مشخصات کتاب
عنوان و نام پدیدآور:پژوهشی علمی درباره احادیث مهدویت / تالیف سید ثامرهاشم حبیب العمیدی؛ ترجمه
محمود توکلی؛ ویراستار عبدالحسین طالعی
مشخصات نشر: تهران: مؤسسه فرهنگی نبأ، 1400.
مشخصات ظاهری :118ص
شایک :978-600- 264-131-1 :
وضعیت فهرست نویسی : فیپا
یادداشت : کتاب حاضر ترجمه مقاله ای با نام «تطبیق المعاییر العلمیه لنقد الحدیث علی ما اختلف وتعارض من احادیث المهدی بکتب الفریقین»است.
یادداشت:کتابنامه: ص 109.
موضوع: مهدویت -- أحادیث -- نقد و تفسیر
موضوع :Mahdism -- Hadiths --Criticism and interpretation شناسه شناسه افزوده :توکلی، محمود، 1339-، مترجم
شناسه افزوده : طالعی، عبدالحسین، 1340 -، ویراستار
رده بندی کنگره: BP 224 /4
رده بندی دیویی:462/297
شماره کتابشناسی ملی : 7946579
اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا
خیراندیش دیجیتالی : انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان
اشاره
بسم الله الرحمن الرحیم
تطبیق المعاییر العلمیة النقد الحدیث علی ما اختلف وتعارض
من أحادیث المهدی بکتب الفریقین
السید ثامر هاشم حبیب العمیدی
بسم الله الرحمن الرحیم
والصلاة والسلام علی نبینا محمد، وعلی آله الطیبین ، وصحبه المخلصین ومن اتبعهم بإحسان إلی یوم الدین .
وبعد:
فإن من دواعی کتابة هذا البحث هو التطاول علی الحقائق الإسلامیة الثابتة ببعض الکتیبات النقدیة فی الحدیث الشریف ،لأسماء نکرة طفحت علی الساحة الثقافیة فجأة ،مع خلوها من أبسط المعاییر العلمیة لنقد الحدیث ،إذ لم تتصف بشیء منها البتة ،حتی عادت تلک الکتیبات عقبة أداء من عقبات التواصل الوحدوی علی صعید المجتمع المسلم ، بل وأشبه ما تکون بمحاولة جادة للقضاء علی أی وسیلة من شأنها أن تقب بین وجهات نظر المسلمین ، وتلم شعثهم ، وترأب صدعهم !
وذلک لابتذال المعاییر العلمیة فی النقد ابتذالا واضحة خصوصا عند من
پژوهشی علمی درباره احادیث مهدویت
تألیف: سید ثامرهاشم حبیب العمیدی
ترجمه: محمود توکلی
ویراستار: دکتر عبدالحسین طالعی
فهرست مطالب
سخن مترجم ...7
فصل اول: تواتر احادیث مهدویت ...9
فصل دوم: بررسی احادیث درباره نسب امام مهدی عجل الله فرجه الشریف...27
فصل سوم: آیا مهدی علیه السلام از خاندان عباس است...35
1- حدیث پرچمهای سیاه ...38
نقد و بررسی این حدیث ...39
2- حدیث برافراشته شدن پرچمهای سیاه در ایلیاء ...41
نقد و بررسی این حدیث ...39
3- حدیث «مهدی از نسل عمویم عباس است»...42
4- حدیث ام فضل...46
نقد و بررسی این حدیث ...46
5- حدیث عبدالله بن عباس ...47
نقد و بررسی این حدیث...48
6- حدیث دیگری از ابن عباس...49
نقد و بررسی حدیث ...49
فصل چهارم: بررسی احادیثی که در مورد نام پدرامام مهدی علیه السلام است ...53
حدیث اول...59
حدیث دوم ...59
حدیث سوم ...60
فصل پنجم: بررسی حدیث امام مهدی علیه السلام ازنسل امام حسن علیه السلام است ...69
فصل ششم: بررسی حدیث «مهدی همان عیسی بن مریم علیه السلام است» ...77
فصل هفتم: بررسی احادیث درباره مدت حکومت امام مهدی علیه السلام...85
بررسی بعضی از اختلاف های جزیی درباره مهدی علیه السلام...90
فصل هشتم: سخن پایانی...95
پیوست: سخنی کوتاه در باب شیوه های بررسی احادیث...101
فهرست منابع...109
سخن مترجم
یکی از حقایق مسلم و مورد اتفاق کلیه ادیان و شرایع الهی و حتی آئینهای بشری، مسأله اعتقاد به منجی آخرالزمان است. این باور در میراث فرهنگ اسلامی با همه متفرعات آن، خصوصا شیعه پررنگ تر بوده و جزئیات آن در میراث مکتوب فرقه ناجیه به صورت دقیق تری نمودار شده و به ما رسیده است.
این اعتقاد در فرهنگ شیعی، در موضوع بسیار مهمی به نام مهدویت متبلور
می گردد، که بحث از پیشینه تاریخی و روایی آن محققان و اندیشمندان زیادی را به خود مشغول داشته و موجب شده تا پژوهشگران شیعی و بعضا اهل سنت به موضوع تعیین مصداق در این حوزه ورود پیدا نمایند. این مسأله موجب شده تا در راستای مطالعات صورت گرفته در این مجال، و ورود به جزئیات بحث، موضوع مهدویت نوعیه و شخصیه سهم قابل توجهی از این تحقیقات را به خودش اختصاص دهد. لذا این موضوع در تاریخ تشیع و حتی تستن همواره مورد بحث و جدل بوده و هر کدام از این دو عقیده در این مدت از باورمندان و نیز منکرانی برخوردار بوده باشد.
ازآنجا که این اعتقاد در تاریخ شیعه و سنی و حتی فرق مختلف منسوب به هردو نحله، همواره در کش و قوس تعیین مصداق به سر می برده است، هرگروه و فرقه ای سعی داشته تا از این نمد کلاهی برای خود دست و پا کند و از این رهگذر، اصل اعتقاد را مصادره به مطلوب نماید، تا بدین ترتیب بتواند آن را به
سمت و سوی جهت گیری مبانی اعتقادی خویش هدایت نماید.
