مشخصات کتاب

سرشناسه: حاجیان، اسماعیل، 1329

عنوان و پدیدآور: اخلاق مهدوی / اسماعیل حاجیان.

مشخصات نشر : تهران: مؤسسه فرهنگی نبأ، 1397.

مشخصات ظاهری: 254 ص.

شابک: 7- 100 - 264-600-978

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

موضوع: اخلاق اسلامی، مهدویت.

رده بندی کنگره: 14 1397 3 الف ح 247/8 BP

رده بندی دیویی: 297/61

شماره کتابخانه ملی: 5515505

خیراندیش دیجیتالی : انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

اشاره

اخلاق مهدوی

اسماعیل حاجیان

انتشارات نبأ

بسم الله الرحمن الرحیم

نوای نای نیستان، خدا کند که بیایی

ضمیر روشن باران، خدا کند که بیایی

بلوغ قدر سپیدی، بلوغ سبز رهایی

معاد رویش انسان، خدا کند که بیایی

به انهدام سیاهی، به انهدام جهالت

سفیر ناشر قرآن، خدا کند که بیایی

نماز خالص عشقی، رجاء منتظرانی

زلال چشمه ایمان، خدا کند که بیایی

عزیزالله زیاری

تقدیم به

حضرت بَقِیَّةُ الله الأَعظم عجَّل الله فَرَجه ارواحنا لَهُ الفِداء

بزرگ ترین اسوه و الگوی انسانیت

و تنها ذخیرة الهی در استمرار تاریخ بشریت.

آمال و آرزوی انبیا و اولیاء، و منتظر منتظران.

و با آرزوی درجات و مقامات معنوی

برای روح پدر و مادر عزیز

و اساتید بزرگواری که شهد شیرین محبت اهل بیت علیهم السلام

و امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) را به کام ما ریختند.

فهرست مطالب

مقدمه...19

فصل اول: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و اهل بیت علیهم السلام الگوهای زیبای فضایل اخلاقی...23

خلاصه...32

خودآزمائی...33

فصل دوم: درس های اخلاق مهدوی...35

درس 1: ذکر خدا...37

معنا و مفهوم ذکر...37

کیفیت ذکر...38

ثمرات ذکر...38

1- اطمینان و آرامش قلب...38

2 - جلوگیری از ارتکاب گناهان صغیره و کبیره...39

3- جلوگیری از تکرار گناه...39

4- سبب قبولی توبه و استغفار...39

5- خنثی شدن وسوسه های شیطان...39

6- وسیله تشخیص حق از باطل با روشن بینی انسان...40

7 - انس با خدا...40

8- ایجاد محبت در انسان...40

9- موجب نورانیت عقل و فکر انسان...40

10 - خودذکر، بزرگترین لذت معنوی است...40

سیری در زیارات و ادعیه...41

غفلت...41

نتایج دوری از یاد خدا...42

1- همنشینی با شیطان...42

2- خود فراموشی...43

3- دچار عذاب الهی شدن...43

4- دچار زندگی سخت و تنگ شدن و کوری در آخرت...43

5- دچار سنگ دلی شدن...43

6- خسران...43

7- پست تر از حیوان شدن...43

خلاصه...44

خودآزمائی...45

درس 2: تسلیم فرمان خدا بودن...46

تسلیم فرمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و امامان علیه السلام بودن...48

خلاصه...50

خودآزمائی...51

درس 3: اطاعت و بندگی خدا...52

خلاصه...56

خودآزمائی...58

درس 4: صدق نیت (اخلاص) - ریا...59

ریا...61

سُمعَه...62

اقسام ریا...63

الف - ریا در ایمان...63

ب - ریا در عبادت...63

ج - ریا در امور دیگر...64

خود آزمائی...66

درس 5: توکل...67

ذکر چند نکته مهم...69

خلاصه...70

خودآزمائی...70

درس 6: خوف و رجاء (بیم و امید)...71

اما خوف...72

مرز خوف و رجاء...73

خلاصه...75

خودآزمائی...76

درس 7: توجه به نماز...77

ابعاد نماز...77

1- در بعد طهارت و پاکی...78

2- در بعد اعتقادی و ایمان...78

3- در بعد ولایت...79

4- در بعد اخلاقی...80

5- در بعد اقتصادی (رسیدگی به محرومان)...81

6- در بعد زندگی مهدوی...82

خلاصه...83

خودآزمائی...84

درس 8: یقین...85

طرح یک سوال...86

ثمرات یقین...87

1- اولین ثمره یقین صبر است...87

2 - دومین ثمرة یقین اخلاص است...87

3- ثمره دیگر یقین زهد است...87

4- توکل از ثمرات دیگر یقین است...87

5 - رضا از نتایج دیگر یقین است...88

6- سبک شمردن مصیبتها یکی دیگر از ثمرات یقین است...88

مراتب یقین...88

یقین در آموزه های مهدوی...89

خلاصه...90

خودآزمائی...91

درس 9: دعوت به حق و تبعیت از آن...92

دعوت کنندگان به سوی حق...95

خلاصه...96

خودآزمائی...97

درس 10: برپا داشتن سنت ها، و مبارزه با بدعتها...98

بدعت ستیزان...100

خلاصه...102

خودآزمائی...102

درس 11: تقوی...103

مراتب و درجات تقوی...103

آثار تقوی...105

الف: تقوی مصونیت است...105

ب: تقوی منشا آزادی است...105

ج: تقوا عامل روشن بینی است...106

د: تقوی عامل خروج از شدائد است...106

خلاصه...108

درس 12: عدالت و مبارزه با ظلم...109

خلاصه...114

خود آزمائی...114

درس 13: امر به معروف و نهی از منکر...115

مراتب امر به معروف و نهی از منکر...116

دعوت عملی...118

شرایط امر به معروف و نهی از منکر...119

خلاصه...120

خودآزمائی...121

درس 14: صبر...122

اقسام صبر...123

خلاصه...125

خودآزمائی...125

درس 15 : زهد...126

دو پرسش...128

پاسخ...129

پایه های زهد اسلامی....130

خلاصه...131

خودآزمائی...132

درس 16: حیا...133

حیا در قرآن...133

ارزش حیا در کلام معصومین علیهم السلام...134

انواع حیاء...135

موانع حیا...136

1- از میان برداشتن حریم ها...136

2- ابراز نیاز در برابر مردم...137

3- زیاد سخن گفتن...137

4- شراب خواری...137

آثار حیا...137

1۔ محبت خداوند...137

2- عفت و پاکدامنی...138

3- پاک شدن گناهان...138

4- آثار دیگر شرم و حیا...138

پی آمدهای وقاحت و بی شرمی...139

خلاصه...139

خود آزمائی...140

درس 17: عفت و پاکدامنی...141

معنای عفت...141

جلوه های گوناگون عفت...141

در مقابل عفت...142

مصادیق آیات عفت...143

ارزش عفت براساس روایات...143

راه پیشگیری از بی عفتی...145

خلاصه...145

خودآزمائی...146

درس 18: دعا و نیایش...147

اهمیت دعا...147

آثار دعا و نیایش...149

1- آشنائی با معارف الهی...149

2- آرامش درونی...149

3- نجات ورهائی از مشکلات...150

4- تحصیل نعمت های الهی...151

5- منزلت نزد پروردگار...151

6- شفای درد و بیماری...152

7- دفع بلاها...152

8- بعد اجتماعی دعا...153

طرح یک سؤال...153

پاسخ...153

شرایط اجابت دعا...154

چه بخواهیم؟...155

خلاصه...156

خودآزمائی...157

درس 19: قدرت جسمی...158

سیری در روایات...159

خلاصه...161

خودآزمائی...161

درس 20: تواضع و فروتنی...162

معنای تواضع...162

اقسام تواضع...162

تواضع در قرآن و روایات...163

فرق بین تواضع و ذلت پذیری وتملق...166

خلاصه...166

خودآزمائی...167

درس 21 : حفظ زبان...168

خلاصه...172

خودآزمائی...172

درس 22: پرهیز از لغو...173

مقصود از لغو چیست؟...173

عوامل و زمینه های لغو...174

1- فراموشی یاد خدا و روز جزا...174

2- لذت جوئی دنیوی...175

3- همنشینی با بدان...175

روایات در مورد لغو...176

خلاصه...177

خودآزمائی...177

درس 23 : غیبت...178

غیبت چه مفهومی دارد؟...178

روایات در باب غیبت...179

طرح دو سوال...180

شنیدن غیبت...180

موارد جواز غیبت...181

خلاصه...182

خود آزمائی...182

درس 24 : تقیه...184

انواع تقیه...185

در چه مواردی تقیه جایز نیست؟...187

خلاصه...188

خود آزمائی...188

درس 25: دوری از نافرمانی خدا (دوری از گناه)...189

انواع گناه...191

الف - گناهان کبیره و صغیره...191

ب - گناهان بدنی و قلبی...191

آثار گناه...192

1- قساوت قلب...192

2- سلب توفیق...193

3- از دست دادن لطف و عنایت محبوب...193

4- آثار وضعی و تکوینی گناه...194

دوری از گناه در سیره مهدوی...194

خلاصه...195

خودآزمائی...196

درس 26: پرهیز از مال حرام...197

در فرمایشات امام مهدی عجل الله تعالی فرجه...199

خلاصه...201

خودآزمائی...202

درس 27: امانت داری...203

مهم ترین مصداق امانت در اسلام...204

خیانت (ضد امانت)...205

خلاصه...208

خودآزمائی...209

درس 28: استقامت...210

ثمرات استقامت...212

1- نزول برکات آسمانی، وفور نعمت...212

2- از بین رفتن ترس و خوف از دشمنان...212

3- نزول فرشتگان و بشارت به انسان های مومن و با استقامت...212

4- به دست آوردن سلامتی...213

5- بشارت بهشت...213

6- رسیدن به هدف...213

خلاصه...214

خود آزمائی...214

درس 29: نصیحت و خیرخواهی (موعظه)...215

نصیحت...215

موعظه...216

موعظه و نصیحت در احادیث معصومین علیهم السلام...216

دعوت به ارزش های اخلاقی و شرایط تأثیر موعظه و نصیحت...218

موعظه و نصیحت در آموزه های مهدوی...219

خلاصه...219

خودآزمائی...220

درس 30: جهاد...221

قرآن و جهاد در راه خدا...221

روایات معصومین علیهم السلام، در مورد جهاد...223

جهاد و مجاهدان در آموزه های مهدوی...224

خلاصه...226

خودآزمائی...227

درس 31: انصاف...228

سیری در روایات...229

ثمره و نتیجه انصاف...230

انصاف در آموزه های مهدوی...232

خلاصه...232

خود آزمائی...233

درس 32: وقار...234

ارزش و اهمیت وقار...234

متانت و وقار در همه حال...236

وقار از مشخصات امام علیه السلام و یاران خاص آنان...237

خلاصه...238

خودآزمائی...239

درس 33: قناعت...240

ارزش و اهمیت قناعت...241

ثمره و نتیجه قناعت...242

خلاصه...245

خودآزمائی...245

درس 34: توبه و بازگشت به سوی خدا...246

حقیقت توبه کامل...247

شرایط پذیرش توبه...248

توبه در آموزه های مهدوی علیه السلام...249

خلاصه...250

خودآزمائی...251

کتاب نامه...253

مقدمه

«السَّلاَمُ عَلَیْکَ یَا تَالِیَ کِتَابِ اللَّهِ وَ تَرْجُمَانَهُ»

اخلاق عبارت است از مجموعه ارزش های انسانی و فضایل باطنی که به او امتیازی بسیار برتر و والاتر از دیگر موجودات می دهد.

انسان در بعد غرایز و امیال با حیوانات مرز مشترک دارد. حیوان می خورد، می خوابد، لذت می برد و غریزه جنسی در او متجلی می شود. این امیال و غرایز در انسان هم خواسته و ناخواسته بروز و ظهور پیدا می کند. این ها مبنای ارزش و فضیلت انسان نیستند. آنچه باعث ارزش و اعتبار و فضیلت انسان می شود، امور و گرایش های متعالی هستند که به امور فطری معروفند.

گرایش به کمال و پرستش، حقیقت جوئی، زیبایی طلبی، خیر خواهی و ... از اموری هستند که در وجود انسان به صورت فطری نهادینه شده و همین ها منشا علم و عبودیت، عدالت طلبی و آزادی خواهی و ارزش های اخلاقی می شوند.

انسان با داشتن این گرایش ها انسان است و از دیگر موجودات ممتاز می گردد. مجموعه مسائل فطری انسان را ارزش های انسانی یا فضایل اخلاقی می نامند.

در اهمیت ارزش ها و مسائل اخلاقی همین بس که پیامبر عظیم الشان اسلام فرمودند:

«بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَکارِمَ الْأَخْلَاقِ»

برانگیخته شده ام تا کرامت ها و فضایل اخلاقی را تمام و کامل کنم.⁽¹⁾مبنا و هدف رسالت انبیاء زنده کردن ارزش های انسانی و فضایل فطری و اخلاقی است. این ارزش ها زنده نمی شوند مگر در سایه توجه به مسائل فطری و گرایش های متعالی انسان تحت تربیت انبیاء علیهم السلام.

با این بیان اخلاق و ارزش ها و فضایل انسانی در برگیرنده تمام ابعاد وجودی انسان و تمام مسائل اجتماعی اوست. خانواده، مدرسه، بازار، محیط کار، فضای سیاسی، نظامی و حکومتی و.... هیچکدام نمی تواند خالی از فضایل و ارزشهای انسانی باشد.

