل جهنّم چیست؟فرمود:

«دروغگویی،هر گاه بنده ای دروغ گوید،بدکار است و هر گاه بدکار شد،کافر است،و هر گاه کافر شد،وارد آتش دوزخ می شود.»(1) و از آن بزرگوار است:راستگویی باعث نیکوکاری و نیکوکاری راهنمای بهشت است،البته انسان باید در پی راستگویی باشد تا از راستگویان محسوب شود.(2) عایشه می گوید:از رسول خدا(ص)پرسید،مؤمن را با چه خصوصیّت می توان شناخت؟فرمود:به وقار،و نرم گویی و راستی سخنش.(3) مهدی(عباسی)روزی خطبه می خواند،گفت:بندگان خدا از خدا بپرهیزید.پس مردی از جا بلند شد و گفت:و تو نیز از خدا بترس زیرا تو کار ناحق می کنی،آن مرد را گرفتند،نزد وی آوردند،گفت:زنازاده،تو به من می گویی از خدا بترس،در حالی که من روی منبرم؟!آن مرد در جواب گفت:وای بر تو!اگر کس دیگر چنین دشنامی داده بود،از تو یاری می طلبیدم،خلیفه گفت:من تو را یک فرد عوام و آدم ساده ای می بینم.جواب داد:این بیشتر حجّت را بر تو تمام

می کند که یک مرد عامی تو را به تقوای الهی دعوت کند.

شخصی به مهدی(عباسی)گفت:چهارپایانی را که تو سوار می شوی با دستمال تیمار می کنند،و آب سرد می خورانند،و علوفه را آماده می سازند تا تو از فربهی و تمیزی و خوشرنگی آنها لذّت ببری،در صورتی که دینت،تیره و کدر است،بخدا قسم اگر ببینی از دیدنش ناراحت می شوی! بشر رحال،و مطر وراق را دست بسته نزد منصور(دوانیقی)آوردند،که با ابراهیم بن عبد الله بن حسن،قیام کرده بودند.منصور به بشر گفت:آیا تو گوینده این سخنی:من در دلم غمی احساس می کنم که جز نسیم سرد عدل و داد و یا گرمی نیزه،آن را از بین نمی برد؟جواب داد:آری.گفت:به خدا قسم که گرمی نیزه ای را بر تو می چشانم چنان که موهای سرت سفید شود.در جواب گفت:من هم چنان پایداری کنم که سلطنت و قدرت تو را به خاک نشانم.آنگاه دستش را بریدند،چهره درهم نکشید و تکان نخورد!سپس به مطر گفت:ای زنازاده!مطر جواب داد:البته تو خود می دانی که مادر من از سلامة-نام مادر منصور-بهتر بود.منصور گفت:ای احمق!جواب داد:احمق کسی است که دینش را به دنیایش فروخته است.دستور داد او را از بالای بام انداختند و او از دنیا رفت.

از پیامبر خدا(ص)نقل کرده اند:نخستین چیزی که روز قیامت از بنده مؤاخذه می شود،آن است که به او می گویند:آیا به تو تن سالم نداده و از آب سرد، سیرابت نکردیم(4)؟! از علی(ع)در باره قول خدای متعال: ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ (5)روایت شده است که فرمود:نعمتهایی که مورد بازخواست قرار می گیرند:امنیّت، تندرستی و عافیت است.

از ابن عبّاس نقل شده است:خداوند متعال،از بندگان در مورد تندرستی بدن،و سلامت گوش و چشم می پرسد که در چه راهی به کار برده اند،با این که او خود داناتر است.

از علی(ع)نقل کرده اند که،چه بسا نعمتهای الهی که در رگ ساکن از بدن موجود است!(6) ابن سماک می گوید:ای کسی که به تندرستی و نشاط خود مغروری،آیا نمی دانی که روانها هر صبح و شام با مرگ و مردن روبرو است.از تمام مردم، محاسبه آن کسی دشوارتر است،که تندرست و آسوده باشد.هر گاه نان بدون خورش خود را خوردی،به یاد تندرستی باش و آن را خورش خود قرار ده! قبیصة بن ذوب،می گوید،ما صدای عبد الملک بن مروان را-موقعی که بیمار بود-از پشت در حجره می شنیدیم که می گفت:ای صاحبان نعمت،هیچ نعمتی را با وجود سلامتی،نعمت نشمارید.

و نیز نقل کرده اند وقتی که عبد الملک در حال احتضار بود،دستور داد او را بالای بلندترین بام کاخش بردند،خطاب به دنیا،گفت:ای دنیا چه خوشبویی!ای کسانی که تندرستید،هیچ چیز را جدای از عافیت و تندرستی به حساب نیاورید،هر گاه روان انسان،در سلامتی و آسایش باشد،آب نوشیدنی بدبو و بدطعم نمی شود! به یکی از دانشمندان گفتند:تو نیز اگر تحرّکی داشتی،در خاطره ها می ماندی،چنان که دیگران ماندند.

یکی از بزرگان گوید:چون کارهای مهم و برجسته را دیدم که در گرو خطرهاست،گفتم مبادا تندرستی را از دست بدهم،به گمنامی و گوشه گیری بسنده کردم.

پیامبر(ص)فرمود:«هر که فقیر و عیالوار نباشد،ولی راه درخواست از دیگران را به روی خود بگشاید،خداوند دری،پیش بینی نشده از تنگدستی به روی او بگشاید.»(7) ثوبان نقل می کند:پیامبر خدا(ص)فرمود:«هر کس یک صفت مرا پذیرا باشد،من بهشت را برای او می طلبم».

آنگاه فرمود:«من از مردم چیزی را درخواست نمی کنم»(8)ثوبان در نتیجه این گفتار پیامبر(ص)چنان بود که هر گاه تازیانه اش از دستش،هنگامی که سوار بر مرکب بود،می افتاد،از کسی نمی خواست تا به دست او بدهد،و خود فرود می آمد و برمی داشت.

مردی از انصار را حاجتی پیش آمد،پیامبر خدا(ص)اطّلاع یافت،فرمود:«هر چه در خانه داری نزد من بیاور!و چیزی را بی ارزش نشمار!» آن مرد یک زیرانداز زین اسب و یک کاسه آبخوری،حضور پیامبر(ص)آورد، پیامبر خدا فرمود:«چه کسی خریدار اینهاست؟»مردی عرض کرد:به یک درهم می خرم،پیامبر(ص)فرمود:«کی بیشتر می خرد؟».مردی گفت:دو درهم.پیامبر(ص)فرمود:«آنها مال تو»بعد رو به آن مرد کرد؛فرمود:«به یک درهم غذایی برای خانواده ات تهیه کن،و با درهم دیگر تبری بخر!»آن مرد رفت و تبری خرید آورد خدمت پیامبر(ص)فرمود:«کی یک دسته برای این تبر دارد؟»یکی از اصحاب عرض کرد:من دارم.پیامبر خدا(ص)دسته تبر را از آن مرد گرفت و با دست خود،درست کرد و به آن مرد داد و فرمود:«برو و هیزم جمع کن،و هیچ خار،و کنده خشک و تری را ناچیز مپندار»آن مرد تا پانزده شب آن کار را کرد،پس از آن خدمت پیامبر(ص)آمد،در حالی که وضع او خوب شده بود،پیامبر(ص)فرمود:«این حال تو بهتر از آن است که تو روز قیامت با حالتی بیایی که در چهره ات اثر صدقه گرفتن است.»(9) نجّار عدوی در حالی که عبایی به دوش داشت،بر معاویه وارد شد، معاویه به چشم ذلّت بر او نگریست.گفت:معاویه!عبا با تو حرف نمی زند، کسی که داخل عباست حرف می زند.آنگاه شروع به صحبت کرد،به طوری که مورد توجّه او قرار گرفت،و از جا بلند شد و از معاویه چیزی نخواست.معاویه گفت:من هیچ مردی را در آغاز ناچیزتر از وی و سرانجام بزرگتر از او ندیده ام.

فضل بن ربیع-در وقت بیچارگیش-از ابو عباد در خواست حاجتی کرد

و او قادر بر انجام درخواست او نبود،پس به وی گفت:آیا با همین زبان دو خلیفه را پشت سر نهادی؟جواب داد:ای ابو عباد من عادت داشتم که دیگران از من درخواست کنند و عادت نکرده بودم که من از دیگران درخواستی بکنم.

از پیامبر(ص)نقل کرده اند:«هیچ ظرفی را آدمیزاد،پرنکرده است بدتر از شکم،پس شخص از خوراکش به مقداری که باعث بقای نسل است بسنده کند امّا در صورتی که فرزند آدم قناعت کند،نان،آب و نفس به نسبت،یک سوم،کافی است»(10) و از آن گرامی است:«هر کس خوراکش کم باشد،شکمش سالم،و قلبش صاف خواهد بود و هر کس خوراکش زیاد باشد،شکمش مریض و سختدل خواهد بود.»(11) و از آن حضرت(ص)نقل کرده اند:«دلهاتان را به زیادی خوردن و آشامیدن نمیرانید!زیرا دل مانند زراعت،وقتی که آب زیاد بخورد،می میرد و فاسد می شود.»(12) عوف بن ابی جحیفه از پدرش نقل می کند:روزی آب گوشت و گوشت چربی را خوردم،آنگاه خدمت رسول خدا(ص)رسیدم،در حالی که آروغ می زدم،پیامبر(ص)فرمود:«ای ابو جحیفة!جلو آروغت را نگهدار!زیرا پرخورترین شما در دنیا،گرسنه ترین شما در آخرت است.»(13)عوف گوید:پس از آن ابو جحیفه هیچ گاه از خوراک پرخوری نکرد تا خداوند او را از دنیا برد.

علی(ع)خرمایی از بدترین خرماها را میل کرد،و روی آن مقداری آب نوشید،و با دست روی شکمش زد و فرمود:«هر کس آتش میان شکمش جا دهد،خداوند او را از رحمتش دور سازد.»(14) یکی از بزرگان می گوید:من اقوامی را دیده ام که هیچ کدام جز به مقدار گوشه ای از شکمش غذا نمی خورد،هیچ فردی از آنها از خوراکی سیر نشد تا اینکه از دنیا رفت،وقتی که غذا می خورد،نزدیک سیری می رسید،از غذا دست

برمی داشت.

حضرت عیسی(ع)فرمود:بنی اسرائیل!پرخوری نکنید،زیرا پرخوری، باعث پرخوابی،و هر کس پرخواب باشد،نماز کم می خواند و هر که نماز کم بخواند از غافلان بشمار می رود.

به یکی از دانشمندان گفتند:نظر شما در باره انسان چیست؟جواب داد:

چه بگویم در باره کسی که بهنگام گرسنگی تن به ذلّت می دهد،و بهنگام سیری،سرکشی می کند.

مردی وارد بر قصر یکی از خلفا شد،و او با قاشق غذا می خورد،گفت:

برای من از جد شما در باره آیه شریفه: وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنِی آدَمَ (15)نقل کرده اند که خداوند می فرماید:برای بنی آدم دو دست قرار داده ام تا بدان وسیله غذا بخورند، این بود که خلیفه قاشق را زد و شکست.

پیامبر(ص)فرمود:«حرمت نان را نگهدارید زیرا خداوند آن را گرامی داشته و برکات آسمانها و زمین را برای آن رام ساخته است.»(16) پیامبر(ص)فرمود:«هر کس غذا بخورد و در همان حال شخصی با چشم ناظر غذا خوردن او باشد،و با او هم غذا نشود،به دردی گرفتار شود،که درمان ندارد.»(17) بعضی گفته اند:پیامبر خدا(ص)از نان گندم سیر نخورد تا وقتی که از دنیا رفت.

همواره ما از پیامبر(ص)می شنیدیم که یکی از عوامل رحمت پروردگار غذا دادن به برادر مسلمانی است که گرسنه باشد.

پیامبر(ص)فرمود:«هر کس مقدار کمی از خوردنی را پیدا کند و آن را بردارد و بخورد،خداوند بدن او را بر آتش جهنم حرام گرداند».(18) انس در حدیث مرفوعی از پیامبر(ص)نقل کرده است:از جمله موارد اسراف آن است که انسان هر وقت که میلش کشید بخورد.(19)

نقل کرده اند:شخصی بر دوستش وارد شد و او داشت گوشت بریانی را می خورد،گفت:چه می خوری؟جواب داد:میلم به گوشت کشیده بود!گفت:

وای بر تو،میل نفسانیت کشید و تو خوردی،همین قدر در بدی یک شخص بس است که هر چه دلش خواست بخورد! از ابن عباس-خدایش از او راضی باد-نقل کرده اند که گفت:پیامبر خدا(ص)شبها گرسنه می خوابید،خود و خانواده اش شامی نداشتند،و بالاترین خوراک او نان جوین بود.

عایشه می گوید:سوگند به خدایی که محمد(ص)را به حق فرستاده است،نه ما غربالی داشتیم و نه پیامبر(ص)از روزی که مبعوث شده بود تا روزی که از دنیا رفت نان سبوس گرفته ای میل کرد.گفتم:پس چگونه نان جو سبوس نگرفته را می خوردید؟گفت:همیشه با ناراحتی می خوردیم.و هرگز رسول خدا(ص)نان سبوس گرفته ندید،تا اینکه به دیدار پروردگار شتافت.

ابو هریره می گوید:پیامبر خدا(ص)و خانواده اش هرگز سه روز پیاپی از نان گندم سیر نخوردند تا اینکه دنیا را وداع گفت.

از جابر در حدیث مرفوعی نقل شده است:خوب خورشی است سرکه،در گناهکاری یک شخص همین قدر بس،از آنچه مقدّر اوست ناراضی باشد.(20) نقل کرده اند،نزد رسول خدا(ص)دو نوع خورش فراهم نشد مگر اینکه یکی را میل کرد و دیگری را صدقه داد، هرگز دو رنگ غذا در یک لقمه داخل دهان پیامبر(ص)قرار نگرفت،اگر گوشت بود،دیگر نان نبود،و اگر نان بود، دیگر گوشت نبود.

از اسود،و علقمه نقل کرده اند که خدمت امیر المؤمنین(ع)وارد شدیم،در جلوی آن حضرت طبقی از برگ خرما و روی آن یک و یا دو گرده نان جو بود،و براستی قشر سبوس روی نان مشخص بود،و آن بزرگوار با زانوهایش نان را می شکست،و با نمک ساییده میل می کرد،به کنیزش فضّه که از اهل آفریقا بود

گفتیم:چرا سبوس این آرد جو را نمی گیری؟گفت:آیا او غذای گوارا را بخورد، در صورتی که وزر و وبال آن بر عهده من بماند؟امیر المؤمنین(ع)از شنیدن سخن فضّه خندید و فرمود:«من دستور داده ام که مبادا سبوس جو را بگیرد».عرض کردیم:چرا یا امیر المؤمنین؟فرمود:«این عمل برای خوار ساختن نفس ورام نمودن آن و برای این که مؤمن از من پیروی کند و من با اصحابم همسان باشم بهتر است.»(21) مداینی می گوید:مردم عرب طوری بودند که غذاهای رنگارنگ را نمی شناختند.و خوراکشان گوشتی بود که با آب و نمک می پختند تا اینکه زمان معاویه فرا رسید و او غذاهای رنگارنگ و متنوّع می خورد،معاویه با وجود غذاهای رنگارنگ فراوانی که می خورد به دلیل دعای پیامبر(ص)(22)هرگز سیر نشد تا مرد.

بر عهده صاحب خانه است که به مهمان دستشویی را نشان دهدو اوقات نماز را به اطّلاع او برساند.

پیامبر(ص)با نمک غذا را شروع و با نمک هم ختم می کرد،و می فرمود:

که شفای هفتاد درد است.(23) هر کس همّ و غمّش فقط خوردنش باشد،ارزشش نیز به همان مقدار است.

لقمان به پسرش گفت:بهترین غذا را بخور و بر نرمترین بستر بخواب! مقصودش آن بود که زیاد روزه بدار و نماز طولانی بخوان تا غذا گوارا و بستر نرم و خوشآیند باشد.

امیر المؤمنین(ع)فرمود:«اگر تمام دوستانم برای تناول مقدار ده سیر خوراکی در کنار من جمع شوند برای من دوستداشتنی تر از آزاد ساختن یک برده می باشد.»(24) پیامبر(ص)فرمود:«هر کس برادر مسلمانش را آنقدر غذا دهد که سیر شود و آنقدر آب دهد که سیراب سازد،خداوند او را-به مقدار هفت خندق که

فاصله هر دو خندق مسافت هفتصد سال باشد-از آتش دوزخ دور سازد اشکالی ندارد که برادری به خانه برادرش وارد شود،و درخواست غذا کند به دلیل دوستی صمیمانه ای که دارند.»(25) اصحاب پیامبر(ص)پاره نان خشک و خرمای خشکیده ای را به یک دیگر هدیه می داشتند و می گفتند:ما نمی دانیم گناه کدام شخص بزرگتر است،آن که هدیه را کوچک می شمارد،و یا آن که موجودی خود را ناچیزتر از آن می داند که به دیگری هدیه کند.

پیامبر(ص)فرمود:«هر کس یک لقمه شیرین به دهان برادر مسلمانش بگذارد،خداوند تلخی روز قیامت را از او باز می دارد.»(26) یکی از بزرگان می گوید:هر گاه نانی گرم و آبی سرد و سرکه ای ترش در اختیار داشتی،زیاده بر آن مخواه.

ابن عباس-خدایش از او راضی باد-در حدیث مرفوعی گوید:

«هر گاه کسی غذایی را خورد،تا دستش را نلیسیده نباید پاک کند.»(27) از کعب بن مالک نقل شده است،که من رسول خدا را دیدم،سه انگشتش را پس از غذا خوردن می لیسید.

گویند:یکی از بزرگان به همراه رفیقش وارد بازار شد،دید بازار به میوه های رنگارنگ آراسته است،گفت:فرض کن این میوه ها دیروز بودند!یعنی عاقبت کار میوه ها آن می شود که می دانی![سرانجام به فضولات مبدّل می شوند.] ابن عباس-خدایش از او خشنود باد-می گوید:هر کس مایل است خیر خانه اش بیشتر بشود،باید موقع غذا خوردن وضو بگیرد.

راستی و صداقت و خشم و غضب برای خدا

1-الصّدق إذا صدق العبد برّ و إذا برّ أمن و إذا أمن دخل الجنّة الکذب إذا کذب العبد فجر

و إذا فجر کفر و إذا کفر دخل النّار.

2-الصدق یهدی إلی البرّ و البرّ یهدی إلی الجنّة و إن المرء لیتحرّی الصّدق حتی یکتب صدیقا.

3-بوقاره و لین کلامه و صدق حدیثه.

4-أوّل ما یحاسب به العبد یوم القیامة أن یقال له:ألم أصحّ بدنک و أروّک من الماء البارد.

5-«ثمّ لتسألنّ یومئذ عن النّعیم»*قال:الأمن و الصّحة و العافیة.

*یعنی:البته آن روز از نعمتها بازخواست می شوید.

-تکاثر،آیه 8 6-کم من نعمة اللّه فی عرق ساکن.

7-من فتح علی نفسه باب مسألة من غیر فاقة نزلت به أو عیال یطیقهم فتح اللّه علیه بابا من فاقة من حیث لا یحتسب.

8-من یتقبّل لی واحدة أتقبّل له الجنّة،فقال إنا لا نسأل النّاس شیئا.

9-آتنی بما فی منزلک و لا تحقر شیئا،فأتاه بحلس و قدح،فقال رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم:من یشتریهما؟فقال:رجل هما علیّ بدرهم،فقال:من یزید؟فقال:رجل هما بدرهمین،فقال:

هما لک ابتع بأحدهما طعاما لأهلک و ابتع بالآخر فاسا فأتاه بفاس فقال علیه السلام:من عنده نصاب لهذا الفاس؟فقال أحدهم:عندی فأخذه رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم فأثبته بیده،فقال:اذهب و احتطب و لا تحقرنّ شوکا و لا رطبا و لا یابسا ففعل ذلک خمس عشرة لیلة فأتاه و قد حسنت حاله فقال علیه السّلام:

هذا خیر من أن تجیء یوم القیامة و فی وجهک کدوح الصّدقه.

10-ما ملأ ابن آدم وعاء شرّا من بطن،فحسب الرّجل من طعمه ما أقام به صلبه،أما إذا ابیت ابن آدم فثلث طعام و ثلث شراب و ثلث نفس.

11-من قلّ طعمه صحّ بطنه و صفا قلبه و من کثر طعمه سقم بطنه و قسی قلبه.

12-لا تمیتوا القلوب بکثرة الطعام و الشّراب فإنّ القلب یموت کالزّرع إذا کثر علیه الماء.

13-احبس جشاک یا أبا جحیفة إنّ أکثرکم شبعا فی الدّنیا أکثرکم جوعا فی الآخرة.

14-من أدخل بطنه النار فأبعده اللّه.

15-اسراء،آیه 70 16-أکرموا الخبز فانّ اللّه أکرمه و سخّر له برکات السّماوات و الارض.

17-من أکل و ذو عینین ینظر الیه و لم یواسه ابتلی بداء لا دواء له.

18-من لقط شیئا من الطعام فأکله حرّم اللّه جسده علی النّار.

19-إنّ من السّرف[أن]تأکل کلّما اشتهیت.

20-نعم الادام الخلّ،و کفی بالمرء إثما أن یسخط ما قرر إلیه.

21-أنا أمرتها ألاّ تنخله ذلک لأجدر أن تذل النفس و یقتدی بی المؤمن و الحق بأصحابی.

22-پیامبر(ص)فرمود:«لا اشبع اللّه بطنک»یعنی خدا شکمت را سیر نکند.

23-ابدأ بالملح و اختم به فإنّ فیه شفاء من سبعین داء.

24-لئن أجمع إخوانی علی صاع من طعام أحبّ إلیّ من أن أعتق رقبة.

25-من أطعم أخاه حتی یشبعه و سقاه حتی یروّیه أبعده اللّه من النّار سبع خنادق ما بین الخندقین مسیرة سبعمائة عام،لا بأس أن یدخل الرّجل دار أخیه و یستطعم للصداقة الوکیدة.

26-من لقّم أخاه لقمة حلوا ردّ اللّه عنه مرارة الموقف یوم القیامة.

27-اذا أکل احدکم طعاما فلا یمسح یده حتی یلعقها.

طمع و امثال آن

اشاره

ابن عباس-خدایش خشنود باد-می گوید:رسول خدا فرمود:«براستی سنگ صاف صیقلی که پای دانشمندان روی آن می لغزد،طمع است.»(1) و از آن بزرگوار نقل کرده اند که به انصار فرمود:«همانا شما در هنگام قناعت،به فزونی می رسید،و موقع طمع کاستی می یابید.»(2) علی(ع)می فرماید:«بیشترین مغلوبیّت و تباهی عقول در موارد جلوه گاه طمع است.»(3) بردگان سه دسته اند:بنده آزاد،و بنده شهوت و بنده طمع.(4) هر کس مایل است،در دوران زندگیش آزاد زندگی کند،پس نباید طمع را در دلش جا دهد.(5) کعب،عبد اللّه بن سلام را دید،گفت:صاحبان دانش چه کسانی هستند؟جواب داد:کسانی که به علم خود عمل کنند.

گفت:پس چه چیز باعث زدودن علم از دل علماء پس از فراگیری شان می شود؟جواب داد:طمع و آزمند نفس، و عرض نیاز به مردم،از خدمت حرص و طمع دوری کن،که حریص آسایش ندارد.

به اسکندر گفتند:چه چیز باعث خوشنودی در دنیاست؟گفت:راضی بودن به آنچه نصیب شده،پرسیدند:چه باعث غم و اندوه دنیاست؟جواب داد:

حرص و آز.

سعید بن جبیر می گوید:خودبینی و غرور در برابر خدا،ایستادن روی گناهان و امیدواری بر آمرزش است.

آدمی محاسبه و تدبیر می کند،اما قضای الهی آن را دستخوش تغییر قرار می دهد.

شخصی نقل می کند،اسامة بن زید،کنیز اولاد آوری را به صد دینار یک ماهه خرید،شنیدم که رسول خدا(ص)می فرمود:«آیا در شگفت نیستید که اسامه برای یک ماه خرید کرده است؟براستی که اسامه طول امل و آرزوی دراز دارد.»(6) گویند:پیامبر خدا(ص)در کفش مردی،بندی از آهن مشاهده کرد، فرمود:«آرزوی طولانی داری و از آخرت کم بهره،و از حسنات خود را محروم ساخته ای،هر گاه کسی از شما رشته طمعش را برید و کلمه استرجاع(7)را گفت، از جانب خدا بر او درود می رسد.»(8) یکی از بزرگان می گوید:به حدود یک صد و سی سالگی رسیدم،هیچ چیز در رابطه با من نبود مگر اینکه کاستی را در آن احساس کردم جز آرزویم، همچنان که بود،ماند.