لذا در همین راستا، هر گروهی و خصوصا رهروان مکتب خلافت، کوشیده اند احادیث مربوطه را تأویل نموده و یا آن را به وادی ڈش و تحریف بکشانند؛ تا درنهایت بتوانند مهره دلخواه خویش را از این سبد بیرون آورند. بدیهی است که در چنین وضعی، بازار احادیث جعلی از رونق برخوردار شده و بعضا به این حوزه نیز راه پیدا نماید و پژوهشگران متعهد را بر آن داشته تا به شکلی عالمانه و محققانه به روشنگری و تبیین حقایق بپردازند.
ای مگس عرصه سیمرغ نه جولانگه توست ***عرض خود می بری و زحمت ما می داری
دراین میان استاد فرهیخته، «سید ثامر هاشم حبیب العمیدی»از کسانی است که به منظورروشنگری اذهان مشتاقان، درکنار تألیفات ارزشمند خویش، در این وادی نیز دست به تألیف زده و مقاله ای با عنوان «تطبیق المعاییر العلمیة لنقد الحدیث علی ما اختلف و تعارض من احادیث المهدی بکتب الفریقین»تألیف نمود. این مقاله درشماره سوم و چهارم فصلنامه وزین تراثنا»وابسته به مؤسسه آل البیت عالی لإحیاء التراث، به تاریخ «رجب»و «ذوالحجة»سال 1416 قمری منتشر شده است. بنده سالها قبل آن را به پیشنهاد دوست ارجمندم جناب آقای دکتر طالعی ترجمه نمودم، ولی به دلایلی موفق به چاپ و انتشار آن نشدم، تا اینکه پس از گذشت سالیانی چند پس از بازنگری و زحمات زیادی که این دوست عزیز در استخراج منابع روایی مستندات متقبل شدند، اکنون آماده شده و به زیور طبع آراسته گشت تا به خوانندگان و پژوهندگان حوزه مهدویت تقدیم گردد. باشد که همواره در سایه سار عنایات خاصه ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف، آنی و کمتر از آنی مقهور دشمن شماره یک آن امام همام، شیطان لعین نگردیم.
ششم شوال سال 1442 - محمود توکلی
فصل اول: تواتر احادیث مهدویت
یکی از واقعیاتی که در طول قرون و اعصار، از شهرتی گسترده بین همه ی مسلمانان برخوردار بوده، آن است که سرانجام درآخرالزمان مردی از اهل بیت ظهورمی کند که دین را تأیید می کند و عدالت را آشکار می سازد، اسلام را در همه ی جهان رواج میدهد و نام او امام مهدی علیه السلام است.
ابن خلدون (م.808 ه) برای مناقشه در احادیث مهدی علیه السلام و تضعیف آنهاکوشیده، ولی در جای خویش اشاره خواهیم نمود که او نیز به صحت بعضی از آنها تصریح کرده و به این حقیقت اعتراف نموده است.
حقیقت آن است که تواتر احادیث مهدویت و قطعیت صدور آنها بمثابه چراغی روشن فرا راه مسلمانان در این زمینه است. من بر اساس یک پژوهش مستقل بدین حقیقت دست یافته ام. تعداد زیادی از بزرگان حقاظ، این احادیث را با استناد به شمار زیادی از صحابه روایت کرده اند. اینک جهت آگاهی خواننده محترم، بهتر است اشاره ای سریع به این موارد بشود.
دانشوران زیر، احادیث مربوط به امام مهدی علیه السلام را روایت کرده اند: ابن سعد (م.230 ه)
ابن ابی شیبه (م.235 ه)
احمد حنبل (م.241 ه)
ابوبکراسکافی (م.260 ه)
ابن ماجه (م. 273 ه)
ابوداود (م. 275 ه)
ابن قتیبه دینوری (م. 276)
ترمذی (م.279)
بزاز (م.292 ه)
ابویعلی الموصلی (م. 307 ه)
طبری (م.310 ه)
عقیلی (م. 322 ه)
نعیم بن حماد (م.328 هم)
ابن حبان البستی (ت: 354 ه)
مقدسی (م. 355 ه) طبرانی
(م.360ه) آبری
(م. 363ه)
دار قطنی (م.385 ه)
خظابی (م.388 ه)
حاکم نیشابوری (م.405 ه)
ابونعیم اصفهانی (م.430 ه)
ابوعمرودانی (م.444 هم)
بیهقی (م. 458 ه)
خطیب بغدادی (م. 463 ه)
ابن عبدالبر مالکی (م. 463 ه)
دیلمی (م.509 ه) بغوی
(م.510 یا 516ه)
قاضی عیاض (م.544 ه)
خوارزمی حنفی (م.568ه)
ابن عساکر(م.571ه)
ابن جوزی (م. 597ه)
ابن جزری (م. 606ه)
ابن عربی (م.638 ه)
محمد بن طلحہ شافعی (م.652 ه)
علامه سبط ابن جوزی (م. 654 ه)
ابن ابی الحدید معتزلی حنفی (م.655 ه)
منذری (م. 656 ه)
گنجی شافعی (م.658 ه)
قرطبی مالکی (م.671 ها)
ابن خلکان (م.681 ه)
محب الدین طبری (م.694 ه)
ابن تیمیه (م.728 ه)
جوینی شافعی (م.730 ه)
علاء الدین بن بلبان (م.239 ه)
ولی الدین تبریزی (م. بعد از 741 ه)
مری (م. 742 ه)
ذهبی (م.748 ه)
سراج الدین ابن الوردی (م.749 ه)
زرندی حنفی (م.750 ه)
ابن قیم جوزیه (م.751 ه)
ابن کثیر (م.744 ه)
سعدالدین تفتازانی (م.793 ه)
نورالدین هیثمی (م. 807 ه).