با همه اعتبار و اهمیتی که مسائل اخلاقی در زندگی انسان دارد، عده ای از مدعیان علم و دانش و پیروان نظریه خود پرستی و لذت طلبی مدعی شده اند که نه تنها اخلاق مایه تکامل بشر نیست بلکه مانع تحقق آرزوها و سد راه کامیابی است. آنان عقیده دارند که مقررات اخلاقی یک سلسله دستورهای بی فایده و مهمل است و نتیجه ای جز تحدید شخصیت و سلب آزادی و تقلیل لذائذ به بار نمی آورد.

یکی از دانشمندان غربی می گوید:

ندای غرائز را اجابت کن تا لذت و خوشی یابی و هیچ گونه مقاومت در مقابل آنها ابراز منما که مورث درد و رنج می شود و سایر مبادی اخلاق و آن چه از این گفته اند مشتی موهومات است و خالی از دلیل و برهان.⁽²⁾243

نیچه فیلسوف دیگری از غرب می گوید:

خود را باید خواست و خود را باید پرستید و ضعیف و ناتوان را باید رها کرد تا از بین برود و درد و رنج کاسته شود و ناتوان بر دوش توانا بار نباشد وسنگ راهش نشود.⁽³⁾

این گروه اصول اخلاقی و مقررات اجتماعی را به منزله مانع و سدی در راه پیشرفت تمایلات و استعدادهای فردی تلقی می کنند و عدم آزادی در ارضای خواهش ها و شهوات را مایه محدود ساختن پرورش شخصیت ها می پندارند.

متون ادعیه و زیارت های خاص حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه ارواحنا له الفدا، علاوه بر بعد زیارتی و دعائی مملو از تعلیمات و معارف الهی در بعد سازندگی اخلاقی و ارزش های انسانی است.

در این مجموعه سعی شده است بخشی از فضائل اخلاقی که در دعاها و زیارت ها و سخنان حضرت مهدی عجل الله فرجه ذکر شده به همراه مستندات قرآنی و روایی آن مطرح شود تا بتواند به عنوان زیباترین و مهمترین محور مسائل اخلاقی برای منتظران حضرت باشد.

در این راستا لطف و عنایت خداوند و یاری امام عصر علیه السلام توفیقی برای حقیر خواهد بود.

فصل اول: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و اهل بیت علیهم السلام الگوهای زیبای فضایل اخلاقی

اشاره

گروهی بر این باورند که اخلاق برای جامعه و رشد و تربیت معنوی آن لازم و ضروری است. اما بدون دخالت دین و جدای از تعلیمات مذهبی. اخلاق آن چیزی است که منافع انسان و لذائذ او را تامین می کند (اخلاق نفع طلبانه) در حالی که دین جلوی منافع مادی و لذت های بی حد و حصر را می گیرد.

مسلم است که شکوفائی مسائل فطری و استعدادهای انسانی بدون توجه به تعلیمات و حی و ست اهل بیت علیهم السلام امکان ندارد.

در متون اسلامی نظیر قرآن، روایات، ادعیه و زیارت ها به خصوص متون دعاها و زیارت های مربوط به حضرت مهدی علیه السلام و توقیعات حضرت به چهار نکته اساسی توجه شده که این نکات بیانگر ضرورت توجه به اخلاق از طریق مبانی معارفی اهل بیت علیه السلام و امام عصر عجل الله تعالی فرجه می باشد. عبارتند از:

در این فصل با توجه به متون روایی و دعا و زیارت های امام عصر علیه السلام به این چهار نکته اشاره خواهد شد:

1.اسوه و الگو بودن اهل بیت علیهم السلام

از امام مهدی عجل الله تعالی فرجه نقل شده که فرمودند:

وَ فِی ابْنَةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَ عَلَیها لی أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ .

در وجود مقدس دختر رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم برای من اسوه و الگوی نیکوئی است.⁽¹⁾

اگر صدیقه کبری علیهاالسلام دختر رسول گرامی اسلام برای امام زمان علیه السلام اسوه و الگوی نیکو باشد-که هست - پس تکلیف ما به عنوان شیعیان آن حضرت بسیار روشن است.

در بعد تربیتی و اخلاقی صرف مطالعه کتب تربیتی و دانستن حقایق و معارف اخلاقی اثر مثبتی در وجود ما ندارد. انسان در کنار الگوها و اسوه های محبوب و جلوه های خصلت های زیبا تربیت می شود و شاکله وجودی او در دل سپردگی به آن ها شکل می گیرد.

قرآن کریم در مورد رسول خدا صلی الله علیه و اله و سلم می فرماید:

لَقَدْ کَانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ.

در وجود مقدس حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم برای شما الگوی نیکو است.⁽²⁾

رسول خدا و اهل بیت علیهم صلوات الله آیینه تمام ارزش های الهی و انسان های کاملند و بشر برای پرورش یافتن و تربیت خود نیازمند به اسوه پذیری و الگوگیری از آنها است. سیره امام عصر عجل الله تعالی فرجه بزرگ ترین سر مشق بشریت است. و آنها که مدعی پیروی از اویند و منتظران ظهور او و دلداده جمال محبوب باید تمام زندگی و اخلاق و رفتار خویش را با خصلت های زیبای او تطبیق دهند.

شب ظلمت و بیابان به کجا توان رسیدن***مگر آن که ماه رویت به رهم چراغ دارد

من و شمع صبحگاهی سزد ار به هم بگوییم***که بسوختیم و از ما مه ما فراغ دارد

2.انس با امام علیه السلام

شکر عملی و قدر دانی واقعی از یک رفیق و همدم دلسوز و از یک مراد محبوب وقتی اداء می شود که انسان با او انس بگیرد، انیس و مونس او شود و به راحتی او را از دست ندهد. و خلاصه این که هر کاری که رفاقت و انس او را محکم می سازد انجام دهد.

امام علی بن موسی الرضا علیه السلام می فرمایند:

امام، انیسی است یار و پدری مهربان، و برادری است همسان و همتا، و مانند مادری است نیکوکار نسبت به فرزند کوچکش، و پناه بندگان در پیش آمدهای ناگوار.⁽¹⁾

یعنی امام انیس و مونس شیعیان خود و پدری مهربان و دلسوز برای آنها است.

امام حسن عسگری علیه السلام در دعای قنوت خویش ضمن توصیف یاران و انیس های امام عصر عجل الله تعالی فرجه در دوران غیبت آنها را دعا می کند و در موردشان از خدا می خواهد که:

خداوند امام زمان علیه السلام را در سایه امنیت و آرامش آن چیزی قرار ده که به آن علاقمند است و او را از تیرهای مکر و حیله های دشمنانش حفظ فرما. خدایا او را با شریکانش در کارها و کمک کارانش در اطاعت پروردگار همراه ساز که آنها از اهل و فرزندان و شهر و دیار خود به خاطر حضرت بریده اند و تجارتشان را رها کرده و در زندگی خویش دچار ضرر شده اند، در بین مردم نیستند در عین حالی که شهر و دیار خویش را ترک نکرده اند....⁽²⁾

و در دعای دیگری در مورد رفع بلا از امام عصر عجل الله تعالی فرجه می خوانیم:

خداوندا شریکان حجت خویش را در کارهایش و کمک کارانش را در راه طاعت تو یاری دهد. آنها که وجودشان را قلعه محکم و اسلحه و

پناه و انس حضرت قرار دادی. کسانی که از اهل و فرزندان و شهر و دیار خود به خاطر امامشان بریده اند، تجارتشان را رها کرده اند و...⁽¹⁾

آن یاران خاص از همه زندگی خویش در جهت انس با امام زمانشان و یاری او بریده اند و جز یاد او در خاطرشان نمی گذرد و جز او مونسی ندارند.

چه کنم آرزوی وصل تو از سر نرود***بنده جز خانه مولا در دیگر نرود

من ز داغ غم هجران رخت می سوزم***آتش عشق تو از این دل مضطر نرود⁽²⁾

3.باز گرداندن امور به اهل بیت علیهم السلام

آموختیم که ائمه هدی علیهم السلام الگوها و اسوه های نیکوی ما در دین و زندگی هستند. اگر گفتارشان و رفتارشان و عقایدشان نشأت گرفته از وحی الهی و بر اساس علم وهبی خداست - که هست - پس کدام الگو بالاتر و برتر از آن ها؟

آیا می توان با امکان بهره وری از سرچشمه های عظیم و زلال معارف به نهرهای کوچک گل آلود تمسک جست و از آن ها بهره گرفت؟ و آن ها را سرمشق زندگی خویش قرار داد؟

خداوند عزوجل منبع و مرکز نور معارف را در قلوب مقدس چهارده معصوم علیه السلام قرار داده و به دیگران هم سفارش کرده که فقط به آنها مراجعه نمایند. امام صادق علیه السلام به یونس بن ظبیان می فرمایند:

اگر علم صحیح را می خواهی پس نزد ما اهل بیت است. زیرا ما آن اهل ذکر هستیم که خداوند فرموده: «اگر نمی دانید از اهل ذکر بپرسید»⁽³⁾

و امام باقر علیه السلام می فرمایند:

قسم به خدا علم یافت نمی شود مگر از ناحیه اهل خانه ای که جبرئیل بر آنها نازل شده است.⁽¹⁾43

و از امام مهدی عجل الله تعالی فرجه این عبارت زیبا به ما رسیده است که:

طَلَبُ الْمَعارِفِ مِنْ غَیْرِ طَرِیقِنا أَهلَ الْبَیْتِ مُساوِقٌ لاِنْکارِنا.

جستجوی دانش جز از طریق و راه ما اهل بیت علیهم السلام شما را به انکار ما می کشاند.⁽²⁾335

ریشه سخنان حقه و معارف عمیق فقط و فقط فرمایشات اهل بیت علیهم السلام است و ما موظفیم در همه مشکلات علمی و معارفی به آنها (بصورت مستقیم یا غیر مستقیم) مراجعه کنیم.

در سخنان دیگری امام مهدی عجل الله تعالی فرجه می فرمایند:

تقوای الهی پیشه کنید و تسلیم امر ما باشید و کارهایتان را به ما بسپارید، بر ماست که شما را از سرچشمه سیراب بیرون آوریم. چنان که بردن شما به سوی چشمه از ما بود. در مورد آن چه از شما پوشیده است در پی کشف آن نباشید. از راه راست به راه چپ منحرف نگردید و با مودت نسبت به ما حرکت مستقیم خود را بر آئینی روشن استوار سازید. من شما را نصیحت کردم و خداوند بر من و شما شاهد و گواه است...⁽³⁾

با این بیان برای رسیدن به معارف حقه و دریافت ارزش های اخلاقی و انسانی جز راه رفتن به خانه اهل بیت علیهم السلام و جز سپردن امور به آن ها راهی وجود ندارد.

از جهان دل به تو بستم به خدا مهدی جان***طالب وصل تو هستم به خدا مهدی جان

هر کجا یاد تو و ذکر تو و نام تو بود***بی تأمل بنشستم به خدا مهدی جان

تا که از فیض حضور تو شود دل روشن***دیده از غیر تو بستم به خدا مهدی جان

نرسد دست به دامان کسی تا برسد***نک به دامان تو دستم به خدا مهدی جان⁽¹⁾

4.عهد و پیمان شیعه و بیعت آنان با اهل بیت علیهم السلام و امام عصر عجل الله تعالی فرجه

وفا به عهد و پیمان یکی از مهمترین محورهای اخلاق اسلامی و نشانه ایمان انسان نسبت به خدا است.⁽²⁾

علی علیه السلام در نامه به مالک اشتر می فرمایند:

اگر بین خود و دشمنت قراردادی بستی یا از جانب خود به او لباس امان پوشاندی به قراردادت وفا کن... زیرا مردم برچیزی از واجبات الهی چون بزرگ شمردن وفای به پیمان-با همه هواهای گوناگون و اختلاف آرائی که دارند - اتفاق ندارند. مشرکان هم علاوه بر مسلمانان وفای به عهد را بر خود لازم می دانستند زیرا عواقب دردناک پیمان شکنی را در یافته بودند.⁽³⁾

قرآن می فرماید:

«أوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کانَ مَسْئوُلا»

به پیمان وفا کنید که پیمان باز خواست شدنی است.⁽⁴⁾

و از علی علیه السلام نقل شده که فرمودند:

خداوند چیزی را جز عمل صالح از بندگان خود نمی پذیرد و جز وفای به شرط و پیمان ها را قبول نمیکند.⁽⁵⁾

بیعت هم به معنای هم عهدی و عقد بستن بایکدیگر. بیعت کننده ملتزم شده و عهد محکم و پیمان استوار بسته به این که شخصی را که با وی بیعت نموده با جان و مال خود یاری کند و از هیچ چیزی از آن چه مربوط به او هست در راه یاری و نصرت او دریغ ننماید و جان و مال خود را در راه آن شخص نثار کند.⁽¹⁾

آیات فراوان و متون دعاها و زیارت ها بیانگر عهد و پیمان و بیعت ما با خدا و پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم و اهل بیت علیهم السلام و امام زمان علیه السلام است.