لقمان به پسرش گفت:ای پسرک من!دارای دو قلب باش،قلبی که بوسیله آن چنان از خدا بترسی که هیچ گاه بر آن ترس،کاستی راه ندارد،و قلبی که به خدا آنچنان امیدوار باشی که غفلت در آن راه ندارد.

به یکی از بزرگان گفتند:خود را چگونه یافتی؟فرمود:با عمری کوتاه، آرزوی زیاد،کردار بد،مبادا شما آرزوی دراز داشته باشید،زیرا آن کسی که سرگرم آرزویش باشد،مرگ او را خوار و ذلیلش سازد،مبادا کلمه«اگر»بگویی زیرا این کلمه پیشینیان را به زحمت انداخته و شما را هم هرگز آسوده نخواهد گذاشت.

علی(ع)می فرماید:«هر کس به دورترین آرزویش رسید باید منتظر هر چه

نزدیکتر فرا رسیدن اجلش باشد.»(9) از امیر المؤمنین(ع)است که به فرزندش امام حسن(ع)می فرمود:«پسرم، از خداوند چنان بیمناک باش که می بینی اگر تمام خوبیهای مردم روی زمین را انجام دهی،ممکن است از تو نپذیرد،و چنان امیدوار باش که اگر تمام گناهان مردم روی زمین را مرتکب شوی تو را می بخشد.»(10) از علی(ع)نقل کرده اند:پیامبر(ص)سپاهی گسیل داشت و مردی را به فرماندهی آن تعیین کرد،و به سپاهیان دستور داد،تا فرمان او را بشنوند و از او اطاعت کنند،فرمانده،آتشی برافروخت و به آنها امر کرد تا میان آن آتش بروند، گروهی از آنان خودداری کردند،و گفتند:ما از آتش فرار کردیم،و جمعی هم می خواستند وارد آتش شوند که خبر به پیامبر رسید،فرمود:«اگر آنها وارد آتش می شدند،پیوسته در آتش می ماندند.»(11) و اضافه کرد:«اطاعت در نافرمانی خدا معنی ندارد،تنها در کار نیک اطاعت واجب است.»(12) و بعضی نقل کرده اند که آن گروه تصمیم داشتند تا وارد آتش شوند،امّا جوانی به آنان گفت:شتاب نکنید تا رسول خدا(ص)بیاید،اگر آن بزرگوار شما را دستور داد که وارد آتش شوید،آنگاه وارد شوید،پس خدمت پیامبر خدا رسیدند،آن گرامی فرمود:«اگر وارد آتش شده بودید،هرگز از آن بیرون نمی شدید،اطاعت تنها در کار نیک لازم است،و اطاعت مخلوق،در آنجا که نافرمانی خدا باشد معنی ندارد.»(13) گویند:نام آن فرمانده عبد الله بن مخمر بود،که اهل شوخی بود و وقتی که آن گروه می خواستند وارد آتش شوند به آنها گفت:بنشینید،قصد خنده و بازی را داشتم. که رسول خدا فرمود:«اطاعت مخلوق در آنجا که نافرمانی خدا باشد معنی ندارد.»(14) از حجّاج نقل کرده اند که ضمن خطبه ای می گفت:ای مردم،این

هواهای نفس را به حال خود بگذارید!زیرا به آنها اگر خواسته هایشان را بدهید، بیشتر می خواهند،و اگر باز دارید،بخشنده تر شوند،پس خدا بیامرزد آن کسی را که برای نفسش لجام و افساری فراهم آورده و آن را با لجام به سمت طاعت خدا بکشد،و با افسار از معصیت خدا باز دارد،که من خود،ایستادگی در برابر محرّمات الهی را آسانتر یافته ام تا پایداری بر عذاب خدا.

عربی می گوید:مردم را بر آنچه مأمور شده اند،مؤاخذه کنید و در آنچه نهی شده اند، به حال خود رها کنید.

یکی از بزرگان می گوید:اگر من خدا را اطاعت کنم و داخل آتش شوم، دوستتر دارم تا نافرمانی خدا را کرده باشم و وارد بهشت شوم.

اسفندیار می گوید:وقتی که آقایی به نوکرش دستوری بدهد که از عهده او ساخته نباشد،در حقیقت برای نافرمانیش بهانه ای به دست او داده است.

امیر المؤمنین(ع)فرمود:«هر کس می خواهد،بدون ثروت بی نیاز باشد،و بدون قوم و قبیله،عزیز باشد،و بدون قدرت فرمانش را ببرند،پس باید از زیر بار ذلّت نافرمانی خدا به زیر پوشش عزّت طاعت خدا برود،که او تمام اینها را دارد.»(15) صاحب(کلیله)می نویسد:خطر دشمن نیرومند را هیچ چیز مثل فروتنی و تواضع از بین نمی برد،همان طور که خاشاک به دلیل نرمش و هماهنگی از دست تندباد سالم می ماند.

یکی از بزرگان می گوید:

تلخترین طعمی که از هر طعمی تلختر است،کرنش شخص آزاده،برای غیر آزاده است.(16)

طمع و امثال آن

1-انّ الصّفاة الزلال الّذی لا تثبت علیه أقدام العلماء الطّمع.

2-إنکم لتکثرون عند القنوع و تقلّون عند الطّمع.

3-أکثر مصارع العقول تحت بروق الأطماع.

4-العبید ثلاثة.عبد رق و عبد شهوة و عبد طمع.

5-من أراد أن یعیش حرّا أیّام حیاته فلا یسکن الطّمع قلبه.

6-ألا تعجبون من اسامة المشتری إلی شهر،إنّ أسامة لطویل الأمل.

7-آیه مبارکه إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ را کلمه استرجاع می گویند که بهنگام پیشامد عزا و سوکی گفته می شود و در اینجا کنایه از این است که آمادگی خود را برای مردن اعلام کرد-م.

8-قد أطلت الأمل و زهّدت فی الآخرة و حرمت الحسنات انه إذا انقطع قبال أحدکم فاسترجع کان علیه من اللّه صلوات.

9-من بلغ أقصی أمله فلیتوقّع أدنی أجله.

10-لابنه الحسن علیه السلام:یا بنیّ خف اللّه خوفا تری أنّک لو أتیته بحسنات أهل الأرض لم یقبلها منک و أرج اللّه رجاءا إنّک لو أتیته بسیّئات أهل الأرض غفرها لک.

11-بعث النبیّ صلی اللّه علیه و آله و سلم:جیشا و أمر علیهم رجلا و أمرهم أن یستمعوا له و یطیعوا فاجّج نارا و أمرهم أن یقتحموا فیها فأبی قوم أن یدخلوها و قالوا:إنا فررنا من النار و أراد قوم أن یدخلوها فبلغ ذلک النبی صلی اللّه علیه و آله و سلم فقال:لو دخلوها لم یزالوا فیها.

12-لا طاعة فی معصیة اللّه إنما الطّاعة فی المعروف.

13-لو دخلتموها ما خرجتم منها أبدا إنما الطّاعة فی المعروف و لا طاعة لمخلوق فی معصیة الخالق.

14-لا طاعة لمخلوق فی معصیة الخالق.

15-من أراد الغنی بلا مال و العزّ بلا عشیرة و الطّاعة بلا سلطان فلیخرج من ذلّ معصیة اللّه إلی عزّ طاعته،فإنّه واجد ذلک کلّه.

16- أمرّ طعم من کلّ مرّ ***خضوع حرّ لغیر حرّ.

بدگمانی و حسن ظن

اشاره

ابن عباس-خدایش از او خشنود باد-می گوید:رسول خدا(ص)به کعبه نگاهی کرد و فرمود:«مرحبا به تو ای خانه!چه قدر با عظمتی و چه قدر احترام داری!به خدا سوگند که حرمت مؤمن نزد خدا از حرمت تو بیشتر است، زیرا خداوند نسبت به تو یک چیز را حرام کرده است امّا از مؤمن سه چیز را:خون، مال و بدگمانی به او را.»(1) از امیر المؤمنین(ع)نقل کرده اند:«هر کس به تو خوش گمان بود،تو نیز با عملی راستی آن را ثابت کن.»(2) و از آن گرامی است:«از بدبینی مؤمنان به خود بترسید که خداوند حق را بر زبان آنان جاری ساخته است.»(3) یکی از بزرگان در نامه ای به دوستش نوشت:سپاس خدا را که زشتی را از من و تو پنهان داشت و خوبی من و تو را بر ملا ساخت تا مردم نسبت به ما خوش گمان باشند،و السّلام.

از پیامبر(ص)است:«حسن ظنّ به خدا از بهترین عبادت خداست.»(4) پیامبر(ص)فرمود:«آنچه را که باعث شک و دودلی است،با آنچه شک ندارید،حل کنید،پس هر که پیرامون آتش بچرخد،[کنایه از اینکه:کسی به محرمات الهی نزدیک شده یا مرتکب مکروهات شود]نزدیک است که در آن بیفتد.»(5)

یکی از بزرگان می گفتند:خیری نیست در زندگی آن کس که به عقل نبیند آنچه را که با چشم ندیده است.

به حضرت یعقوب(ع)گفتند:در مصر مردی است که مستمند را غذا می دهد،و دامن یتیم را پرمی سازد،فرمود:او باید از خانواده ما باشد وقتی که بررسی کردند،دیدند او حضرت یوسف(ع)است.

امیر المؤمنین(ع)فرمود:«هر کس در حال شک و تردید به سر ببرد،با اولین قدمهای شیاطین لگدکوب می شود.»(6) امام حسن(ع)فرمود:«شما را به تقوای الهی و اندیشه مداوم سفارش می کنم،زیرا اندیشیدن پدر و مادر هر خیر و خوبی است.»(7) و از آن بزرگوار است:«هر کس خدا را بشناسد او را دوست می دارد و هر که دنیا را بشناسد،پارسایی در دنیا را پیشه کند،مؤمن چون کار بیهوده نمی کند لذا غفلت نمی ورزد که هر گاه بیندیشد،دچار اندوه شود.»(8)

بدگمانی و حسن ظن

1-مرحبا بک من بیت ما اعظمک و ما أعظم حرمتک و اللّه إنّ المؤمن أعظم حرمة عند اللّه منک لأنّ اللّه تعالی حرّم منک واحدة و حرّم من المؤمن ثلاثا:دمه و ماله و أن یظنّ به ظنّ السّوء.

2-من ظنّ بک خیرا فصدّق بظنّه.

3-اتّقوا ظنون المؤمنین فإنّ اللّه جعل الحقّ علی ألسنتهم.

4-أنّ حسن الظنّ باللّه من حسن عبادة اللّه.

5-دع ما یریبک إلی ما لا یریبک فمن رعی حول الحمی یوشک أن یقع فیه.

6-من تردّد فی الرّیب وطئته سنابک الشّیاطین.

7-أوصیکم بتقوی اللّه و إدامة التفکّر،فإنّ التفکّر أبو کلّ خیر و امّه.

8-من عرف اللّه أحبّه و من عرف الدّنیا زهد فیها؛و المؤمن لا یلهو حتی یغفل فإذا تفکّر حزن.

ظلم و ستم

اشاره

ابو هریره می گوید:رسول خدا(ص)فرمود:«خداوند آن بنده ای را بیامرزد که برگردن برادر پیش از او،مظلمه ای در جهت ناموسی و یا مالی داشته است،و نزد او بیاید،و او از این مظالم درگذرد،پیش از آنکه فرا رسد آن روزی که دینار و درهمی به همراه ندارد.»(1) و از آن بزرگوار است:«هر کس از مال شخص مسلمانی به دست خود چیزی را برای خود بردارد،خداوند بهشت را بر او حرام گرداند.»عرض کردند:یا رسول الله!هر چند که مقدار ناچیزی باشد؟فرمود:«هر چند که شاخه ای از چوب اراک باشد.»(2) از حذیفه نقل کرده اند که پیامبر خدا(ص)فرمود:«خدا بر من وحی کرد ای برادر پیامبران و ای برادر بیم دهندگان،قوم خود را بیم ده از اینکه وارد خانه ای از خانه های من نشوند،در حالی که نزد بنده ای از بندگانم،مظلمه کسی باشد، که من او را تا وقتی که در برابر من ایستاده نماز می خواند،لعنت می کنم،تا آن که آن ناحق را به صاحبش برگرداند،آنگاه من گوش او خواهم شد که با آن می شنود و چشم او خواهم بود که با آن می بیند،و از اولیا و برگزیدگان من خواهد شد،و در بهشت همراه پیامبران،راستان و شهیدان خواهد بود.»(3) ابو هریره در حدیث مرفوعی نقل می کند:نباید نسبت به ستمگری، در ستمی که مرتکب می شود،غبطه بخورید زیرا وی در نزد خدا طلبکاری تند و

سریع دارد،آنگاه این آیه مبارکه را قرائت فرمود:«کلّما خبت زدناهم سعیرا.»(4) امیر المؤمنین(ع)در حدیث مرفوعی فرمود:«خداوند متعال می فرماید:

خشم شدید من بر کسی است که نسبت به آن که جز من یار و یاوری ندارد،ستم کند.»(5) هر کس نعمت دیگران را سلب کند،خداوند نعمت او را سلب کند.(6) یکی از بزرگان شنید مردی نسبت به کسی که بر او ستم کرده است، نفرین می کرد،گفت:هر ستمگری نسبت به ستمی که کرده است،اثر و رابطه سریعتری از نفرین تو دارد،مگر اینکه وسیله عملی آن را جبران کند و شایسته داند، که ستم نکند.

پیامبر(ص)فرمود:«اگر کوهی نسبت به کوهی ستم کند هر آینه آن که ستمکار است از هم می پاشد.»(7) ابو مسلم در عرفات همواره می گفت:بار خدایا من از آنچه گمان نمی برم تو به من ببخشی،توبه می کنم،به او گفتند:آیا بخشش گناهان را برای خدا بزرگ و مشکل می شماری؟جواب داد:من لباس ستمی را بافتم که تا دولت بنی عباس ادامه دارد هرگز کهنه نمی شود،بهنگام شدت ظلم چقدر فریاد است که مرا لعن و نفرین می کند،حال چگونه آمرزیده می شود آن که تمام مردم دشمن اویند،و یک بار نیز به او گفتند:تو دست به کاری زدی که از بهشت تو را جدا نمی سازد، گفت:ترسم از آتش سزاوارتر است تا طمع به بهشت،زیرا هر چند که از من کار نیک اندکی سرزده اما از طرفی مرتکب کار بدی شدم،با نتایج بد زیاد[روی کار آوردن بنی عباس،و تضییع حقوق اهل البیت(ع)]،پس اگر من به اندک کارهای نیکم دل خوش باشم،وا ویلا از گناهانم! از پیامبر(ص)در حدیث مرفوعی نقل کرده اند:«وای بر کسی که به اهل بیتم ستم روا دارد،عذاب اینان با منافقان در درک اسفل(پایین ترین مرتبه جهنّم)از آتش دوزخ است».(8)

و از آن بزرگوار است:«بدانید که ستمکاری سه نوع است:یک نوع ستمی که قابل بخشش نیست،و ستمی که فروگذاردنی نیست،و دیگر ستمی که قابل بخشش است و پی گیری نمی شود.امّا ستمی که بخشودنی نیست، شرک به خدای تعالی است،خداوند فرموده است:«ان الله لا یغفر ان یشرک به».

اما ستمی که قابل گذشت است،ستم کردن انسان به خویشتن است،با ارتکاب بعضی از گناهان(نسبت به خود)و اما ستمی که فروگذار نمی شود،ستمکاری بعضی از افراد به بعضی دیگر است،مجازات،در آنجا سخت است،نه از نوع زخم با شمشیر،و نه از نوع زدن با تازیانه است،بلکه کیفر آنجا طوری است که همه اینها در برابر آن ناچیزند.»(9) و از آن گرامی است:«نباید ستم کسی را که بر تو ستم می کند،بزرگ شماری،زیرا ستمکار به ضرر خود و به سود تو تلاش می کند.»(10) اوس بن شرحبیل در حدیث مرفوعی آورده است:هر کس با ستمکاری برای کمک به او،همگام شود،و بداند که او ستمکار است،به حقیقت از دین اسلام بیرون گشته است.

یکی از بزرگان می گوید:هر کس برای بقای عمر ظالمی دعا کند،در حقیقت اظهار علاقه کرده است که خدا را در روی زمین نافرمانی شود.

یکی از بزرگان می گوید:هنگامی که خلیفه،ابن هبیره را برای منصب قضاوت خواست،او گفت:من نمی توانم عهده دار چنین کاری شوم،آن هم پس از حدیثی که از ابراهیم شنیدم!گفتند:مگر چه حدیثی نقل کرده است؟گفت:

ابراهیم،برای من از علقمه،و او از ابن مسعود نقل کرد که پیامبر خدا(ص)فرمود:

«هر گاه روز قیامت شود،منادیی فریاد می زند،کجایند ستمکاران،و کسانی که آنها را یاری کرده اند،و هم آن کسانی که به ستمکاران شباهت داشتند،حتی کسی که برای آنها قلمی سر کرده،و یا دواتی را لیقه نهاده است؟پس آنان را در تابوتی از آهن می گذارند و میان آتش می اندازند.»(11)

از امیر المؤمنین(ع)نقل کرده اند که فرمود:«خداوند به حضرت مسیح(ع)وحی کرد،به بنی اسرائیل بگو:به هیچ خانه از خانه های من نباید وارد شوند،مگر با چشمان فروتن و دلهای پاک و دستهای پاکیزه،و به آنها خبر کن که من دعای کسی را که مظلمه ای از مردم در گردنش باشد،هرگز مستجاب نمی کنم.»(12) یکی از بزرگان به برادر دینیش از دست ظلم و جور پادشاه،در نامه ای گله گزاری و شکوه کرد،او در جواب نوشت:هر که نافرمانی کند از کیفر و مجازات برکنار نمی ماند.

مردی در تفریحگاه هشام بن عبد الملک-که برای ساختن آن زحمت کشیده بود-وارد شد،و نوشته ای را به طرف هشام انداخت و خود فرار کرد،پس از اینکه هشام به نوشته نگاه کرد،دید نوشته اند:بدترین توشه راه قیامت،ستم کردن بر بندگان خداست!در نتیجه آن روز عیش وی منغّص شد.

به منصور[دوانیقی]گفتند:محمد بن مروان در زندان تو زندانی است، خوب است که او را بطلبی و از آنچه میان او و پادشاه نوبه گذشته است،از او بپرسی،منصور او را احضار کرد و از ماجرا پرسید،او در جواب گفت:من در پایان کارم به جزیره نوبه رفتم،و دستور دادم نوازندگان بنوازند و نواختند،مردم جزیره از خانه ها بیرون شده بودند و از مشاهده آن منظره تعجب می کردند،تا اینکه پادشاه آنها که مردی بلند قد با سر تاس،که عبایی به دوش داشت آمد و سلام داد و روی زمین نشست،گفتم:چرا روی فرش نمی نشینی؟گفت:من پادشاهم،و حق است بر آن کسی که خدا او را بلند کرده است،در برابرش تواضع کند،سپس گفت:چرا شما زراعتها را زیر پای اسبانتان لگدکوب می کنید در صورتی که مطابق کتاب شما فساد و خرابکاری حرام است؟!گفتم:غلامان ما از روی نادانی آن کار را کرده اند،گفت:چرا می گساری می کنید،در حالی که مطابق دین تان می گساری بر شما حرام است؟گفتم:بعضی از افراد ما از روی نادانی

مرتکب می شوند؛گفت:پس چرا لباسهای ابریشمی می پوشید و استفاده از طلا را حلال می شمارید در صورتی که مطابق گفتار پیامبرتان استفاده از اینها بر شما حرام است؟!گفتم:خدمتگزاران غیر عرب ما چنین کاری را کرده اند و ما نخواستیم بر آنها خرده بگیریم.

آن مرد،بهانه ای که می آوردم،با خود تکرار می کرد،و به چهره من نگاه می کرد،دوباره عذرهای مرا با مسخره،تکرار می کرد،آنگاه گفت:پسر مروان آن طوری که تو می گویی نیست،بلکه شما ملتی هستید به قدرت رسیدید و ستم کردید،و آنچه را که بدان مأمور شدید رها ساختید،در نتیجه خداوند عواقب بد کارهاتان را به شما چشاند،و خداوند برای شما مجازاتهایی دارد که هنوز وقت آنها نرسیده است،و من از آن می ترسم در حالی که تو در سرزمین من هستی.این مجازات نازل شود و ما را با شما بگیرد،زود از مملکت ما برو! از امیر المؤمنین(ع)نقل کرده اند:«اگر شب را بیدار،روی خار سعدان (نوعی خار تیز)بگذرانم و مرا به غلها بسته بکشند،خوشتر است برای من که روز قیامت خدا و پیامبرش را ملاقات کنم،در حالی که به بعضی از بندگان ستم کردم،چیزی از مال دنیا غصب کرده باشم،چگونه به کسی ستم روا دارم، در حالی که نفس من به سرعت رو به فرسودگی و پوسیدگی می رود،و در زیر خاک ماندنش به طول می انجامد،به خدا قسم اگر هفت اقلیم را با هر چه در زیر آنهاست به من دهند تا اینکه خدا را در باره مورچه ای که پوست جوی را از او بگیرم،نافرمانی کنم،نمی کنم به راستی که دنیا شما نزد من پستتر از برگی است که در دهان ملخی باشد که او را می جود،علی را چه کار!با نعمتی که از دست رفتنی است،و لذتی که پایدار نمی ماند،به خدا پناه می برم،از غفلتهای عقل و از زشتیهای لغزش.»(13) از انس،در حدیث مرفوعی نقل کرده است که خدای تعالی به مردم عرفات نگاه می کند،و به آنها مباهات کرده به فرشتگان می گوید:به بندگانم

بنگرید،چگونه ژولیده و غبار آلود،به سوی من با شتاب از هر راه دوری می آیند، شما گواه باشید که من-جز آزار و أذیّت یک دیگرشان-آنها را آمرزیدم.(14) از جابر بن عبد الله در حدیث مرفوعی نقل شده است که پیامبر(ص)فرمود:

«از ستم بپرهیزید که ستمکاری در روز قیامت،باعث تاریکی هاست و از بخل دوری کنید که بخل مردمان پیش از شما را هلاک ساخته است،آنان را وادار کرد تا خون یک دیگر را بریزند و ناموس هم را حلال شمارند.» مجاهد در حدیث مرفوعی نقل می کند:خداوند مرض گری را بر اهل دوزخ مسلّط می کند آن قدر بدن خود را می خارند که استخوانهایشان نمایان می شود،بعد به آنها می گویند:آیا این کار باعث آزار شد؟جواب می دهند:آری به خدا قسم، آنگاه گفته می شود:این در مقابل آن اذیت هایی است که مؤمنان را می آزردید.(15) گویند:سلیمان بن عبد الملک به مکه رفت،و در آنجا طاوس یمانی را دید،به طاوس گفتند:برای خلیفه حدیثی نقل کن!گفت:پیامبر خدا(ص) فرموده است:«همانا از همه مردم-روز قیامت-عذاب آن کسی بیشتر است که خداوند او را بهره ای از سلطنت خود دهد،امّا او در قلمرو حکومت الهی،به ستم برخیزد.»(16)

ظلم و ستم

1-رحم اللّه عبدا کان لأخیه قبله مظلمة فی عرض أو مال فأتاه فیحلّله منها قبل أن یأتی یوم لیس معه دینار و لا درهم.

2-من اقتطع شیئا من مال امرء مسلم بیمینه حرّم اللّه علیه الجنة،قالوا:یا رسول اللّه و إن کان شیئا یسیرا قال:و إن کان قضیبا من أراک.

3-أوحی اللّه إلیّ أن یا أخا المرسلین یا أخا المنذرین أنذر قومک لا یدخلوا بیتا من بیوتی و لا أحد

من عبادی عند أحد منهم مظلمة،فإنّی ألعنه ما دام قائما یصلّی بین یدیّ حتی یردّ تلک الظلامة إلی أهلها فأکون سمعه الذی یسمع به و أکون بصره الذی یبصر به و یکون من أولیائی و أصفیائی و یکون جاری مع النبیّین و الصّدیقین و الشهداء فی الجنّة.