اینان پیشوایان حقاظ تا عصر ابن خلدون (م. 808 ه) اند. اما ابن خلدون پس از پرداختن به تعداد بسیار کمی از احادیث مربوط به امام مهدی علیه السلام، به بررسی و نقد آنها پرداخته و آنها را ضعیف شمرده، و در عین حال به صحت اندکی از آنها نیز تصریح دارد؛ این حافظان را یاد کردیم تا دانسته شود که هیچ کدام از پیشینیان باوی موافق نبوده اند. بلکه بعد از او هم فقط گروه اندکی با او همداستان شده اند، کسانی که خود را به رنگ فرهنگخاورشناسانه در آورده اند.(1)
محدثان یاد شده احادیث امام مهدویت را به بسیاری از صحابه و تابعین
اسناد داده اند. اینک بعضی از آنان را بر حسب تاریخ وفاتشان خواهیم آورد.
فاطمه زهرا علیه السلام دختر رسول خداصلی الله علیه وآله (م.11 ه)
معاذ بن جبل (م.18 ه)
قتادہ بن نعمان (م.23 ه)
عمربن خطاب (م.23 ه)
ابوذر غفاری (م. 23 ه)
عبدالرحمان بن عوف (م. 32 ه)
1) دیدگاه این افراد را در کتابمان به نام «دفاع عن الکافی»نقد و بررسی کرده ایم.
عبدالله بن مسعود (م.32 ه)
عباس بن عبدالمطلب (م.32 ه)
کعب الاحبار (م.32 ه)
عثمان بن عفان (م.35 ه)
سلمان فارسی (م. 36 ه)
طلحة بن عبدالله (ت: 36 ه)
عمار بن یاسر(م. 37 ه)
امام علی علیه السلام (م.40 ه)
تمیم داری (م.40 ه)
زید بن ثابت (م.45 ه)
حفصه دخترعمربن خطاب (م.45 ه)
امام حسن علیه السلام (م.50 ه)
عبدالرحمان بن سمرة م. 50 ه)
مجمع بن جاریه (م. حدود: 50 ه)
عمران بن حصین (م.52 ه)
ابو ایوب انصاری (م.52 ه)
عایشه دخترابی بکر (م.58 ه)
ابوهریره (م.59 ه)
امام حسین علیه السلام (م.61 ه)
ام سلمه (م. 62 ه)
عبدالله بن عمربن خطاب (م.65 ها)
عبدالله بن عمرو بن عاص (م.65 ه )
عبدالله بن عباس (م.68 ه)
زید بن ارقم (م.68 ه)
عوف بن مالک (م. 73 ه)
ابوسعید خدری (م.74 ه)
جابر بن سمرة (م.74 ه)
جابر بن عبدالله انصاری (م.78 ه)
عبدالله بن جعفر طیار(م.80 ه)
ابوامامه باهلی (م.81 ه)
بشربن منذر بن جارود (م. 83 ه) نیز گفته شده است: جد او، جارود بن عمرو
(م.20 ه)
عبدالله بن حارث بن جزء زبیدی (م. 86ه)
سهل بن سعد ساعدی (م.91 هم)
انس بن مالک (م.930 ه)
ابوطفیل (م. 100 ه)
شهر بن حوشب (م.100 ه)
و دیگرانی که من به تاریخ وفاتشان دست نیافته ام مانند:
ام حبیبه
ابوجحاف
ابی سلمی چوپان شتر رسول خدا صلی الله علیه وآله
ابولیلی
ابو وائل
حذیفة بن أسید
حذیفة بن یمان
حارث بن ربیع ابی قتاده
زربن عبدالله
زرارة بن عبدالله
عبدالله بن ابی اوفی
علاء
علقمه بن عبدالله
علی هلالی
قرة بن ایاس
دراینجا مناسب است به حدیث یکی از صحابهی یاد شده توجه کنیم که احادیث مهدویت بدانان اسناد داده شده است، تا طرق نقل آن، طبقه ای از طبقات راویان و کثرت حقاظی که این حدیث را روایت نموده اند روشن شود. و آن، حدیثی از ابوسعید خدری است. بقیه احادیث صحابه را با آن قیاس کن که ابوالفیض غماری با تفصیل جالبی متعرض آنها شده است.
اکنون به متن آنچه او در مورد حدیث مذکور بیان داشته است، توجه کنید.
ابوفیض غماری گوید:
«حدیثی از ابوسعید خدری که در طریق آن ابونظرة ، از ابی صدیق ناجی و
حسن بن یزید سعدی یاد شده اند».
طریق ابن نظرة را ابو داود و حاکم هر دو به روایت عمران القظان از او نقل کرده اند. مسلم نیزدرصحیح خویش از روایت سعید بن زید و داود بن ابی هند هر دو از وی روایت کرده اند. لیکن در صحیح مسلم، این حدیث با توصیف آورده شده است نه به اسم، که خواهد آمد.
طریق ابوصدیق ناجی از ابوسعید است که عبدالرزاق و حاکم از معاویة بن قرة
نقل کرده اند. واحمد و ترمذی وابن ماجه و حاکم نیز به روایت زید عمی از وی روایت کرده اند. نیزاحمد و حاکم از روایت عوف بن ابی جمیله اعرابی، از او نقل کرده اند.
حاکم از روایت سلیمان بن عبید از او نقل کرده است.
واحمد و حاکم ازروایت مطربن طهمان وابوهارون عبدی هردو ازوی
نقل کرده اند.
احمد نیز از روایت مطر بن طهمان به تنهایی روایت می کند.
احمد، از روایت علاء بن بشیر مزنی از او و نیز از روایت مطرف از او نقل
کرده اند.طریق حسن بن یزید را طبرانی درمعجم اوسط از روایت ابو واصل عبد بن حمید از ابوصدیق الناجی از او نقل کرده اند و آن نیز از روایت مزید در اسناد متصل نقل شده است».(1)
وقتی بدین شیوه به احادیث دیگر صحابه بنگریم، برایمان روشن می گردد که هیچ شبهه و اشکالی در تواتر احادیث مهدویت نزد اهل سنت وجود ندارد و بسیاری از بزرگانشان بدین موضوع تصریح کرده اند، همچنان که خواهد آمد.