در دعای عهد هر روز صبح می خوانیم:

اللّهُمَّ إِنِّی أُجَدِّدُ لَهُ فِی صَبِیحَةِ یَوْمِی هذَا وَمَا عِشْتُ مِنْ أَیَّامِی عَهْداً وَعَقْداً وَبَیْعَةً لَهُ فِی عُنُقِی لَا أَحُولُ عَنْها وَلَا أَزُولُ أَبَداً... ⁽²⁾

پروردگارا من در صبح همین روزم و تمام ایامی که در آن زندگی کنم با او تجدید عهد میکنم و عقد بیعت او بر گردن من است و هرگز از این عهد و بیعت برنگردم و تا ابد بر آن ثابت قدم باشم.

و در تعبیر دیگری از دعای عهد مختصر می خوانیم که این عهد و پیمان من تا روز قیامت است. و در یکی از دعاهای روز غدیر عرضه می داریم:

خداوندا از تو می خواهم به حقی که نزد آنان قرار دادی و به آن چه که به وسیله آن، آنها را بر جهانیان برتری دادی این روز را بر ما مبارک گردان که ما را در آن با وفا و به عهدت کرامت دادی آن عهدی که با ما بستی و میثاقی که در ارتباط با ولایت اولیاء خودت و دوری از دشمنان خود از ما گرفتی...⁽³⁾

امام مهدی عجل الله تعالی فرجه در توقیعی می فرمایند:

وَ لَوْ أَنَّ أَشْیَاعِنَا وَفِّقْهُمْ اللَّهِ لِطَاعَتِهِ عَلَی اجْتِمَاعِ مِنَ الْقُلُوبِ فِی الْوَفَاءُ بِالْعَهْدِ عَلَیْهِمْ ، لَمَّا تَأَخَّرَ عَنْهُمْ الْیَمَنِ بِلِقائِنا وَلَتَعَجَّلَت لَهُمْ السَّعَادَةَ

بِمُشاهَدَتِنا عَلَی حَقِّ الْمَعْرِفَةِ وَ صِدَقَهَا مِنْهُمْ بِنَا⁽¹⁾

اگر چنانچه شیعیان ما - که خداوند توفیق طاعتشان دهد-در راه ایفای پیمانی که بر دوش دارند همدل می شدند، میمنت ملاقات ما از ایشان به تاخیر نمی افتاد و سعادت دیدار ما زودترنصیب آنان میگشت. دیداری بر مبنای شناختی راستین و صداقتی از آنان نسبت به ما.

ما هم پیمان با خدا و پیامبر صلی الله علیه و اله و سلم ائمه علیهم السلام و امام زمانیم. آن کس که با امام عصرش پیمان بسته تمام وجود و اعمال و رفتارش باید همراه و هماهنگ با امام و عهدی باشد که با امام بسته است.

همه شب دیده به راه توام و منتظرم*** این بود عهد الستم به خدا مهدی جان

آشنا با تو شدم تا دلم آرام گرفت***عهد بیگانه شکستم به خدا مهدی جان⁽²⁾

پس چون اهل بیت اسوه و الگوی ما هستند و لازم الگو پذیری انس با امام علیه السلام است باید همه امور را به معصومین علیهم السلام و امام عصر عجل الله تعالی فرجه بازگردانیم زیرا با آنها عهد و پیمان بسته ایم. پس شناخت ما از ارزش های اخلاقی و عمل به آنها در سایه توجه به آن ها است.

خلاصه

1- عدهای اخلاق را در جامعه ضروری می دانند اما بدون دخالت دین.

2- شکوفائی مسائل فطری که مبنای ارزش های اخلاقی است بدون دخالت وحی وسنت اهل بیت علیهم السلام امکان ندارد.

3- در زمینه اخلاق و ضرورت شکوفائی آن در بینش اسلامی از طریق مبانی

معارف اهل بیت علیهم السلام به چهار نکته اساسی توجه شده است:

الف - اسوه و الگو بودن اهل بیت علهم السلام : پیامبر و اهل بیت (علیهم صلوات الله) اسوه و الگوی همه اهل ایمان و حضرت زهرا علیهاالسلام اسوة امام مهدی عج است.

ب - انس با امام علیه السلام: امام، انیس رفیق و مونیر شفیق مؤمنان است.

ج - بازگرداندن امور به اهل بیت علیهم السلام: ریشه سخنان حقه و معارف عمیق فقط فرمایشات اهل بیت علیهم السلام است.

د - عهد و پیمان شیعه و بیعت آنان با اهل بیت علهم السلام : شیعه هم پیمان با خدا و پیامبر صلی الله علیه و اله و سلم و ائمه علیهم السلام و امام زمان خود است. آن کس که با امام زمانش پیمان بسته باید تمام وجود و اعمال و رفتارش همراه و هماهنگ با امام و عهدی باشد که با او بسته است.

خود آزمائی

ا- شکوفائی مسائل فطری و استعدادهای انسانی از چه راهی امکان دارد؟

2 - مهم ترین عامل تربیتی و کسب خصلت های زیبای اخلاقی چیست؟

3 - انس با امام تا چه اندازه در کسب ارزش های اخلاقی مؤثر است؟

4- چرا باید همه امور علمی و معرفتی خود را به امامان علیهم السلام ارجاع بدهیم؟

5- وفای به عهد و پیمان و بیعت با اهل بیت علیهم السلام تا چه اندازه در کسب ارزش های اخلاقی مهم است؟

فصل دوم: درسهای اخلاق مهدوی

اشاره

درس 1: ذکر خدا

اشاره

اولین و مهمترین فضیلت اخلاقی که از فرمایشات و ادعیه و زیارت ها و مناجات های ائمه علیهم السلام و امام مهدی عجل الله تعالی فرجه به دست می آید ذکر و یاد خداست.

معنا و مفهوم ذکر

ذکر به معنای حفظ معنای چیزی و استحضار آن است. و به هر چیزی که آدمی به وسیله آن حفظ شود و یا مستحضر گردد ذکر گفته می شود.

یک مرتبه از ذکر، اراده شکل و وضع درونی انسان است که به وسیله آن انسان آموخته هایش را حفظ می کند. و مرتبه دیگر آن به معنای حضور در قلب یا در زبان است.

در عرف قرآن، اگر این کلمه مقید به قیدی نباشد، معنایش یاد خداست.

در برابر یاد خدا دو امر نسیان و غفلت از یاد او قرار می گیرد. دائم الذکر بودن در برابر غفلت است و تذکر هم برای اینست که دچار نسیان و فراموشی از یاد خدا نشویم.

در قرآن غیر از یاد خدا، قرآن، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و نماز نیز به عنوان ذکر و از اهل بیت علیهم السلام تحت عنوان اهل الذکر یاد شده است.

و این بخاطر آن است که آنها با تمام وجودشان ما را متوجه خدا می کنند و توجه

به آن ها هم در واقع توجه به خداست.

کیفیت ذکر

توجه به خدا و ذکر حضرت حق دارای چهار مرحله زیر است:

ثمرات ذکر

اشاره

می دانیم اعتقاد به خدا و پرستش او امری فطری است و غفلت در دنیا ما را از یاد خدا و ذکر او غافل می کند. اگر انسان بتواند در زندگی روزمره خود متوجه خدا باشد و به ذکر و یاد او ثمرات فراوانی نصیبش خواهد شد.

از ثمرات ذکر (که برداشتی مختصر از قرآن و روایات است) به موارد ذیل اشاره می شود:

1-اطمینان و آرامش قلب

یکی از بزرگترین مشکلات بشر امروز اضطراب روانی و تشویش خاطر است که یکی از عوامل اساسی آن بریدن از یاد خداست. قرآن می فرماید:

أَلا بِذِکْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ⁽¹⁾

به یاد خداست که دلها آرامش می یابد.

2-جلوگیری از ارتکاب گناهان صغیره و کبیره

...نماز را به جای آر که همانا نماز از کارهای زشت باز می دارد و ذکر و یاد بزرگتر خداست...⁽¹⁾

نماز بزرگ ترین یاد خدا است و برای برپائی نماز باید زندگی پاک و دور از همه آلودگی ها داشت.

3- جلوگیری از تکرار گناه

در آیه 135 آل عمران به این نکته اشاره می فرماید:

و آنها وقتی مرتکب عمل زشتی شوند یا به خود ستم کنند به یاد خدا می افتند و برای گناهان خود طلب آمرزش می کنند و کیست جز خدا که گناهان را ببخشد؟ و بر گناه اصرار نمی ورزند، با این که می دانند.

4-سبب قبولی توبه و استغفار

در همان آیه 135 آل عمران می فرماید:

و آنها که وقتی مرتکب عمل زشتی می شوند... به یاد خدا می افتند و برای خود طلب آمرزش می کنند. و کیست جز خدا که گناهان را ببخشد؟ و...

یعنی خداوند به خاطر توجهشان به خدا آنها را می بخشد.

5-خنثی شدن وسوسه های شیطان

چون اهل تقوا را از جانب شیطان وسوسه و خطایی به دل فرا رسد همان دم خدا را بیاد آرند و همان لحظه بصیرت و بینائی پیدا کنند.⁽²⁾

6-وسیله تشخیص حق از باطل با روشن بینی انسان

در پایان آیه 201 اعراف می فرماید:

... (همان دم خدا را به یاد آرند و همان دم بصیرت و بینائی پیدا کنند) چون ذکر خدا نور است و توجه و روی آوردن به نور عامل روشن بینی و نورانیت درون است.

7-انس با خدا

علی علیه السلام می فرماید:

هر گاه ملاحظه کردی که خداوند با ذکر و یادش انیس تو شده است قطعا تو را دوست دارد؟⁽¹⁾

8-ایجاد محبت در انسان

رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند:

کسی که فراوان به یاد خدا باشد او را دوست دارد.⁽²⁾

9-موجب نورانیت عقل و فکر انسان

مؤمنان کسانی هستند که چون ذکر و یادی از خدا شود دلهاشان ترسان و نورانی شود...⁽³⁾

10-خودذکر، بزرگترین لذت معنوی است.

امام سجاد علیه السلام در مناجات خویش با خداوند عرضه می دارد:

وَ أَسْتَغْفِرُکَ مِنْ کُلِّ لَذَّةٍ بِغَیْرِ ذِکْرِکَ.⁽⁴⁾

خدایا از هر لذتی به بجز لذت ذکر و یاد تو طلب آمرزش می کنم.

با توجه به آیات مربوط به ذکر خدا، در روایات مختلف ثمرات فراوان دیگری را هم می توان مطرح کرد.

سیری در زیارات و ادعیه

در زیارت جامعه امام زمان علیه السلام، از امام هادی علیه السلام، به خداوند عرض می کند که:

اَللّهُمَّ اجْعَلْ ذُنوبَنا ب-ِ-هِ مَغْفورَة و.. قُلُوبَنَا بِذِکْرِکَ مَعْمُورَهً⁽¹⁾

خداوندا گناهانمان را به وسیله اهل بیت علیهم السلام بیامرز و... قلبهای ما را به ذکر و یاد خود آباد ساز.

در دعاء در زمان غیبت امام عصر عجل الله تعالی فرجه می خوانیم:

ولا تُنسِنَا ذِکرَهُ وَ انتِظارَهُ..⁽²⁾

خداوندا یاد و انتظار مهدی عجل الله تعالی فرجه را از یادمان نبر.

و در زیارت آل یس از حجت خدا می گوییم و عرضه می داریم:

اَلسَّلامُ عَلَیْکَ حینَ تُهَلِّلُ وَ تُکَبِّرُ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ حینَ تَحْمَدُ وَ تَسْتَغْفِرُ ⁽³⁾

سلام بر تو ای حجت خدا آن گاه که به ذکر لا اله الا الله و الله اکبر مشغولی، و سلام بر تو آن زمان که به حمد خدا و طلب مغفرت از او مترنمی.

همه وجود حضرت در شبانه روز ذکر و یاد خدا است، و جز او یاد و خاطره ای ندارند.

غفلت

غفلت نقطه مقابل دائم الذکر بودن است. در روایات آن را مقابل یقظه (بیداری) که از ثمرات ذکر است مطرح کرده اند.

مهمترین آفت ذکر غفلت است. آن جا که دعا می کنیم: خداوندا ما را از ذاکرین قرار ده. در واقع از خدا می خواهیم که ما را از غافلین قرار ندهد.

بالاترین و مهمترین غفلت ها عبارتند از:

این غفلتها باعث بی خبری، به پوچی رسیدن در زندگی، بی توجهی به مسئولیت ها و ارزش های اخلاقی و دست زدن به هر جنایتی خواهد شد.

نتایج دوری از یاد خدا

1-همنشینی با شیطان

هر که از یاد خدا رخ بتابد شیطان را بر می انگیزیم تا یار و همنشین دائم او باشد.⁽⁴⁾

مسلماً اگر در قلبی یاد خدا جا نداشته باشد یاد شیطان و طاغوت خواهد بود پس استبعادی ندارد که شیطان یار و یاور و همنشین او باشد.

2-خود فراموشی

مانند کسانی نباشید که خدا را فراموش کردند در نتیجه خود را از یاد بردند.⁽¹⁾

3-دچار عذاب الهی شدن

... هر که از یاد خدای خود اعراض کند خدا به عذابی سخت معبش کند.⁽²⁾

4-دچار زندگی سخت و تنگ شدن و کوری در آخرت

هر کس از یاد من إعراض کند همانا معیشتش تنگ شود و روز قیامت نابینا محشورش می کنیم.⁽³⁾

5-دچار سنگ دلی شدن

بپرهیزید از غفلت که در آن موجبات سنگدلی «قساوت» است.⁽⁴⁾

6-خسران

خسران به معنای از دست دادن سرمایه است.