4-لا تغبطنّ ظالما بظلمه فإنّ له عند اللّه طالبا حثیثا ثمّ قرأ«کلّما خبت زدنا هم سعیرا»*.

*یعنی:هر گاه آتش فرو نشیند،ما برافروخته تر گردانیم.

-اسراء،آیه 99.

5-یقول اللّه تعالی اشتدّ غضبی علی من ظلم من لم یجد ناصرا غیری.

6-من سلب نعمة غیره سلبه اللّه نعمته.

7-لو بغی جبل علی جبل لدکّ الباغی.

8-الویل لظالم أهل بیتی،عذابهم مع المنافقین فی الدّرک الأسفل من النار.

9-ألا و إنّ الظلم ثلاثة فظلم لا یغفر و ظلم لا یترک و ظلم مغفور لا یطلب،فأمّا الظلم الذی لا یغفر فالشّرک باللّه تعالی قال اللّه تعالی:«إنّ اللّه لا یغفر أن یشرک به*»أما الظلم الذی یغفر فظلم العبد نفسه عند بعض الهنات و أما الظلم الذی لا یترک فظلم العباد بعضهم بعضا،القصاص هناک شدید لیس هو جرحا بالمدی و لا ضربا بالسّیاط و لکنه ما یستصغر ذلک معه.

*یعنی:همانا خداوند نمی آمرزد کسانی را که شرک آورند به او.

-نساء،آیه 51.

10-لا یکبّرن علیک ظلم من ظلمک فإنّه یسعی فی مضرّته و نفعک.

11-إذا کان یوم القیامة نادی مناد أین الظلمة و أعوان الظلمة و أشباه الظلمة حتی من بری لهم قلما أو لاق لهم دواة فیجعلون فی تابوت حدید ثمّ یرمی بهم فی نار جهنّم.

12-أوحی اللّه إلی المسیح علیه السّلام قل لبنی إسرائیل:لا یدخلوا بیتا من بیوتی إلا بأبصار خاشعة و قلوب طاهرة و أید نقیّة و أخبرهم أنی لا أستجیب لأحد منهم دعوة و لأحد من حلقی لدیهم مظلمة.

13-لأن أبیت علی حسک السعدان مسهّدا و أجرّ فی الاغلال مصفّدا أحبّ إلیّ من أن ألقی اللّه و رسوله یوم القیامة ظالما لبعض العباد و غاصبا لشیء من الحطام،و کیف أظلم أحدا و النفس یسرع إلی البلی قفولها و یطول فی الثّری حلولها و اللّه لو اعطیت الأقالیم السّبعة بما تحت أفلاکها علی أن أعصی اللّه فی نملة أسلبها جلب شعیرة لما فعلته،و إنّ دنیاکم لأهون علیّ من ورقة فی فم جرادة تقضمها،ما لعلیّ و نعیم یفنی و لذة لا تبقی،نعوذ باللّه من سیئات العقل و قبح الزّلل.

-این بخش از سخنان امام(ع)در نهج البلاغه(صبحی صالح)شماره(224)است و در آنجا از کلمات آن بزرگوار مفصّلتر از این آمده است-م.

14-إنّ اللّه تعالی نظر إلی أهل عرفات فباهی بهم الملائکة قال:انظروا إلی عبادی شعثا غبرا

قد أقبلوا یضربون إلیّ من کلّ فجّ عمیق فاشهدوا أنّی قد غفرت لهم إلاّ التبعات الّتی بینهم:

15-یسلّط اللّه الجرب علی أهل النار فیحکّون حتّی تبدوا عظامهم،فیقال لهم:هل یؤذیکم هذا؟فیقولون:إی و اللّه،فیقال:هذا بما کنتم تؤذون المؤمنین.

16-إنّ من أعظم النّاس عذابا یوم القیامة من أشرکه اللّه فی سلطانه فجار فی حکمه.

سرزنش دیگران

اشاره

انس می گوید:من ده سال در مدینه خدمتگزار پیامبر(ص)بودم،و من پسر بچه ای بودم،تمام کارهایم آن طور نبود که آقایم می خواست،امّا هرگز به من افّ نگفت،و نگفت چرا این کار را کردی،و باید این کار را بکنی.

و از پیامبر(ص)نقل کرده اند:«هر گاه خدمتگزاری مرتکب زنا شد،باید حد زنا را در باره او جاری کنند امّا حق ندارند او را ناسزا بگویند.»(1) یکی از بزرگان می گوید:در مسافرت همراه مردی اعرابی بودم،همین که به یکی از برکه های آب رسیدیم،با پسر عموی آن مرد،روبرو شدیم،با هم معانقه کردند،و در کنار آنها پیرمرد افتاده ای از همان قبیله ایستاده بود،خطاب به آنها کرد و گفت:خوش زندگی کنید،سرزنش به یک دیگر باعث ارتکاب گناه است، و ارتکاب گناه باعث دشمنی و دشمنی باعث کینه،و چیزی که نتیجه اش کینه باشد خیری در آن نیست.

از احنف نقل کرده اند:به عمویم،صعصعه از درد شکم شکایت کردم، مرا منع کرد،آنگاه فرمود:برادر زاده،هر گاه به تو گرفتاریی رو آورد،نزد کسی شکایت نکن،زیرا مردم دو دسته اند،یک دسته،دوستند،ناراحت می شوند و یک دسته دشمنند،خوشحال!آنچه را که درگیر آن هستی نباید نزد مخلوقی مثل خودت شکایت کنی که او قادر نیست از خودش چنان گرفتاری را دفع کند، بلکه نزد کسی شکایت کن که تو را مبتلا کرده است،زیرا او قادر است تا

گرفتاری تو را برطرف سازد،پسر برادرم،چهل سال است که با یکی از این دو چشمم،هیچ دشت و بیابانی را ندیده ام،و از آن همسرم و هیچ کسی از خانواده ام را مطلع نساخته ام.

مردی از تنگدستی شکایت می کرد،به او گفتند:ای مرد!شکایت کسی را که به تو رحم می کند نزد کسی مبر که به تو رحم نمی کند.

از علی(ع)نقل کرده اند که پیامبر خدا(ص)فرمود:«نخستین کسی که وارد بهشت می شود،شهید است و آن بنده ای است که خوب عبادت کند پروردگارش را و خلوص داشته باشد.»(2) از معذور بن سوید نقل کرده اند که گفت:در ربذه بر ابو ذر-خدایش از او خشنود باد-وارد شدم،دیدم بردی روی دوش دارد که روی دوش غلامش نیز همانند آن برد است،گفتیم:اگر برد غلامت را نیز به برد خود می افزودی، پیراهنی برای تو می شد،و جامه دیگری بر تن او می کردی؟فرمود:از پیامبر خدا(ص)شنیدم که می فرمود:زیر دستان شما برادران شما هستند،بنا بر این هر کس که برادرش زیر دست او باشد باید از آنچه می خورد به او بخوراند و از آنچه می پوشد،به او بپوشاند و او را به چیزی که عاجز است تکلیف نکند و اگر چنین تکلیفی کرد،پس باید او را بفروشد.(3) از ابو مسعود انصاری نقل کرده اند که گفت:غلامم را داشتم می زدم،از پشت سرم صدایی را شنیدم که می گفت:ای ابو مسعود!بدان که قدرت خدا نسبت به تو بیش از قدرت تو نسبت به آن غلام است.پس نگاه کردم دیدم پیامبر(ص) است،عرض کردم:یا رسول الله او را در راه خدا آزاد کردم،آنگاه فرمود:اگر این کار را نکرده بودی،آتش تو را فرا می گرفت و می سوزاند.(4) یکی از بزرگان به شبانی که برده بود،گذر کرد،از او درخواست فروش گوسفندی را کرد،او جواب داد که مال من نیست.پرسید:صاحب گوسفند کجاست؟او در جواب گفت:خدا کجاست؟(5)پس او را خرید و آزاد کرد.غلام

رو به طرف آسمان کرد،گفت:خدایا آزادی کوچک را نصیب من کردی،پس آزادی بزرگتر را نیز نصیبم فرما! مردی می خواست کنیزی را بفروشد،آن کنیز شروع به گریه کرد، پرسید:چرا گریه می کنی؟گفت:اگر من مالک تو بودم،و همان اختیاری را که تو نسبت به من داری،من می داشتم،تو را از دست نمی دادم،آن مرد با شنیدن این سخن او را آزاد کرد.

از آن گرامی است که فرمود:به قدر فهم و عقل بردگانتان آنها را سرزنش کنید.(6) از عبد الله بن طاهر نقل کرده اند که گفت:روزی نزد مأمون بودم و کسی جز ما دو نفر نبود،مأمون،دو بار با صدای بلند صدا زد:غلام!غلام!پس یک غلام از غلامان ترک وارد شد و رو به مأمون کرد و گفت:آیا غلام نباید،چیزی بخورد و یا آبی بنوشد،و یا وضو بگیرد،یا نماز بخواند هر وقت من از نزد تو بیرون رفتم داد زدی؛غلام،غلام تا چه حدّ،غلام؟پس مأمون مدتی سرش را پایین انداخت،پس تردیدی برای من باقی نماند که مأمون دستور خواهد داد تا گردنش را بزنم،رو به من کرد و گفت:عبد الله!وقتی که انسان خوش اخلاق می شود خدمتگزارانش بداخلاق می شوند و اگر شخص بد اخلاق شود،خدمتگزارانش خوش اخلاق می شوند،و ما هم که نمی توانیم بد اخلاق شویم تا خدمتگزارانمان خوش اخلاق شوند! سالم در حدیث مرفوعی نقل کرده است:برده درستکار نزد خدا بهتر از آقای تبهکار است.(7) کسی غلامی خریده بود،گفتم:مبارک است!گفت:برکت همراه آن کسی است که خود از عهده وظایف شخصی برآید و از دیگران بی نیاز باشد،هم هزینه اش کم می شود،و وظایفش سهل و ساده می شود،و هم از ادب کردن بردگان راحت می شود.

حجاج بن عبد الملک بن حجاج بن یوسف،می گوید:اگر بنا بود مردی از طلا باشد آن مرد من بودم،گفتند:چگونه؟جواب داد:من از هیچ کنیزی-از حال تا زمان حضرت آدم-جز هاجر به دنیا نیامده ام،گفتند:اگر هاجر(8)نبود که تو سگی از سگان بودی! پیامبر(ص)فرمود:«دشمنترین دشمنانت نفس خود تو است که در درون خویشتن است.»(9) امیر المؤمنین(ع)فرمود:«سختترین کارها سه تا است:به یاد خدا بودن در همه حال،کمک مالی و همدردی با برادران مسلمان و نسبت به رفتار خود با مردم انصاف داشتن.»(10) عدی بن ارطاة به عمر بن عبد العزیز در نامه ای نوشت:اما بعد،پیش از ما گروهی بودند که مالیات نمی پرداختند مگر این که تحت شکنجه و آزار قرار می گرفتند!نظر شما چیست؟عمر بن عبد العزیز در جواب نوشت:امّا بعد،بسیار تعجّب از شما دارم که به من می نویسی تا اجازه دهم که مردم را شکنجه کنی، گویا اجازه من بجای عذاب خدا،بهشت را برای تو تضمین می کند،و یا رضایت من باعث نجات تو از خشم خداست،پس هر کس مالیات را از روی میل داد بگیر،و اگر نداد،رها کن و به خدا واگذار به خدا قسم اگر آنها با پرداخت مالیاتشان خدا را ملاقات کنند بهتر است نزد من تا آن که من خدا را ملاقات کنم در حالی که مرتکب اذیّت و آزار آنان شده باشم،و السّلام.

سلیمان بن عبد الملک به ابو حازم گفت:راه نجات از این کار چیست؟ جواب داد:چیز سهل و ساده ای است.گفت:چیست؟جواب داد:چیزی را جز از راه درست به دست میاور،و جز در راه درست،هم صرف نکن،سلیمان گفت:

چه کسی توان چنین رفتاری را دارد؟جواب داد:آن کس که طالب بهشت و بر حذر از آتش است.

مأمون به یکی از کارگزارانش که از او شکایت کرده بودند،چنین

نوشت:نسبت به کسانی که تحت امر تو هستند خود با عدالت رفتار کن!و اگر نه از طرف کسی که صاحب اختیار تو است،رعایت انصاف کن! سعد بن ابی وقّاص می گوید،خدمت پیامبر خدا(ص)بودیم،فرمود:«آیا نمی تواند هر فردی از شما روزی هزار حسنه به دست آورد؟» کسی پرسید:چطور ممکن است یک نفر هزار حسنه کسب کند؟فرمود:

«صد تسبیح بگوید،هزار حسنه برایش نوشته می شود و یا هزار خطا از نامه عملش محو می شود.»(11) امیر المؤمنین(ع)فرمود:«هر کس در کارها سهل انگاری کند،حقوق دیگران را تباه کرده است.»(12) حسن بصری می گوید:روز قیامت بیش از همه کس آن مردی می نالد که سنّت غلط و گمراه کننده ای را رایج کرده و مردم دنبال آن رفته اند،و آن مرد مرفّهی که به قدر کفایت دارد،و از نعمتهای الهی در راه نافرمانیهای او، بهره گیری می کند.

لقمان به پسرش می گفت:پسر از تنبلی و بی حوصلگی دوری کن،زیرا تو اگر تنبلی کنی،حق دیگران را ادا نمی کنی و هر گاه بی حوصله باشی در راه حق پایدار نخواهی بود،شنیدن حکمت باعث جلای دلها،و افسردگی و سستی باعث تیرگی آنهاست.

از او نقل کرده اند،که هر گاه دلتنگ می شد،به صحرا می رفت.

از آن بزرگوار نقل کرده اند:روز قیامت حساب آن کسی از همه کس سختتر است که به مقدار کافی دارد و مرفّه است،اگر کار کردن زحمت دارد [پسندیده است]امّا آسودگی و رفاه باعث فساد است.(13) پیامبر(ص)فرمود:«بنده ای به مقام پرهیزکاران نمی رسد مگر این که ترک کند آنچه را که بی اشکال است از ترس اینکه مبادا در خطر افتد.»(14) علی(ع)می فرماید:«پاکدامنی زینت تنگدست است.»(15)

حضرت داود(ع)به بنی اسرائیل فرمود:همه جمع شوید،می خواهم دو کلمه،در میان شما بگویم،بنی اسرائیل در خانه داود(ع)گرد آمدند،از خانه، بیرون آمد و فرمود:ای بنی اسرائیل!نباید جز غذای حلال داخل شکمتان وارد شود،و جز سخن خوب نباید از دهانتان بیرون بیاید.

حضرت سلیمان(ع)می فرماید:کسی که بر هوای نفسش پیروز شود، سرسختتر است از آن کسی که شهری را به تنهایی فتح کند.

زن قرشیّه ای موهای سرش را از ته زد،با اینکه بهترین موها را داشت،علّت این امر را از او پرسیدند گفت:روزی می خواستم در منزل را ببندم،مردی چشمش افتاد،و سرم برهنه بود،دیگر به هیچ وجه مویی را که نامحرم دیده باقی نمی گذارم.

خودت را به سیری از راه حلال عادت نده،تا مبادا دچار خوردن حرام شوی.

گروهی در یک مجلس انسی در باره سختترین کارها گفتگو می کردند، پس همه بر این مطلب که پرهیزکاری سختترین کارهاست،هم عقیده شدند.یکی آمد و گفت:نماز زحمت دارد،صدقه دادن هزینه دارد،و چه قدر پرهیزکاری آسان است!هر وقت امری به تو مشتبه شد،آن کار را نکن! یکی از بزرگان می گوید:مالی که دستت می رسد،ببین در مرحله آخر از کجا آمده است؟! جابر می گوید:از پیامبر خدا شنیدم که به کعب بن عجره می فرمود:

«کسی که گوشتش از حرام روییده باشد،وارد بهشت نمی شود،برای او آتش جهنم سزاوارتر است.»(16) از آن گرامی است:«همانا خداوند ورود بر بهشت را بر کسی که از راه حرام تغذیه کرده است،حرام ساخته است.»(17) حذیفه،در حدیث مرفوعی نقل کرده است:گروهی روز قیامت می آیند که دارای حسناتی به اندازه کوهها بوده اند اما خداوند آنها را ارزش و اعتباری قائل نمی شود،و دستور می دهد آنان را به جهنم ببرند،سلمان عرض کرد:یا

رسول الله!آنان را برای ما توصیف کن،فرمود:«امّا این گروه نماز بپا می داشتند و روزه می گرفتند،و نیمه شب،شب زنده داری می کردند،لکن وقتی که مال حرامی بر آنها عرضه می شد،به سرعت آن را می ربودند، مؤمن کسی است که از مال خود می بخشد و از مال دیگران پرهیز می کند.»(18) مطر ورّاق به عمرو بن عبید گفت:من به تو در باره آنچه مردم راجع به تو می گویند،رحمم می آید،عمرو گفت:آیا از من هم چیزی در باره آنان شنیده ای؟ گفت:خیر،عمرو گفت:پس به آنها رحم کن! گویند:عمرو بن عبید،به کسی در مصیبت پسرش چنین تسلیت گفت:

پدرت که اصل تو بود،و پسرت هم که فرع تو بود،رفتند و اگر کسی اصل و فرعش رفته باشد،سزاوار است که دوامش اندک باشد.

و نیز از او نقل کرده اند،وقتی که از بخشندگی نزد او صحبت کردند و زیاد آن را تعریف کردند،او خاموش بود،بعد گفتند نظر شما چیست؟گفت:شما به تعریف واقعی سخاوت نرسیدید،بخشنده کسی است که مال خود را سخاوتمندانه و بی چشمداشتی می بخشد و از مال مردم از روی تقوا خودداری می کند.

شنیدند کسی در همان شبی که از دنیا رفت،می گفت:بار خدایا!تو می دانی وقتی که دو کار برای من پیش می آید که یکی رضای تو در آن باشد،و دیگری خواست خودم،هرگز کاری جز اینکه رضای تو را بر هوای نفس خود مقدم بدارم،انجام نمی دادم پس مرا بیامرز! یکی از بزرگان می گوید:هر کس در ترک لذّت راست بگوید،از زحمت هوای نفس آسوده بماند،خداوند بزرگوارتر است از اینکه دوست خود را که به خاطر وی ترک لذّت گفته است،عذاب کند.

کسی از پیامبر پرسید:یا رسول الله!مؤمن کیست؟فرمود:«مؤمن کسی است که وقت بامداد به قرص نانی که می خورد نگاه می کند که از کجا به دست

می آورد»عرض کرد:یا رسول الله!آیا چنین نیست که اگر دیگران،او را وادار کنند،او نیز قبول زحمت می کند؟فرمود:«بدان مردمی که او را وادار می کنند، خود به سختی عاشق و دلبسته دنیایند(19)[اما مؤمن دل به دنیا نمی بندد]».

حضرت عیسی(ع)می گوید:نباید به چیزی که بر تو روا نیست،خیره نگاه کنی،زیرا تا وقتی که چشمت را حفظ کنی هرگز دچار زناکاری نمی شوی،و اگر توانستی به لباس زنی که نامحرم است نگاه نکنی،نگاه نکن! امیر المؤمنین(ع)فرمود:«در شگفتم از بخیلی که به طرف تنگدستی می شتابد که از آن گریزان است،و توانگری را که جسته است از دست می دهد، در دنیا مانند مستمندان زندگی می کند و در آخرت همچون ثروتمندان مؤاخذه می شود،و تعجّب دارم برای آدم خودخواهی که دیروز نطفه بود،فردا[پس از مرگ]مردار می باشد،و در شگفتم از کسی که در مورد اعتقاد به خدا تردید دارد، در حالی که مخلوقات او را می بیند،و در شگفتم از کسی که مردن را فراموش می کند در حالی که به چشم کسی را که می میرد مشاهده می کند،و تعجب دارم از کسی که منکر رستاخیز است در حالی که خلقت اولیه را می بیند،و در عجبم از کسی که خانه فنا را آباد می سازد و خانه بقا را ترک می کند!».(20) گویند:شگفتا از کسی که پروردگارش را می شناسد امّا یک چشم برهم زدن از او غافل است.

به ابن جمهور گفتند،چه کسی از همه مردم،به وضع دنیا آگاه تر است؟ گفت:آن که از همه کس کمتر از وضع دنیا در شگفت است.

یکی از بزرگان می گوید:اگر از من بپرسند از نظر تو شگفت آورترین چیز چیست؟خواهم گفت:دلی که خدا را بشناسد و بعد نافرمانی کند.

انس می گوید به پیامبر خدا عرض شد:یا رسول الله!آیا ممکن است مردی دارای عقل خوبی باشد امّا مرتکب گناهان زیاد؟فرمود:«هیچ آدمیزادی نیست که گناهان و خطاهایی او را فرا نگیرد،اما کسی که دارای روش عقلانی و

خصلت یقین باشد،گناهان به او صدمه ای نمی زنند.»عرض کردند:چگونه ممکن است؟فرمود:«زیرا چنین کسی هر گاه مرتکب خطایی شود،بلا فاصله وسیله توبه و پشیمانی بر خطایی که مرتکب شده است،آن را جبران می کند،پس گناهانش محو می شود(یعنی گناهانش آمرزیده می شود).» یکی از بزرگان می گوید:هر گاه از آنچه به تو مربوط نیست خودداری کردی،تو شخص خردمندی هستی.

علی بن عبید می گوید:عقل پادشاهی است که خصلتها به منزله رعیّت اویند،پس هر گاه عقل از اقدام بر امور رعیّت ناتوان شود،خلل و درهم ریختگی در مملکت بدن پدید می آید،عربی بیابانی این مطلب را شنید،گفت:این سخنی است که شیرینی از آن می چکد،عقل غریزی نردبانی است به سمت عقل تجربی،هر کس اساس عقلش را بر تقوا بنیانگذاری نکند،از عقل بی بهره است.

مهلب می گوید:اگر من عقل کسی را برتر از زبانش ببینم،محبوبتر است نزد من از اینکه زبانش را بالاتر از عقلش ببینم.

امیر المؤمنین(ع)می فرماید:«خردمند کسی است که آزمونها به او پند دهند،خردمند آن است که زمام شهوتش را در اختیار داشته باشد.»(21) حجّاج به ابن فریه گفت:عاقلترین مردم کیست؟گفت آن کسی که،با مردم زمانش نیکو مدارا کند.

یکی از بزرگان می گوید:خودم را در دوزخ،میان غل و زنجیرها مجسّم کردم،دیدم در آتش و زقومها و آبهای جوشانش دست و پا می زنم،گفتم:ای نفس!چه می خواهی؟گفت:می خواهم به دنیا برگردم تا کاری بکنم که از این عذاب نجات پیدا کنم،و باز خویشتن را در بهشت مجسّم کردم،با حوریان بهشتی که لباسی از سندس و حریر به تن داشتم،گفتم:ای نفس چه می خواهی؟جواب داد:می خواهم که به دنیا برگردم و کاری بکنم که بر اجر و پاداشم افزوده شود،آنگاه گفتم:ای نفس!اکنون که تو در دنیا و در امن و امانی

پس کار کن! هر کس اراده و تصمیماتش قوی باشد،ارگان و پایگاههای فکریش قوی است.

می گویند:هر کس فکرش را بکار اندازد و از پروردگارش طلب خیر کرده و با دوستش مشورت کند،او وظیفه خود را انجام داده است،و خداوند آنچه را که دوست دارد در باره او،مقدّر می کند.

دوراندیشترین مردم دو گروهند:یکی آن که خداوند در دنیای او گشایشی داده و او سپاسگزار است تا در آخرت هم خداوند بر او گشایش بخشد، دوّم آن کسی که خداوند در دنیا او را تنگدست نموده و او تحمل می کند تا خداوند در آخرت او را دچار تنگنا نسازد.

بهمن پسر اسفندیار می گوید:آزموده را آزمودن،وقت تلف کردن است.

امیر المؤمنین(ع)فرمود:[در فرمان به مالک اشتر]«در مشورت خود، بخیل را دخالت نده،زیرا که او از نیکی و بخشش تو را باز دارد و از تنگدستی بترساند،و هم شخص ترسو را که تو را در کارها سست کند،و نه حریص را که حرص و آز را در نظر تو جلوه دهد،پس بخل،ترس و حرص،طبایع مختلفی هستند که از بدگمانی به خدا سرچشمه می گیرند.»(22) پیامبر(ص)فرمود:«بهترین عمل آن عملی است که بیشتر دوام داشته باشد هر چند که اندک باشد.»(23) امیر المؤمنین(ع)فرمود:«کار اندکی که به آن ادامه داده شود،بهتر از کار زیادی است که خستگی و ملال آور باشد.»(24) و از آن گرامی است:«بهترین اعمال آنهایی است که خلاف هوای نفست باشد.» امام زین العابدین(ع)وقتی که از دنیا رفت و آن بزرگوار را غسل می دادند،بر روی پشتش-در اثر آب و نان و انبانهای غذایی که شب هنگام به

در خانه همسایگان ناتوان و خانواده های مستمند،حمل می نمود آثار زخم و جراحت مشاهده کردند.