اما درخصوص شیعه،همه میدانند که ایمان به ظهورامام مهدی علی
اصلی از اصول اعتقادی شیعه است و مسائل اعتقادی صحیح بدون تواتر ثابت نمی شود. به همین دلیل، اطالهی کلام در نقل احادیث مهدویت از طریق شیعه به همراه بیان طرق آن احادیث - که به پیامبر و اهل بیتش صلوات الله علیهم و
1) ابراز الوهم المکنون، 438.
صحابۂ جلیل القدر آنها می رسد. در حقیقت توضیح واضحات است.
البته موضوع بحث، در حقیقت، نقد و تحلیل تعارضات و اختلافات موجود در احادیث مهدویت نزد فریقین است. ولی مقدمه این بحث، همراه با بیان نظر علمای حدیث و منتقدان و حقاظ مهم اهل سنت دراین رساله و آشکار کردن موضع گیری آنها در برابر این احادیث، یک جوعمومی اسلامی به این بحث می بخشد و آن را از هر چارچوب خاص مذهبی دور می سازد.
اهل تستن به صحت احادیث مهدی علیه السلام تصریح کرده و بسیاری از آنها به تواتراین احادیث عقیده دارند. فقهای مذاهب اربعه فتوا داده اند که منکراین احادیث باید تأدیب شود و در صورت توبه نکردن، تا حد توبه و بازگشت به حق تنبیه گردد، بلکه شرعا چنین کسی را مهدورالدم می دانند. زیرا به تعبیر آنان، چنین کسی سنت مظهر را آن چنان حقیر شمرده که این بحث، توان پرداختن به آن را ندارد. به همین جهت، به بعضی از کسانی که صحت احادیث مهدی علیه السلام یا تواتر آنها را آشکارا و صریح گفته اند، به طورگذرا، اشاره خواهیم کرد و در این بیان، به اسم و کتاب وی و تعیین محل تصریح اکتفا میکنیم :
ترمذی (م. 297 ه)(1)
عقیلی (م. 322 ه)(2)
بربهاری (م. 329 ه)(3)
محمد بن حسین آبری (م.362 هم) به نقل تذکره ی قرطبی(4)
حاکم نیشابوری (م.405ه)(1)
بیهقی (م.458 ها) به نقل از ابن قیم (2)
تعوی (م. 510 هیا 516 ه)(3)
ابن اثیر (م. 606ه)(4)
قرطبی مالکی (م.671ه)(5)
ابن منظور (م.711ه)(6)
ابن تیمیه (م. 728ه)(7)
مری (م.7420ه)(8)
ذهبی (م.748ه)(9)
ابن قیم (م.751ه)(10)
ابن کثیر (م. 774ه)(11)
تفتازانی (م. 793 هم)(12)
1) . مستدرک حاکم 429/4 ، 450، 457، 464، 465، 502، 553، 554 ، 554، 557، 558.
2) المنار المنیف / 130 ح 225 و نیز بنگرید: الاعتقاد بیهقی / 127
3) مصابیح الستة، ص 488 ح 4699، ص 492 493 ح 4210 تا 4213، 4215
4) النهایة فی غریب الحدیث 290/1 ، 172/2 و 325 و 326، 33/4، 254/5
5) التذکرة، ص 701 و 704
6) لسان العرب 59/15ماده ی «هدی»
7) منهاج السنة 211/4
8) تهذیب الکمال 146/25 - 149 شماره 5181 در شرح حال محمد بن خالد الجندی
9) تلخیص المستدرک 553/4 و 558
10) المنار المنیف، ص 130- 133 ح 326 و 327 و 329 و 33...135
11) النهایة فی الفتن و الملاحم 55/1 و 56
12) شرح المقاصد 312/5 ، شرح عقائد النسفی 169
نورالدین هیثمی (م. 807 ه)(1)
ابن خلدون (م.808ه) که خود به صحت بعضی از احادیث مهدی علیه السلام
اعتراف کرده است.(2)
تیری شافعی (م. 833ه)(3)
احمد بن ابی بکر بوصیری (م.840 ه)(4)
ابن حجر عسقلانی (م. 852ه)(5)
شمس الدین سخاوی (م. 902 ه)(6)
سیوطی (م.911ه)(7)
شعرانی (م. 973ه)(8)
ابن حجرهیتمی (م.974ه)(9)
متقی هندی (م.975ه) او در کتاب خویش البرهان، چهار فتوی از فقهای مذاهب اربعه در قرن دهم را آورده، در خصوص فردی که منکر ظهور مهدی علیه السلام در آخرالزمان باشد و احادیث وارده در این باره را دروغ شمارد. (10)
1) مجمع الزوائد313/7- 313
2) تاریخ ابن خلدون 564/1 و 565 و 568، فصل 52
3) اسمی المنفب فی تهذیب اسنی المطالب 163 - 168
4) مصباح الزجاجة فی زوائد ابن ماجة 263/3 شماره 1442
5) 5. تهذیب التهذیب 125/9 شماره 201 در شرح حال محمد بن خالد جندی، فتح الباری 385/6
6) . همچنان که در«نظم المتناثر من الحدیث المتواتر»نوشته ی کتانی ص226 شماره 289 قول به تواتر احادیث مهدی علیه السلام نقل شده است.
7) الجامع الصغیر 672/2 ح 9241، 9244، 8245، 438/2 ح 7489؛ بلبیسی درعطر الوردی ص45 از بعضی کتابهایش نقل کرده که قائل به تواتر احادیث مهدویت است .