امام علی علیه السلام می فرمایند:

کسی که نفس خود را محاسبه کند سود برده و کسی که غافل شود دچار خسران شده است.⁽⁵⁾

7-پست تر از حیوان شدن

قرآن در مورد کسانی که دل هایی بی ادراک، دیده هایی بی بصیرت و گوش هایی

ناشنوای حقیقت دارند. می فرماید (آن ها مانند چهار پایان بلکه پست تراند و آن ها از غفلت زدگان اند.⁽¹⁾

امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) در نامه ای بر علیه شلمغانی و کسانی که به دروغ ادعای نیابت خاصه امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) را کردند می فرماید:

آنان که از خدا بر گشتند و گمراهی بسیار دوری را پیمودند و زیانی آشکار نمودند.⁽²⁾

بازگشت از خدا و غفلت از او مهمترین عامل گمراهی و خسران انسان های غافل است.

خلاصه

1- ذکر خدا به معنای حفظ معنای چیزی واستحضار آن است.

2- در قرآن اگر این کلمه مقید به قیدی نباشد، معنایش یاد خدا است.

3- در قرآن یاد خدا، خود قرآن، پیامبر صلی الله علیه و اله سلم و نماز به عنوان ذکر، و از اهل بیت علیهم السلام به عنوان اهل الذکر یاد شده است.

4- توجه و یاد خدا دارای چهار مرحله است: ذکر لفظی، ذکر معنوی، ذکر قلبی، دائم الذکر بودن.

5- ثمرات ذکر عبارتست از:

اطمینان و آرامش قلب، جلوگیری از ارتکاب گناه، جلوگیری از تکرار گناه، سبب قبولی توبه، خنثی شدن وسوسه شیطان،

وسیله تشخیص حق از باطل، انس با خدا، ایجاد محبت، نورانیت عقل، لذت معنوی.

6- غفلت، نقطه مقابل ذکر و آفت ذکر است.

7- مهم ترین غفلت ها:

غفلت از یاد خدا و عالم ذر، غفلت از قیامت، غفلت از ترفندهای شیطان، غفلت از گذر عمر، غفلت از مرگ، غفلت از دشمن، غفلت از تدبر درآیات، غفلت از امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در عصر غیبت

8- نتایج دوری از یاد خدا:

همنشینی با شیطان، خود فراموشی، دچار عذاب الهی شدن، دچار زندگی سخت و تنگ شدن، دچار سنگدلی شدن، خسران، پست تر از حیوان شدن.

خود آزمائی

1- معنا و مفهوم ذکر چیست؟

2- در قرآن، ذکر به چه معانی آمده است؟

3- مقصود از اهل ذکر چه کسانی هستند؟

4- مراحل ذکر خدا کدام است؟

5- ثمرات ذکر را بنویسید؟

6- غفلت به چه معنا است؟

7- مهم ترین غفلت ها در زندگی انسان کدام اند؟

8- نتایج دوری از یاد خدا چیست؟

درس2: تسلیم فرمان خدا بودن

اشاره

تسلیم به معنای این است که اراده و خواست انسان مؤمن تحت الشعاع اراده و خواست خدا باشد و تسلیم فرمان او.

گروهی که خاصان و مخلصان و مقربان درگاه خداوندند جز آن چه خدا اراده کند اراده ای ندارند و جز آن چه او می خواهد خواسته ای در دل آنها نیست. به تعبیر زیبای امام حسین علیه السلام در لحظات شهادت: اِلِهی رِضا بِرِضائِکَ، تَسلِیماً لِاَمرک.

واژه اسلام هم به معنای تسلیم است و آئین حقیقی در پیشگاه خداوند همان تسلیم در برابر او و حقیقت است. در واقع روح دین در همه زمانها چیزی جز تسلیم در برابر حقیقت نبوده است.

امام علی علیه السلام در قسمتی از سخنانش می فرمایند:

...اسلام همان تسلیم است و تسلیم یقین و یقین تصدیق و تصدیق اقرار و اقرار اداء و اداء همان عمل به دین و احکام الهی است.⁽¹⁾

خداوند در قرآن می فرمایند:

کسی که روح خود را تسلیم خدا کند در حالی که نیکوکار باشد به

دستگیره محکمی چنگ زده است و عاقبت همه کارها به سوی خداست.⁽¹⁾

در شرح آیه، پیامبر اسلام صلی الله علیه و اله و سلم فرمودند:

مقصود از (عروة الوثقی) دستگیره محکم در این آیه علی علیه السلام و ائمه طاهرین هستند.⁽²⁾

و در آیه دیگری از قرآن می خوانیم:

بگو من نهی شده ام از این که معبودهایی را که شما غیر از خدا می خوانید بپرستم، و تنها در برابر پروردگار عالمیان تسلیم باشم.⁽³⁾

و امام علی بن ابیطالب علیه السلام ایمان را بر چهار رکن استوار می دانند:

توکل به خدا، واگذار کردن کارها به خدا، راضی بودن به قضاء الهی، و تسلیم فرمان خدا بودن.⁽⁴⁾

تسلیم فرمان خدا بودن مقدمه رضا و توکل بر خدادر همه امور زندگی است.

و اساس و مقدمهء تسلیم، معرفت فطری خداوند و پذیرش این معرفت است که از جانب خود خداوند نصیب انسان می شود. در دعای زمان غیبت امام زمان علیه السلام می خوانیم:

اللّهُمَّ عَرِّفْنی نَفْسَک فَاِنَّک انْ لَمْ تُعَرِّفْنی نَفْسَک لَمْ اعْرِفْ رَسُولَک...⁽⁵⁾

خدایا، خود خودت را به من بشناسان که اگر خود را به من نشناسانی رسولت را نمی شناسم....

و در ادامه خدایا رسولت را به من بشناسان که اگر رسولت را به من نشناسانی حجت تو را نخواهم شناخت. خدایا حجت خودت را به من بشناسان که اگر حجت خود را به من نشناسانی گمراه خواهم شد.

در معرفت خدا و رسول و حجت او باید تسلیم همان معرفت فطری الهی بود.

و این همان حسن ایمانی است که در دعای رجبیه هم از خداوند طلب می کنیم.

در تسلیم فرمان خدا بودن مخصوصاً در عصر غیبت، در دعای دوران غیبت امام عصر عجل الله تعالی فرجه از خدا می خواهیم:

خدایا ما را در امر غیبت و دوران ظهور حضرت صبور نگهدار تا تعجیل در آنچه را که تو به تأخیر انداخته ای و تأخیر آن چه را که تو پیش انداخته ای و کشف آن چه را که تو مستورش داشته ای و جستجو از آن چه تو پنهان کرده ای را دوست نداشته باشیم و درگیر با مقدرات تو نشویم و از چرایی و چگونگی آن جستجو نکنیم.⁽¹⁾

امام عصر عجل الله تعالی فرجه در نامه ای به عثمان بن سعید و فرزندش: بعد از این که حضرت عجل الله تعالی فرجه از مردم گله می کنند و آنها را به مقام امامت توجه می دهند، می فرمایند:

تبعیت از هوای نفس را رها کنند. و بازگردند به همان اساس و پایه ای که بر آن معتقد بودند. و در جستجوی چیزی که از آنها پوشیده است نباشند که گرفتار گناه می شوند. و اسرار الهی را آشکار نکنند که پشیمان خواهند شد و بدانند که حق با ما و در وجود ما است....⁽²⁾

در تمام موارد مخصوصاً در دوران حساس و مهم غیبت امام عصر عجل الله تعالی فرجه آن چه مورد عنایت است تسلیم فرمان خدا بودن است.

تسلیم فرمان رسول خدا صلی الله علیه و اله و سلم و امامان علیه السلام بودن

در مفهوم و مصداق تسلیم در قرآن و روایات به دو نکته مهم اشاره شده و آن تسلیم فرمان پیامبر صلی الله علیه و اله و سلم و امامان علیهم السلام بودن است که در واقع به عنوان یک وظیفه تلقی شده و همان تسلیم فرمان خدا بودن است.

در قرآن در مورد آن ها که در قضاوت ها و مشکلاتشان به غیر پیامبر صلی الله علیه و اله و سلم

مراجعه کنند می فرماید:

به خدای تو قسم این ها ایمان نمی آورند مگر این که تو را در مشاجرات و اختلافات بین خودشان حاکم قرار دهند و در وجود خودشان نسبت به آن چه که تو قضاوت میکنی، تنگی و دشواری و ملالی نیابند و بی چون و چرا تسلیم شوند.⁽¹⁾

شرط ایمان تسلیم حکم پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بودن در همه قضاوت ها و اختلافات است.

شخصی به نام سدیر به حضرت امام باقر علیه السلام عرض می کند: من از بین گروهی از یاران شما می آیم که بعضی از آن ها از بعضی دیگر بیزاری می جویند، حضرت فرمودند:

چگونه این ممکن است در حالی که مردم به سه چیز تکلیف شده اند: معرفت و شناخت امامان علیهم السلام، تسلیم آنها بودن در چیزی که بر آنها وارد می شود، و باز گرداندن امور در اختلافات به آن ها.⁽²⁾

امام باقر علیه السلام در تفسیر آیه «وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَهً نَزِدْ لَهُ فِیها حُسْناً ...»⁽³⁾- هر کس نیکی کسب کند بر نیکی او می افزائیم... می فرمایند:

مقصود از اقتراف تسلیم بودن در برابر ما اهل بیت علیهم السلام است. و صداقت و راستی نسبت به ما و این که ما را تکذیب نکنند.⁽⁴⁾

و امام علی علیه السلام در سفارشی به شیعیان می فرمایند:

تسلیم فرمان خدا و تسلیم فرمان ولی خدا باشید که در این صورت گمراه نخواهید شد.⁽⁵⁾

روحیه تسلیم در برابر اهل بیت علیهم السلام و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم که در واقع به فرمان خدا و تسلیم بودن در برابر خداست، همه گرفتاری ها، درگیری ها، اختلافات جامعه

اسلامی، و همه انحرافات فردی را از بین خواهد برد.

در فرمایشات حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه و زیارت ها و ادعیه منسوب به حضرت به همین مسئله توجه شده است. به عنوان نمونه:

همان طور که امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در نامه به عثمان بن سعید اشاره فرمودند: مردم باید در تمام امور مراقب و تسلیم فرمان ها و راهنمائی های امام خود باشند.⁽¹⁾

و امام حسن عسکری علیه السلام در دعای قنوت در مورد امام عصر عجل الله تعالی فرجه در بخشی از دعا عرضه می دارد:

خداوندا، ما را از کسانی قرار ده که با تمام وجودمان قیام به اجرای فرامین تو کنیم تا جائی که همه امکانات نافرمانی از ما محو شود.

خداوندا هواهای نفسانی ما را نابود کن که آن هواها مشاور وجود ما نباشند. و به ما قدم گذاشتن به جای قدم های پیامبران صلی الله علیه و آله و سلم و آل او علیهم السلام وملحق شدن (و تسلیم آنها بودن) عطا کن، تا این که پرچم های دین بلندی و رفعت پیدا کند.⁽²⁾

بر اساس دعاها و فرامین امام مهدی عجل الله تعالی فرجه وظیفه ما تسلیم در برابر خدا و ائمه و در برابر خواست و اراده الهی چون و چرا نکردن است.

خلاصه

1- تسلیم فرمان خدا بودن به این معنا است که اراده انسان مؤمن و خواست او تحت الشعاع اراده و خواست خدا باشد.

2 - واژه اسلام به معنای تسلیم بودن است.

3- علی علیه السلام می فرماید:

ایمان بر چهار رکن استوار است: توکل به خدا، واگذار کردن کارها به خدا، راضی به قضای الهی بودن، تسلیم فرمان خدابودن.

4- اساس و مقدمه تسلیم، معرفت فطری خداوند و پذیرش این معرفی است.

5- تسلیم بودن در عصر غیبت به معنای آن است که به آن چه خدا خواسته تسلیم باشند. و در مورد ظهور چون و چرا نکنند و تسلیم فرمان امام باشند.

6- لازمه ایمان کامل، تسلیم فرمان و حکم پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و امامان علیهم السلام و در تمام امور مراقب و تسلیم فرمان های امام خود بودن است.

خود آزمائی

1- تسلیم فرمان خدا بودن یعنی چه؟

2 - واژه اسلام چه مفهومی دارد؟

3- چهار رکن ایمان از نظر علی علیه السلام کدام هستند؟

4- اساس و مقدمه تسلیم چیست؟

5- تسلیم اراده خدابودن در عصر غیبت چه مفهومی دارد؟

6- لازمه ایمان کامل از نظر قرآن چیست؟

درس3: اطاعت و بندگی خدا

اشاره

یکی از مهم ترین و بالاترین محور ارزش های اسلامی و اخلاقی عبودیت و بندگی خداست. هیچکدام از فضایل انسانی اگر برای رضای خدا و در راه عبودیت و بندگی خدا نباشد ارزشی نخواهد داشت.