بعضی از بزرگان گفته اند:می دانید که یک جنگجو وقتی که قصد رفتن به جبهه جنگ را دارد،وسایل جنگ را فراهم می آورد،خوب،حال اگر تمام عمرش را در راه فراهم آوردن وسایل جنگ به سر ببرد،کسی می تواند بجنگد؟ براستی دانش وسیله عمل است پس اگر کسی تمام عمرش را در راه جمع آوری علم بگذراند،پس چه وقت عمل خواهد کرد؟ بعضی از بزرگان بودند که از صبح زود به آبیاری و چرانیدن گوسفندان می پرداختند،و در بین روز باغها و مزارع مردم را نگهداری و جمع آوری می کردند و شب به نماز مشغول می شدند.

پیامبر(ص)می فرماید:«هر چه می خواهید بیاموزید،امّا اگر چیزی آموختید،خداوند،تا عمل به آموخته تان نکنید،هرگز تنها به علم و دانش سودی به شما نمی دهد،زیرا که دانشمندان بر عمل و دقت همّت می گمارند،امّا همّت نادان تنها به نقل و روایت محدود است.»(25) حضرت عیسی(ع)فرمود:تا وقتی که عمل نکنی به عملی که می آموزی فایده ای به حال تو ندارد،زیرا زیادی علم تا وقتی که عمل نکنی چیزی جز نادانی بر تو نمی افزاید.

علی(ع)می فرماید:«مردی حضور پیامبر خدا(ص)رسید،عرض کرد:

چه چیز علّت نادانی را از من برطرف می کند؟پیامبر فرمود:دانش.عرض کرد:

پس علّت دانش را چه چیز از من می زداید؟فرمود:عمل.»(26) پیامبر(ص)فرمود:«انسان هوشیار آن کسی است که نفس خود را خوار سازد،و برای پس از مرگ عمل کند و ناتوان آن انسانی است که از هوای نفس پیروی کند،آنگاه از خدا آرزوی آمرزش و بخشش کند.»(27) امیر المؤمنین(ع)فرمود:«به پذیرفته شدن عمل بیشتر اهمیّت دهید تا خود

عمل،زیرا عملی که توأم با تقوا باشد،اندک نیست،و چگونه اندک محسوب شود،آن عملی که پذیرفته است.»(28) یکی از بزرگان می گوید:عملت را از آفتها نگهدار که چنین عملی- هر چند اندک باشد در دو جهان باعث خوشبختی است،و هر کس در عملش از آفتها نپرهیزد،-هر چند پر تلاش باشد-ممکن است رستگار نشود،و البته گروهی به جایگاه والایی رسیدند،به خاطر توجّه داشتن به اصلاح باطن شان، آنجا بود که خداوند آنان را بر شیطان پیروز و بر فریبکاریهای آن آگاه ساخت.

به یکی از بزرگان گفتند:زیاد مقابل آفتاب ایستادی؟جواب داد:تا توقّفم در سایه زیاد شود!(29) گویند:هر کس مغزش در شدّت گرمای تابستان بجوشد،دیگش در زمستان بجوشد.(30) یکی از بزرگان می گوید:شخص تلاشگر در میان شما هم چون کسی است که در گذشته سرگرم بازی بوده است.

یکی از بزرگان،در عبادت چنان کوشا بود و در روزهای گرم،آن قدر روزه می گرفت که بدنش زرد و زبانش نزدیک بود از شدت تشنگی گرمای نیمروز تابستانی سیاه شود،وقتی که می گفتند:چه قدر این تنت را عذاب می دهی؟در جواب می گفت:کار،کار شوخی نیست،ای فلانی تلاش!تلاش!هرگز مردم تلاش نکردند مگر اینکه یافتند آنچه را می خواستند.

حضرت عیسی(ع)به مردی گفت:چه می کنی؟عرض کرد:سرگرم عبادتم.عیسی فرمود:پس چه کسی هزینه زندگی تو را می دهد؟گفت:برادرم.

فرمود:بنا بر این برادرت از تو عابدتر است.

ابو مسلم خراسانی می گوید:من با کوشش و تلاش رسیدم بر آنچه که پادشاهان بنی مروان دسته جمعی از رسیدن به آن ناتوان شدند.هنوز با تلاش و کوشش خود،در پر کردن گنجینه های آنان می پردازم،در حالی که آنان در شام

در ملک خود آرمیده اند.تا وقتی که ضربت شمشیرم بر آنها وارد شد،آنها از خواب بیدار شدند،از چنان خوابی که پیش از آنان کسی آن چنان نخفته بود.هر کس گوسفندان را در زمینی پر از درنده بچراند،و خود از آنها در غفلت بخوابد،بدیهی است که چراندن آنها را شیر،عهده دار خواهد شد.(31) علی(ع)در حدیث مرفوعی فرموده است:«هر که را خداوند از ذلّت معصیت به عزّت تقوا رساند،او را بدون ثروت،توانگر و بدون داشتن عشیره و قبیله،عزیز و گرامی،و بدون داشتن همدمی،مأنوس،قرار داده است.»(32) از محمد بن حنفیّه-خدایش بیامرزد-پرسیدند:چه کسی از همه مردم مهمتر است؟فرمود:آن که دنیا را بهای جسم و جان خود نپندارد.

سپس گفت:برای این بدنهای شما بهایی نمی توان قائل شد،جز بهشت،پس آنها را به غیر از بهشت به بهای دیگری نفروشید.

علی(ع)فرمود:«هیچ چیز را از صدای کفش افرادی که پشت سر کسی راه می روند،برای دلهای آدمیان زیانبخش تر ندیدم.»(33) گویند:غلامی از غلامان نعمان،به گروه فرومایگان پیوست،کم کم کارش بالا گرفت تا اینکه بر حکومت نعمان چیره شد،موضوع را به اطّلاع نعمان رساندند،گفت:من باعث چنین پیشرفتی در او نشدم،بلکه این مجموعه خصلتهای نهانی وی بودند که باعث پیشرفت او شدند.

کسی عاشق ریاست نشد مگر اینکه بخیل،ستمگر و طغیانگر شد.

یکی از بزرگان می گوید:دم باش نه سر،زیرا دم نجات پیدا می کند و سر از بین می رود[کنایه از اینکه متواضع باش نه گردن فراز].

حسن می گوید:من با اقوام زیادی همراه شده ام،هر گاه بر کسی از آنها حکمتی القاء می شد با اینکه اگر سخن می گفتند هم خود بهره مند می شدند و هم یارانشان سود می بردند،امّا از ترس شهرت از گفتن آن خودداری می کردند.

به عتابی گفته شد:فلانی همت والایی دارد،در جواب گفت:در این

صورت او هدفی جز بهشت نباید داشته باشد.

یکی از دانایان که کنار تابوت اسکندر ایستاده بود،گفت:نگاه کنید به فرمانروای خفته چگونه دورانش پایان یافت و چون ابر تابستانی چه زود از بین رفت.

رابعه فیسیّه می گوید:هیچ وقت صدای اذان به گوش من نخورد،مگر اینکه به یاد منادی روز قیامت افتادم،و هیچ وقت چشمم به دانه های برف نیفتاد مگر اینکه به یاد تطایر کتب افتادم،و هیچ وقت بخشنده ای(34)را ندیدم،مگر اینکه به یاد محشر افتادم.

امام جعفر صادق(ع)از پدران بزرگوارش نقل می کند که رسول خدا(ص) فرمود:«آن که خدا را شناخت،زبانش را از سخن بیهوده و شکمش را از غذای حرام مانع می شود،و خود را به روزه و نماز عادت می دهد.»(35) پیامبر خدا(ص)به جبرئیل فرمود:«چرا من هیچ وقت میکائیل را خندان ندیده ام؟عرض کرد:میکائیل از زمانی که آتش دوزخ را آفریدند هرگز نخندیده است.»(36) گویند در اثر برافروخته شدن آتش جهنم صدایی بلند شد که هیچ فرشته مقرب و پیامبری نماند مگر اینکه به خاک افتد در حالی که اعضای بدنش می لرزد،حتی حضرت ابراهیم(ع)روی دو زانو می نشیند و می گوید:بار خدایا از تو درخواستی جز نجات خودم ندارم! خدری از پیامبر(ص)نقل می کند:«اگر کوه را با یکی از میله های آهنی دوزخ بزنند کوه درهم می شکند و به صورت گرد و غبار در می آید.»(37) حسن می گوید:غل و زنجیرها را در گردن اهل دوزخ نمی گذارند تا آنان را در برابر قدرت خدا ناتوان کنند بلکه برای آن است که هر گاه شراره آتش آنها را از جا بکند آنان را در دوزخ استوار سازد،سپس با گفتن این حرف،حسن از هوش رفت،وقتی که بهوش آمد در حالی که اشکش جاری بود،گفت:ای فرزند آدم!

مواظب خودت باش،مواظب خودت باش،زیرا تو یک جان بیش نداری اگر نجات یافت،نجات یافتی و اگر هلاک شد،آن که نجات یافته به حال تو فایده ای ندارد،و هر نعمتی جز بهشت بی ارزش است و هر گرفتاری جز آتش دوزخ ناچیز است.

طاوس یمانی می گوید:وقتی که آتش جهنم را آفریدند،دلهای فرشتگان از جا کنده شد،اما وقتی که شما آدمیان را آفریدند،آنها آرام گرفتند.

بعضی از بزرگان گفته اند:ای کسی که یک سخن او را از جا می کند،و یک پشّه او را از خواب می اندازد،آیا همچون تو کسی توان شعله آتش را دارد،و یا صفحه گونه اش برخورد با حرارت آتش را تحمّل می کند؟و آیا نازکی دستگاه گوارش او بر خشونت آب جوشان،و نرمی کبدش بر نوشیدن آبهای بدبوی بسیار سرد،طاقت دارد؟ از غلام احنف بن قیس نقل شده است:اکثر نمازهای احنف در شب بود،چراغ را نزدیک خود می گذاشت،و انگشتش را روی چراغ می گرفت و می گفت:ای احنف خوب رفتار کن!چه چیز باعث شد تا فلان روز فلان کار را بکنی! هشام بن حسن از اصحاب حسن،هیچ وقت چراغ را شبها خاموش نمی کرد،خانواده اش گفتند:آخر این چه کاری است،ما شب را از روز تشخیص نمی دهیم،گفت:من هر گاه چراغ را خاموش می کنم به یاد تاریکی قبر می افتم و خوابم نمی برد.

امیر المؤمنین(ع)می فرماید:«بدانید که این پوست نازک بدن طاقت آتش دوزخ را ندارد پس بر خودتان رحم کنید،زیرا شما که خود را در گرفتاریهای دنیا آزموده اید،و دیده اید که چگونه فردی از شما را که خاری به بدنش می خلد بی تابی می کند و در اثر لغزشی خون از بدنش جاری می شود،و شنهای گرمی که او را می سوزانند،پس چه خواهد بود حال او،وقتی که ما بین دو طبقه از آتش:هم بستری با سنگ و همدمی از شیطان،قرار گرفته باشد،آیا می دانید که مالک

دوزخ هر گاه بر آتش خشم گیرد،به خاطر خشم او،شعله های آتش،افروخته تر شده و درهم پیچند،هر گاه مانع شود و آن را زجر کند،آتش بی تابی کند و میان درهای جهنّم غرّش کنان برجهد!حال ای پیر فرتوتی که آثار پیری تو را در بر گرفته است چگونه خواهی بود وقتی که طوقهای آتش استخوانهای گردنت را بگیرد،و غل و زنجیرها بر بدنت پنجه در افکند حتی گوشتهای بازوهایت را بخورد؟»(38) مردی به پیامبر خدا(ص)عرض کرد:یا ابا القاسم!آیا به نظر شما اهل بهشت می خورند و می آشامند؟فرمود:«آری،سوگند به خدایی که جان من به دست قدرت اوست،هر کدام از آنها را برابر صد نفر در خوردن و آشامیدن توانایی دهند.»عرض کرد:آن که چیزی می خورد،احتیاج به دفع آن نیز دارد،در صورتی که بهشت پاکیزه است و آلودگی در آنجا نیست؟!فرمود:«به صورت قطرات عرق که چون مشک خوشبو است از بدن اهل بهشت جاری می شود،و در نتیجه شکمشان فرو می نشیند».(39) حضرت داود،به غاری از غارهای بیت المقدس وارد شد،دید حضرت حزقیل به عبادت پروردگار مشغول است به حدی که پوست بدنش به استخوان چسبیده،سلام داد و به او گفت:صدای شخص سیر مرفّهی را می شنوم،تو کیستی؟گفت:من داودم،گفت:آن که این طور زن و آن طور کنیز دارد؟ گفت:آری،و تو با این سختی به سر می بری.گفت:نه در سختی به سر می برم و نه تو در نعمت،تا وارد بهشت شویم![آنگاه معلوم خواهد شد].

ابو هریره می گوید،بر رسول خدا(ص)برخورد کردم،در حالی که همراهم چند نهال درخت بود.فرمود:«آیا می خواهید شما را بر نهالهایی بهتر از اینها راهنمایی کنم؟بگو:سبحان اللّه و الحمد للّه و لا اله الا اللّه و اللّه اکبر،پس هیچ کلمه ای از این کلمات نیست که بگویی مگر اینکه خداوند در بهشت درختی برای تو بنشاند.»(40)

ابو ایوب انصاری از آن بزرگوار نقل می کند:«شبی که مرا به معراج بردند، ابراهیم(ع)به من گذر کرد و گفت:به امّت خود دستور ده تا در بهشت زیاد درخت بنشانند،زیرا زمین بهشت پهناور و خاکش پاکیزه است.گفتم:درخت بهشتی چیست؟گفت:لا حول و لا قوة الا بالله.»(41) از امیر مؤمنان(ع):«آیا آزاد مرد بزرگواری نیست که این ریزه های غذایی را که لای دندانها باقیمانده است[متاع دنیا]به اهلش واگذارد،زیرا برای وجود شما بهایی جز بهشت نیست،پس آنها را جز در برابر بهشت به چیز دیگری نفروشید.»(42) از آن بزرگوار است:«اگر به دیده دل آنچه را از بهشت برای تو وصف می کنند ببینی،نفس تو از آنچه در دنیاست دوری خواهد کرد؛از خواسته ها، خوشیها،و زینتهایی که در دیدگاههایش وجود دارد،و اندیشه در صدای بهم خوردن برگ درختان که کنار جویباران بهشت است حیرت زده می شود،که ریشه آن درختان در تلهایی از مشک فرو رفته است.(43)و در آویزان بودن خوشه های مروارید تازه در شاخه های نازک و ضخیم،و در نمایان شدن میوه های رنگارنگ در پوست شکوفه هایی که بدون زحمت چیده می شوند،و طبق خواست چیننده در دسترس قرار می گیرد،برای اهل بهشت در جلو کاخهای بهشتی،عسلهای پاکیزه و شربتهای مصفّا گردش داده می شود،بهشتیان گروهی هستند که پیوسته مشمول بخشش الهی هستند تا در منزل همیشگی فرود آیند،و از جابجایی مسافرتها آسوده شوند.» هارون الرشید از ابن سماک خواست تا او را موعظه کند،ابن سماک گفت:بترس از اینکه بهشتی را که پهنایش به اندازه آسمانها و زمین است،به تو عرضه شود،امّا به مقدار جای پایی،برای تو نباشد.

پیامبر خدا(ص)وارد مسجد شد،گروهی از انصار را دید که با یک نی مسجد را متر می کردند،عرض کردند:می خواهیم مسجد تو را تعمیر کنیم!

پیامبر(ص)،نی را گرفت و دور انداخت و فرمود:«مقداری چوب و مختصر تعمیر و اصلاحی و سایبانی مانند سایبان حضرت موسی(ع)که با معنویّت و شأن مسجد مناسبتر است.»(44) و از آن بزرگوار نقل کرده اند که:«محبوبترین جاها در نزد خداوند مساجد هر شهری است،و مبغوضترین آنها بازارهاست.»(45) و از آن گرامی است:«هر چیزی کثافتی دارد و کثافت مسجدها گفتن:

نه به خدا قسم،و آری به خدا قسم،است.»(46) و از آن حضرت است:«در آخر الزمان،مردمی بیایند که مسجد می روند و در آنجا دور هم می نشینند،صحبت از دنیا و محبّت دنیا می کنند،با آنها همنشین نشوید،خداوند به ایشان نیازی ندارد.»(47) سعید بن مسیّب می گوید:«هر کس در مسجد بنشیند،در حقیقت همنشین خدا شده است،پس حق ندارد سخنی جز سخن خیر بگوید.» مردی از اهل سمرقند از فضیل پرسید:کدام یک را بهتر می پسندی؟ مجاور مکه شوم،و یا اینکه به شام بروم؟گفت:اگر انسان پرهیزگار باشی چه فرق می کند که در شام باشی یا مکه؟ حضرت عیسی(ع)می فرماید:من دنیا را به صورت پیرزنی دیدم که دندانهای ثنایاش افتاده،و به هر نوع آرایشی خود را آراسته است،از او سؤال شد:

چند شوهر کرده ای؟جواب داد:آن قدر زیادند که شمار آنها را نمی دانم.سؤال شد:آیا همه آنها مردند،و یا تو را طلاق دادند؟جواب داد:بلکه همه آنها را کشتم.گفتند:وای به حال همسران مانده ات،چگونه از شوهران گذشته ات عبرت نمی گیرند،و از تو نمی ترسند؟ امام حسن(ع)بیشتر اوقات به عنوان تمثیل در مورد دنیا می فرمود:

«ای کسانی که طالب لذّتهای دنیوی هستید،دنیا دوام ندارد براستی که گول خوردن به سایه ای که گذر است از نادانی است.»(48)

پیامبر(ص)فرمود:«دنیا سرای کسی است که سرایی[در آخرت]ندارد، و سرمایه کسی است که سرمایه ای[در آخرت]ندارد،و کسی که بی خرد است برای دنیا مال و منال جمع می کند،و آن که نادان است،طالب شهوات و لذّات دنیاست،و کسی که ناآگاه است بر سر دنیا دشمنی می کند،و شخص بی بصیرت بخاطر دنیا حسادت می کند و آن که یقین و باور به[مردن]ندارد،برای دنیا تلاش می کند.»(49) مالک بن دینار می گوید:از این جادوگر[دنیا]بترسید که دلهای دانشمندان را جادو می کند.

هر که در دلش بخشی از ایمان باشد،به امروز و فردا کردن،خام نمی شود،شخصی که در گرو:«سوف-لیتنی»(یعنی:بزودی،و ای کاش من...)است،نابودیش در همان«سوف-لیت»است.

هر کس که هدفش دنیا باشد،در دنیا و آخرت غم و اندوهش فراوان گردد! امیر المؤمنین(ع)می فرماید:«چه قدر زود می گذرند ساعتها در روز،و چه زودگذر است روزها در ماه،و چه قدر شتابان است گذشت ماههای سال،و چه قدر زود می گذرند سالهای عمر!»(50) از نخعی در باره تهیه منزل و ساختمان پرسیدند،گفت:وزر و وبال است و اجر و پاداشی ندارد.گفتند:مقدار بنایی که ناگزیر از آنیم؟گفت:در آن صورت نه اجر و پاداش دارد،و نه وزر،وبال! سلمه احمر می گوید وارد کاخ هارون الرشید شدم،گفتم:

امّا کاخهای تو در دنیا بزرگ و وسیع است،ای کاش که پس از مرگ قبرت نیز وسیع می بود!(51) حسن(52)به کاخی گذر کرد،گفت:این کاخ از آن کیست؟گفتند:

متعلّق به اوس است.گفت:اوس،دوست داشت که به جای این کاخ یک گرده

نان در آخرت می داشت.

حضرت نوح(ع)هزار و چهار صد سال در یک خیمه ای که از موی بافته ساخته شده بود زندگی می کرد و هر وقت به او می گفتند:ای پیامبر خدا کاشکی یک خانه گلی می داشتی تا سر پناهت می شد؟می فرمود:من فردا می میرم و آن را وامی گذارم؛و در همان خیمه بود تا از دار دنیا رفت.

مردی به امام حسین(ع)عرض کرد:خانه ای ساخته ام،دوست دارم، شما وارد آن شوید،و در پیشگاه خداوند دعا کنید.

پس آن بزرگوار وارد خانه شد و یک نگاهی کرد،و فرمود:«آیا خانه خود را خراب کرده و خانه دیگران را آباد کرده ای؟مردم زمین تو را فریفته اند،و اهل آسمان از تو خشمگینند.»(53) از انس در حدیث مرفوعی آمده است که پیامبر خدا(ص)ساختمانی گنبدی شکل مرتفعی را دید،پرسید از کیست؟عرض کردند:مال فلان شخص انصاری است،خدمت پیامبر آمد و به او سلام کرد،امّا پیامبر(ص)از او روگرداند! مرد انصاری نزد اصحاب پیامبر،گله کرد،گفتند:پیامبر(ص)بیرون که بود ساختمان تو را دید.آن مرد به مجرد شنیدن این مطلب،خانه را خراب و با زمین یکسان کرد،پیامبر(ص)وقتی که مطلع شد،فرمود:«بدانید که هر ساختمانی وزر،وبالی است برای صاحبش مگر اینکه چاره ای از آن نباشد.»(54) مرد تنگدستی با زن توانگری ازدواج کرد،آن زن از کوچکی خانه دلتنگ شد،مرد تنگدست به او گفت:از جا بلند شو!زن از جا بلند شد،سرش به سقف خانه نخورد،گفت:فرض کن که سقف خانه نزدیک آسمان است،وقتی که سرت به آن نمی خورد،چه سودی به حال تو دارد؟!سپس گفت:بخواب!زن خوابید، باز هم پاها به دیوار نخورد،گفت:فرض کن که دیوار خانه کنار کوه قاف است، وقتی که پاهایت به آنجا نمی رسد چه سودی به حال تو دارد؟!زن گفت:بس

است مرا کافی است و راضی شد.

حسن و وهب نقل کرده اند که:فرشتگان در زمان حضرت ادریس،برای هدایت و اصلاح مردم آن زمان،با مردم مصافحه می کردند و سخن می گفتند،تا اینکه در زمان حضرت نوح این رابطه قطع شد.

ابو هریره در حدیث مرفوعی نقل می کند:هیچ کسی نیست که از خانه اش بیرون رود مگر اینکه در خانه اش دو پرچم برافراشته است:یکی به دست فرشته و دیگری به دست شیطان،پس اگر به دنبال فرمان خدا برود،آن فرشته با پرچمش در پی او می رود تا وقتی که به خانه اش برمی گردد،اما اگر در پی کاری بیرون رود که رضای خدا در آن نباشد،شیطان با پرچم خود او را دنبال کند،و همواره زیر پرچم شیطان خواهد بود تا وقتی که به خانه اش برمی گردد.

پیامبر خدا(ص)فرمود:«هیچ کسی صدقه ای نمی پردازد،مگر اینکه هفتاد شیطان را از خود دور می سازد.»(55) مردی به فضل بن مروان گفت:فلانی به تو بدبین است،گفت:البته از دست آن که ویرا به چنین کاری واداشته است خشمناکم،خداوند من و او را بیامرزد،گفتند:چه کسی او را وادار کرده است؟گفت:شیطان.

امیر المؤمنین(ع):«در شکم مادرت به حالت جنینی می جنبیدی،نه از جایی خبر داشتی و نه صدایی را می شنیدی،و بعد تو را از جایگاهت به سرایی آوردند که قبلا ندیده بودی،و راههای سود بخشش را نمی شناختی،پس چه کسی تو را راهنمایی کرد تا از پستان مادرت شیر بمکی؟و در هنگام ضرورت توان حرکت به سمت موارد نیازت را داد.»(56) از امیر مؤمنان(ع)در حدیث مرفوعی که خداوند می فرماید:«ای فرزند آدم،نسبت به من بی انصافی می کنی،آیا دوست داری که نعمتهای خود را مورد محبّت تو قرار دهم،و تو با گناهانت نافرمانی مرا بکنی،خیر و خوبی من به تو فرو می ریزد،و شرّ و بدی تو به طرف من بیاید؟همواره فرشته ای بزرگوار-هر شب و

روز-از تو،کار ناپسندی نزد من می آورد،ای فرزند آدم!اگر تو از کس دیگری راجع به خود صفتی را بشنوی،در حالی که موصوف به آن صفت را نشناسی،فورا به دشمنی و مخالفت او قیام می کنی!»(57) ابو مسلم خولانی می گوید:مردم چون برگ نرم بی خاری بودند،در صورتی که شما امروز خاری بی برگید.