8) الیواقیت والجواهر143/2
9) الصواعق المحرقة ص 162 - 167
10) البرهان فی علامات مهدی آخرالزمان ص 177 - 183
شیخ مرعی بن یوسف حنبلی (م. 1033 ه)(1)
برزنجی (م. 1103ه)(2)
زرقانی مالکی (م. 1122ه)(3)
شیخ محمد بن قاسم بن محمد جسوس مالکی (م. 1182ه)(4)
ابوعلاء عراقی (م.1183 ه)(5)
سفارینی حنبلی (م.1188 ه)(6)
زبیدی حنفی (م. 1205 ه)(7)
شیخ صبان (م. 1206 ه)(8)
سویدی (م. 1246ه)(9)
شوکانی زیدی (م.1250 ه)(10)
شبلنجی (م. 1291ه)(11)
احمد زینی دحلان مفتی شافعیان (م. 1304 ه) (12)
1) به الامام المهدی علیه السلام عند اهل السنة 23/2 مراجعه شود.
2) الاشاعة لاشراط الساعة 87 که او نیز از قائلین به تواتر است.
3) همان گونه که درابراز الوهم المکنون 434 آمده است .
4) چنان که در نظم المتناثر ص 226 ح 289 آمده است.
5) همان سان که در نظم المتناثر ص 226 ح 289 آمده است .
6) بنگرید: الامام المهدی علیه السلام عند اهل السنة 2/20
7) تاج العروس 408/10 -409 ماده ی «هدی»
8) اسعاف الراغبین ص 145 و 147 و 152 که به تواتر احادیث مهدویت تصریح نموده است.
9) سبائک الذهب ص 344
10) همچنان که در الاذاعة ص 125 و 126 آورده است و او از قائلین به تواتر احادیث امام مهدی عالی است .
11) نورالابصار ص 187 و 187 که او از قالین به تواتر است.
12) الفتوحات الاسلامیة 21/2 که او از قالین به تواتر است.
قنوجی بخاری (م. 1307 ه)(1)
شهاب الدین حلوانی مصری شافعی (م.1308ه)(2)
بلبیسی شافعی (متوفی ابتدای قرن چهاردهم)(3)
آلوسی حنفی، ابوالبرکات (م. 1317 ه)(4)
ابوطیب آبادی (م.1329ه )(5)
کتانی مالکی (م. 1353 ه) که قول به تواتر احادیث مهدی علت را از جمعیاز
حفاظ آورده است.(6)
مبارکپوری (م. 1353 ه )(7)
شیخ منصور علی ناصف (م. بعد از سال 1371 ه)(8)
شیخ محمد خضر حسین مصری (م. 1377 ه)(9)
ابوالفیض غماری شافعی (م. 1380 ه) که تواتر احادیث مربوط به مهدی علیه السلام را با واضحترین دلائل و قویترین آنها اثبات کرده است.(10)
1) بنگرید: الاذاعة 122 و 114 و 128 که او نیز به تواتر احادیث امام مهدی علیه السلام تصریح نموده و تواترآن را از پیشوایان حفاظ نقل کرده کرده است.
2) القطر الشهدی فی اوصاف المهدی ص 68
3) العطر الوردی ص 44 و 45
4) غالیة المواعظ ص 76 - 77
5) عون المعبود شرح سنن ابی داود 361/11
6) نظم المتناثر ص 225 - 228 ح 289
7) تحفة الأحوذی، ضمن شرح حدیث شماره 2331 سنن ترمذی، باب آنچه در مورد مهدی علیه السلام آمده است.
8) التاج الجامع للأصول 341/5
9) 9. نظرة فی احادیث المهدی، مقاله ای که مجله التمدن الاسلامی در سال 1370 ه از شیخ مذکور انتشار داده است. ص 831
10) ابراز الوهم المکنون ص 443 ، المهدی المنتظ... - 8 هردو از ابی الفیض
شیخ محمد بن عزیز مانع (م. 1385 ه)(1)
شیخ محمد فؤاد عبدالباقی (م. 1388 ه)(2)
بعلاوه دهها دانشمند معاصر نیز که آگاهی وسیعی در زمینه علوم حدیث، روایت و درایت دارند، احادیث مربوط به مهدی را صحیح و معتبر می دانند، همچون :
مودودی در البیانات، ص 166
البانی در مقاله ای پیرامون مهدی علیه السلام ص 644 که در مجله التمدن الاسلامی سال 1371 ه شماره 22 منتشر شده است.
شیخ صفاء الدین در مجله «التربیة الاسلامیة»(چاپ عراق) سال 14 شماره
7 ص 30
شیخ عبدالمحسن العباد در گفتار خود در مورد مهدی علیه السلام ،ص 644 منتشر شده درمجله «الجامعة الاسلامیة»چاپ مدینه سال 1388 ه.. البته وی مقاله ی دیگری دارد در رد بر کسی که احادیث صحیح وارد شده درمورد مهدی عابر را تکذیب می کند که در همان مجله سال 1400 منتشرشده است.
شیخ تویجری در کتاب خویش «الاحتجاج بالاثر»که درباره آن سخن گفته
شد. او بر مقاله یاد شده شیخ عبدالمحسن العباد تعلیقاتی دارد.
اهل سنت با شیعه ی امامیه در خصوص صحت و تواتر احادیث مهدویت
اتفاق نظر دارند. آنها تردید ندارند که این موعود در زبان احادیث ، همنام پیامبر و لقبش مهدی است.
همه دانشوران یاد شده بر این امر شهادت داده اند و تصریح احادیث بدین
موضوع از طریق فریقین را گواه آن دانسته اند.