در این بحث دو سؤال اساسی مطرح می شود که عبارتند از:

اولاً بندگی و عبودیت چه معنا و مفهومی دارد؟ ثانیاً با توجه به این که انسان آزاد و صاحب اختیار خلق شده، بنده بودن او چه حکمی پیدا می کند؟

در پاسخ به این دو سؤال باید گفت:

1- عبودیت و بندگی به معنای تسلیم بودن در برابر معبود، و دل خود را در گرو محبت و خضوع او قرار دادن است. از مسائل مهم انسانی که کمتر به آن توجه می شود اینست که انسان به طور ذاتی بنده آفریده شده و نمی تواند بنده نباشد. زیرا تمام وجودش وابسته و نیازمند و معلق است. دائماً در بند دیگری است و یا دل در گرو وجود دیگری بسته است. حال اگر بنده وابسته به خدا نباشد، وابسته و دل بسته به (هوی) است، وابسته و دل داده بت هاو شیاطین دیگر است. و به تعبیر قرآن (عَبَدَالطّاغوت) است. پیامبران الهی آمده اند تا انسان را از قید عبودیت موجوداتی پست تر از انسان آزاد کنند و به قید بندگی خدا ببرند. و به تعبیر قران، پیامبر خدا صلی الله علیه و اله و سلم آمده است تا بارهای سنگین عبودیت بت ها را از دوش انسان ها بر دارد و

دست و پای آنها را از غل و زنجیر های بردگی هوی ها و شهوات آزاد کند و به فضای لایتناهای عبودیت خدا ببرد.⁽¹⁾

انسان از بند محدودیت های جهان مادی خلاص شود و به سوی کمال لایتناهی یعنی بندگی خدای قادر مطلق پرواز کند.

در مسیر این عبودیت: نماز، حج، جهاد، عدالت طلبی، خضوع، آزادی خواهی، همه وسیله آزادی تا رسیدن به قرب الهی و رضوان خدا هستند.

قرآن در بحث خلقت انسان و جن می فرماید:

من جن و انس را نیافریدم مگر برای عبادت.⁽²⁾

و در سوره حمد می خوانیم:

و تنها تو را می پرستیم و تنها از تو طلب یاری داریم.

و در آیه 21 سوره بقره فرمان عبودیت خدا را مطرح می فرماید:

ای مردم، پروردگار خویش را پرستش کنید، آن کس که شما و کسانی را که پیش از شما بودند آفرید ..

در روایت هم بسیار به بحث عبادت و بندگی خدا تاکید شده است از جمله: الف: پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم می فرماید:

برترین مردم کسی است که عاشق عبادت باشد آن را در آغوش گیرد و با قلبش محبت آن را داشته باشد و با جسم خود همراه با عبادت باشد. با این شرایط است که برای این بنده مهم نیست که زندگیش با سختی یا با راحتی بگذرد.⁽³⁾

ب: در حدیث معراج، خداوند به پیامبر صلی الله علیه و اله و سلم خطاب می فرماید:

ای احمد صلی الله علیه و آله و سلم آیا می دانی بنده چگونه عابد میشود؟ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم عرض کند: خیر ای پروردگارم، خداوند می فرماید: زمانی بنده به مقام عبودیت و بندگی می رسد که در او هفت خصلت باشد:

1- تقوایی که او را از کارهای حرام باز دارد.

2- سکوتی که او را از آنچه قصد او نیست حفظ کند.

3- خوفی که هر روز بر گریه او در برابر خدا بیفزاید.

4- و حیائی که از من در خلوت ها شرم داشته باشد.

5- و خوردنی در حد نیاز.

6- و دشمنی با دنیا پرستی بخاطر بغض من نسبت به آن.

7- و دوستی با نیکان بخاطر محبت من نسبت به آن ها.⁽¹⁾

ج: در مورد برترین عبادت ها روایات فراوانی مطرح شده که معنا و مفهوم واقعی عبادت و موضع گیری اسلام را در مورد عبادت بیان می کند از جمله:

برترین عبادت طلب علم در راه خدا و تواضع در برابر اوست.⁽²⁾

خدا به چیزی برتر از اداء حق مؤمن عبادت نشده است.⁽³⁾

چشم پوشیدن از آن چه خدا حرام کرده است برترین عبادت است.⁽⁴⁾

2 - اما رابطه عبودیت و آزادی انسان چیست؟

مهم اینست که بدانیم، آزادی هدف است یا وسیله؟ و اگر وسیله است، برای چه و کدام هدف؟ مسلماً آزادی به مفهوم مطلق رهائی کامل از هر قید و بندی در مورد انسان مفهومی ندارد. در هر نظام اجتماعی انسان تابع یک سلسله مقررات و قید و بندهای قانونی و اجتماعی است. و از طرف دیگر، آزادی هدف اصلی نیست، بلکه وسیله ای است برای راحت تر رسیدن به اهدافی که هر بینش و هر مکتب برای رساندن انسان به سعادت در نظر می گیرد. بنابراین تعریف آزادی در هر مکتبی با هدف های آن مکتب قابل بیان و تعریف است.

در تعریف اسلام از انسان، به عنوان خلیفه خدا در زمین، امانتدار الهی، موجود مسئولیت پذیر، مسجود فرشتگان، هدف از خلقت او بندگی خدا و قرب الهی است. و

هر آنچه که در مسیر تا رسیدن به آن هدف ملکوتی، مانع از حرکت انسان شود ضد آزادی است، و بردگی طاغوت.

امام علی علیه السلام می فرماید:

بنده شهوات خوارتر از برده است.⁽¹⁾

و در سخن دیگری می فرماید:

بردگان سه دسته اند، بندگان برده، بندگان شهوات، و بندگان طمع.⁽²⁾

در واقع بندگی شهوات، شکم، قدرت، و... ضد آزادی بشر به معنا و مفهوم اسلامی آن است، شهوت، قدرت طلبی، رفاه طلبی، ثروت اندوزی، ظلم و استکبار و ... همه و همه سد راه انسان تا رسیدن به مقصد (قرب الهی) هستند. و انسان آزاده از این قید و بندها رهیده تا به سوی هدف آزادانه به پرواز در آید. (بنده عشقم و از هر دو جهان آزادم)

در این مقام بالاترین مراتب بندگی و عبودیت حق، و در نتیجه حریت و آزادگی از آن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ائمه اطهار علیهم السلام و امام زمان ارواحنافداه است.

در مورد پیامبر گرامی صلی الله علیه و اله و سلم در هر نمازی می خوانیم (وأَشهَدُ أنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ ورَسولُهُ)

و امام صادق علیه السلام در ادامه حدیث مفصلی می فرمایند:

... با عبادت ما خداوند عبادت می شود و اگر ما نبودیم خداوند بهمعنای حقیقی عبادت نمی شد...⁽³⁾

و نزدیک به همین مضمون از امام باقر علیه السلام نقل شده که فرمودند:

با عبادت ما خداوند عبادت شده و بوسیله ما خداوند شناخته می شود...⁽⁴⁾

امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) در نامه ای بر علیه غلو کنندگان در حق ائمه علیهم السلام می فرماید:

من و تمامی پدرانم از پیشینیان، آدم علیه السلام ونوح و ابراهیم و موسی علیه السلام ودیگر پیامبران و از آخرین آن ها، حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم فرستاده خدا و علی بن ابیطالب و دیگر امامانی که پیش از من آمده و رفته اند، که درود خدا بر همگی آنان باد، همه تا این زمان که من هستم و تا پایان دوران من بندگان خدا می باشند.⁽¹⁾

در دعای مربوط به امام زمان علیه السلام از امام رضا علیه السلام در قنوت نماز جمعه (اَللَّهُمَّ أَصْلِحْ... در ادامه دعا می خوانیم یَعْبُدُکَ لاَ یُشْرِکُ بِکَ شَیْئاً - تو را عبادت می کند و برای تو چیزی را شریک قرار نمی دهد.⁽²⁾

و امام موسی بن جعفر علیه السلام در مورد حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) می فرماید:

پدرم فدای آن که شبش را با مراقبت ستارگان و در حال رکوع و سجود می گذراند.⁽³⁾

و در پایان آیه 55 نور که وعده الهی برای تحقق ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است می فرماید:

... اینان مرا عبادت می کنند. و در برابر من شریکی قائل نیستند و این هدف، همان هدف از خلقت انسان است. که در دنیا مصداق پیدا می کند.

خلاصه

1- اطاعت و بندگی خدا، مهم ترین و بالاترین محور ارزش های اسلامی و اخلاقی است.

2- در عبودیت خدا دو سؤال مطرح است:

الف : بندگی و عبودیت به چه معنا است؟ ب : با این که انسان آزاد خلق شده چرا باید بنده و عبد باشد؟

3- در معنای عبودیت، تسلیم بودن در برابر معبود، و دل در گرو محبت معبود دادن

مطرح است.

4- انسان ذاتاً بنده خلق شده چون در تمام وجودش معلق و در بند غیر است، اگر بندهء خدا نباشد بندهء طاغوت و غیر خدا است.

5- دین هم آمده است تا بند بندگی بندگان را از گردن انسانها بردارد و به بندگی خدا که عین آزادگی است ببرد.

6- عبادت در اسلام هم به معنای آن است که تمام زندگی انسان بر مبنای فرمان خدا اداره شود.

7- مدیریت زندگی مادی و معنوی براساس فرمان خدا و دین (کار و تلاش و تأمین معیشت و ارضای صحیح غرایز و طلب علم. و خدمت به مردم و...) همه و همه عین عبادت است.

8- رابطة عبودیت و آزادی چیست؟

آزادی در هیچ جای دنیا به معنای رهابودن از هر قیدوبندی نیست، آزادی هدف نیست وسیله است. قید و بندهای رسیدن انسان به هدف را برداشتن.

اگر هدف از آزادی قرب الهی است. گناه آزاد نیست چون مانع رشد انسان و قرب الهی می شود.

9- بندگی شهوات، شکم، قدرت و... ضد آزادی بشر به معنا و مفهوم اسلامی آن است. و این ها سد راه انسان تا رسیدن به مقام قرب الهی هستند.

10 - افتخار بزرگ انبیا و اولیاء بندگی و عبودیت خدا است و با عبودیت آنها است که خداوند عبادت می شود.

11- هدف از خلقت انسان که در قیام جهانی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف تحقق کامل پیدا می کند، عبودیت خدا است.

خود آزمائی

1- بندگی و عبودیت خدا به چه معنا است؟

2 - رسالت دین در بندگی خدا چیست؟

3- در چه صورتی همه مسائل مادی و معنوی زندگی شکل عبادت پیدا می کند؟

4- آزادی چه ارتباطی با بندگی خدا دارد؟

5- آزادی هدف است یا وسیله؟ و آزادی در اسلام به چه معنا است؟

6- سد راه انسان تا رسیدن به آزادگی (مقام فرب الهی) چیست؟

7- افتخار بزرگ انبیا و اولیا کدام است؟

8- هدف از خلقت انسان و قیام جهانی امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف چیست؟

درس4:صدق نیت (اخلاص)-ریا

اشاره

در شرع مقدس اسلام به نیت اهمیت بسیاری داده شده است و خوب و بدان مورد توجه شارع مقدس است. نیت عبارت است از قصد و تصمیم که آدمی برای انجام عملی در باطن خویش اتخاذ می کند و بر طبق آن عمل می نماید. نیت آن قدر مهم است که ارزش اعمال مردم بر وفق نیتی است که دارند.

اگر قصدشان خوب و عالی باشد و در آن صداقت وجود داشته باشد عمل ارزنده و پر قیمت است و اگر نیتشان آلوده و پلید باشد عمل ارزش معنوی ندارد.

درست است که از نظر شرعی عمل صالح مهم است و معمولاً در قرآن بعد از ایمان به خدا مطرح شده اما ارزش واقعی هر عملی مربوط به نیت آن عمل است.

عمل علاوه بر محسن فعلی ( درستی عمل) باید دارای سن فاعلی (حسن نیت، نیت خالص) باشد.

در دعای معروفی که منسوب به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه است، می خوانیم:

اَللَّهُمَّ ارزُقنَا تَوفیِقَ الطَّاعَةِ وَ... صِدقَ النَّیِةِ...⁽¹⁾

خداوندا توفیق اطاعت و... صدق نیت را به ما روزی فرما.

و در دعای زمان غیبت امام زمان علیه السلام از خداوند در خواست می کنیم که:

در طول غیبت امام عصر عجل الله تعالی فرجه یقین ما را نسبت به حضرت از ما سلب نکن و... ما را در اطاعت و متابعت او ثابت قدم بدار... و ما را در شرایطی قرار ده که شک و تردید و ریبه و نقض عهد و تکذیب نسبت به این شرایط در ما به وجود نیاید...⁽¹⁾

در این دعاها و در خواست ها یکی از مهمترین دعاها صدق نیت و ثابت قدم بودن در آن و عدم شک و ریبه و ریا در آن است.

در موضوع صدق نیت، روایات فراوانی از اهل بیت علیهم السلام رسیده که نشانه اهمیت مسئله از نظر اسلام است. به عنوان نمونه:

1-امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه «... لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً - تا شما را بیازمایند که کدامتان بهتر عمل می کنید.»⁽²⁾فرمودند:

احسن عمل به معنای کثرت عمل نیست، بلکه به این معنا است که کدامتان عمل شما به صواب نزدیکتر است.؟ و صواب در عمل عبارتست از خشیت خدا و نیت صادق و نیکی...⁽³⁾

اللّهُمّ إنّی أسأَلُکَ..... وَ النِّیَّةَ الصَّادِقَةَ وَ صِدْقَ اللِّسَانِ وَ الْوَجَلَ مِنْکَ وَ الرَّجَاءَ لَکَ.⁽⁴⁾

خداوندا از تو طلب می کنم... نیت صادق، و صداقت در زبان، و خوف از تو، و امیدوار بودن به تو را.