یکی از بزرگان می گفت:شیاطین بر اطراف قلب آدمی جمع می شوند همچون مگسانی که روی زخم ازدحام می کنند،پس اگر رانده نشوند باعث فساد می شوند.

از امیر المؤمنین(ع)است که فرمود:«هر که سر نیزه خشم را برای رضای خدا تیز کند،خداوند او را بر کشتن پیروان سرسخت باطل نیرو و توان می بخشد.»(58) و از آن گرامی است:«از جمله کفّاره های گناهان بزرگ دادرسی ستمدیده و رفع گرفتاری غمدیده است.»(59) از امیر المؤمنان(ع)است:«خود را از هر پستی والاتر بدان،هر چند که آن فرومایگی تو را به منافع کلانی دعوت کند،زیرا تو آنچه را که از شخصیّت خود، از دست بدهی،هرگز عوض آن را به دست نمی آوری،و بنده دیگری مباش که خداوند تو را آزاد قرار داده است.»(60) از پیامبر(ص):«هر کس از ناموس برادر مسلمانش دفاع کند،این عمل او،باعث جلوگیری از آتش جهنم می شود.»(61) وقتی که یزید بن معاویه مسلم بن عقبه را برای قتل و غارت مردم مدینه فرستاد،حضرت علی بن الحسین(ع)چهار صد زن و دختر از اولاد عبد مناف را تحت حمایت گرفت،آنها را نگهداشت و اداره کرد،تا اینکه سپاه،مسلم بن عقبه به هزیمت رفتند،بعدها یکی از آن زنان می گفت:به خدا قسم پیش پدر و مادرمان با چنین احترامی زندگی نکرده بودیم.

از اصمعی نقل کرده اند،گفت:بر خلیل وارد شدم،دیدم که روی بوریای کوچکی نشسته است،پس به من اشاره کرد بنشین!گفتم:جا را بر شما تنگ می کنم.گفت:دنیا را با همه تشریفاتش رها کن که دو دشمن در آن نمی گنجد،و یک وجب در یک وجب آن دو دوست را بس است.

از امیر المؤمنان(ع)است:«باطن هر چیزی تو را از حقیقت آن چیز آگاه می سازد،هر دوستی که انگیزه اش حرص و آز باشد،ناامیدی به بار می آورد.»(62) به خالد بن صفوان گفتند:کدام یک از دوستانت نزد تو محبوبترند؟ گفت:آن که جلو نارساییهای مرا می بندد،و از لغزشهای من چشم پوشی می کند و بهانه های مرا می پذیرد.

محمد بن واسع می گوید:هر گاه دل متوجّه خدا شود،خداوند نیز از طریق دلهای مؤمنان به او عطف توجّه می کند.

مجاهد می گوید:اگر دوستی،از همراهان شایسته نباشد،جز اینکه شرم او باعث شود که از معصیت خدا خودداری کنی،تو را بس است. فقیری، توانگری را به خاطر خدا دوست داشت،حاجتی را سه مرتبه از او درخواست کرد، و او ردّ کرد،و فقیر از دوستیش دست برنداشت،توانگر علت را پرسید،فقیر گفت:برادر،من تنها برای خدا تو را دوست دارم،هیچ چیزی از امور دنیا بین من و تو را بر هم نزد،توانگر با شنیدن این حرف،نیمی از مال خود را به او داد.

هر کس نسبت به برادر مسلمانش در دل محبّت داشته باشد،و به اطّلاع او نرساند،خیانت کرده است.

هر کس از همراهی شخص بی خیر راضی باشد،به همراهی کسی که خیر دارد،راضی نخواهد بود! یکی از بزرگان همواره می گفت:هر کس دوست نگیرد،مگر فردی را که بدون نقص و عیب است،دوست کم خواهد داشت و هر کس جز به فداکاری دوست برای وی،از دوستش خوشنود نگردد،پیوسته ناراضی خواهد بود،و هر که

دوستش را برای هر گناهی مورد سرزنش قرار دهد،دشمن زیاد خواهد داشت.

ابن مسعود در حدیث مرفوعی از پیامبر(ص)نقل می کند:«به خدایی که جان من در دست قدرت اوست،کسی مسلمان نیست مگر اینکه دل و زبانش سالم باشد و همسایه اش از گزند وی محفوظ باشد.»پرسیدند:چه گزندی؟فرمود:

«از جور و ستم او.»(63) فرقد می گوید:دنیا را دایه و آخرت را مادر خود قرار دهید،آیا نمی بینید که کودک وقتی که نگران است،و توجّه پیدا می کند،خود را به آغوش مادر می افکند و دایه را ترک می کند.

هرم بن حیان(64)می گوید:شخص بزرگوار و با شخصیّت نه دنیا را بر آخرت ترجیح می دهد،و نه خدا را معصیت می کند.

شاعری می گوید:من بمانند شب،سپری مقاوم و شجاع ندیده ام،هر گاه چیره شود،زود سپری می گردد،اگر نه عابدی آن را به عبادت می گذراند.(65) یزید رقاشی می گوید:روزهای مهمّ تو سه روز است:یکی روزی که تو به دنیا آمدی،و یکی روزی که سرازیر قبر می شوی،و روزی که در پیشگاه خدا حاضر می شوی،وای از آن روز کوتاه در برابر این دو روز طولانی! جمعی از فقها و زهّاد،نزد رابعه عدویه اجتماع کرده بودند،و همه از دنیا بد گفتند،او خاموش بود،وقتی که آنها حرفشان را زدند،رابعه خطاب به آنها کرد و گفت:هر کس چیزی را زیاد دوست دارد،-چه به ستایش و چه به نکوهش- زیاد یاد می کند حال اگر دنیا در دل شما چیزی به حساب نمی آید چرا این قدر از هیچ چیز یاد می کنید! هر گاه دنیا،دین شخص را لطمه نزند،پس آنچه از مال دنیا را از دست بدهد،ضرر ندارد.(66) داود طائی می گوید:شب و روز،تنها مرحله هایی هستند،پایان سفر نزدیک است،و امر مردن،با شتابتر از اینهاست،و گویا مرگ تو را غافلگیر

ساخته است.

و از او است:دینت را کابین دنیا قرار مده،زیرا کسی که دینش را کابین دنیا قرار دهد،هر چه زودتر پشیمان می شود! مردی که قصد آموختن تیراندازی داشت،از او نظر خواست،او گفت:

خوب است امّا تیراندازی همان روزهای زندگی تو است پس ببین که روزهای زندگیت را با چه وسیله به پایان می رسانی؟ عمر بن درّ همدانی می گوید:دیروز و امروز برادرند یکی وارد بر تو شده است و تو بد رفتاری کرده،و بد پذیرایی کردی،از نزد تو رفت در حالی که تو را نکوهش می کند،و بعد برادرش مهمان تو شده و می گوید:بد رفتاری با برادرم را به وسیله نیکی به من جبران کن!پس اگر به من هم مانند برادرم بدی کنی،چه بسیار سزاوار آنی تا با گواهی ما به هلاکت افتی! محمد بن سوقه می گوید:دنیا و آخرت مانند دو کفّه ترازویند،هر وقت یکی سنگین شود،دیگری سبک می شود.

پادشاهی در بنی اسرائیل،شهری زیبا بنا کرد،و بعد مردم را به مهمانی دعوت کرد،و دم دروازه شهر کسی را گذاشت تا از مردم عیب و نقص شهر را بپرسند،هیچ کس نقصی نگرفت جز سه تن،که هر سه هم پیر و عبایی بر دوش داشتند،گفتند:ما دو عیب در آن دیدیم.پرسیدند:آن عیبها چیستند؟گفتند:

یکی اینکه این شهر سرانجام از بین می رود،و دیگر اینکه صاحبش روزی می میرد!پادشاه پرسید:آیا شما منزلی را می شناسید که این دو عیب را نداشته باشد؟گفتند:آری،سرای آخرت.این بود که شاه،سلطنت را رها کرد،و مدتی با آنها به عبادت پرداخت و پس از مدتی،از آنها خداحافظی کرد،پرسیدند:مگر از ما چیزی دیدی که باعث رنجش تو شد؟گفت:خیر،امّا شما مرا می شناختید و در نتیجه احترام می کردید،می خواهم با کسی همراه باشم که مثل شما مرا نشناسد!

ابن سماک می گوید:هر کس را که دنیا به میل خود او،شیرینیش را بچشاند،آخرت،تلخیش را با سختگیری به او خواهد چشاند.

از مجاهد نقل کرده اند:هیچ روزی از روزهای دنیا نمی گذاشت مگر اینکه می گفت:سپاس خدا را که مرا از دست دنیا و اهل دنیا آسوده کرد.آنگاه،از مردم کناره می گرفت،تا خداوند او را عاقبت بخیر سازد! پیامبر(ص)فرمود:«هر گاه امّتم دنیا را اهمیّت دهند،خداوند شکوه اسلام را از آنها می گیرد.»(67) فضل می گوید:اگر دنیا با تمام تجهیزاتش به صورت حلال به من عرضه شود،و در آخرت هم از من حساب نکشند،امّا من از آن بیزاری خواهم جست، همان طوری که هر یک از شما از مردار تنفر دارید،وقتی که از کنار آن بگذرید، می ترسید که لباستان به آن بخورد! و هم از او نقل کرده اند:اگر دنیا از آن تو باشد،و به تو بگویند:دنیا را رها کن تا قبرت را وسعت دهند،آیا تو این کار را نمی کنی؟ و یا بگویند:دنیا را رها کن تا جرعه ای آب در وقت تشنگی روز قیامت بدهند،آیا انجام نمی دهی؟ و نیز از وی نقل شده است:اگر من دنیا را با طبل و شیپور بجویم بهتر است نزد من از اینکه به وسیله دینم دنیا را بطلبم! عابدی در موقع جان دادن می گفت:حسرتی نسبت به سرای اندوهها و غمها،خطاها و گناهان ندارم،تنها تأسفم بر شبی است که خوابیدم و روزی که روزه ام را خوردم و یا از آن ساعتی است که از یاد خدا غافل شدم.

از ابراهیم بن ادهم نقل کرده اند:دلت را از یاد دنیا تهی کن،تا رضا و خوشنودی جایگزین آن شود.

زن عربی کنار جمعی ایستاد و گفت:آماده لقای پروردگار باشید زیرا روزگار اندک اندک ما را بدان سو روانه می کند!

انس می گوید:خداوند دنیا را سرای گرفتاری و آخرت را سرای جاوید قرار داده،و گرفتاری دنیا را وسیله ای برای پاداش آخرت و پاداش آخرت را عوض از گرفتاری دنیا قرار داده است،پس می گیرند تا بدهند و گرفتار می کنند تا پاداش بدهند.

حسن(68)می گوید:به دنیا توهین کنید زیرا این برای شما گواراتر است،و برای شما آسانترین چیز است.

خداوند متعال به دنیا وحی کرد:هر کس به تو خدمت کرد،بر او سخت گیر،و هر کس به من خدمت کرد،پس تو هم به او خدمت کن.

مردی به حسن گفت:ای ابو سعد،وقتی که گرسنه می شوم ناتوان و ضعیف می شوم و هر گاه سیر می شوم،از سیری نفسم بند می آید؟جواب داد:ای برادر دنیا سرایی است ناموافق،پس در پی سرای دیگر باش.

امیر المؤمنین(ع)فرمود:«دنیا سرای گذراست و مردم در دنیا دو دسته اند، یک دسته خود را فروخته و هلاک و نابود ساخته اند،و دسته دیگر خود را خریده و آزاد ساخته و نجات داده اند.»(69) و از آن بزرگوار است:«شما مردم در این دنیا هدفی هستید که مرگها بر آن تیر اندازی می کنند،با هر جرعه نوشیدنی گلوگرفتگی است و با هر لقمه غذایی استخوانی گلوگیر می باشد،به هیچ نعمتی از نعمتهای دنیا نمی رسید،مگر اینکه نعمت دیگری را از دست بدهید.»(70) انس در حدیث مرفوعی از پیامبر(ص)نقل می کند:«همانا خداوند دنیا را در پرتو نیّت آخرت می دهد،امّا آخرت را با نیّت دنیا نمی دهد.»(71) حضرت علی بن الحسین(ع)می فرماید:«از پستی دنیا در پیشگاه خداوند همین بس که سر یحیی بن زکریا به عنوان هدیه در طشت طلایی برای زناکاری برده می شود،این خود باعث دلداری برای آزاده گانی است که می بینند فرومایه پستی از دنیا به خوبی کامیاب می شود،چنان که آن زن بدکاره به چنین هدیه

بزرگی می رسد!»(72) علی(ع)می فرماید:و اگر دنیا از یک طرف گوارا و شیرین باشد،طرف دیگرش تلخ و باعث بیماری وباست(73)[کنایه از اینکه مهلک است.م] ثابت بن سعید می گوید:دنیا مانند دم عقرب در پایان خود زهر کشنده دارد.

مأمون می گوید:اگر از دنیا بخواهند که خود را توصیف کند جز به مانند ابو نؤاس توصیف نخواهد کرد.

هر گاه خردمندی دنیا را بیازماید،برایش روشن خواهد شد،که دنیا دشمنی در لباس دوست است.

حضرت عیسی(ع)فرمود:کیست آنکه روی موج دریا منزل بنا کند،آنجا همین دنیاست،پس در آن نباید آرام بگیرید و مطمئن باشید. محمد بن یحیی الواسطی می گوید:خدا را آن طوری که باید بشناسد،نشناخته است آن که اطاعت شیطان را بر اطاعت خدا مقدم می دارد،و آخرت را چنان که باید بشناسد، نشناخته است،آن کسی که دنیا را بر آخرت مقدم می دارد.

بشیر بن حارث می گوید:آخرت را سرمایه خود قرار بده،هر چه از دنیا نصیبت شد آن را سود حساب کن! محمد بن بشیر می گوید:هر خودخواه و گردنفرازی را می بینم که برای خود چنین آرزومند است،سال تندرستی که گذشت برمی گردد!(74) از نشانه های رستاخیز،زیادی باران،و کمی گیاه،و زیادی قراء و کمی فقهاء و زیادی فرمانروایان و کمبود افراد امین و درستکار است.

ابو هریره:قیامت قیام نمی کند مگر اینکه از رود فرات کوهی از طلا درآید،و مردم به خاطر دست یازیدن بدان یک دیگر را می کشند،به حدّی که از هر صد نفر نود و نه تن کشته شوند و هر یک از آنها بگوید:شاید آن که نجات یابد من باشم!

حسن می گوید:چه گمان می برید به اقوامی که پنجاه هزار سال،برای خدا روی پای خود ایستادند،یک لقمه از غذای دنیا را نخورده و یک جرعه آب آن را نیاشامیدند،تا اینکه گردنشان از تشنگی زیاد بریده،و درونشان از گرسنگی سوخت آنها را وارد آتش کردند،آنگاه از چشمه آب گرم جهنم نوشیدند که به شدّت می جوشید! داود بن هند می گوید:برای هر بنده ای از جانب خدا در روز قیامت پنجاه ایستگاه است،مدّت هر کدام،هزار سال براستی شب و روز دو گنجه ای هستند که هر چه به امانت در آنها قرار دهی،به خداوند،می پردازند،و آن دو در باره تو وظیفه خود را عمل می کنند،تو هم در آنها وظیفه ات را انجام ده.

علی(ع)فرمود:«دنیا خود را برای تو وصف کرده،و بدیهایش را آشکار ساخته است،مبادا به دلیل دلبستگی و اعتماد اهل دنیا به آن و حرص و دشمنی آنان بر سر دنیا،گول دنیا را بخوری زیرا که آنان سگهای پارس کننده،و درندگان شکاری هستند،بعضی از آنها از بعضی ناراحت شده و فریاد می زند،و توانایشان ناتوان را بخورد،و بزرگ آنها با زور به کوچک زیان رساند،چهار پایانی هستند که بسته شده اند و بعضی دیگر چهارپایانی رها شده،که عقل و خرد را از دست داده،و در بیراهه،سوار مرکب نادانی خودند.»(75) عبد الملک به حجّاج نوشت که روزگار را برایم توصیف کن،پس در جواب او نوشت:دیروز گویا نبوده است و فردا گویا ممکن است باشد،و امروز را بیهوده کاران طولانی می بینند و به هرزگی کوتاه می کنند،امّا خردمند از امروز برای روز قیامتش توشه برمی دارد.

حسن می گوید:به خدایی که جان من در دست اوست،گروههایی از مردم را دیدم که دنیا در نظر آنان پستتر از خاکی بود که روی آن راه می رفتند،و باکی نداشتند که دنیا به آنها رو آورد و یا از آنها رو برگرداند به این طرف برود و یا به آن طرف!

امیر المؤمنین(ع)می فرماید:«مردم دنیا همچون کاروانی هستند که ایشان را می برند در حالی که آنها خوابند.»(76) محمد بن حنفیّة می گوید:هر کس آخرت در نظرش ارزشمند باشد دنیا در نظرش خوار و بی مقدار می شود.

امیر المؤمنین(ع)فرمود:«و من شما را از دنیا برحذر می دارم زیرا دنیا جای پایداری،و سرای اقامت و آرمیدن نیست،سرایی است در نزد پروردگارش بی مقدار،خوبی و بدی،و شیرینی و تلخیش بهم آمیخته است،خداوند متعال آن را برای دوستانش نپسندیده،و از دادن آن به دشمنانش بخل نورزیده است.»(77) بسا کاری که به موقع انجام می گیرد،یک سنتی می شود،و گاهی بی موقع انجام می گیرد،گناه محسوب می شود.

عربی می گوید:فلانی در نظر من کوچک شد،چون دنیا در نظرش بزرگ است.

حسن می گوید:فرزند آدم،در حقیقت تو همان عدد روزهای عمر هستی هر روزی که می گذرد،مقداری از عمر تو می گذرد.

سلام بن مسکین نقل می کند که حسن به ما گفت:ای گروه جوانان، در پی آخرت باشید،به خدا قسم ما گروههایی را دیده ایم که در پی آخرت بودند،هم به دنیا رسیدند و هم به آخرت،و به خدا سوگند کسی را ندیدیم که طالب دنیا باشد و به آخرت رسیده باشد.

ابو العتاهیه می گوید:ای کسی که طالب دنیایی تو را چهره ظاهری دنیا فریب می دهد و حتما اگر آن طرف دنیا را ببینی پشیمان می شوی.(78) حکیمی می گفت:آگاهترین مردم به وضع روزگار،کسی است که از رویدادهای آن کمتر در شگفت باشد.

امیر المؤمنین(ع)فرمود:«به خدا قسم،این دنیای شما در چشم من پست تر از استخوان ساق خوک در دست مبتلا به بیماری جذام است.»(79) یکی از بزرگان می گوید:ای دنیا چه جگرهایی را که مجروح ساختی و

چه پلکهای چشم را[در اثر گرفتاری و گریه زیاد]زخمی کردی.

یونس بن میسره می گوید:ما را چه می شود که هر زمانی که بر ما بیاید از دست آن می گرییم و هر زمانی که برود بر آن می گرییم.

امام حسن(ع)روز عید فطر جمعی را دید می خندند و بازی می کنند، فرمود:همانا خداوند روزه را میدان مسابقه برای بندگانش قرار داده است تا در اطاعت او بر یک دیگر سبقت گیرید،و به جان خودم که اگر پرده ها به یکسو روند، هر آینه نیکوکار و بدکار،هر دو در اندیشه کار خود بوده،و فرصتی برای نو کردن لباس و یا سرودن شعری نخواهند داشت.(80) حضرت عیسی(ع)می فرماید،از پلیدی دنیاست که معصیت خدا در آن صورت می گیرد،و کسی به آخرت نمی رسد جز با ترک دنیا.

به راهبی گفتند:چگونه خویشتن را از دنیا وارستی؟گفت:دانستم که از دنیا ناراضی بیرون خواهم شد،پس خواستم که خوشحال از آن بیرون روم.

عمر بر رسول خدا(ص)وارد شد در حالی که پیامبر روی بوریایی نشسته بود که در پهلوی وی اثر گذاشته بود،عرض کرد:یا رسول اللّه!خوب بود که فرش نرمتر از او تهیه می کردید،فرمود:«مرا چه کار به دنیا،داستان من با دنیا مانند سواره ای است که در روز گرم تابستان راه پیموده است و ساعتی از روز را زیر سایه درختی به سر برده و پس از آسایش آنجا را ترک می گوید.»(81) ابن میّاده می گوید:نه کالاهای دنیا و نه سخن آن را،هیچ یک را فراموش نمی کنم،در حالی که اشکهایی که از دست دنیا جاری است انبوه سرمه های چشم را می زداید.از این روز کوتاه بهره برداری کن که تو در گروی ایام ماههایی طولانی هستی!(82) امیر المؤمنین(ع)فرمود:«خداوند شما را بیامرزد،بدانید که شما در زمانی زندگی می کنید که در آن گوینده حق اندک،و زبان از راستگویی الکن، و طرفدار حق خوار است،مردم آن بر نافرمانی رو آورده و بر ظاهرسازی

خو گرفته اند،جوانشان پلید و تندخو،و پیرمردشان گناهکار،و دانشمندشان دو رو، و قرآن خوانشان بی صداقت شده،کوچکشان به بزرگ شان،احترام نمی گذارد و توانگرشان از مستمندشان دستگیری نمی کند.»(83) یکی از بزرگان می گوید:دوری کن از غم و غصّه فردا و برای فردا به پروردگار فردا دلخوش باش! ابو ذر-خدایش بیامرزد-می گوید:روز تو به منزله شتر سواری تو است، هر گاه سرش را در اختیار بگیری،دمش به دنبال می آید یعنی هر گاه اوّل صبح کار نیکی را آغاز کنی،تا آخر روز سرگرم نیکی خواهی بود.

لقمان به پسرش گفت:پسرک من!آن چنان گرفتار دنیا مباش که به حال آخرتت زیان رساند،و آن طور دنیا را ترک نکن که سربار دیگر مردم باشی.

علی(ع)کمتر اتفاق می افتاد که روی منبر نشیند،مگر اینکه پیش از خطبه می گفت:«ای مردم از خدا بترسید که هیچ کس بیهوده آفریده نشده تا بازی کند و خود سر رها نشده تا کار بیجا انجام دهد،و دنیایی که برای او خوب جلوه می کند جایگزین آخرت که با نگرش بد،در چشم او بد جلوه کرده است نمی شود و نیست فریب خورده ای که به همّت والای خود،از دنیا به پیروزی رسیده است مانند دیگری که از آخرت به کمترین بهره اش دست یافته است.»(84) معاویه از ضرار بن صمره شیبانی راجع به حالات امیر المؤمنین پرسید او گفت:گواهی می دهم که در بعضی از موارد دیدم او را هنگامی که شب پرده های تاریکی را گسترده و آن بزرگوار در محراب عبادت ایستاده و محاسن خود را گرفته،به خود می پیچید مانند پیچیدن مارگزیده و گریه می کرد مانند اندوه رسیده و می گفت:«ای دنیا ای دنیا از من بگذر،خود را به من عرضه می کنی؟مرا می طلبی؟نزدیک مباد آن هنگام!و چه دور است آرمان تو!دیگری را بفریب که مرا به تو نیازی نیست و تو را سه بار طلاق داده ام که در آن بازگشت نیست،پس زندگانی تو کوتاه و ارزش تو اندک،و آرزوی تو پست است،آه از کمی توشه و

درازی راه،و دوری سفر و سختی جای ورود(85)[قبر و...].» و از آن بزرگوار است:«آگاه باشید که دنیا به سرعت رو می گرداند،و باقی نمانده است از آن مگر ته مانده ظرفی که دور ریخته می شود،و بدانید که آخرت نزدیک است،و برای هر یک از دنیا و آخرت فرزندانی است،پس شما از فرزندان آخرت باشید و از فرزندان دنیا نباشید،زیرا بزودی در قیامت هر فرزندی به مادر خود ملحق می شود،و بدانید که امروز روز عمل است و حساب و بازخواستی ندارد و فردا روز حساب و بازخواست و دیگر موقع کار نیست.»(86) محمد بن واسع به گروهی گذر کرد،گفتند:اینان پارسایانند،او گفت:

دنیا چه ارزشی دارد که پارسایش قابل ستایش باشد! لقمان به پسرش گفت:پسرک من!همان طوری که می خوابی، همان طور می میری!و همان طوری که از خواب بیدار می شوی،همان طور برانگیخته می شوی.

به عابدی گفتند:چرا دنیا را ترک گفتی؟جواب داد:زیرا مرا از حلالش مانع شدند،و من خود از حرامش خودداری کردم.

به دیگری گفته شد:از دنیا بهره خود را بگیر که تو بزودی از دنیا خواهی رفت.گفت:پس اکنون واجب شد که از دنیا بهره ای نگیرم! ابو حازم می گوید:فرزند آدم در دنیا به هیچ حال نیست،مگر اینکه تصویر او در عرش به همان حال است،بعد یکی از شنوندگان به او گفت:اگر خداوند به تو نگاه می کند که تو اطاعت او را می کنی یا معصیتش را،مهمتر از تصویر تو در عرش است،و اگر تمام مردم روی زمین به تو بنگرند،تو مایل خواهی بود که تو را در حالی که دوست داری ببینند نه در حالی که دوست نداری،پس چگونه نسبت به پروردگار توانایی که خیانت چشمها و اندیشه های نهانی مردم را می داند؟ خداوند به حضرت عیسی(ع)وحی کرد:ای عیسی چون زمین زیر پای مردم با مردم شکیبا و فروتنی کن،و در بخشندگی چون آب روان،و در مهربانی

و گذشت نسبت به همه چون خورشید و ماه باش که بر نیک و بد یکسان می تابند.

زید بن یحیی می گوید:در نزد مالک بن دینار بودیم،خلیفه بهرانی بر ما گذر کرد،و به مالک سلام داد،و گفت:ای ابو عبد الله ما را موعظه کن!مالک گفت:ای ابو یحیی براستی تو اگر خدا را چنان که شایسته است بشناسی،از هر سخن و موعظه ای بی نیازت می کند.

ابو یحیی می گوید:همانا مؤمنان خدایشان را از روی دید نمی پرستند، بلکه از روی نشانه می پرستند،به خدا قسم آنان وقتی که به رفت و آمد شب و روز و گردش چرخ،و برافراشته بودن آسمان بلند بدون ستون،و جریان این دریاها و رودها می نگرند،می فهمند که اینها سازنده و اداره کننده ای دارد که هیچ ذرّه ای از اعمال و رفتار مخلوقاتش در آسمان ها و زمین بر او پوشیده نیست،پس او را -روی دلایل هستیش-چنان بپرستند،که بدنهایشان فرسوده و رنگها دگرگون گردد،امّا از آن جهت نیست که عبادتشان از روی دید است!مؤمنان در دنیا، دلهاشان زنده،اعضا و جوارحشان مرده است،جز در هنگامی که مشغول ذکر و مناجات و قیام بر طاعت و بندگی او دارند مردی در بنی اسرائیل اگر سی سال خدا را عبادت می کرد،ابری بر سر او سایه می انداخت،شخصی سی سال عبادت کرد و ابری سایه نیفکند،به مادرش شکایت برد،مادرش به وی گفت:شاید تو در این سی سال گناهی مرتکب شده ای؟گفت:نه.مادر گفت:آیا به سمت آسمان نگاه کرده ای و بدون اینکه بیندیشی چشمت را برداشتی؟گفت:آری.مادر گفت:به همین دلیل است که نتیجه نگرفته ای! به عربی بیابانی گفتند:منزلت کجاست؟گفت:دو طالق بعد از یمن! یعنی دو ماه پس از یمن!(87) می گویند:عرش خدا به خاطر سه چیز می لرزد:1-برای انجام گناه کبیره.2-برای گفتن کلمه اخلاص(لا اله الا الله)3-برای مردن مؤمن پرهیزگار.

یکی از بزرگان می گوید:آن خدایی که کشتی را در آب دریا برای انسان رام ساخته،همان خدایی است که کرات آسمانی را در آسمان نگاه داشته است.

امیر المؤمنین(ع)فرمود:«حکمت گم شده مؤمن است،پس آن را فراگیر هر چند که از زبان مشرکان باشد.»(88) یوسف بن اسباط می گوید:ابو حنیفه،چهار صد حدیث و یا بیشتر از احادیث پیامبر(ص)را رد کرده است.پرسیدند:چگونه؟گفت:پیامبر(ص) فرمود:سواره دو سهم از غنایم جنگی و پیاده یک سهم می برد،ابو حنیفه گفت:

من سهم یک چهار پا را بیشتر از سهم یک مؤمن قرار نمی دهم!پیامبر خدا(ص) موی بدن را ازاله می فرمود،ابو حنیفه زدن مو را مثله شمرد،پیغمبر فرمود:فروشنده و خریدار تا وقتی که از هم جدا نشده اند اختیار فسخ معامله را دارند،ابو حنیفه گفت:اختیار ندارند.پیامبر(ص)وقتی که قصد مسافرت داشت بین زنانش قرعه می انداخت،و اصحاب آن بزرگوار هم همین کار را می کردند،ابو حنیفه گفت:

قرعه قمار است،(89)و ما به این چهار مورد بسنده کردیم تا کتاب طولانی و پر حجم نشود.

پیامبر(ص)فرمود:«علم را بیاموزید،و با علم آرامش،متانت و بردباری را کسب کنید،و از دانشمندان خودخواه و گردنفراز نباشید،که علمتان در برابر جهل و نادانی تان تاب مقاومت نمی آورد!»(90) به کسری گفتند:آیا برای پیرمرد آموزش خوب است؟او گفت برای هر کس که نادانی زشت است،دانش خوب است. علم و عمل همراهند مانند همراهی روح و بدن،و یکی بدون دیگری بی فایده است، آگاهی انسان از نادانی خود بهترین علم است.

امیر المؤمنین(ع)فرمود:«دو تن پشت مرا شکستند:دانشمند تبهکار،که با بدکاریش جلو دانشش را می بندد،و عابد نادانی که مردم را با نادانی به عبادت دعوت می کند!»(91)

مردی از پیامبر خدا(ص)پرسید:بالاترین اعمال چیست؟فرمود:«یقین به خدا و بینش در دین خدا.»و این ها را تکرار کرد.عرض کرد یا رسول الله!من از عمل می پرسم،شما از علم پاسخ می دهید؟فرمود:«علم با عمل کم سودمند است،اما جهل با عمل فراوان بی فایده است.»(92) عیسی(ع)فرمود:هر کس عالم باشد و عمل کند و به دیگران هم تعلیم دهد،در ملکوت آسمانها بسیار با عظمت یاد می شود.

یکی از بزرگان می گوید:هر گاه عالمی به علم خود عمل نکند موعظه اش در دلها نمی نشیند چنان که قطرات باران روی سنگ صاف می لغزد.

یکی دیگر می گوید:مثل قاریان این زمان،مثل آن مردی است که دامی بگسترد،و گنجشکی در نزدیکی دام بنشست و از دام پرسید:چه کسی تو را در خاک پنهان کرده است؟دام جواب داد:فروتنی خودم!پرسید:پس چرا قدت خمیده است؟گفت:بخاطر عبادت زیاد.پرسید:پس این دانه ها که ریخته اند چیست؟جواب داد:برای افطار و روزه داران آماده کرده ام.گفت:خوب همسایه ای هستی تو!وقتی که آفتاب غروب کرد،گنجشک رفت دانه ای را بردارد،دام گردنش را گرفت.گنجشک رو کرد به دام و گفت:اگر همه عابدان مثل تو دیگران را خفه می کنند که هیچ خیری در عبادت نیست.

گفت:ای حاملان قرآن!قرآن در دلهای شما چه کاشته است؟زیرا قرآن بهار مؤمن است چنان که سبزه بهار زمین است.

یکی از بزرگان می گوید:فردی از شما همت می کند،قرآن می خواند،علم می آموزد،امّا وقتی که عالم شد،دنیا را می گیرد،به سینه می چسباند،بالای سرش می گذارد!آنگاه سه کس که شاهد حال چنین فردی هستند؛یکی زن ناتوان،و بیابانی پابرهنه و یک فرد نادان،می گویند:این شخص از ما به خدا عارفتر و داناتر است اگر در دنیا ذخیره ای نمی دید این کار را نمی کرد،در نتیجه آنها نیز علاقمند به دنیا شده و شروع به گردآوردن مال دنیا می کنند،داستان

چنین کسی داستان مردی است که در قرآن آمده است:«...از بارهای گناه آنان که گمراه می کنند ایشان را بدون علم و آگاهی،آگاه باشید که آنان بد باری را حمل می کنند.»(93) حضرت عیسی(ع)می گوید:چگونه می تواند از اهل علم به حساب آید آن کسی که او را به آخرت دعوت می کنند،ولی او رو به دنیاست،و به آنچه برایش زیان بخش است بیشتر دلبستگی دارد تا به آنچه سودمند است.

یکی از بزرگان می گوید:دو دسته عالم داریم:یک دسته،عالم دنیا و دسته دیگر،عالم آخرت،اما عالم دنیا،علمش،همه جا زبان زد است و عالم آخرت،علمش پوشیده از دیگران است،شما از عالم،آخرت پیروی کنید.

بدترین عالمان کسانی هستند که با پادشاهان همنشینند،و بهترین شاهان کسانی هستند که با عالمان مجالست دارند.

لقمان(ع)می فرماید:با دانشمندان مجالست کن،و یا با زانو زدن در محضرشان،مزاحم آنان باش!زیرا خداوند دلها را به نور حکمت زنده می کند، چنان که بارانهای تند زمین را زنده می کند.

ابن مسعود وقتی که طالبان علم را می دید،می گفت:آفرین بر شما! چشمه ساران حکمت،و چراغهای تاریکی،لباسها ژنده،اما دلها تازه،گلهای خوشبوی هر قبیله.

همو گفته است:خداوند این قرآن را نازل کرده است تا در آن بیندیشید، و بدان عمل کنید،امّا گروهی خواندنش را به جای عمل گرفته اند،مثلا مردی می گوید من قرآن را از اول تا آخر-بدون اینکه یک حرف بیندازم-تلاوت کردم،و حال اینکه به خدا سوگند که او همه قرآن را انداخته است! عیسی(ع)برای حواریّون غذایی فراهم کرد،و پس از آنکه آنان غذا را خوردند،حضرت عیسی(ع)خود دست آنها را شست،عرض کردند:ای روح خدا ما خود سزاوارتر از شما بر این کار بودیم،فرمود:من این کار را کردم تا شما هم

نسبت به شاگردان خود،همین کار را بکنید.

جاحظ در وصف کتاب می گوید:کتاب،آن چیزی است که اگر در آن بنگرید،روحتان شاد،و دلتان آباد می شود،در یک ماه از آن چیزی می آموزید که در یک روزگار از دهان افراد نیاموخته اید،و اگر هیچ لطف و احسانی نکرده جز اینکه تو را مانع از نشستن دَرِ خانه ات و نگریستن به رهگذران شده،که نگرش زیاد،باعث تعرّض به حقوق دیگران،و تجسّس حال مردم و سر و کار با حرفهای مفت و افکار فاسد،و اخلاق پست و جنبه های نکوهیده مردم است.هر آینه مفید سلامتی و غنیمت بود.

خلیل می گوید:هر گاه کتابی سه بار استنساخ شود،و آن نسخه ها با هم مقابله نشوند،آن کتاب گنگ و نامفهوم شود.

همو می گوید:هیچ کسی به نیازمندیش نمی رسد مگر با دانستن چیزی که نیازمند نیست.

پیامبر(ص)فرمود:«نگاه کردن به چهره علما عبادت است». از امام صادق-جعفر بن محمد(ع)-راجع به این سخن پیامبر پرسیدند،فرمود:

«مقصود،آن عالمی است که هر گاه به او نگاه کنی،تو را به یاد آخرت بیندازد،و هر کس جز این باشد،نگاه کردن به او،فساد است.»(94) یا عالم باش،یا متعلّم،یا مستمع،و یا دوستدار عالمان،پنجمی نباش که هلاک می شوی! علم،عمل را می طلبد،اگر عمل پاسخ داد چه خوب،اگر نه علم از بین می رود.

مردی به برادرش نوشت:به راستی تو را علم داده اند پس مبادا-آن روزی که دانشمندان با نور دانش خود پیش می روند-تو نور علمت را به تاریکی گناهان خاموش کرده باشی.

پیامبر خدا(ص)می فرماید:«همواره این امت زیر حمایت و لطف

خدایند مادامی که قاریانشان نزد فرمانروایان چاپلوسی نکردند و عالمانشان با تبهکاران سازش نکنند،که خوبانشان،به بدان متمایل نشوند،و هر گاه چنین باشند،خداوند لطف خود را از آنان سلب می کند،و بعد ستمگران بر آنها مسلّط می گردند،و بدترین ستم را بر آنها روا می دارند و پس از آن،بیچارگی و تهی دستی را برایشان مقرّر می کند.»(95) هر گاه قاری قرآنی را دیدی که به دربار شاه پناه می برد،بدان که او دزد است،و مبادا فریب بخوری!او می گوید:قصدش رفع ظلم و دفاع از مظلوم است، و این خود فریب شیطان است که از آن دامی ساخته و خواندن قرآن را نردبانی برای هدف شوم خود قرار داده است! حضرت عیسی(ع)می گوید:مثل علما سوء مانند تخته سنگی است که بر دهانه نهری قرار داده باشند،نه خود آب می نوشد و نه می گذارد تا آب به زراعت برسد.

مأمون از حاضران در مجلس راجع به منافقان،لیلة العقبه پرسید،جوابهای مختلفی دادند،در آن میان احمد بن ابی داود وارد شد،و آنها را یکی یکی با نام،کنیه و نسبشان برشمرد،مأمون گفت:هر گاه مردم بخواهند مجلس با فضیلتی داشته باشند با مثل احمد بن داود،همنشین شوند.

هر کس از آنچه ترسناک است[عذاب آخرت]آگاه باشد،دوری کردنش از آنچه نهی شده[محرمات الهی]آسان خواهد بود.

امام صادق(ع)می فرماید:«بر عالم لازم است که موقع تعلیم درشتی نکند،و اگر دیگران چیزی به او آموختند ننگ نداشته باشد.»(96) پیامبر(ص)فرمود:«از بهترین زندگیها زندگی آن مردی است که لجام مرکبش در راه خدا به دست گرفته،روی زمین محکمی می رود.هر گاه صدای سهمگین دشمن را می شنود،به جانب او می شتابد،به قصد کشتن وی،در حالی که احتمال مرگ خود را نیز می دهد،و یا آن مردی که در قلّه کوهی،از این قله ها و

یا در دل دشتی از این دشتها نماز را بپا می دارد،و زکات می دهد،و پروردگار را عبادت می کند،تا به مرحله یقین برسد.»(97) عایشه بهنگام مرگ،جزع و بی تابی می کرد،از علّت آن پرسیدند،جواب داد:روز جمل به صورت عقده ای راه گلویم را گرفته است! پیامبر(ص)فرمود:«نابودی و پایان دنیا در نزد خداوند سهل تر از ریختن خون مسلمان است.»(98) نیز پیامبر(ص)فرمود:«برای فریبکار روز قیامت پرچمی نصب می شود و به او گفته می شود:این است فریبکاری فلانی!»(99) پیامبر(ص)بر مردی گذشت که غذایی را می فروخت،از او پرسید:

چگونه می فروشی؟او پیامبر را مطلع ساخت،پس خداوند وحی کرد تا دست مبارکش را داخل آن ظرف غذا کند،پس آن حضرت دست خود را داخل ظرف کرد،ناگاه آمیخته به آب بود،آنگاه پیامبر(ص)فرمود:از ما نیست کسی که در معامله غش زند!(100) مردی به عمرو بن عبید گفت:اسواری همواره تو را یاد می کند و می گوید:

او گمراه است،عمرو گفت:به خدا قسم تو نه حق همنشینی او را رعایت کردی، در این که سخنش را برای من نقل کردی و نه حق مرا رعایت کردی،در اینکه از برادرم چیزی را که باعث ناراحتی من شد به من نقل کردی،زیرا مرگ همه ما را فرا می گیرد،و در رستاخیز همه حاضر می شویم،و در قیامت همه جمع می شویم و خداوند بین ما حکم می کند، هر کس،از کسی سخن چینی کند،از تو نیز نزد دیگران سخن چینی خواهد کرد.

سخن چینی از مردی نزد اسکندر سخن چینی کرد،اسکندر گفت:ما یلی که این حرفها را از تو،و آنچه را هم او در باره تو گفته است بپذیرم؟آن مرد گفت:نه.اسکندر گفت:پس از شرّ و بدخواهی خود دست بردار،تا او نیز دست بردارد!

مصعب بن زبیر،احنف را به خاطر چیزی که به او خبر رسیده بود،مورد سرزنش قرار داد،احنف معذرت خواهی کرد،مصعب گفت:شخص مورد اعتمادی را از این امر مطّلع ساخته است!احنف گفت:هرگز،ای امیر اگر او مورد اطمینان بود که سخن چینی نمی کرد.

یکی از بزرگان می گوید:پوشیده داشتن آنچه را دیده ای بهتر است از فاش کردن آنچه را که گمان می بری.

حذیفه-خدایش از او راضی باد-می گوید:بهترین روز برایم آن روزی است که در آن روز،غذایی نیابم!از پیامبر خدا(ص)شنیدم که می فرمود:

«خداوند با بنده مؤمنش پیمان بلا بسته است چنان که پدر با خود عهد بسته است تا به فرزندش نیکی کند،و براستی که خدا بنده اش را پرهیز می دهد.همان طوری که کسی مریض را از خوردن پرهیز می دهد.»(101) همیشه حضرت زکریا(ع)فرزندش حضرت یحیی(ع)را اندوهگین،گریان و به خود مشغول می دید،عرض کرد:خدایا من از تو پسری خواستم که من از او بهره ببرم،اما تو پسری دادی که سودی به حال من ندارد!خطاب رسید:تو از من ولیّی از اولیاء را خواستی و ولی جز این نمی تواند باشد؛ نیکان هدف تیرهای بلایند! یکی از بزرگان می گوید:در یکی از کتابهای آسمانی آمده است:هر گاه تندرستی آنان طولانی می شد غمگین می شدند و در خود احساس ناراحتی می کردند اما وقتی که گرفتار بلا می شدند احساس خوشحالی می کردند،و می گفتند:پروردگارتان شما را مورد سرزنش قرار داده است شما هم می توانید با او فاش سخن بگویید.

یکی از بزرگان می گوید:هرگز گرفتاریی به من رو نیاورد که به نظر من بزرگ جلوه کند،مگر این که گناهان خود را به خاطر آوردم پس آن گرفتاری در نظرم کوچک شد.

اویس-که خدایش بیامرزد،-می گوید:در پیشگاه خداوند چنان ترسان و

غمگین باش که گویی همه مردم را کشته ای! یکی از بزرگان می گوید:من از مؤمن غمگین تر سراغ ندارم،در گرفتاری زندگی شریک مردم،امّا در کار آخرتش تنهاست. موقعی که خداوند ابراهیم را خلیل خود،گرفت،در دل او ترس خود را چنان قرار داد که ضربان قلبش را از دور می شنیدند.همان طوری که صدای پر پرنده را در هوا می شنوند.

براستی که ترس از خدا مقدم بر امیدوار بودن است،زیرا خداوند بهشت و جهنّم را آفریده است،و هرگز کسی وارد بهشت نمی شود،مگر این که از روی جهنّم گذر کند.

حضرت عیسی(ع)می گوید:تو که نمی دانی مرگ چه وقت تو را فرا می گیرد،پس چرا پیش از فرا رسیدن ناگهانی آماده مرگ نمی شوی! گویند:گریه دو نوع است:یکی گریه دل و یکی گریه چشم،گریه دل،گریستن بر گناهان است و این نوع گریه مفید است و اما گریه به چشم به این ترتیب است که شخصی را می بینی چشمانش گریان است اما دلش چون سنگ سخت است، خدای تعالی می فرماید:به عزّت و جلالم،و به بخشش و گستردگی رحمتم سوگند،چشم بنده ای در دنیا از ترس من گریان نمی شود،مگر اینکه در آخرت خنده او را افزون سازم.

یکی از بزرگان می گوید:اگر آن قدر از خوف خدا بگریم تا اشگهایم بر گونه ام روان شود،برایم محبوبتر از آن است که کوهی از طلا را صدقه دهم.

دیگری می گوید:خورشید از خوف خدای تعالی می گرید،پس اگر شما نتوانستید گریه کنید،حالت گریه به خود بگیرید،زیرا هیچ چیز خشم خدا را- جز استغفار،گریه و دعا-برنمی گرداند.

روزی حسن(102)شروع به صحبت کرد،به حدّی که تمام حاضران مجلس گریستند،آنگاه گفت:آیا ناله و زاری مانند ناله زنان بدون اراده،براستی برادران یوسف شامگاه نزد پدرشان در حال گریه بازگشتند!

یکی از بزرگان به قدری گریست که نزدیک بود چشمانش را از دست بدهد،پزشک به وی گفت:تو را معالجه می کنم بشرط آنکه گریه نکنی!او در جواب گفت:هر گاه چشمی نگرید چه خیری دارد؟ یکی از بزرگان می گوید:اگر مردم اندازه رحمت و گذشت خدا را بدانند، چشمانشان روشن گردد،و اگر مقدار کیفر،و شدّت مجازات الهی را بدانند، هیچ گاه اشک چشمشان قطع نگردد.

یکی از بزرگان یک سال تمام،شب و روز گریه می کرد،به حدّی که پلکهای چشمش فرو افتاد،پسرش به وی گفت:اگر آتش دوزخ را برای تو آفریده بودند،بیش از این کاری از تو برنمی آمد،پدر گفت:و آیا جز این است که آتش دوزخ را برای من و امثال من آفریده اند؟ خردمندترین مردم،نیکوکاری است که خوف خدا را در دل دارد،و نادانترین مردم،بدکاری است که از عذاب خدا آسوده است.

یکی از بزرگان می گوید:خدا ترس،آن نیست که بگرید و چشمانش را پاک کند،بلکه خدا ترس،آن است که از آن چه باعث ترس اوست خودداری کند مبادا که خداوند او را بدان وسیله عذاب کند.

امیر المؤمنین(ع)فرمود:غمهایی را که بر شما وارد می شود،با اراده قوی و کمال ایمان و یقین از خود دور سازید!(103) پیامبر(ص)فرمود:«چشمان بنده ای از ترس خدا غرق در اشک نشده است مگر اینکه بدن او را بر آتش جهنم حرام کرده است.پس اگر اشکش بر گونه اش جاری گشت،تنگنای معیشت و ذلّت و خواری او را نگیرد،و هیچ عملی نیست مگر اینکه وزن و اجر معیّنی دارد جز اشک چشم که باعث خاموش کردن دریاهایی از آتش است.»(104) امیر المؤمنین(ع)فرمود:«فخر و سرفرازی خود را بگزار،و کبر و گردنفرازیت را رها کن و متواضع باش،و به یاد خانه قبرت باش.»(105)

فرزدق شنید که ابا برده می گوید:چگونه من افتخار نکنم در حالی که پسر یکی از دو داورم!فرزدق گفت:یکی از آنها نادان و دیگری تبهکار است پس پسر هر کدام می خواهی باش! همین قدر در نکوهش شخصی در باره خود بس که در حضور همه مردم، خود را مذمّت کند.(106) از بزرگمهر پرسیدند:آیا نعمتی را سراغ داری که به صاحبش حسد نبرند؟ گفت:آری،نعمت تواضع،سؤال شد:آیا گرفتاری و بلایی را سراغ داری که کسی به گرفتار آن بلا رحم نکند؟گفت:آری،بلای خودخواهی.

حسن بصری همواره می گفت:همه چیز وابسته به قضا و قدر الهی است جز گناهان.

امیر المؤمنین علی(ع)در وصف دنیا می فرماید:«چگونه خانه ای را توصیف کنم که آغازش رنج و انجامش نیستی و فناست،در حلال آن حساب،و در حرامش کیفر و عقاب است،هر که تندرست بود در امان است و هر که بیمار باشد پشیمان می شود.» و قول آن حضرت در باره دنیا:«ای کسی که دنیا را نکوهش می کنی که گرفتار و فریفته نیرنگ او هستی،چه وقت تو را نکوهش کرده است؟و یا کی تو را فریب داده است؟آیا به خوابگاه پدرانت در خاک و یا خانه های مادرانت که در آنجا پوسیده اند؟چه بسیار با دستهای خود کمک کردی؟و چه بسیار با دستانت معالجه کردی؟برای آنان بهبودی طلبیدی،از اطباء فایده داروها را برای ایشان جستی؟و دنیا آنها را سرمشق تو قرار داد و هلاک شدن آنان را هلاک شدن تو قرار داد.»(107) حسن بصری مکرر می گفت:ای فرزند آدم!آزمندانه به جمع آوری مال دنیا پرداختی،به سختی پایبند دنیا شدی!بدقّت در ظرفی نهادی و دهانه آن را محکم بستی،خواری و ذلّت را بر جان خود خریدی،لباس نرم بر تن کردی تا

اینکه مردم گفتند:فلانی مرد و رفت،و خدا می داند عالم برزخست،و در قیامت نیز حساب طولانی است.

همو می گفت:بیچاره فرزند آدم،هنگام اجلش نامعلوم،بیماریهایش مرموز،اسیر گرسنگی،و مغلوب سیری است!براستی حشره کوچکی او را می آزارد و یک غصّه او را می کشد،آغازش ناتوانی و طعمه مرگ است.

و نیز می گفت:هیچ کس،گرفتار طول امل نمی شود مگر اینکه اعمالش بد می شود.

و همو می گفت:هر وقت مردی را دیدید که از تو در دنیا سبقت می گیرد،و حسد می ورزد،تو نیز در امر آخرت بر او پیشی بگیر.

کسی از او پرسید:حالت چطور است؟گفت:سختترین حال،چگونه حال کسی که صبح و شب منتظر مرگ است،و نمی داند خداوند با او چگونه رفتار خواهد کرد! هنگامی که عمر بن هبیره والی عراق شد،در بین راه وارد شهر واسط شد، کسی را نزد شعبی و حسن بصری فرستاد،و به آنان گفت:یزید بن عبد الملک از ما بیعت گرفت و ما به او قول اطاعت و فرمانبرداری دادیم،مرا بدون اینکه خودم درخواست کنم،به عراق شما فرستاد جز اینکه او هر کس را نزد ما می فرستاد مأمور کشتن مردم،و گرفتن باغ و زمین ما می ساخت،و ما هم اطاعت می کردیم، حال نظر شما چیست؟اما شعبی جواب نرمی به او داد،و لیکن حسن گفت:ای عمر!من تو را از فرمانبرداری غیر خدا نهی می کنم،مبادا که با او سر کار داشته باشی،که خدا تو را از یزید و همکاری با او منع می کند،اما یزید نمی تواند از اطاعت خدا تو را منع کند!دیری نخواهد پایید که قدرتمندی از طرف خدا از آسمان فرود آید و تو را از تخت قدرت به زیر آورد و از کاخ بزرگت بیرون و به خانه تنگ قبر وارد کند،و دیگر چیزی جز عملت نمی تواند باعث فراخی قبرت شود، «براستی در جایی که نافرمانی خدا باشد آنجا فرمانبردن مخلوق روانیست.»(108)

روزی حسن جنازه ای را دید که نوحه سرایانی به همراه جنازه بودند،مردی به او گفت:ای ابو سعید،آیا این مرد را نمی بینی که می خواهد دوباره به دنیا برگردد؟حسن در جواب آن مرد گفت:هر چند که تو همه چیز را زشت می بینی، امّا یک خوبی را فراموش کردی که هر چه زودتر به جانب دینت بشتابی!نزد وی سخن از دنیا رفت،گفت:

رؤیاهایی در خواب و یا چون سایه ای نابودشدنی است،براستی که عاقل گول همچون دنیا را نمی خورد!(109) و همو جنازه ای را دید و گفت:براستی کسی که پایان کارش این است،سزاوار است که پارسا باشد،و کاری که سرانجامش چنین است،شایسته است که از آن دوری کنند.

گوید:پیامبر خدا(ص)بهنگام نزول این آیه مبارکه قرآنی:«خذ العفو و أمر بالعرف و اعرض عن الجاهلین»فرمود:یعنی:با خویشاوندانی که با تو قطع رحم کرده اند،صله رحم کنی،و بر آن که تو را محروم کرده است،بخشش کنی،و از کسی که به تو ستم روا داشته است بگذری.(110) و آن بزرگوار فرمود:«من برانگیخته شدم تا نیکی های اخلاقی را به کمال و تمام برسانم.»(111) و نیز آن گرامی فرمود:«سنگین ترین چیزی که در میزان گذاشته می شود،خلق نیکو است.»(112) مردی حضور پیامبر خدا(ص)شرفیاب شد،عرض کرد:یا رسول الله!دین چیست؟فرمود:خلق نیکو.دوباره از طرف راست آمد،پرسید:دین چیست؟ فرمود:خلق نیکو.و باز از طرف چپ آمد،عرض کرد:دین چیست؟فرمود:حسن خلق.آنگاه از پشت سر آمد،عرض کرد:دین چیست؟باز هم فرمود:خلق نیکو.

پیامبر(ص)نگاهی به آن مرد کرد و فرمود:آیا دین را در نیافته ای،دین آن است که خشمگین نشوی!(113)

عرض شد:یا رسول الله!بدیمنی چیست؟فرمود:بدخویی است.(114) مردی به پیامبر خدا(ص)عرض کرد:مرا نصیحت کن!فرمود:هر جا هستی از خدا بترس!عرض کرد:بیشتر بفرمایید!فرمود:به دنبال بدی،نیکی کن تا آن بدی را محو کند!باز هم عرض کرد:بیشتر.فرمود:با خلق نیکو با مردم معاشرت کن!(115) از پیامبر خدا(ص)پرسیدند:بهترین اعمال چیست؟فرمود:خلق نیکو.(116) پیامبر خدا(ص)فرمود:چه نیکو ساخته است خداوند خلق انسانی را و او را آفریده است امّا خود آتش را به جانش می خرد!(117) به پیامبر خدا(ص)عرض کردند:فلان زن روز روزه می گیرد و شب نماز می خواند،امّا بد اخلاق است و همسایه ها را زخم زبان می زند!فرمود:خیری در او نیست،او از اهل دوزخ است.(118) پیامبر(ص)فرمود:شما که نمی توانید با مالتان به مردم گشایش دهید،با گشاده رویی و نیک خلقی به آنها گشایش بخشید.(119) و نیز فرمود:بد خلقی عمل را تباه می سازد،چنان که سرکه عسل را فاسد می کند.(120) جریر بن عبد الله می گوید:پیامبر خدا(ص)به من فرمود:تو مردی هستی که خداوند تو را نیکو آفریده است،پس تو خود،خلقت را نیکو گردان!(121) از ابن عباس-خدایش از او راضی باد-نقل کرده اند که پیامبر خدا(ص)فرمود:سه چیز است که هر کس آن سه و یا یکی از آنها را نداشته باشد، پس به هیچ کارش توجّه نکنید!تقوایی که او را از نافرمانی خدای بزرگ باز دارد، یا بردباری که در برابر نادان جلو او را بگیرد،و یا خویی که در میان مردم با آن خوی خوش زندگی کند.(122) یکی از بزرگان می گوید:همراه مرد بدخویی در سفرش بوده،و هر چه از

او می دید تحمّل می کرد و با او مدارا می نمود،اما وقتی که از او جدا شد می گریست،علّت گریه را از او پرسیدند.گفت:من دلم می سوزد که از او جدا می شوم در حالی که اخلاق او با وی هست و جدا نشده است! یکی از بزرگان می گوید:با مردم با اخلاق رفتار کنید،امّا اعمالتان غیر آنها باشد.

و دیگری می گوید:بدخلقی گناهی است که نیکیهای زیاد هم با بودن او بی فایده است.

گفته اند:کسی به کمال اخلاق نرسید،جز پیامبر و امامان(ع)،و نزدیکترین مردم به خدا کسانی هستند که با نیک خویی راه آنها را بروند.

از بزرگی در باره حسن خلق پرسیدند،گفت:پایین ترین درجه آن تحمل ناملایمات و ترک مجازات و ترحّم بر کسی که به او ستم روا داشته است و طلب آمرزش برای اوست! امیر المؤمنین(ع)فرمود:نیک خلقی در سه چیز است:دوری از گناهان، در پی حلال بودن،و گشایش بر خانواده.(123) یکی از بزرگان می گوید:خوش خویی آن است که جور مردم-پس از بررسی کردن تو،حق را-در تو اثر نگذارد.

یکی از بزرگان گوید:حسن خلق،آن است که جز خدا خواسته مهم دیگری نداشته باشی.

سرزنش دیگران

1-إذا زنت خادم أحدکم فلیجلدها الحدّ و لا یعیّرها.

2-قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم:أوّل من یدخل الجنّة شهید و عبد أحسن عبادة ربه

و نصح لسیّده.

3-إخوانکم جعلهم اللّه تحت أیدیکم فمن کان أخوه تحت یده فلیطعمه ممّا یأکل و لتکسیه ممّا یلبس و لا یکلّفه ما یغلبه،فان کلّفه ما یغلبه فلیبعه.

-در نسخه دیگر بجای(فلیبعه)،فلیعنه آمده است.یعنی:باید به او کمک کند-م.

4-«اعلم ابا مسعود!انّ اللّه اقدر علیک منک علیه» فالتفتّ فإذا هو النبی...أما لو لم تفعل للفعتک النار.

5-مقصود سائل آن بود که صاحب گوسفند کجاست؟یعنی اینجا نیست و تو می توانی بفروشی،او در جواب می گوید:اگر صاحب گوسفند نیست،خدا که هست!-م.

6-عاتبوا أرقّاء کم علی قدر عقولهم.

7-عبد صالح خیر عند اللّه من حرّ طالح.

8-او خود را از قریش می داند که قریش از فرزندان اسماعیل پسر حضرت هاجر است.-م.

9-أعدی عدوّک نفسک الّتی بین جنبیک.

10-أشدّ الاعمال ثلاثة:ذکر اللّه علی کلّ حال و مواساة الاخوان بالمال و انصاف الناس من نفسک.

11-أ یعجز أحدکم أن یکسب کلّ یوم ألف حسنة،فسأله سائل:کیف یکسب أحدنا ألف حسنة؟قال:یسبّح مائة تسبیحة فیکتب له ألف حسنة أو یحطّ عنه ألف خطیئة.

12-من أطاع التوانی ضیع الحقوق.

13-أشد الناس حسابا یوم القیامة المکفی الفارغ،إن کان الشغل مجهدة فالفراغ مفسدة.

14-لا یبلغ العبد أن یکون من المتّقین حتی یدع ما لا بأس به حذرا ممّا به الباس.

-مرتکب شبهات نمی شود از ترس اینکه مبادا دچار محرمات شود-م.

15-العفاف زینة الفقیر.

-در بعضی نسخه ها بجای فقیر(تنگدست)،فقر(تنگدستی)آمده است.-م.

16-لا یدخل الجنة من نبت لحمه من السّحت،النار أولی به.

17-إنّ اللّه حرّم الجنّة أن یدخلها جسد غذی بحرام.

18-أما إنّهم قد کانوا یصلّون و یصومون و یأخذون وهنة من اللّیل و لکنّهم کانوا إذا عرض لهم شیء من الحرام وثبوا علیه،المؤمن من هو بماله متبرّع و عن مال غیره متورّع.

19-المؤمن من إذا أصبح نظر إلی رغیفه من أین یکتسبه،قال:یا رسول اللّه أما إنهم لو کلّفوه لتکلّفوه،قال:أما انّهم قد کلّفوه و لکنّهم تعشّقوا الدّنیا عشقا.

20-عجبت للبخیل یستعجل الفقر الذی منه هرب و یفوته الغنی الّذی إیّاه طلب فیعیش فی

الدّنیا عیش الفقراء و یحاسب فی الآخرة حساب الأغنیاء،و عجبت للمتکبّر الذی کان بالأمس نطفة و یکون غدا جیفد و عجبت لمن شکّ فی اللّه و هو یری خلق اللّه و عجبت لمن نسی الموت و هو یری من یموت و عجبت لمن أنکر النشأة الاخری و هو یری النشأة الاولی و عجبت لعامل دار الفناء و تارک دار البقاء.

21-العاقل من وعظته التّجارب،العاقل من ملک عنان شهوته.

22-لا تدخلنّ فی مشورتک بخیلا،یعدل بک عن الفضل و یعدک الفقر و لا جبانا یضعّفک عن الامور و لا حریصا یزیّن لک الشره،فإنّ البخل و الجبن و الحرص غرائز شتّی یجمعها سوء الظّن باللّه.

23-أفضل العمل أدومه و إن قلّ.

24-قلیل مدوم علیه خیر من کثیر ملول منه.

25-تعلّموا ما شئتم أن تعلّموا فلن ینفعکم اللّه بالعلم حتی تعملوا به،فإنّ العلماء همّتهم الرّعایة و السفهاء همّتهم الرّوایة.

26-جاء رجل إلی رسول اللّه(ص)قال:ما ینفی عنّی حجّة الجهل؟قال:العلم،قال:فما ینفی عنی حجّة العلم؟قال:العمل.

27-الکیّس من دان نفسه و عمل لما بعد الموت و العاجز من اتّبع نفسه هویها ثمّ،تمنّی علی اللّه المغفرة.

28-کونوا بقبول العمل أشدّ اهتماما بالعمل فإنّه لا یقلّ عمل مع التّقوی و کیف یقلّ عمل یتقبّل.

29-مقصود آن است که امروز رنج را تحمل می کنم تا فردای قیامت بهره آن عایدم شود-م.

30-کنایه از اینکه هر کس چون کشاورز و دهقانی که فصل تابستان مقابل گرمایی که مغز را می جوشاند،او کار می کند تا زمستان از محصول رنجش کامیاب گردد.در فرصت مناسب رنجها را تحمل کند،به موقع از محصول آن بهره مند می گردد-م.

31- أدرکت بالجدّ و التشمیر ما عجزت ***عنه ملوک بنی مروان إذ حشدوا

ما زلت أسعی بجهدی فی ذخائرهم ***و القوم فی ملکهم بالشّام قد رقدوا

حتّی ضربتهم بالسّیف فانتبهوا ***من نومة لم ینمها قبلهم أحد

و من رعی غنما فی أرض مسبعة ***و نام عنها تولّی رعیها الأسد

32-من نقله اللّه من ذلّ المعاصی إلی عزّ التّقوی أغناه اللّه بلا مال و أعزّه بلا عشیرة و آن سه بلا أنیس.

33-ما أری شیئا أضرّ بقلوب الرّجال من خفق النّعال وراء ظهورهم.

لذا علمای اخلاق گفته اند یکی از عوامل قساوت قلب:خفق النّعال(صدای کفشها)ی کسانی است که پشت سر انسان حرکت کنند-م.

34-در متن کلمه(جواد)آمده است که احتمال می رود(جراد)باشد،یعنی:هیچ وقتی گروه

ملخها را ندیدم مگر به یاد محشر افتادم-م.

35-من عرف اللّه منع فاه من الکلام و بطنه من الطعام و عنّی نفسه بالصیام و القیام.

36-ما لی لم أر میکائیل ضاحکا قطّ؟قال:ما ضحک میکائیل منذ خلقت النار.

37-لو ضرب بمقمعة من مقامع الحدید الجبل لفتّت فعاد غبارا.

38-أعلموا أنه لیس لهذا الجلد الرقیق صبر علی النّار فارحموا نفوسکم فإنکم قد جرّبتموها فی مصائب الدّنیا فرأیتم جزع أحدکم من الشوکة تصیبه و العثرة تدمیه و الرّمضاء تحرقه فکیف إذا کان بین طابقین من نار ضجیع حجر و قرین شیطان،أعلمتم أنّ مالکا إذا غضب علی النّار حطم بعضها بعضا لغضبه و إذا زجرها و ثبت بین أبوابها جزعا من زجرته،أیّها الیفن الکبیر الّذی قد لهزه القتیر کیف أنت إذا التحمت أطواق النّار بعظام الأعناق و نشبت الجوامع حتی أکلت لحوم السّواعد.

-این بخش از سخنان امام علی(ع)در ضمن خطبه(182)نهج البلاغه در ذیل حمد و ثنای الهی،و وصف قرآن آمده است با اندک تفاوتی که احتمالا غلط چاپی و استنساخی باشد-م.

39-نعم و الذی نفسی بیده إنّ أحدهم لیعطی قوة مائة رجل فی الأکل و الشّرب،قال:فإنّ الذی یأکل یکون له الحاجة و الجنة طیّبة لا خبث فیها؟!قال:عرق یفیض من أحدهم کرشح المسک فیضمر بطنه.

40-هل أدلکم علی أغراس أفضل منها قل:سبحان اللّه و الحمد للّه و لا إله إلاّ اللّه و اللّه أکبر فلیس منها کلمة تقولها إلاّ غرس اللّه لک بها شجرة فی الجنّة.

*یعنی:پاک و منزه است خدا،و سپاس خدا را،معبودی جز خدای یکتا نیست،و خداوند یکتا بزرگتر از آن است که توصیف شود-م.

41-لیلة اسری بی مرّ بی إبراهیم علیه السّلام فقال:مر امتک یکثروا من غرس الجنة فإن أرضها واسعة و تربتها طیّبة،قلت:و ما غرس الجنة؟قال:لا حول و لا قوّة إلاّ باللّه.

-یعنی هیچ نیرو و توانی نیست مگر در خدای یکتا-م.

42-ألا حرّ کریم یدع هذه اللّماظة لأهلها إنه لیس لأنفسکم ثمن إلاّ الجنة فلا تبیعوها إلاّ بها.

43-فلو رمیت ببصر قلبک نحو ما یوصف لک منها لعرفت نفسک عن بدایع ما أخرج إلی الدنیا من شهواتها و لذاتها و زخارف مناظرها بالفکر فی اصطفاف أشجار غیّبت عروقها فی کثبان المسک علی سواحل أنهارها.

44-خشیبات و ثمامات و عریش کعریش موسی علیه السّلام و الشّان أقرب من ذلک.

45-أحبّ البلاد إلی اللّه عزّ و جلّ مساجدها و أبغض البلاد إلی اللّه أسواقها.

46-لکلّ شیء قمامة و قمامة المساجد لا و اللّه و بلی و اللّه.

47-یأتی فی آخر الزّمان ناس یأتون المساجد فیقعدون فیها حلقا ذکرهم الدّنیا و حبّ الدّنیا لا تجالسوهم فلیس للّه فیهم حاجة.

48- یا أهل لذّات الدنیا لا بقاء لها ***إن اغترارا بظلّ زائل حمق

49-الدّنیا دار من لا دار له و مال من لا مال له و لها یجمع من لا عقل له و یطلب شهواتها من لا فهم له و علیها یعادی من لا علم له و علیها یحسد من لا فقه له و لها یسعی من لا یقین له.

50-ما أسرع السّاعات فی الیوم و ما أسرع الیوم فی الشهور و ما اسرع الشهور فی السّنین و ما أسرع السنین فی العمر.

مناسب این مقام است شعر یکی از شعرای معاصر با اقتباس از غزل حافظ:

هی ماه و هفته می گذرد از مدار عمر *** بنگر چه زود می گذرد روزگار عمر

ما در پی اقامت،او در پی رحیل *** در دست دیگری است عزیزان مهار عمر

حافظ چه خوش سرود که«بنشین کنار جوی *** آب روان ببین نظر کن گذار عمر»

-م.

51-أمّا بیوتک فی الدنیا فواسعة*فلیت قبرک بعد الموت یتّسع.

52-ظاهرا حسن بصری است.

53-أخرجت دارک و عمّرت دار غیرک،غرک من فی الأرض و مقتک من فی السماء.

54-رأی رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم قبّة مشرفة فسأل عنها فقیل:لفلان الانصاری فجاء فسلّم علیه فأعرض عنه فشکا ذلک إلی أصحابه فقالوا:خرج فرأی قبّتک،فهدمها حتّی سوّاها بالأرض فأخبر بذلک أما إنّ کلّ بناء و بال علی صاحبها إلاّ مالا بدّمنه.

55-ما یخرج الرّجل شیئا من الصّدقة حتّی یفکّ عن لحیی سبعین شیطانا.

56-تمور فی بطن أمتک جنینا لا تخبر و لا تسمع نداء ثمّ أخرجت من مقرّک إلی دار لم تشهدها و لم تعرف سبل منافعها فمن هداک لاجترار الغذاء من ثدی امتک و حرّکک عند الحاجة مواضع طلبک.

57-یقول اللّه تعالی:یا بن آدم ما تنصفنی أتحبّب إلیک بالنعم و تتمقت إلی بالمعاصی خیری إلیک منزل و شرّک إلیّ صاعد و لا یزال ملک کریم یأتینی عنک فی کلّ یوم و لیلة بعمل قبیح،یا ابن آدم لو سمعت و صفک من غیرک و أنت لا تعلم-من الموصوف لأسرعت إلی مقته.

58-من أحدّ سنان الغضب للّه قوی علی قتل أشداء الباطل.

59-من کفارات الذّنوب العظام إغاثة الملهوف و التنفیس عن المکروب.

60-و أکرم نفسک عن کلّ دنیّة و إن ساقتک إلی الرغائب فإنّک.لن تعتاض بما تبذل من نفسک عوضا و لا تکن عبد غیرک و قد جعلک اللّه حرّا.

61-من ذبّ عن عرض أخیه کان له ذلک حجابا من النار.

62-تنبئ عن کلّ أمر دخیلته،کل مودّة عقدها الطّمع حلّها الیأس.

63-و الذی نفسی بیده لا یسلم العبد حتی یسلم قلبه و لسانه و یأمن جاره بوائقه،قالوا:و ما بوائقه؟

قال:غشمه و ظلمه.

64-در نسخه ای:هزم بن حسان،است.

65- و لم أر مثل اللیل جنّة فاتک ***إذا همّ أمضی او غنیمة ناسک

66- اذا أبقت الدّنیا علی المرء دینه ***فما فاته منها فلیس بضائر

67-اذا عظمت امتی الدّنیا نزع اللّه منها هیبة الاسلام.

68-رک.بشماره 52.

69-الدّنیا دار ممرّ و الناس فیها رجلان:رجل باع نفسه فاوبقها و رجل ابتاع نفسه فاعتقها.

70-أنتم فی هذه الدّنیا غرض تنتصل فیها المنایا،مع کلّ جرعة شرق و فی کلّ أکلة غصص، لا ینالون منها نعمة إلا بفراق اخری.

71-إنّ اللّه تعالی یعطی الدّنیا علی نیّة الآخرة و لا یعطی الآخرة علی نیة الدّنیا.

72-من هوان الدّنیا علی اللّه تعالی أن یحیی بن زکریّا اهدی رأسه الی بغیّ فی طست من ذهب فیه تسلیة لحر فاضل یری الناقص الدّنی یظفر من الدّنیا بالحظ السّنی کما أصابت تلک الفاجرة تلک الهدیّة العظیمة.

73-و إن جانب منها اعذوذب و حلاّ أمرّ منها جانب فأولی.

74- أری کلّ مغرور تمنّته نفسه ***إذا ما مضی عام السّلامة قابلا

75-الدّنیا قد نعتت لک نفسها و تکشّفت لک عن مساویها و إیّاک ان تغترّ بما تری من إخلاد أهلها إلیها و تکالبهم علیها فإنّهم کلاب عاویة و سباع ضاریة،یهرّ بعضهم علی بعض یأکل عزیزها ذلیلها و یقهر کبیرها صغیرها،نعم معقّلة و أخری مهملة قد أضلّت عقولها و رکبت مجهولها.

76-أهل الدّنیا کرکب یسار بهم و هم نیام.

77-و أحذّرکم الدّنیا فإنّها منزل قلعة و لیست بدارنجعة دار هانت علی ربّها فخلط خیرها بشرّها و حلوّها بمرّها،لم یرضها لأولیائه و لم یضنّ بها علی أعدائه.

78- یا طالب الدّنیا یغرّک وجهها ***و لتندمنّ إذا رأیت قفاها

79-و اللّه لدنیا کم أهون فی عینی من کراع خنزیر فی ید مجذوم.

80-إنّ اللّه جعل الصوم مضمارا لعباده لیستبقوا إلی طاعته و لعمری لو کشف الغطاء لشغل محسن بإحسانه و مسیء بإساءته عن تجدید ثوب أو ترجیل شعر.

81-مالی و للدّنیا ما مثلی و مثل الدّنیا إلاّ کراکب سار فی یوم صائف فاستظلّ تحت شجرة

ساعة من نهار ثمّ راح و ترکها.