پس اختلاف یا تعارضی که در مورد آن احادیث ادعا می شود چیست که به بهانه ی آن، عقیده مهدویت را اسطوره ای فکری و خرافی پنداشته اند؟ آیا تعارض و اختلاف بین آن احادیث، تعارض و اختلافی حقیقی است که به هیچ وجه نمی توان این اختلاف را به طوری از بین برد، و به سقوط و بی اعتباری آن حدیث ها می انجامد، یا این که بعضی موارد آنها ابتدایی است ودر موارد دیگر هیچ اصلی ندارد؟
ملاکی که در شناخت تعارض در اختلاف حاصل در احادیث مهدی علیه السلام
می توان بدان رجوع کرد، چیست؟
آیا ادعای صحت آن احادیث و تواترشان با ادعای اختلاف و تعارض بین
آنها قابل جمع است؟
اینها پرسش های جدی است که برای جوابشان احادیث مهدویت در چند گروه تقسیم می شود، تا سیربحث در موارد اختلاف و اتفاق، وضع شذوذ یا ضعف ، آشکار گردد، به گونه ای که نتوان آن را معارض یا مخالف با حدیثی که در نظر علمای فریقین، صحیح و ثابت باشد، به شمار آورد.
فصل دوم: بررسی احادیث درباره نسب امام مهدی عجل الله فرجه الشریف
احادیث وارده در کتب فریقین، اختلافاتی آشکار در مورد نسب امام مهدی علیه السلام دارند. لیکن این اختلاف با ملاحظه تقیید و اطلاقی که از آن برخوردارند، به معنی عدم اتفاق بین آنها نیست. ما در باب تعارض دو خبری که اسانید آن دو، از هر شائبه و عیبی در امان است و با احادیث دیگر معادل است و در آنها تصریح شده که مهدی از فرزندان امام حسین علیه السلام است، وجوه معین در اختیار داریم. به این ترتیب می توان میان این اخبار مختلف جمع کرد.
از احادیثی که بیانگرنسب امام مهدی علیه السلام هستند، چنین برمی آید که شاخصه این احادیث، از نظر صحت منحصر است در این که او قرشی، هاشمی، علوی و حسینی است. با توجه به فروع دیگر بحث، این احادیث از هر تناقض وتعارض واختلاف قابل توجهی بدور هستند.
بعضی از این احادیث مهدی را از قریش معرفی می کند. بعضی دیگر آن حضرت را از بنی هاشم دانسته و بعضی وی را از نسل عبدالمطلب می داند.
بین این سه دسته ، هیچگونه اختلاف و تعارضی وجود ندارد. زیرا فرزندان عبدالمطلب همان بنی هاشم اند، و بنی هاشم از قبیله قریش اند، و هرکدام از فرزندان عبدالمطلب می تواند خود را هاشمی قرشی بداند.
نسبت هاشمیون و حتی دیگران به قبیله قریش می رسد، و بنی هاشم خوداز شمار زیادی برخوردارند. بنابراین اگر مهدی علیه السلام را از فرزندان عبدالمطلب بدانیم، اطلاقی که پیش از این بوده، مقید می شود. و بنابراتفاق فضلاء، مطلق برمقید حمل می گردد. بنابراین نتیجه می گیریم که او از فرزندان عبدالمطلب است.
بعضی از احادیث او را از فرزندان ابوطالب و بعضی دیگر وی را از فرزندان عباس می دانند. به حسب ظاهر این دو دسته از احادیث درتعارض واختلافند، مگر اینکه - برفرض مسلم دانستن صحت احادیث هر دو گروه گفته شود که مهدی علیه السلام از نسل عباس و پدرش از نسل ابی طالب است. بدین ترتیب، تعارض و اختلاف از بین می رود. اما ان شاء الله به شکلی مفصل خواهیم آورد که همه احادیثی که می گویند مهدی علیه السلام از فرزندان عباس است، یا ضعیف هستند و یا جعلی، به طوریکه نیازی به جمع بین احادیث نخواهد بود. زیرا این کار، جمع بین احادیث ضعیف و جعلی از یک سوی، و احادیث صحبح وثابت از سوی دیگر است. بنابراین آنچه در این گروه از احادیث ، بلامعارض باقی می ماند، این است که مهدی علیه السلام از فرزندان ابوطالب است.
گروه دیگری از احادیث، تصریح می کند که مهدی از آل محمد صلی الله علیه وآله است. گروهی دیگر از اخبار، او را از اهل بیت پیامبرصلی الله علیه وآله ، و احادیث دیگر، او را از عترت پیامبرصلی الله علیه وآله معرفی می کند.
کمترین تعارض واختلافی در این سه دسنه از احادیث، یافت نمی شود. زیرا
به تصریح بزرگان لغت، معنای آل و عترت، همان اهل است.
ابن منظور گوید: آل الله وآل رسول خدا، اولیای او هستند، اصل کلمه آل، اهل بوده است، سپس حرف هاء به همزه تبدیل شده است و در تقدیر چنین
شده است: «أأل»آنگاه چون دو همزه بدنبال هم قرار گرفته است، دومی را به الف تبدیل کرده اند.(1)
در همان کتاب، با استناد به حدیث «إنی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی اهل بیتی»تصریح کرده که عترت، همان اهل بیت است. آنگاه گوید: پیامبر، عترت را همان اهل بیت دانسته است.
می دانیم که علی امیرالمؤمنین علیه السلام ،بنابر اتفاق، از اهل بیت است. و«حدیث کسا»که در نظر تمام محدثان مشهور است، این موضوع را تأیید کرده است. دراین حدیث آمده است: «اللهم هؤلاء أهل بیتی».از این روایت برای ما به روشنی آشکار می گردد که چگونه رسول بزرگوارصلی الله علیه وآله جهت تشخیص نسب مهدی علیه السلام ، نقاط را بر روی حروف قرار داد، دسته جدیدی از احادیث نیز که براساس آنها مهدی، از نسل علی علیه السلام است - بدان تصریح دارند.