این چنین است که دین استوار و پا برجا نمی شود مگر به وسیله

نیت راستین. و نیت صادق تثبیت نمی گردد مگر به وسیله عقل.⁽¹⁾

خالص نگه داشتن نیت از فساد برای عاملان آن از طول کوشش و تلاش شدیدتر است.⁽²⁾

صاحب نیت صادق، صاحب قلب سلیم است. زیرا سلامتی قلب از شبهات گوناگون با خالص گردانیدن نیت در همه کارها است، و خداوند فرموده است «یَوْمَ لَا یَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَی اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ»⁽³⁾روزی که نه مال و نه فرزندان نفعی برای انسان ندارند جز این که هر کسی قلب سلیم را برای خدا بیاورد.⁽⁴⁾

براساس این روایات و متون دیگر اسلامی صدق نیت داشتن هدف و مقصد راستین در جهت رضای خدا و کار را خالصانه برای تقرب به خدا انجام دادن است و این جهت است که به نیت و اعمال انسان ارزش واقعی می دهد.

ریا

ریا به مفهوم خود نمائی و نشان دادن اعمال خوب خود به مردم جهت حفظ آبرو و یا کسب اعتبار و یا رسیدن به مطامع دنیوی، این حالت مخصوصاً در انجام عبادات اعم از واجب و مستحب بزرگ ترین آفت و در مقابل خلوص نیت و صدق نیت و در حد شرک است.

ریا از جمله گناهان کبیره و جزء گناهان قلبی است و انسان تا آن جا که قدرت دارد، باید با توجه و کمک خواستن از خداوند و انجام عبادات (قُربَةَ إِلَی الله)، و صدق نیت و اخلاص از گرفتار شدن به آن خود را نجات دهد.

قرآن می فرماید:

ای کسانی که ایمان آوردید صدقات خود را با منت گذاشتن و آزار رسانیدن به گیرنده باطل نکنید. مانند کسی که مالش را برای خود نمائی به مردم انفاق میکند و به خدا و روز قیامت ایمان ندارد. و مثل ریاکار مانند سنگ صافی است که بر آن خاکی بوده و باران سختی بدان رسیده، آن را صاف بر جای گذاشته، اینان توانائی بهره برداری از آن چه فراهم آورده اند ندارند..⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام می فرمایند:

هر ریائی شرک است و جز این نیست هر که برای مردم کار کند ثوابش به عهده مردم است و هر که برای خدا کار کند ثوابش بر خداست.⁽²⁾

و علی علیه السلام فرموده اند:

ریاکار و خود نما را سه نشانه است: هنگامی که در برابر مردم باشد نشاط به عبادت دارد و چون تنها باشد کسل و تنبل است و دوست دارد در تمام کارهایش او را ستایش کنند و به او آفرین گویند.⁽³⁾

توجه به ایننکته که هیچ قدرتی جز قدرت خداوند بر هستی حاکم نیست و هیچ معبودی جز او شایسته پرستش نیست و این که تمام هستی و وجود ما به عنایت او است ما را از ریا دور می کند.

سُمعَه

ممکن است کاری از آغاز خالصانه و برای خدا انجام پذیرد و یا کاری بدون حضور و دیدن مردم انجام شود (که شائبه ریا در آن نباشد) ولی پس از مدتی شخص با اظهار نمودن و آشکار ساختن آن و بیان آن برای مردم آن را ضایع نماید. این عمل را (سمعه =

شنواندن به دیگران) می گویند. سُمعه مانند ریا آثار منفی خود را خواهد داشت.

امام باقر علیه السلام می فرماید:

نگهداری کار از انجام آن دشوارتر است. به ایشان عرض شد، چگونه؟ فرمود: شخصی صله رحمی انجام می دهد و برای خدا انفاق میکند و در این کار مقصودی غیر از خدا ندارد پس پاداش پنهان بودن آن کار برایش ثبت می شود، سپس نزد مردم از آن عمل یاد می کند، در نتیجه پاداشی که نوشته شده بود محو می گردد.⁽¹⁾

اقسام ریا

اشاره

در یک نگاه سطحی، ریا بر سه نوع است: ریا در ایمان، ریا در عبادت، ریا در امور دیگر.

الف-ریا در ایمان

ریا در ایمان به این معناست که شخص اظهار ایمان کند و خود را در ظاهر با ایمان و مسلمان جلوه دهد ولی در دل انکار نماید. این قسم که (کفر نفاق) نام دارد در آغاز ظهور اسلام دیده می شود، در زمان ما آن چه به ندرت یافت می شود این است که شخص در دل خود معتقد به پاره ای از ضروریات دین مثل وجود بهشت و دوزخ و پاداش و کیفر اخروی نباشد ولی بخاطر برخی مصالح ابراز کند به این امور معتقد است. این نوع ریا، از کفر بدتر است، زیرا چنین شخصی میان کفر و نفاق جمع کرده است.

ب-ریا در عبادت

ریا در عبادت خود بر چند قسم است:

1-ممکن است شخص، اعتقاد به خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ودیگر ضروریات دین داشته باشد ولی در اصل عبادت های واجب ریاکند. مثل این که در تنهایی نماز بجا نیاورد

ولی در حضور مردم این کارها را انجام دهد. چنین شخصی گرچه در زمره کافران محسوب نمی شود. اما با ایشان قرابت و همانندی زیادی دارد.

2 - برخی در عبادت های واجب خود دچار ریا نمی شوند، اما در انجام عبادت های مستحبی مرتکب آن می گردند مثل این که در خلوت و تنهائی نمازهای نافله ونماز شب را به جا نیاورد ولی وقتی در میان مردم است به انجام آن ها احساس رغبت کند. این قسم ریا در واقع همان مصداق شرک خفی است.

3-گروهی دیگر در وصف عبادت دچار ریا می شوند نه در اصل آن مثل این که شخصی در حضور مردم و به قصد جلب توجه به آنان رکوع و سجود و دیگر افعال نماز را بهتر و زیباتر به جا آورد یا پس از گریه بر ائمه علیهم السلام اشک خود را پاک نکند. این قسم ریا هم گناه است و عبادت را فاسد می نماید.

ج-ریا در امور دیگر

این قسم ریا خود بر دو گونه است:

الف: ریا در مباحات: مانند این که شخص به خودی خود از چرکین بودن بدن و لباس و آشفته بودن سرو وضع مضایقه نداشته باشد... ولی هنگام حضور در میان مردم و شرکت در مجالس خود را پاکیزه کند، و سر و وضع خود را آراسته تر کند، این گونه ریا، مباح و جایز است، بلکه چه بسا برای جوانان پسندیده تر است.

در سیره رسول خدا صلی الله علیه وآله و سلم آمده که حضرت هرگاه می خواست در جمع مردم حضور یابد با سر و وضع آراسته و مرتب حضور می یافتند. و می فرمودند: (خدا دوست دارد وقتی بنده به سوی برادران خود می رود خود را برای ایشان زینت کند)⁽¹⁾

ب: ریا در پنهان داشتن کاستی ها و گناهانی که از انسان سر می زند به قصد این که دیگران مطلع نشوند و از چشم آنها نیفتد. این گونه ریا نه تنها جایز است، بلکه خلاف آن یعنی ابراز نمودن گناهان، خود عملی زشت و گناه محسوب می شود. در فرازی از سخنان علی علیه السلام آمده است (از تظاهر به گناه بپرهیز که آن از بزرگترین گناهان است)⁽²⁾

و در دعای عصر غیبت این چنین از خداوند طلب می کنیم: (خداوندا بر امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) و پدرانش علیهم السلام، پیشوایان پاکیزه و بر شیعیان برگزیده شان درود بفرست و آنان را به برترین آرزوهایشان برسان و ما را از هرگونه شک و شبهه و ریا و شهرت طلبی خالص گردان تا منظوری جز تو نداشته باشیم و غیر از رضای تو چیزی را نخواهیم)⁽¹⁾

خلاصه:

1- نیت عبارت است از قصد و تصمیم که آدمی برای انجام عملی در باطن خویش اتخاذ می کند و بر طبق آن عمل نماید.

2- هر عملی علاوه بر حسن فعلی (درستی عمل)، باید دارای محسن فاعلی (حسن نیت - نیت خالص) باشد.

3- درآیات قرآن و روایات اهل بیت علیهم السلام و در دعای امام زمان علیه السلام به صدق نیت اهمیت فراوان داده شده است.

4- براساس این متون، صدق نیت عبارت است از: داشتن هدف و مقصد راستین در جهت رضای خدا و کار را خالصانه برای تقرب به خدا انجام دادن.

5- ریا به مفهوم خودنمائی و نشان دادن اعمال خوب خود به مردم جهت حفظ آبرو و یا کسب اعتبار و یا رسیدن به مطامع دنیوی است. و در حد شرک به خدا اما شرک خفی است.

6- ریا از جمله گناهان کبیره و گناه قلبی است.

7- سمعه، (به معنای شنواندن به دیگران). ممکن است کاری خالصانه برای خدا انجام بپذیرد ولی پس از مدتی، شخص با اظهار نمودن و آشکار ساختن آن و بیان آن برای مردم آن را ضایع کند.

8- اقسام ریا: گاهی ریا در اصل ایمان است. و گاهی در عبادت که هر دو شرک خفی است. و زمانی را در مباحات و یا پنهان داشتن کاستی ها است که اشکالی ندارد.

خود آزمائی

1- مفهوم نیت چیست؟

2- حسن فاعلی و حسن فعلی چه مفهومی دارد؟

3- از مجموعه متون ذکر شده در مورد صدق نیت چه برداشتی دارید؟

4- ریا و سمعه هر کدام به چه معنا است؟ و اقسام ریا را توضیح دهید.

درس 5: توکل

اشاره

توکل و اعتماد به خداوند از مهمترین آثار ایمان و صدق نیت است. توکل یعنی اعتماد و اطمینان قلبی انسان به خداوند در همه امور خویش و عدم توجه به هر قدرت غیر از او.

تحقق این حالت در انسان متوقف است بر ایمان و یقین و قوت قلب نسبت به این که هیچ قوت و قدرتی جدا از خداوند در کار عالم و آدم اثر گذار نمی باشد و همه علل و اسباب مقهور قدرت الهی هستند و تحت اراده او عمل می کنند که خود در واقع مرتبه ای از مراتب توحید است.

بنابراین ریشه و اساس (توکل) توحید است و جز با حصول توحید شکل نمی گیرد. از این روست که خداوند اذن انتساب امور به اسباب و علل آن ها و منتسب کردن کارها به فاعلشان را داده و به نوعی علل و فاعل ها را مسلط بر حوادث و کارها کرده است. هر چند این سلطه اصیل نبوده و اسباب و علل طبیعی و فاعل های انسانی استقلالی در تاثیر گذاری ندارند و فقط خداوند است که سبب مستقل و برتر از همه اسباب است. بنابراین انسان رشید هنگامی که اراده انجام کاری نمود و ابزار و اسباب عادی آن را نیز فراهم کرد می داند که تنها سبب مستقل در تدبیر امور خداوند است و هیچگونه اصالت و استقلالی برای خود و اسباب و عللی که به کار می گیرد قائل نیست، پس بر خداوند توکل می کند. بنابراین توکل به معنای نفی انتساب استقلالی امور به

انسان یا اسباب و علل طبیعی و ارجاع اصالت و استقلال به خداوند است.⁽¹⁾

قرآن کریم خطاب به پیامبر عظیم الشأن اسلام می فرمایند:

وَ شاوِرْهُمْ فِی اَلْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اَللّهِ إِنَّ اَللّهَ یُحِبُّ اَلْمُتَوَکِّلِینَ.⁽²⁾

در کارها با آنها مشورت کن. پس هرگاه تصمیم خود را گرفتی به خدا توکل کن که خدا متوکلان را دوست دارد.

همه پیامبران الهی در برخورد با مشکلات در راه هدایت امت خویش به خدا توکل می کردند.

قرآن از قول حضرت شعیب علیه السلام نقل می کنند:

وَمَا تَوْفِیقِی إِلاَّ بِاللهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ و إلَیْهِ أُنِیبُ⁽³⁾

اگر انسان بر خدا توکل نداشته باشد، در برخورد با مشکلات، درونی آکنده از اضطراب،نگرانی و دلهره خواهد داشت.

امام صادق علیه السلام می فرمایند:

خداوند به داوود علیه السلام وحی کرد:

هر بنده ای از بندگانم به جای پناه بردن به دیگری با نیت خالص به من پناه آورد، از کارش چاره جوئی می کنم، گرچه همه آسمان ها و زمین و هر چه در آنهاست علیه او توطئه کنند.⁽⁴⁾

و امام موسی بن جعفر علیه السلام در شرح آیه «و مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اَللّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ»⁽⁵⁾- هر که بر خدا توکل کند او را بس است؛ فرمودند:

توکل بر خدا درجاتی دارد. یکی از آنها آن که در کار خود بر او توکل

کنی و هر چه با تو کند راضی باشی و بدانی که در خیرخواهی تو کوتاهی نکند و بدانی که اختیار با اوست. پس توکل کن به خدا به واگذاری همه امور به وی و به او در آن و غیر آن اعتماد داشته باشد.⁽¹⁾

ذکر چند نکته مهم

1.توکل بر خدا امری قلبی و درونی است. و فقط لفظ کافی نیست و در این صورت است که موثر واقع می شود. یعنی اگر توکل همراه با معرفت و اخلاص باشد، خداوند کارهای ما را به بهترین وجه چاره می کند و آن چیزی که حقیقتاً به نفع ما است پیش خواهد آورد.

امام عصر عجل الله تعالی فرجهدر دعای رجبیه از خداوند طلب می کنند که:

وَ اکْفِنَا کَوَافِیَ قَدَرِکَ وَ امْنُنْ عَلَیْنَا بِحُسْنِ نَظَرِکَ وَ لا تَکِلْنَا إِلَی غَیْرِکَ وَ لا تَمْنَعْنَا مِنْ خَیْرِکَ .⁽²⁾

خداوندا ما را به تقدیر خود کفایت فرما، و به حسن نظرت به ما منت گذار، و ما را به غیر خود وامگذار و محروم از خیر و احسانت مگردان. با تمام وجود وابستگی و توکل خود را به خدا طلب می فرماید.

لازمه موفقیت در کارها و عدم یأس و نومیدی توکل به خداست.

خلاصه

1- توکل از مهم ترین آثار ایمان و صدق نیت و به معنای اعتماد و اطمینان قلبی انسان به خداوند در همه امور زندگی است.

2-ریشه و اساس توکل توحید است. و خداوند اذن انتساب امور به اسباب و علل و فاعل ها را داده وگرنه علل و اسباب استقلالی در تأثیرگذاری ندارند.

3- خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در قرآن می فرماید: در کارهای آن ها با ایشان مشورت کن و هرگاه تصمیم گرفتی به خدا توکل کن. همه پیامبران در امر هدایت امت به خدا توکل داشتند.

4- اگر انسان به خدا توکل نکند، در برخورد با مشکلات گرفتار اضطراب و نگرانی و دلهره خواهد شد.

5- در توکل چند نکته اهمیت دارد:

الف: توکل امری قلبی و درونی است و فقط لفظ نیست بلکه باید همراه معرفت و اخلاص باشد.

ب: توکل جانشین تنبلی و ندانم کاری افراد نیست. و وقتی معنا دارد که انسان مسئولیت خود را انجام دهد و سپس از خدا کمک بخواهد.

ج: توجه به اسباب از باب این است که خداوند را مسبب الاسباب بدانیم. وگرنه توجه به وسایط به تنهائی انسان را از توکل به خدا دور می کند.

خود آزمائی

1- توکل چه مفهومی دارد؟

2 - ریشه و اساس توگل چیست؟

3- وجود علل و اسباب در نظام هستی با توگل چه نسبتی دارد؟

4- اگر انسان به خدا توکل نکند دچار چه مشکلاتی خواهد شد.

5- توکل دارای چه شرایطی است؟

درس 6 :خوف و رجاء (بیم و امید)

اشاره

رجاء و امید، آرامش و آسایش قلب برای به دست آوردن امری دوست داشتنی است که معمولاً برای رسیدن به آن موجبات کار باید فراهم شود، و ضمن تلاش و فعالیت، و فراهم نمودن امکانات؛ امیدوار به نتیجه موردنظر بود.

امیدوار به خدا و رحمت خدا بودن نتیجه ایمان به او و تسلیم فرمان او بودن و توکل به خداست. و این حالت معنوی در قلب هر انسان مؤمن مطیع خداوند به وجود می آید. زیرا قلبی که با یاد خدا آرامش و اطمینان پیدا می کند امیدوار به رحمت و عنایات او هم خواهد بود.

اما انسانی که وجودش پر از گناه و معصیت است. امید در وجود او مفهومی نخواهد داشت.

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم می فرمایند:

انسان احمق کسی است که نفس وی از هوس های شیطانیش پیروی کند و در عین حال آرزومند بهشت از خداوند باشد.⁽¹⁾

و قرآن می فرماید:

آنان که ایمان آوردند و از وطن خود هجرت نموده و در راه خدا جهاد

کردند، اینان امیدوار و منتظر رحمت خدا هستند.⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمودند:

فرد با ایمان مؤمن نیست مگر آن که در خوف و رجاء زندگی کند. و در حالت خوف و رجاء نیست مگر کسی که طبق آن چه از آن می ترسد و بدان امید دارد کار و کوشش نماید.⁽²⁾

مقام رجاء و امید، مقام انس با خدا و محبت به او، در عین حال موجب استمرار و دوام کوشش و مواظبت بر طاعت و حسن اخلاق در تمامی احوال می گردد. و از اثرات آن لذت بردن از طول عبادت و متنعم شدن به مناجات و مأیوس نشدن از رحمت خداوند در هر حال است.

اما خوف

خوف به معنای ترس و بیم از عظمت حق بر خلاف جبن که ترس ناشی از ضعف نفس است. انسان بزدل و ترسو را جبون می گوئیم. اما معنای خوف در فارسی همان بیم و هراس است. گاهی گفته اند که ترس از خدا ترس از مجازات، و حساب اوست، اما گاهی مقام او و احساس سنگین بودن وظیفه بندگی در دل های افراد با ایمان، خود بخود ایجاد یک نوع حالت بیم و هراس می کند. بیمی زائیدهء ایمان و آگاهی از عظمت خداوند و احساس مسئولیت در برابر او. در معنای نزدیک (خوف) در قرآن عبارات و واژه های دیگری هم به کار رفته است:

(خَشیَت) بیم برای دیدن کوتاهی در برابر لطف و عظمت حق که در مورد دانشمندان می فرمایند «ما یَخْشَی اَللّهَ مِنْ عِبادِهِ اَلْعُلَماءُ...»

(شَفَق و اِشفاق) عنایتی آمیخته با خوف، خوف از وقوع مکروه و عمل ناپسندیده، که معمولاً بعد از خشیت مطرح می شود. «وَ هُمْ مِنْ خَشْیَتِهِ مُشْفِقُونَ».

(وَجَل) ترسان و خائف. احساس خوف از عظمت خدا که معمولاً در مورد

انسان های متواضع (مُخبتین) مطرح می شود. گاهی هم وَجَل، بیم از ترک خدمت به محبوب است.

(رهب = رهبه) خوف از کوتاهی برابر خدا است. (راهب یا ترسا) کسی که در این مقام از بیم است.

در تمامی این معانی، ترس و بیم و هراس بخاطر مسئولیت هائی است که بر دوش انسان است و شاید انسان در برابر عظمت حق و مقام او کوتاهی کرده است و این حالت ها بوجود نمی آید مگر در سایه معرفت حقیقی به خدا.

از امام معصوم علیه السلام نقل شده:

کسی که شناخت و معرفت بیشتری نسبت به خدا داشته باشد از او بیمناک تر است.⁽¹⁾

در مورد یاران حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) می خوانیم: (رُهْبَانٌ بِاللَّیْلِ لُیُوت بِالنَّهَار)

راهبان و ترسایان شب و شیران روزند. شب ها را خواب ندارند و در مناجات و خوف از خدا مانند زنبوران عسل در کندوها زمزمه و مناجات شبانه دارند.⁽²⁾

و از صفات امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) (مُهَذبُ الْخائِفُ) است. یعنی انسان پاکیزه بیمناک و هراسان از عظمت خدا.⁽³⁾

مرز خوف و رجاء

انسانی که به مقام امید و رجاء به خدا می رسد، امیدش نسبت به دیگران کم و قطع خواهد شد. اما در عین حال خائف از نتیجه اعمال خود در برابر خداست. روی این جهت ما سفارش شده ایم که در برابر خداوند بین حالت خوف (بیم از اعمال و رفتار مان) و رجاء (امید به رحمت خدا باشیم.

در اخبار و روایات مربوط به حضرت یعقوب علیه السلام آمده است:

خدا وند به یعقوب می فرمود: (آیا می دانی به چه جهت میان تو و یوسف علیه السلام جدائی انداختیم؟ برای این که تو چنین گفتی، من ترس آن دارم که گرگ ها یوسف را بدرند و شما از او غفلت ورزید. چرا از گرگ ترسیدی ولی به حفظ من امید نداشتی؟ و چرا به غفلت برادرانش نظر کردی ولی به حفظ و پاسداری من از او توجه نکردی؟⁽¹⁾

و خداوند در قرآن می فرمایند:

ای پیامبر بگو، ای بندگانی که بر نفس های خویش زیاده روی نموده اید هرگز از رحمت خدا نومید نشوید، البته خدا همه گناهان شما را خواهد بخشید که او بسیار آمرزنده و مهربان است.⁽²⁾

امام سجاد علیه السلام در مناجات الراجین (مناجات امیدواران) به خداوند عرضه می دارد:

ای خدائی که هرگاه بنده ای از او سؤال کند عطا خواهد کرد و هرگاه امیدی به او داشته باشد به امیدش می رساند... خدایا آن کیست که به امید عطای تو به درگاهت فرود آمد و محرومش ساختی؟ آیا نیکو است که من از درگاه تو محروم برگردم در صورتی که من مولائی که به لطف و احسان معروف باشد جز تو نمی شناسم. و چگونه به غیر تو امید داشته باشم در صورتی که هر خیر و نیکی به دست تو است. و چگونه آرزومند جز تو باشم در حالی که ملک آفرینش و حکم و فرمان بر خلق مخصوص توست. آیا از تو قطع امید کنم در صورتی که از تو درخواست نکرده از فضل و کرمت به من احسان ها کردی.⁽³⁾

در آیه 16 سوره سجده می خوانیم «یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً» (نه از غضب و عذاب او ایمن می شوند و نه از رحمتش مأیوس می گردند. خوف و رجاء وبیم و امید را با هم دارند.)

توازن این بیم و امید ضامن کمال و پیشروی آن ها در راه خداست. چرا که غلبه

خوف بر امید، انسان را به یاس و سستی می کشاند، و غلبه رجاء و طمع انسان را به غرور و غفلت وا می دارد. امام صادق علیه السلام می فرماید:

سزاوار است بندهء مؤمن آن چنان از خدا بترسد که گویی در کنار دوزخ قرار گرفته و مشرف بر آتش است و آن چنان به او امیدوار باشد که گوئی اهل بهشت است.⁽¹⁾

و در راه امید به رحمت خدا با امام عصر عجل الله تعالی فرجه در دعای قنوت حضرت همنوا شویم:

اَللَّهُمَّ مَنْ کَانَ أَصْبَحَ وَ ثِقَتُهُ وَ رَجَاؤُهُ غَیْرُکَ فَأَنْتَ ثِقَتِی وَ رَجَائِی فِی اَلْأُمُورِ کُلِّهَا یَا أَجْوَدَ مَنْ سُئِلَ وَ یَا أَرْحَمَ مَنِ اُسْتُرْحِمَ اِرْحَمْ ضَعْفِی وَ قِلَّهَ حِیلَتِی.⁽²⁾

خداوندا چه کسی صبح می کند در حالی که اطمینان و امید او غیر از تو باشد؟ خدایا تو مورد اطمینان من و امید من در تمام کارهایم هستی، ای بخشنده ترین کسی که مورد درخواست هستی و ای مهربان ترین کسی که از او درخواست رحمت می شود. به ضعف من و کمی چاره اندیشی من رحم کن.

خلاصه

ا- رجا و امید آرامش و آسایش قلب برای به دست آوردن امری دوست داشتنی است.

2- امیدوار به رحمت خدا بودن، نتیجه ایمان به او و تسلیم فرمان او بودن و توکل به خدا است. و انسان غرق گناه، امید در وجود او مفهوم ندارد.

3- مقام رجا و امید، مقام انس با خدا و محبت به او و در عین حال موجب استمرار و دوام کوشش بر طاعت خدا و حسن اخلاق در تمامی احوال می گردد.

4- خوف به معنای ترس و بیم از عظمت حق، برخلاف جبن که ترس ناشی از آگاهی از مقام، و احساس سنگینی وظیفه بندگی در برابر خداوند است.

5- در قرآن واژه های دیگری هم به معنای نزدیک به خوف آمده است. از جمله (خشیت) (شفق) (وجل) (رهبه)

6- در مورد یاران حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف می خوانیم (راهبان شب و شیران روزند. رُهْبان ٌ بَاللَّیْلِ وُلُیُوث ٌ بِالنَّهارِ)

7- مرز بین خوف و رجا به این معنا است که انسان امیدوار به رحمت خدا، امیدش از دیگران کم می شود. اما در عین حال خائف از نتیجه اعمال خود در برابر عظمت خدا است.

8- در متون اسلامی سفارش شده ایم که همیشه در برابر خداوند بین خوف و رجا (بیم و امید) باشیم. همان طور که در دعاهای ائمه علیهم السلام و امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف مشاهده می کنیم.

خود آزمائی

1- مفهوم رجا چیست؟

2-رجای به خدا نتیجه چیست؟

3- خوف از خدا چه مفهومی دارد؟

4- واژه هایی همچون (خشیت. شفق. وجل. رهبه) به چه معنا است؟

5- مقصود از مرز میان خوف و رجا چیست؟

درس 7 : توجه به نماز

اشاره

یکی از مهم ترین و زیباترین ریشه های ارزش های انسانی و اخلاقی اسلامی، توجه به نماز است. نماز خود مهم ترین عامل جلوگیری از انحرافات، زشتی ها و منکرات می باشد. و اصلی ترین سفارش خداوند و همه انبیاء و اولیای الهی است.

شناخت معبود، محبت او را در دل ایجاد می کند، و این محبت انسان را به پرستش و عبادت و اظهار کوچکی و تواضع در برابر عظمت او وا می دارد. نماز جلوه ای از بندگی انسان در پیشگاه خداوند و مظهر عبودیت و عبادت اوست.

در سرشت و فطرت انسان پرستش و نیایش نهادینه شده است. اگر به معبود حقیقی دست یافت که کمال مطلوب همین است و اگر به انحراف و بیراهه دچار شد، به پرستش معبودهای بدلی و باطل می پردازد. بت پرستی، خورشید و ماه و گاو پرستی نمونه های انحرافی پرستش معبود است.

انبیاء آمده اند تا فطرت را بیدار و در مسیر حق هدایت کنند. و نماز جلوه زیبا وعظیم آن فطرت فراموش شده انسان است.

ابعاد نماز

اشاره

در حد توان و وسع فکری انسان ها، نماز در ابعاد مختلف قابل دقت و بررسی است.

1-در بعد طهارت و پاکی

از مقدمات تا مقارنات نماز، از مستحبات تا واجبات و مبطلات آن دعوت به طهارت و پاکی و پاکیزگی است. مسواک زدن، وضو، غسل، پاکی بدن و لباس از آلودگی ها، طهارت مکان نمازگزار، تمیز و مرتب و زیبا بودن مسجد و معطر بودن در حال نماز، همه و همه تشویق و ترغیب انسان نمازگزار و جامعه اهل نماز به پاکی و طهارت و بهداشت جسم و روح است. پیامبر اسلام صلی الله علیه آله و سلم می فرماید:

در هنگام وضو، یاد خدا باعث پاک شدن تمام پیکره او و پاک کننده گناهان اوست.⁽¹⁾

اصراری که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم در مورد غسل جمعه قبل از حضور در نماز جمعه داشتند، دلیل بر همین نکته است.

2-در بعد اعتقادی و ایمان

نماز پایه و اساس دین است، قرآن کریم می فرماید:

کسی که عمل صالح انجام دهد، مرد یا زن در حالی که ایمان داشته باشد، او را حیات طیبه می بخشیم.⁽²⁾

نماز بزرگترین عبادت و مهمترین سفارش همه انبیاء است: لقمان پسرش را به نماز توصیه می کند.⁽³⁾حضرت عیسی علیه السلام در گهواره می گوید: خدایم مرا به نماز و زکات توصیه کرده است.⁽⁴⁾رسول خدا نماز را نور چشم خود می داند.⁽⁵⁾و..

نماز کلید بهشت، اولین سؤال در قیامت، تنها عبادتی که در هیچ حال از عهده انسان ساقط نمی شود. نماز اعلام بندگی در برابر خدا و زیر بار نرفتن در مقابل طاغوت ها و ستمگران است إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ- أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ

هماهنگی با همه ذرات عالم است. چراکه جهان محراب وسیعی است که همه کائنات در آن به تسبیح و عبادت و سجود در برابر او مشغولند. سُبْحانَ اللهِ، وَ الْحَمْدُ لِلهِ، وَ لا إلهَ إلاّ اللهُ، وَ اللهُ أکْبَرُ.

مرز میان اسلام و کفر ترک عمدی نماز است. چگونه مدعی مسلمانی است آن که رابطه خود با خدا را بریده و از نماز روی گردان است، رسول خدا فرمود:

مَنْ تَرَکَ اَلصَّلاَهَ مُتَعَمِّداً فَقَدْ کَفَرَ...

هر که عمداً نماز را ترک کند کفر ورزیده است.⁽¹⁾

نماز باریابی به محضر قدس ربوبی است و معراج مؤمن.

3-در بعد ولایت

آن چه عمل و عبادت را در مسیر صحیح و خدائی قرار می دهد، پیروی از رهبری آسمانی و الهی است، در سایه چنین ولایتی خط صحیح عمل و عبادت کارساز شود و در غیر آن صورت یابی خاصیت و اثر می شود یا عبادت هم در راستای اهداف دشمنان قرار می گیرد.

در حدیثی از امام باقر علیه السلام است که:

مَنْ دَانَ اَللَّهَ بِعِبَادَةٍ یُجْهِدُ فِیهَا نَفْسَهُ وَ لاَ إِمَامَ لَهُ مِنَ اَللَّهِ فَسَعْیُهُ غَیرُ مَقْبُولٍ...⁽²⁾

کسی که ایمان به خدا دارد و عبادت جانفرسا هم انجام می دهد ولی امام شایسته ای از طرف خدا ندارد تلاشش بی فایده و پذیرفته نیست.

در حدیث دیگری می خوانیم:

لَمْ یَتَوَلَّنَا لَمْ یَرْفَعِ اَللَّهُ لَهُ عَمَلاً .⁽³⁾

هر که ولایت ما را نداشته باشد و به ولایت ما گردن ننهد خداوند عملی از او را بالا نمی برد و نمی پذیرد.

و در دعای ندبه می خوانیم:

وَ اجْعَلْ صَلَاتَنَا بِهِ مَقْبُولَةً.

خدایا نمازمان را به وجود مقدس امام عصر عجل الله تعالی فرجه مورد قبول قرار ده.

در محتوای قرائت و اذکار نماز هم مسئله ولایت مورد توجه و عنایت قرار گرفته است؛ لذا امام صراط مستقیم الهی است.⁽¹⁾و ما هر روز در آن راه بودن را از خداوند طلب می کنیم.

و پیامبر عظیم الشان اسلام در روز غدیر سوره حمد را ضمن خطبه آن روز قرائت فرمودند، و سپس به مردم خطاب کردند: (ای مردم، هان به خدا سوگند این سوره درباره من نازل شده و شامل امامان می باشد و به آنان اختصاص دارد.)⁽²⁾

در تشهد نماز، شهادت به رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و درود و صلوات بر آل اوست، و در سلام نماز هم همین توجه و عنایت وجود دارد. سراسر نماز توحید است و توجه به ولایت معصومین علیهم السلام.

4-در بعد اخلاقی

مطرح شد که یکی از مهمترین محورهای اخلاقی اسلامی توجه تام به نماز است. قرآن در مورد نماز می فرماید:

إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْکَرِ .⁽³⁾

نماز انسان را از زشتیها و منکرات باز می دارد.

سراسر نماز دعوت به صداقت، پاکی، جلوگیری از گناه و دوری از معصیت و ظلم

است.

آنکه دزدی کند و نماز بخواند و یا هر کار خیر دیگری انجام دهد از او قابل قبول نیست.

آن که حق مردم را بخورد و به مردم ستم نماید و به نماز بایستد، نمازش مردود است.

کسی به دیگری تهمت بزند، غیبت کند، چشم ناپاک به نوامیس مسلمین داشته باشد، نماز او قابل قبول نیست و آن کس که شراب بخورد تا 40 روز نماز او مورد قبول واقع نمی شود.

جوانی که به نماز توجه دارد و اهل عبادت است، دست به دزدی و خیانت به مردم نمی زند. با چشمانی پاک در جامعه حضور می یابد، اهل ربا و رشوه و چاپلوسی نخواهد بود. و نسبت به پدر و مادر خود حقشان را مراعات می کند.

امام صادق علیه السلام فرمود:

فرزندی که از روی خشم به پدر و مادر خود نگاه کند - هر چند والدین در حق او ظلم کرده باشند - نمازش از سوی خدا پذیرفته نیست.⁽¹⁾

پس آغاز تا انجام نماز در کلاس ارزش های انسانی و فضایل اخلاقی است.

5-در بعد اقتصادی (رسیدگی به محرومان)

نیازمندان و فقیران، بندگان خدایند، آن عبادت و بندگی که همراه رسیدگی به وضع بندگان ناتوان و محروم خدا نباشد بی ارزش است. در آیات و روایات، موضوع نماز و زکات معمولاً در کنار هم آمده است. یکی ارتباط با خداست، دیگری با خلق خدا. امام رضا علیه السلام می فرمایند: کسی که نماز بخواند اما زکات ندهد نمازش پذیرفته نیست.⁽²⁾

از نظر احکام و رساله های عملیة مجتهدان، با لباسی که خمس آن داده نشده نمی توان نماز خواند. این نپرداختن حقوق واجب محرومین، اموال انسان را هم

آمیخته به حرام می کند و زندگی از مسیر الهی بیرون می رود.

6-در بعد زندگی مهدوی

جامعه مهدوی، جامعه اقامه نماز و عبودیت حق است، همان جامعه ای است که همه اولیای خدا در انتظار آن روز موعود دعا می کنند. خداوند می فرمایند:

الَّذِینَ إِنْ مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّکاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ.⁽¹⁾

کسانی که اگر در زمین به آنان توانائی دهیم، نماز را به پا داشته و زکات پرداخته و امر به معروف و نهی از منکر می کنند.

امام باقر علیه السلام در شرح این آیه می فرمایند:

این آیه برای آل محمد است. مهدی و اصحاب او، خداوند مشرق ها ومغرب های زمین را به تصرف آنها در آورد. و دین را آشکار سازد.

اولین مشخصه جامعه پس از قیام حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه اقامه نماز است.

در توصیف یاوران مهدی عجل الله تعالی فرجه، علی علیه السلام می فرمایند:

راهبان و عابدان شب و شیران روزند.⁽²⁾

یاران امام عصر عجل الله تعالی فرجه شب زنده دارانی هستند که تمام شب را به عبادت و نماز می گذرانند.

امام مهدی عجل الله تعالی فرجهدر زیارت ناحیه مقدسه خطاب به جد بزرگوارشان امام حسین علیه السلام:

أَشْهَدُ أَنَّکَ قَدْ أَقَمْتَ الصَّلاَةَ ، وَآتَیْتَ الزَّکَاةَ .⁽³⁾

شهادت می دهم که تو نماز را بر پا داشتی و زکات دادی.

و از همان حضرت عجل الله تعالی فرجه نقل شده که فرمودند:

هیچ چیزی بالاتر و برتر از نماز، بینی شیطان را به خاک نمی مالد.

پس نماز را به پا دارید و بینی شیطان را به خاک بمالید.⁽¹⁾

و چه زیباست که در زیارت آل یس خطاب به حضرت عجل الله تعالی فرجه عرضه می داریم:

السَّلامُ عَلَیْکَ حِینَ تُصَلِّی وَ تَقْنُتُ السَّلامُ عَلَیْکَ حِینَ تَرْکَعُ وَ تَسْجُدُ...⁽²⁾

سلام بر تو آن گاه که در حال نماز و نیایش و قنوتی. درود و سلام در حال رکوع تو و سجده تو...

پس جامعه شیعه مهدی عجل الله تعالی فرجه جامعه نماز است.

خانواده شیعه مهدی عجل الله تعالی فرجهخانواده نماز و نیایش است. نمی توان خود را یاور امام علیه السلام دانست اما نسبت به نماز بی توجه بود.

خلاصه

1- از مهم ترین و زیباترین ارزش های انسانی و اخلاقی توجه به نماز است.

2 - نماز مهم ترین عامل جلوگیری از انحرافات و زشتی ها و منکرات می باشد.

3- نماز ابعاد مختلفی دارد: از جمله:

الف - بعد طهارت و پاکی: از مقدمات تا مقارنات نماز، از مستحبات تا واجبات آن دعوت به طهارت و پاکیزگی است.

ب - بعد اعتقادی: همه انبیاء سفارش به نماز داشته اند. ترک نماز موجب کفر شود.

ج- بعد ولایت: نماز بدون پذیرش رهبری و ولایت امام و رهبر معصوم علیه السلام قابل قبول نیست.

د- بعد اخلاقی : نماز انسان را از زشتی ها و منکرات باز می دارد.

ه- بعد اقتصادی و رسیدگی به محرومان: در قرآن معمولاً اقامه نماز به همراه ادای

زکات آمده است.

و-بعد زندگی مهدوی: اولین مشخصه جامعه مهدوی اقامه نماز است.

خود آزمائی

1- علت اهمیت نماز چیست؟

2 - نماز با پاکی چه ارتباطی دارد؟

3- نقش نماز در جلوگیری از منکرات و زشتی ها چیست؟

4- رابطه نماز و ولایت چیست؟

5- نماز در بعد اقتصادی و رسیدگی به محرومان چه نقشی دارد؟

6- رابطه جامعه مهدوی با نماز چیست؟

درس 8 : یقین

اشاره

یقین: به معنای اطمینان کامل از این که قلب آدمی و فهم او نسبت به چیزی، آرامش و سکون کامل پیدا کند.

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و اله و سلم می فرمایند:

بهترین ذخیره و سرمایه ای که در قلب افکنده می شود یقین و اطمینان خاطر است.⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام می فرمایند:

یقین از ایمان برتر و والاتر است و چیزی گرانقدرتر و ارزشمندتر از یقین نیست.⁽²⁾

زمینه این مطلب که یقین از ایمان برتر است، در سخن ابراهیم خلیل در قرآن آمده است که از خدا درخواست می کند:

پروردگارا به من بنمایان که چگونه مرده را زنده می کنی؟ خطاب آمد: آیا به زنده شدن مردگان از ناحیه من ایمان نداری؟ گفت بلی ایمان دارم، اما می خواهم اطمینان خاطر پیدا کنم.⁽³⁾