82- و ما أنس بالأشیاء لم أنس قولها ***و أدمعها یذرین حشو المکاحل

تمتع بذا الیوم القصیر فإنّک ***رهین بأیّام الشّهور الأطاول

83-و اعلموا رحمکم اللّه أنکم فی زمان،القائل للّه فیه بالحق قلیل و اللسان بالصّدق کلیل فاللازم للحقّ ذلیل،أهله معتکفون علی العصیان،مصطلحون علی الادهان فتاهم عارم و شابّهم آثم و عالمهم منافق و قاریهم مماذق لا یعظّم صغیرهم کبیرهم و لا یعول غنیهم فقیرهم.

84-قلّ ما اعتدل به المنبر إلاّ قال أمام خطبته:أیّها النّاس اتّقوا اللّه فما خلق امرؤ عبثا فیلهو و لا ترک سدی فیلغو؛و ما دنیاه الّتی تحسّنت له تخلف من الآخرة التی قبّحها سوء المنظر عنده و ما المغرور الذی ظفر من الدنیا بأعلی همّته کالآخر الذی ظفر من الآخرة بأدنی سهمته.

85-یا دنیا یا دنیا إلیک عنّی أبی تعترضت أم إلیّ تشوّقت،لا حان حینک،هیهات غرّی غیری لا حاجة لی فیک،قد طلّقتک ثلاثا،لا رجعة فیها،فعیشک قصیر و خطرک یسیر و أملک حقیر،آه من قلّة الزّاد و طول الطریق و بعد السّفر و عظیم المورد.

86-ألا و إنّ الدّنیا قد ولّت جدّا فلم یبق منها إلاّ صبابة کصبابة الاناء،ألا و إنّ الآخرة قد أقبلت و لکلّ منها بنون،فکونوا من أبناء الآخرة و لا تکونوا من أبناء الدّنیا فإن کلّ ولد سیلحق بامّه یوم القیامة و إنّ الیوم عمل و لا حساب و غدا حساب و لا عمل.

87-شاید مقصود این باشد که او از مرگ خود خبر داده و منزل اصلیش عالم آخرت را نشان داده که پس از رفتن از یمن دو ماه بعد می میرد-م.

88-الحکمة ضالّة المؤمن فالتقفها و لو من أفواه المشرکین.

89-للفرس سهمان و للرّجل سهم واحد.

-البیّعان بالخیار ما لم یفترقا.

90-تعلّموا العلم و تعلّموا له السکینة و الوقار و الحلم و لا تکونوا من جبابرة العلماء فلا یقوم علمکم بجهلکم.

91-قطع ظهری اثنان:عالم فاسق یصدّ عن علمه بفسقه و جاهل ناسک یدعو الناس إلی جهله بنسکه.

92-العلم باللّه و الفقه فی دینه.و کرّرهما علیه،فقال:یا رسول اللّه أسألک عن العمل فتخبرنی عن العلم؟فقال:إنّ العلم ینفعک معه قلیل العمل و إنّ الجهل لا ینفعک معه کثیر العمل.

93-نحل،آیه 28.

94-النظر فی وجوه العلماء عبادة.سئل جعفر بن محمّد الصّادق علیهما السلام عنه فقال:

هو العالم الّذی إذا نظرت إلیه ذکّرک الآخرة و من کان خلاف ذلک فالنظر إلیه فتنة.-

95-لا تزال هذه الامّة تحت ید اللّه و فی کنفه ما لم یداهن قرّاؤها أمراءها و لم یزل علماؤها فجّارها و ما لم یهن خیارها أشرارها،فإذا فعلوا ذلک رفع اللّه عنهم یده ثمّ سلّط علیهم جبابرتهم فساموهم سوء العذاب ثمّ ضربهم بالفاقة و الفقر.

96-علی العالم إذا علّم أن لا یعنف و إذا علّم أن لا یأنف.

97-من خیر المعاش معاش رجل ممسک بعنان فرسه فی سبیل اللّه یطیر علی متنه کلّما سمع هیعة طار إلیها یبتغی القتل و الموت مظانّه أو رجل فی رأس شعفة من هذه الشّعف أو بطن واد من هذه الأودیة یقیم الصّلاة و یؤتی الزکاة و یعبد ربّه حتی یأتیه الیقین.

98-زوال الدّنیا أهون علی اللّه من اراقة دم مسلم.

99-إن الغادر ینصب له لواء یوم القیامة فیقال له:هذه غدرة فلان.

100-لیس منّا من غشّ.

101-إنّ اللّه لیتعاهد عبده المؤمن بالبلاء کما یتعاهد الوالد ولده بالخیر و إنّ اللّه یحمی عبده المؤمن کما یحمی أحدکم المریض من الطعام.

102-رک.بشماره 52.

103-اطردوا واردات الهموم بعزائم الصّبر و حسن الیقین.

104-ما اغرورقت عینا عبد من خشیة اللّه إلاّ حرّم اللّه جسده علی النار فإن فاضت علی خدّه لم یرهق قتر و لا ذلّة و ما من عمل إلا و له وزن و ثواب إلاّ الدّمعة فإنها تطفی بحورا من النّار.

105-ضع فخرک و أحطط کبرک و اذکر قبرک.

106- کفی بالمرء ذمّا لنفسه أن ***یظهر بها علی رؤوس الملاء

107-ما أصف من دار أوّلها عناء و آخرها فناء،فی حلالها حساب و فی حرامها عقاب،من صحّ فیها أمن و من مرض فیها ندم و من استغنی فتن و من افتقر حزن.و قوله علیه السلام فیها:أیّها الذّام للدّنیا و المغترّ بغرورها متی استذمّت إلیک بل متی غرّتک بمضاجع آبائک من الثّری أم بمنازل امّهاتک من البلی کم مرضت بکفّیک و کم عالجت بیدیک تبتغی لهم الشفاء و تستوصف لهم الاطباء مثّلت لک بهم الدّنیا نفسک و بمصرعهم مصرعک.

108-این جمله را از کلمات قصار امام علیّ(ع)برگرفته است که در نهج البلاغه ضمن کلمات قصار آمده است:«لا طاعة لمخلوق فی معصیة الخالق»-م.

109- أحلام نوم أو کظلّ زائل ***إن اللّبیب بمثلها لا یخدع

110-خذ العفو و أمر بالعرف و أعرض عن الجاهلین،ثمّ قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم:هو أن تصل من قطعک و تعطی من حرمک و تعفو عمّن ظلمک.

یعنی:عفو و گذشت کن،و به نیکی امر کن،و از نادانان رو بگردان.

-اعراف،آیه 199.

111-بعثت لأتمّم محاسن الأخلاق.

112-أثقل ما یوضع فی المیزان الخلق الحسن.

113-و جاء رجل الی رسول اللّه من بین یدیه فقال یا رسول اللّه ما الدّین؟فقال:حسن الخلق، ثم أتاه عن یمینه فقال:ما الدین؟فقال:حسن الخلق،ثمّ أتاه من قبل شماله فقال:ما الدّین؟فقال:حسن الخلق،ثم أتاه من ورائه فقال:ما الدین؟فالتفت إلیه و قال:أما تفقه الدین هو أن لا تغضب.

114-یا رسول اللّه ما الشوم قال سوء الخلق.

115-اتّق اللّه حیث کنت،قال:زدنی،قال اتبع السیئة الحسنه تمحها،قال:زدنی قال:خالط الناس بحسن الخلق.

116-سئل رسول اللّه:ایّ الاعمال افضل؟قال:حسن الخلق.

117-ما حسّن اللّه خلق امرء و خلقه فیطعمه النار.

118-لا خیر فیها هی من أهل النار.

119-إنکم لن تسعوا الناس باموالکم فسعوهم ببسط الوجوه و حسن الخلق.

120-سوء الخلق یفسد العمل کما یفسد الخلّ العسل.

121-إنک امرء قد أحسن اللّه خلقک فأحسن خلقک.

122-ثلاث من لم یکن فیه أو واحدة منهن فلا تعتدنّ بشیء من عمله:تقوی یحجزه عن معاصی اللّه عز و جل أو حلم یکف به السفیه أو خلق یعیش به فی الناس.

123-حسن الخلق فی ثلاث:اجتناب المحارم و طلب الحلال و التوسّع علی العیال.

عوامل حسن خلق

اشاره

حسن خلق به اعتدال درست اندیشیدن در کمال حکمت،برمی گردد،زیرا خشم و شهوت در اختیار عقل و اندیشه قرار دارند،و این با صحّت عقل و علاقه به کارهای خوب میسّر می شود،چون عاقل علاقه مند است که می تواند اخلاق خود را نیک گرداند و رفتار خویش را آراسته سازد،و نفس خود را بدون آموختن از عالمی مؤدب به آداب اخلاقی کند،مانند:عیسی بن مریم،یحیی بن زکریا و سایر پیامبران و امامان(ع)،و هر کس چنین اراده ای داشته باشد،توانایی دارد و می تواند،و چه بسا از راه تعلیم این حالات به دست می آیند،پس انسان این اخلاق را با مجاهده نفس و ریاضت تحصیل می کند،پس هر که طالب جود است، خود را وادار و موظّف می کند تا کار شخص بخشنده را انجام دهد،یعنی بذل مال کند،و همواره خود را به این عمل وامی دارد تا به صورت عادتی برای او درآید،و کار ساده و آسان بشود،و او بخشنده شود.و همچنین هر کس می خواهد فروتنی را برای خود کسب کند،راهش این است که اعمال فروتنان را مدتی طولانی با مجاهده نفس مراقبت کند،و خود را به زحمت وادارد،تا به صورت خو و طبیعت درآید،و تواضع کردن برایش سهل و آسان شود،و نتیجه اش آن که این کار برایش لذّت بخش باشد.پس بخشنده آن کسی است که از صرف مال لذّت می برد،بدون هیچ رنجشی صرف می کند،و متواضع،آن کسی است که از تواضع لذّت می برد.

و هیچ خلقی از اخلاق دینی در انسان ریشه دار نمی شود تا وقتی که به تمام

عادات خوب،عادت کرده،و از تمام عادتهای بد دوری کند،و بر مواظبت افعال نیک-چون کسی که شیفته آنها بوده و از آنها لذّت می برد،و از کارهای زشت ناراحت است و از آنها رنج می برد-همّت گمارد، چنان که پیامبر خدا(ص) فرمود:نماز باعث روشنی چشمم است. و هر وقت انجام عبادتها و ترک گناهان از روی بی میلی و سنگینی انجام پذیرد دلیل کاستی بوده و بدان وسیله به کمال سعادت نتوان رسید جز اینکه در مراقبت بر این اعمال-هر چند از روی بی میلی -خیر کثیر است.اما بین علاقه و بی علاقگی فرق زیادی است،و این است مفهوم آیه مبارکه:«و انّها لکبیرة الاّ علی الخاشعین.»(2) پیامبر خدا(ص)می فرماید:خدا را با علاقه عبادت کنید،پس اگر نتوانستید،پس در ایستادگی برابر بی میلی تان خیر فراوانی است. آنگاه در رسیدن به سعادتی که در مقابل حسن خلق وعده داده اند،لذّت بردن از اطاعت خدا و رنج بردن از معصیت گاه و بی گاه،کافی نیست،بلکه سزاوار است که مداوم و در طول عمر انسانی باشد،و هر چه عمر بیشتر طول کشد،فضیلت سختتر و کاملتر شود؛و برای همین است که از پیامبر(ص)در باره سعادت که می پرسند،می فرماید:تمام عمر در طاعت خدا گذراندن، و از این روست که انبیاء و اوصیاء و افراد صالح مرگ را دوست نداشتند،چون دنیا را کشتزار آخرت می دانستند،و هر چه عبادت در طول عمر بیشتر،اجر و ثواب افزونتر و نفس آدمی پاکیزه تر و کاملتر می شود.

هدف از عبادات،استوارتر شدن اثر آنهاست،و تأثیر آن نیز منوط به مواظبت بیشتر است،و هدف از اخلاق هم آن است که از نفس ریشه حبّ دنیا قطع شود،و علاقه به آخرت در آن ریشه دواند،و چیزی محبوبتر از لقای پروردگار برای او نباشد،پس تمام مال و وسایلش را جز در راهی که او را به رضای پروردگار برساند،صرف نکند،و دوست بدارد که بر خویشتن رنج عبادت را بچشاند تا به صورت خلق و طبیعتی درآید،و از خواب و آسایش در نزد او نشانی

است آن هم برای هدفی که در نظر دارد،و چیدن میوه این حالت نیز برای او مسلّم است، زیرا قمار باز با اینکه مالش را می بازد و خود را تهی دست می کند،از قمار بازی لذّتی احساس می کند،و با این همه دوست دارد،چون مدّتی دراز با این وضع انس گرفته،و نفسش را خو داده است،و هم چنین کبوتر باز،تمام روز روی پاهایش مقابل آفتاب می ایستد،و احساس ناراحتی نمی کند،چون از پرنده ها و پرواز و حرکات آنها لذّت می برد،بلکه ولگرد،تبهکاری گاهی دیده شده است که به رنج و عذاب شلاقی که زده اند،و تا پای داری که پیش می رود، افتخار می کند،پیروزمندانه تحمّل می کند تا این افتخار را برای خود کسب کند! حتی گاهی بعضی از اینها بند از بندش را جدا می کنند که آنچه دست به دست کرده است اقرار کند،اقرار نمی کند و تحمل می کند،و باکی از مجازات ندارد،و به عقیده خودش که یک نوع مردانگی و شجاعت است،خوشحال هم هست،و حال و احوالش با تمام عبرت آمیزیش،باعث چشم روشنی او،و افتخار بر- همکارانش می باشد تا بتواند بین کولیها و رفتگران اظهار فخر و مباهات کند، همچنین میان پادشاهان،دانشمندان و همه طبقات و تمام اینها نتیجه عادت و مواظبت بر یک روش مدتی طولانی به طور مداوم است.

پس اگر نفس به وسیله عادت بر باطل لذت می برد،و به کار ناپسند و زشت،میل پیدا می کند،چگونه ممکن است اگر مدّتی طولانی پایبند حق باشد و بر مواظبت آن مجبور شود،لذّت نبرد؟بلکه میل نفس به این امور ناپسند،غیر طبیعی و شبه علاقه است مانند میل به خوردن گل که در اثر عادت بعضی از مردم،دچار می شوند،اما میل نفس به حکمت و دوستی خدا و شناخت و عبادت او و شناخت پیامبر خدا و امامان(ع)مثل میل به خوردن و آشامیدن است که کشش قلبی دارد، زیرا این امر خداست در صورتی که میل بر طبق خواسته های نفس از ذات انسانی بدور و نسبت به فطرت او عارضی است،براستی خوراک دل،حکمت و معرفت و حبّ خداست،و لیکن از خواست طبیعی به دلیل بیماری که بر او عارض شده،

تغییر جهت داده است،همان طوری که بیماری دستگاه گوارش باعث بی میلی به خوردن و آشامیدن می گردد،در صورتی که اینها وسیله زنده بودنند.پس هر دلی که به چیزی جز خدا علاقه مند باشد،به هر اندازه که علاقه باشد به همان اندازه آن دل مریض است،مگر اینکه علاقه به آن چیز در جهت محبّت خدا و دین خدا باشد که در این صورت دلیل بیماری دل نیست.

حال که به طور قطع دانستی که این اخلاق نیکو را می توان با عادت و تمرین به دست آورد،و تمرین و ریاضت هم جز این نیست که در آغاز کارهایی را از روی زحمت انجام دهد تا سرانجام عادی و طبیعی گردد.

نمونه این مطلب،کسی که قصد دارد نویسنده ماهری شود،به طوری که نویسندگی امری طبیعی و عادی شود راهی ندارد جز اینکه با دست آنچه را که یک نویسنده ماهر انجام می دهد،او نیز انجام دهد،و مدتی طولانی بر این کار- خوش نویسی-مواظبت کند،پس اگر نویسنده خط خوبی نوشت،او هم با زحمت نظیر او می نویسد،و بعد هم مواظبت می کند تا اینکه به صورت ملکه نفسانی شده و به طور طبیعی خطّ خوب می نویسد.و همچنین کسی که می خواهد فقیه در دین شود،هیچ راهی ندارد جز اینکه کارهایی را که فقها کرده اند یعنی تکرار مطالب برای خبره شدن،او هم انجام دهد تا اینکه فقاهت بر قلب او جایگزین شود،و او فقیه گردد.

هم چنین کسی که مایل است،بخشنده،پاکدامن،فروتن و امثال اینها شود،باید کارهای این قبیل افراد را با زحمت انجام دهد تا به صورت عادتی طبیعی درآید.همان طوری که یک دانشجوی فقه از این هدف با تعطیل شدن یک شب ناامید نمی شود،و با تکرار یک شب به هدف نمی رسد،هم چنین کسی که در صدد تزکیه نفس و آراستن آن به اخلاق حسنه است،با یک روز عبادت کردن به هدف نمی رسد،و با سرزدن معصیتی در یک روز هم نباید ناامید شود،و این است مفهوم سخن ما که(5)یک گناه کبیره باعث شقاوت ابدی نمی شود.امّا یک

روز تعطیلی درس،تکرار عمل را می طلبد،بعد اندک اندک تکرار می شود،تا اینکه نفس به تنبلی خو می گیرد،و درس خواندن را کلاّ ترک می کند،و در نتیجه فضیلت فقاهت را از دست می دهد، و هم چنین گناهان صغیره هر کدام دیگری را در پی خود می کشد،و چه بسا طالب فقه که تعطیلی یک روز و شب را سهل می گیرد،و همین طور پیاپی اتفاق می افتد،تا اینکه مرگ سراغش می آید در حالی که او،یک روز،یک روز به آینده حواله می کرد،تا اینکه طبعش از پذیرفتن فقاهت سر باز زده است،و همچنین کسی که گناهان صغیره را ساده می گیرد،و پشت سر هم نفسش را وعده می دهد که در آینده توبه خواهد کرد،یا مرگ ناگهانی سراغش می آید،و یا اینکه تیرگی گناهان صفحه دلش را یکسره فرا می گیرد،و توبه برایش غیر ممکن می شود،زیرا اندک همیشه افزون را می طلبد،و دل با زنجیرهای شهوات مقیّد می گردد،دیگر راه رستگاری بر او مسدود می گردد.

چنان که امیر المؤمنین علی(ع)فرموده است:

«ایمان در دل به صورت نقطه سفیدی پدید می آید،هر چه ایمان بیشتر شود،آن سفیدی افزونتر می شود و هر گاه ایمان بنده ای کامل گردد.تمام دل سفید می شود.و نفاق و دورویی نیز به صورت خال سیاهی در قلب پدید می آید،هر چه نفاق فزونتر،آن سیاهی نیز بیشتر می شود،و هر گاه نفاق شخصی کامل گردد، سراسر دلش سیاه می شود، (6)بنا بر این بر صاحب عقل سلیم و استعداد پاک لازم است که با اهل دانش و خیر و صلاح و دیانت و عفاف هم نشینی کند تا بر زیّ آنها درآید(7)و به اخلاق آنان متخلّق شود،و از اهل شر و فساد که مایل به دنیا و لذّات دنیایند،دوری کند،تا اینکه طبعش به رفتار آنها علاقه و میل پیدا نکند و به هلاکت افتد.»

عوامل حسن خلق

1-و جعلت قرة عینی فی الصّلاة.

2-و انها لکبیرة إلاّ علی الخاشعین.

-یعنی:براستی که نماز دشوار است،مگر بر کسانی که در برابر خداوند خاشعند.

-بقره،آیه 45.

3-اعبدوا اللّه فی الرّضا فان لم تستطع ففی الصّبر علی ما تکره خیر کثیر.

4-طول العمر فی طاعة اللّه.

5-عقیده علمای اخلاق و متکلمان شیعه است-م.

6-الإیمان یبدو فی القلب نکتة بیضاء کلّما ازداد الإیمان ازداد ذلک البیاض فإذا استکمل العبد الایمان ابیضّ القلب کلّه و إن النفاق لیبدو فی القلب لمعة سوداء کلّما ازداد النفاق ازداد ذلک السواد فإذا استکمل النفاق اسودّ القلب کلّه.

7-در بعضی نسخه ها(لیتربی بافعالهم)آمده است،یعنی با اعمال آنها تربیت شود-م.

تهذیب اخلاق

اشاره

شایسته است انسان اخلاق خود را پاکیزه کند،و همچون مریضی که باید بدن و سلامتی خود را حفظ کند،او نیز اخلاقش را حفظ کند،و هیچ چیزی را نمی شود معالجه کرد،مگر با ضد آن چیز،معالجه گرمی به سردی،و سردی به گرمی،و خشکی به رطوبت و رطوبت،به خشکی است،همین طور،بیماریهای اخلاقی؛بیماری نادانی را به دانش،و بیماری بخل را با سخاوت،و بیماری خود- خواهی را با تواضع،و بیماری حرص را به خودداری از خواسته های شهوانی با زحمت می توان معالجه کرد،و همان طوری که ناگزیر باید تلخی دارو و سختی پرهیز را از آنچه میل آدمی می کشد،در معالجه بیماری بدن،تحمل کرد، هم چنین باید تلخی مجاهده با نفس را در مورد پایداری بر عبادت-برای معالجه بیماری قلب-تحمل کرد،بلکه در اینجا سزاوارتر است،زیرا انسان از بیماری بدن با مرگ خلاص می شود اما بیماری دل،-پناه به خدا-عذابی است،پس از مردن،برای همیشه ادامه دارد،و اصل تهذیب نفس عبارت از این است که انسان از معایب خود آگاه شود،و هر کس بصیرتش کامل باشد،عیبهایش را سبک نمی شمارد،و هنگامی که معایب را شناخت،نجات و خلاصی از آنها امکان پذیر می شود.اما بیشتر مردم نسبت به معایب اخلاقی خود ناآگاهند با اینکه گردی را در چشم دیگران می بینند،امّا یک ساق درختی را در چشم خود نمی بینند!پس هر کس می خواهد بر عیب خود آگاه شود،باید دوستی را بجوید که

صمیمی،آگاه و متدیّن باشد،و از او بخواهد که مواظبش بوده و همه حالات و افعال او را-از اخلاق،رفتار و معایب ظاهر و باطن ناپسند-زیر نظر بگیرد و به او بازگو کند،و هر کس مایل است خود را اصلاح کند باید چنین کاری را بکند.

یکی از بزرگان می گفت:خداوند بیامرزد آن کس را که عیبهای مرا به صورت هدیه ای به من بازگو کند.(1) عمر،پیوسته از حذیفة بن الیمان درخواست می کرد و می گفت:تو صاحب سرّ پیامبر خدا(ص)در بین منافقان بودی،آیا در من اثری از نفاق دیدی؟حذیفه می گفت:تو به حال خود،آگاهتری،دوستان اندک بودند و کسی که شوخی را ترک گفته و جدّی عیب را بازگو کند کم بود،و در میان دوستان تو،حسود و مغرض وجود داشت،آنچه را هم که عیب نبود،عیب می دید،و یا کم نبودند کسانی که از روی شوخی بعضی از عیبهای تو را از تو پنهان می داشتند.

برای همین بود که بعضی از بزرگان از مردم کناره می گرفتند،می گفتند:

چرا با مردم معاشرت نمی کنید؟می گفتند:چگونه با مردمی معاشرت کنیم که عیبهای ما را می پوشانند،براستی دینداران سخت علاقمند بودند که با هشدار دیگران از عیبهایشان آگاه شوند.امروز کار بر عکس شده،مردم زمان ما،هر کس عیبشان را بگوید بدترین مخلوقات در نزد آنهاست،و شاید این مطلب حاکی از سستی ایمان باشد.براستی اخلاق بد چون عقربها و مارهای گزنده ای هستند که اگر کسی بگوید زیر لباستان عقربی است باید از او ممنون باشیم،و خوشحال باشیم و وضع عقرب را بررسی کنیم که چگونه او را از پا درآوریم.البتّه صدمه عقرب کشنده بر جسم یک روز یا کمتر از یک روز است!امّا صدمه اخلاق ناروا بر بنیاد دل است و ترس از آنکه برای همیشه پس از مرگ و یا هزاران سال باشد! و با این همه ما از آن که ما را هشدار داده است خوشحال نمی شویم و در صدد از بین بردن آن برنمی آییم،بلکه برای کسی که ما را نصیحت کرده است،مقابل به مثل می کنیم،و می گوییم،تو نیز چنین و چنان می کنی،و بجای استفاده از نصیحت او