امیرالمؤمنین علیه السلام از طریق حضرت زهراء علیهما السلام ، خود پدر هردو سبط این امت است، یعنی نسب امام حسن و امام حسین علیهما السلام به وسیله حضرت زهراء علیهما السلام به امیرالمؤمنین علیه السلام باز می گردد؛ چنان که نسب پسران دیگر آن حضرت از طریق همسران دیگر امیرالمؤمنین علت نیز به آن حضرت باز می گردد. بنابراین به منظور تمایز دقیق، گروه دیگری از احادیث صادر شده تا همگی روشن کنند که مهدی موعود آخرالزمان، فقط از نسل فاطمه زهرا علیهما السلام است
احادیثی که وجود آن حضرت را از نسل فاطمه زهرا علیهما السلام معرفی می کنند، بی تردید، همه احادیث یاد شده پیشین را مقید کرده و تمام آن احادیث قبلی براین تقیید حمل می شود.(2)
تمامی این گروه ازاحادیث ، دراین حدیث جمع شده است که قتاده گوید: به سعید بن مسیب گفتم: آیا مهدی حقیقت دارد ؟ گفت: بله. گفتم: از نسل کیست؟ گفت: از قریش است. گفتم: از کدام تیرۂ قریش؟ گفت: از بنی هاشم. گفتم: از کدام تیره بنی هاشم ؟ گفت: ازبنی عبدالمطلب . گفتم: از کدام گروه بنی عبدالمطلب ؟ گفت: از فرزندان فاطمه.(1)
ابن منادی نیز این حدیث را از سعید بن مسیب نقل کرده و سندش را با اختلاف
اندکی به نقل از ام سلمه به رسول خدا صلی الله علیه وآله می رساند.(2)
154/1 شماره 81.
در فتن زکریا - بنابر آنچه در ملاحم ابن طاووس آمده است - سن این حدیث
را به ابن مسیب می رساند.(3)
کتاب عقد الدرر به نقل از ابن منادی آن را روایت می کند. سپس گوید: آن را امام ابوالحسن احمد بن جعفر منادی وامام ابو عبدالله نعیم بن حماد روایت کرده اند.(4)
افرادی دیگر نیز این حدیث را روایت کرده اند.(5)
حدیث: «مهدی حق است و او از فرزندان فاطمه است»در 84 منبع از منابع مهم فریقین به ثبت رسیده ، که منابع اهل سنت به تنهایی در این خصوص، به 56 مورد می رسد، و بقیه موارد از منابع شیعه امامیه است، چنان که به تفصیل
در معجم احادیث المهدی علیه السلام آمده است.(1)
آنچه توجه نگارنده را به خود جلب کرده، این است که چهار تن از علمای اهل سنت، این حدیث شریف را روایت کرده و به صراحت به وجود این حدیث در صحیح مسلم اشاره کرده اند. اینان عبارتند از:
ابن حجرهیتمی (م. 974 ه) در: الصواعق المحرقة باب 11 ص 163.
متقی هندی (م. 975 ه) در: کنز العمال 264/14 ح 38662.
شیخ محمد بن علی صبان (م. 1206 ه) در: اسعاف الراغبین ص 145.
شیخ حسن عدوی حمزاوی مالکی (م. 1303 ه) در مشارق الانوار، ص 112.
مایه تأسف شدید این است که در سه چاپ صحیح مسلم، این حدیث را نیافتم.
دراینجا مناسب است نام بعضی از کسانی را بیاورم که به صحت این حدیث
صراحت دارند:
1- بغوی در مصابیح الستة، این حدیث را در زمره احادیث حسن می شمارد.(2)
2- بی مالکی درتذکره به نقل از حاکم نیشابوری، سیوطی درالحاوی
للفتاوی (3)و الجامع الصغیر(4)ین حدیث را صحیح می دانند.
3- ابن حجرهیتمی در الصواعق المحرقة (5)فصل اول از باب 11 ، بدان احتجاج کرده و آن را صحیح می شمرد.
4- برزنجی در«الاشاعة»صراحت قائل به تواتر این حدیث است و گوید:
احادیث وجود مهدی و خروج وی در آخرالزمان و اینکه او از عترت رسول
خدا صلی الله علیه وآله، و از نسل فاطمه علیهما السلام است، به حد تواتر رسیده است».(1)
5- شیخ احمد زینی دحلان مفتی شافعی از جمله کسانی است که صحت این حدیث را به قطع و یقین بیان می دارد، و می گوید: «ظهور او و اینکه او از نسل فاطمه است، قطعی است».(2)
6- شیخ صبان مواردی از امتیازات اختصاصی اهل بیت عالی را بیان کرده
و گوید:
«در خصوص خروج مهدی آخرالزمان، مسلم وأبوداود ونسائی وابن ماجه و بیهقی و دیگران روایت کرده اند که پیامبر فرمود: مهدی، ازاهل بیت من، از نسل فاطمه است».(3)
نتیجه مورد اتفاق سنی و شیعه امامیه تا اینجا این است که امام مهدی علیه السلام از نسل فاطمه زهرا علیهما السلام است. بنابراین باید با تأکید بر روی این نتیجه مهم، مدتی آن را رها کنیم و مجددا بدان بازگردیم تا گرفتارمناقشه بعضی از گروهها در مورد دیگر احادیث مهدویت بنحوی که خواهید دید. نشویم.
فصل سوم: آیا مهدی علیه السلام از خاندان عباس است
اشاره
مجموعه ای از احادیث، نسب امام مهدی علیه السلام را به عباس عموی پیامبر صلی الله علیه وآله می رساند. ما متعرض تمام آن احادیث که در کتاب های اهل سنت وارد شده است، خواهیم شد. دراین میان مشخص می شود که آنها در حدی نیستند که حقیقتا بتوانند با احادیثی معارضه کنند که مهدی علیه السلام را از فرزندان فاطمه زهرا علیهما السلام و از نسل امام حسین علیه السلام می دانند.
به تصریح علمای محدث اهل سنت، به این گروه احادیث نمی توان اعتماد کرد، زیرا نتیجه این اعتماد، مردود دانستن احادیث صحیحه در مقابل حجتی است که آنها در تعارض با این احادیث ارائه می کنند. لذا این احادیث را ضعیف دانسته و بعضی از راویانش را درکتب رجال خویش، متهم به دروغ نموده اند.
البته بعضی دانشوران صحت بعضی از آنها را ادعا کرده اند، اما نمی توان آن را با احادیث صحیح ثابت دیگر در تعارض دانست، زیرا شرط تعارض، تساوی بین دو شیء متعارض درهمه شؤون است و نمی توان به شرط صحت اکتفا کرد.
گاهی خبری به طریق معتبر روایت می گردد، اما قرائن خارجیه گواهی میدهند که این حدیث با واقعیت مخالفت دارد.نیز گاهی خبردیگری از طریق واحدیا دو طریق روایت می گردد. اما خبری که با آن تعارض دارد، ازدهها طریق روایت می شود. در اینجا تعارض این دو خبر، بر فرض وثاقت راویانش اعتبار ندارد،
زیرا شهرت خبرو کثرت راویانش و تعدد طرق آن، از مرجحات یک حدیث بر حدیث دیگری است؛ یعنی یک حدیث فقط از جهت صحت نقل با حدیث دیگر مساوی است. بنابراین تعارض در چنین موردی ، تعارض از جهت صحت نقل است نه دیگر موارد، یعنی نمی توان این دو حدیث را از جهت شهرت و تعدد طرق و دیگر مرجات، متعارض دانست.
اگرتعارض مورد ادعا، بین حدیث صحیح و ثابت مورد اتفاق با حدیثی ضعیف یا جعلی روی دهد، چه باید کرد؟ آیا نباید در این میان حدیث جعلی بهگونه ای تأویل گردد تا با حدیث صحیح هماهنگ شود؟ خواهیم دید احادیثی که نسب امام مهدی علیه السلام را به عباس بن عبدالمطلب می رسانند، هرگز در سطح احادیث دیگری که آن حضرت را از نسل فاطمه علیهما السلام می دانند، قرار ندارد و حتی ازنظر ثبوت نیز بدان سطح نمی رسند.
این احادیث عبارتند از:
1-حدیث پرچمهای سیاه:
اشاره
احمد در مسند خویش، از وکیع، از شریک، از علی بن یزید، از ابوقلابه، از ثوبان نقل کرده اند که رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود:
«هرگاه پرچمهای سیاه را دیدید که از جانب خراسان می آیند، بدان روی آورید، اگرچه با خزیدن بر روی برف باشد، زیرا خلیفه خدا مهدی ع در میان آنها قرار دارد».(1)
بلخی با اندک اختلافی در کتاب خود(2)وابن ماجه در سنن، از طریق دیگری این حدیث را روایت کرده اند.(3)
نقد و بررسی این حدیث
الف) این حدیث - برخلاف پندار برخی که مهدی موعود را همان مهدی عباسی می دانند - دلالت ندارد بر آن که مهدی علیه السلام به عنوان خلیفه الله ، از نسل عباس باشد. این پندار به دلیل سخن رفتن از پرچمهای سیاه است، زیرا پرچمهای بنی عباس که از سمت خراسان آمده بودند، سیاه بودند. بعلاوه بر فرض آن که حدیث را صحیح بدانیم، هیچ دلیلی بر انحصار پرچمهای سیاه به پرچمهای بنی عباس وجود ندارد.
ب) اگر حدیث را صحیح بدانیم، باز هم هیچ دلالتی در آن وجود ندارد که خلیفة الله مهدی علیه السلام همان مهدی عباسی (م.169 ه) باشد، زیرا که او در آخر الزمان نبود، از ثروت چشم نپوشید، بین رکن و مقام با او بیعت نشد، دجال را نکشت، عیسای پیامبرعلیه السلام به کمک به او برای کشتن دجال فرود نیامد، و درنهایت وی کمترین علامت از علامات ظهور مهدی علیه السلام را که مورد اتفاق فریقین است، آشکار نکرد.(1)
یکم. فتح الباری، ابن حجر عسقلانی383/6 -385.
دوم. ارشاد الساری بشرح صحیح البخاری - قسطلانی -419/5.
سوم. عمدة القاری شرح صحیح البخاری - عینی - 39/16 - 40 از مجلد هشتم .
چهارم. فیض الباری علی صحیح البخاری - کشمیری دیوبندی - 44/4
پنجم. حاشیة البدر الساری الی فیض الباری - محمد بدر - 44/4 -47.
همچنین رجوع شود به: صحیح مسلم 136/1 شماره 244 و 245 و
137/1 شماره 246 باب نزول عیسی بن مریم حاکم بشریعة نبینا؛ صحیح مسلم بشرح النووی 189/2 همان باب، 18 /16 از کتاب الفتن وأشراط الساعة، 23/18 و 58 و 78 از کتاب سابق و همینطور38/18 و 39.
آنگاه مقایسه شود با: مسند احمد 3/ 80، مصنف ابن ابی شیبة196/15
شماره 19485 و 19486، المستدرک 454/4 ، الحاوی للفتاوی 59/2 و 62 و 63 و 64، المصنف عبدالرزاق 371/11 شماره 20770 از باب المهدی. هم چنین بنگرید به: مستدرک الحاکم 520/4 ، تلخیص المستدرک ذهبی، کنز العمال 272/14 . شماره 38698، مسند احمد 37/3 ، سنن الترمذی
506/4 ، شماره 2232، مجمع الزوائد 313/7 و کتاب نگارنده بنام دفاع عن الکافی 243/1 -275. آنگاه به علم الیقین خواهی دانست که آنچه بخاری و مسلم در این دو جا روایت کرده اند، فقط در مورد امام مهدی علیه السلام و بلکه از علائم متفق علیها در خصوص ظهور شریفش است، هرچند به اسم و لقب وی تصریح نکرده باشند.
.1) در این خصوص به دو مورد از صحیح بخاری رجوع شود: یکی 205/4 ، کتاب الانبیاء، باب آنچه در مورد بنی اسرائیل گفته شده است ، دیگر75/9 ، کتاب الفتن باب ذکر دجال. آنگاه با شروح صحیح بخاری که در زیر می آید، مقایسه شود: