مشخصات کتاب

سرشناسه : افتخارزاده، سیدحسن، 1321 -

عنوان و نام پدیدآور : تاریخ اسلام آغاز حکومت حضرت امیر علیه السلام تا جنگ جمل (سال 35 تا 36 هجری)/ بر اساس درس گفتارهای سید حسن افتخار زاده؛ تهیه و تنظیم نیره روحی؛ ویراستاری علمی سمیرا مهدی نژاد؛ نظارت علمی عبدالحسین طالعی.

مشخصات نشر : تهران: موسسه فرهنگی نبأ، 1400.

مشخصات ظاهری : 292 ص.؛ 5/14×5/21 س م.

شابک : 978-600-264-125-0

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتابنامه: ص. [283]-290.

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- خلافت

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Caliphate

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40 ق.

موضوع : 'Ali ibn abi-Talib, Imam I, 600-661

موضوع : اسلام -- تاریخ -- از آغاز تا 41ق.

Islam -- History -- To 661

شناسه افزوده : روحی، نیره، 1350 -

شناسه افزوده : طالعی، عبدالحسین، 1340 -

شناسه افزوده : مهدی نژاد، سمیرا، 1360 -، ویراستار

رده بندی کنگره : BP37/35

رده بندی دیویی : 297/951

شماره کتابشناسی ملی : 7527810

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

خیراندیش دیجیتالی : انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

اشاره

تاریخ اسلام آغاز حکومت حضرت امیر علیه السلام تا جنگ جمل (سال 35 تا 36 هجری)

براساس:

درس گفتارهای دکتر سید حسن افتخار زاده

تهیه و تنظیم: نیره روحی

بازنویسی و ویراستاری علمی: دکتر سمیرا مهدی نژاد

نظارت علمی: دکتر عبدالحسین طالعی

(عضو هیئت علمی دانشگاه قم)

انتشارات نبأ

بِسْمِ ٱللَّٰهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِیمِ

فهرست مطالب

پیشگفتار ...9

چیستی تاریخ اسلام (تاریخ اسلام در معنای عام و خاص) ...9

فصل اول: امامت و خلافت ...21

بررسی دیدگاه های مختلف در باب امامت و خلافت ...21

رابطه ی بیعت و مشروعیت ...26

فصل دوم: آغاز حکومت امیرمؤمنان علیه السلام....35

حکومت امیرمؤمنان علیه السلام پس از 25 سال ...35

تأملی در شناخت جامعه در زمان بیعت با امیر مؤمنان علیه السلام ...36

نخستین خطبه ی امیرمؤمنان علیه السلام پس از بیعت ...43

آغاز بیعت رجال سرشناس با امیرالمؤمنین علیه السلام به گزارش ابن اثیر ... 54

کراهت امیرالمؤمنین علیه السلام از پذیرش حکومت ...62

انگیزه های مخالفت با امیرمؤمنان علیه السلام ...74

فصل سوم: واکاوی سیره ی امیرمؤمنان علیه السلام ...77

سیره ی امیرالمؤمنین علیه السلام در برخورد با مخالفان ...77

طمع ورزی طلحه و زبیر ...97

برخورد امیرالمؤمنین علیه السلام در برخورد با پیشنهاد ابقاء معاویه در شام ... 100

مدیریت در سیره ی علوی ...103

منشور حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام (1) ...106

منشور حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام (2) ...128

منشور حکومت حضرت امیر المومنین علیه السلام (3) ...130

منشور حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام (4) ...133

سیره ی علوی در تقسیم بیت المال ...136

گزارش اول ...136

گزارش دوم ...141

استفاده ی امیرمؤمنان علیه السلام از علم الهی خود در تقسیم ...147

بیت المال ...147

فصل چهارم: مقدمات جمل (1) ...149

درآمد ...149

هشدارهای پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در باب دشواری های علی بن ابیطالب علیه السلام در مرحله ی حکومت ...153

خطبه امیرالمؤمنین علیه السلام به هنگام اعلان جنگ از سوی طلحه و زبیر... 164

نقل اول ...164

نقل دوم ...170

نقل سوم ...173

هدف امیرمؤمنان علیه السلام از حکومت داری ...177

فصل پنجم: مقدمات جمل (2) ...183

مثلث شوم ...183

عایشه بنت ابی بکر ...183

طلحة بن عبیدالله ...188

زبیر بن عوام ...192

زبیر مصداق ایمان مستودع ...195

مقدمات جمل به گزارش شیخ مفید ...197

نقل اول ...198

نقل سوم ...205

نقل چهارم ...207

احتجاج حضرت امیر بر ناکثین (پیمان شکنان) ... 212

حرکت دو سپاه به سمت بصره ...222

عایشه و نقش او در اغتشاش علیه حکومت حضرت امیرمؤمنان علیه السلام...229

فصل ششم: مقدمات جمل (3) ...237

ام سلمه، مدافع ولایت امیرمؤمنان علیه السلام ...237

پارس کردن سگان حوأب ...248

نامه نگاری عایشه با حفصه ...255

اعزام امام حسن مجتبی علیه السلام و عمار یاسر به کوفه ...260

گزارش اول ...260

گزارش دوم ...260

سیمایی از اخلاق نیکوی امیرمؤمنان ...272

مسلم بن عبدالله مجاشعی، نخستین شهید جنگ جمل ...275

کلام آخر ...282

فهرست منابع ...283

پیش گفتار

چیستی تاریخ اسلام (تاریخ اسلام در معنای عام و خاص)

تاریخ اسلام، تنها به تاریخ زندگی پیامبر و ائمه معصوم علیهم السلام محدود نمی شود بلکه ترکیبی از عقاید، احکام، شخصیت ها و سیر جوامع اسلامی است؛ گرچه می توان گفت که انبیاء و رخدادهای آنان نیز جزء تاریخ اسلام محسوب می شوند.

در بررسی تاریخ اسلام در معنای عام، باید دانست که تاریخ اسلام، از آغاز پیدایش انسان شروع می شود، نه صرفا از زمان ظهور پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله. آن نظام تشریع الهی که انسان را به هدف آفرینش می رساند، از ابتدا اسلام بوده است. خداوند در قرآن مجید می فرماید:

«إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ...»؛ ⁽¹⁾

«مسلما دین [واقعی که همه پیامبران مبلغ آن بودند] نزد خدا اسلام است...».

اسلام تنها به معنای تسلیم بودن نیست و دین اسلام را نیزشامل می شود. اسلام دین خداست که حضرت ابراهیم علیه السلام آن را اظهار کرد و این نام را بر خود نهاد.

به تعبیر دیگر، تاریخ اسلام مربوط به مرحله ی نخستین خلقت بشر است؛ آن جا که پیامبر اسلام در مقام نوری قرار داشتند و سپس مراحل عوالم ذر پیش آمد: .

«.. عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ قُلْتُ لَهُ لِمَ سُمِّیَ أویرَ اَلْمُؤْیِیِّینَ قَالَ اَللَّهُ سَمَّاهُ وَ هَکَذَا أَنْزَلَ فِی کِتَابِهِ«وَإِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَیٰ أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ ۖ»⁽¹⁾و أن محمدا رسولی و أن علیا أمیر المؤمنین»؛⁽²⁾

«جابر گوید: به امام باقر علیه السلام عرض کردم: وجه تسمیهی امیرالمؤمنین چیست؟ فرمودند: خدا به او این لقب را داده و در کتابش چنین فرموده: «چون پروردگارت از پسران آدم، از پشت هایشان، نژادشان را برگرفت و آنها را بر خودشان گواه کرد که مگر نه این است که من پروردگار شما هستم« و محمد فرستاده ی من و علی امیرالمؤمنین است؟».

این عهد میثاق تا ولایت و امامت امام زمان علیه السلام می انجامد که از

همان آغاز مطرح بوده است⁽¹⁾. این مباحث از اعتقادات دین است؛ از این رو تاریخ اسلام از این نقطه شروع می شود.

اما تاریخ اسلام به معنای خاص آن، مباحثی همچون دوران زندگی پیامبر صلی الله علیه و آله، تاریخ احکام، تاریخ قرآن و حدیث، تاریخ مباحث اخلاقی، تاریخ روابط اجتماعی و سیاسی، تاریخ رفتار مسلمین، تاریخ شخصیت های اسلامی و ارتباط این مبانی بایکدیگر را در بر می گیرد. با این وجود مشاهده می شود که در کتاب های رایج تاریخ اسلام، تنها به بررسی حکومت خلفای اسلامی، رجال سیاسی، جنگ ها و غزوات مسلمانان پرداخته می شود. با این وصف، از انتقادات مهم و اساسی بر این نوع روایت گری تاریخ، این است که تاریخ نگار به جای تاریخ اسلام، به نقل تاریخ حاکمان مسلمان یعنی خلفا و اقدامات حکومتی آنان می پردازد.

در بررسی تاریخی زندگانی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله، اگر تاریخ نویس کار خود را به بیان زندگی مادی، سیاسی و نظامی آن حضرت منحصر بداند، باز هم نمی توان این مسیر را تاریخ اسلام دانست؛ بلکه باید گفت که تاریخ نگار، فقط بخشی از تاریخ زندگانی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را بیان کرده است.⁽²⁾

گردیده و تدریس می شود، مانند کتاب «تاریخ زندگانی پیامبر» نوشته ی مرحوم دکتر محمدابراهیم آیتی یا کتاب «تاریخ تحلیلی اسلام» نوشته ی دکتر سید جعفر شهیدی که به عنوان یک کتاب تاریخ تحلیلی مطرح است و در شمار کتب درسی دانشگاهی است . بیشتر مباحث به درگیری های بنی هاشم و بنی امیه پرداخته شده است. البته مطلب نادرستی در آن نیست، اما بیان ناتمام سبب می شود که ذهن خواننده برخی عوامل را پررنگ ببیند و به برخی عوامل توجهی نکند و یا آنها را کمرنگ ببیند. نفس همین مطلب یعنی عدم جامعیت، نوعی خطای روش شناختی در تحلیل تاریخ است. برای نمونه مرحوم دکتر شهیدی، برخورد امام حسین علیه السلام با یزید را به جنگ عراق و شام برگردانده و ریشه های ملی گرایانه ی بابلیان قدیم و سومریان را بررسی کرده است. او چنین بیان میکند که این جنگها ریشه دار بوده و همواره بین عراق و شام، درگیری وجود داشته است؛ کوفیان نیز قصد جنگ با شامیان را داشتند و در این میان از امام حسین علیه السلام استفاده ی ابزاری کردند. به ادعای وی، تمام جنگ های پیغمبر اسلام با قریش، به نزاع تاریخی بنی هاشم و بنی امیه باز می گردد که نزاع دیرینهی ملیتی - قوم و قبیله ای - بوده است.

زمانی که بنده در دانشکده الهیات تحصیل می کردم، کتاب تاریخ اسلام دکتر علی اکبر فیاض برای ما تدریس میشد. سیمایی که از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله برای خواننده ی این کتاب ترسیم می شود، چهرهی جنگجویی فاتح است. به علاوه آنکه بعد از هر جنگی پیامبر با فلان همسرش هم ازدواج کرده است. اما در تحلیل تاریخی این جنگها، سیر مبانی اخلاقی، معرفتی، نزول آیات توحیدی، جهت گیری پیامبر، رفتار ایشان با اسرای جنگی و... مطرح نیست. بنده همان زمان به عنوان نقد بر این تاریخ، به رئیس دانشکده الهیات مشهد پیشنهاد دادم این کتاب حذف، و کتاب «شیعه در اسلام» علامه طباطبایی تدریس شود.

در تاریخ اسلام باید بررسی شود که عامل تغییر و تحول یک جامعه چیست؟! چه عواملی در صحنه گردانی حوادث نقش بازی می کنند؟! شرایط اقتصادی، سیاسی و فرهنگی جامعه در چه سطحی قرار داشته است؟! توجه به این موارد و امثال این ها ضروری است و بدون توجه به این مبانی، هرگز تحلیل جدی در تاریخ اسلام انجام نشده است.

یکی از این عوامل بسیار مؤثر و کلیدی که عموما به آن توجه نمی شود، نقش شیطان به عنوان عامل نفوذی بر افکار و اندیشه ی مردمان و حاکمان دینی در طول قرون و اعصار بوده است. حضرت امیر مؤمنان علیه السلام در تبیین تغییر و تحولات بعد از پیامبر رحمت صلی الله علیه و آله، به نقش شیطان اشاره فرموده اند که چگونه لشکر خود را تجهیز کرد تا حق را از جایگاهش خارج سازد⁽¹⁾. هم چنین به بررسی حیله های او می پردازند که در چه مواقعی کارساز و در چه موقعیت هایی ناکارآمد است. این مباحث، مباحثی است که نوعا در کتب رایج تاریخی مطرح نیست.

حضرت سیدالشهداء علیه السلام در خطبه ی روز عاشورا به مسألهی غلبه ی شیطان بر دشمنان اشاره می فرمایند که آنها را از یاد خدا غافل ساخته است. حضرتش ضمن خطبه های خود به این آیه اشاره می فرمایند:⁽²⁾

«اسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطَانُ فَأَنْسَاهُمْ ذِکْرَ اللَّهِ ۚ أُولَٰئِکَ حِزْبُ الشَّیْطَانِ ۚ أَلَا إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطَانِ هُمُ الْخَاسِرُونَ »⁽³⁾

«شیطان بر آنان چیره و مسلط شده و یاد خدا را از خاطرشان برده است، آنان حزب شیطان اند، آگاه باش که حزب شیطان یقینا همان زیانکاران اند!».

مسلما این گونه مباحث در تحلیل های تاریخی نادیده گرفته شده است و این مسأله، به بررسی های تاریخی خلل وارد می کند.

از سویی خداوند در مقابل شیطان، ملائکه ی خود را برای یاری اولیای خود فرستاده است. به عنوان نمونه در جنگ بدر، که یکی از فضایل حضرت امیر علیه السلام جلوه می کند. آمده است: هنگامی که امیر مؤمنان علیه السلام برای امتثال امر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در تاریکی شب و در آن بیابان مخوف برای آوردن آب، به سمت چاه های بدر می روند، به هنگام بازگشت، طوفان عظیمی که مانع از ادامه ی حرکت بود به حضرتش هجوم می آورد. پس از لحظاتی که به راه می افتند، باز طوفانی دیگر راه را برایشان سد می کند، و این امر سه بار اتفاق می افتد. آن گاه که امیرالمؤمنین علیه السلام به لشکرگاه باز می گردند، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را از علت تأخیر خود آگاه می سازند. در آن هنگام پیامبر خدا صلی الله علیه و آله می فرمایند: «آنان سپاهیانی از ملائکه بودند که بر تو سلام و درود و تحیت می فرستادند».⁽¹⁾

اکنون باید نگریست که تاریخ نگاران تا چه اندازه به این قضیه و مانند آن در متن تاریخ اسلام توجه کرده اند؟! آیا بحث ملائکه به عنوان یک حقیقت تاریخی در بررسی حوادث و رخدادها مطرح می شود؟! برای نمونه، آیا ذکر حضورملائکه در روز عاشورا ⁽²⁾در مسیر

تاریخ نگاری شان دیده می شود؟! همان ملائکه ای که به یاری حضرت سیدالشهداء علیه السلام شتافتند و اجازه ی نبرد به آنها داده نشد و به اذن پروردگار غبارآلود و پریشان و گریان، در کنار مرقد حضرت حسین علیه السلام ماندند و تا روز قیامت، از زوار امام حسین پذیرایی می کنند، برایشان طلب مغفرت می کنند و آنها را مشایعت می نمایند.⁽¹⁾

از سویی دیگر، در بررسی های تاریخ اسلام، بسیاری از حوادث و مسائل اسلامی، رابطه ی تنگاتنگی با اشخاص و شرایط اجتماعی دارد.⁽²⁾

و جلسات درسی خود، به این نکته ی مهم اشاره میکنند که برای ارزیابی دقیق گزاره های تاریخ اسلام و نیز در مقام استنباط صحیح از گزاره های مورد اعتماد، به پژوهشهای میان رشته ای بین تاریخ، فقه، کلام، تفسیر و ... نیازمندیم. چنان که هر دو شخصیت، در آثار خود با چنین رویکردی وارد شده اند.

یکی از این نمونه ها، دخترخوانده ی پیامبر به نام زینب، همسر ابوالعاص بن ربیع ⁽¹⁾بود. ابوالعاص کافر بود و در جنگ بدر شرکت

داشت. ابوالعاص در جنگ اسیر شد و او را به مدینه بردند. پیامبر سه راه برای آزادی اسیران پیشنهاد دادند:

اول: مسلمان شوند و شهادتین بر زبان جاری کنند.⁽¹⁾

اسیران را مجبور به مسلمان شدن نکردند. وظیفه ی کافر این است که مسلمان شود. اگر در دنیا او را مجبور به مسلمان شدن نمی کنند، دلیل بر این نیستکه در آخرت عذاب ندارد و مؤاخذه نمی شود. آیهی «لااکراه فی الدین» ناظر بر همین مطلب است که افراد باید آزادانه ایمان آورند. براساس همین قاعده، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به اسرا نگفتند: باید مسلمان شوید و در غیر این صورت کشته می شوید.

دوم: فدیه جنگی را پرداخت کنند.

سوم: هر کدام از آنها ده نفر از مسلمانان را با سواد کنند.

ابوالعاص پولی به همراه نداشت؛ از طرفی، حاضر به مسلمان شدن نبود و سوادی هم برای انجام شرط سوم نداشت. بنابراین به همسر خود در مکه پیغام فرستاد که پولی به مدینه بفرستد تا او را آزاد کنند. زینب مالی برای آزادی او نداشت، ناچار گردنبندی را که از مادرش حضرت خدیجه علیها السلام به او رسیده بود، نزد پیامبر خدا به مدینه فرستاد. پیامبر خدا الله صلی الله علیه و آله با مشاهده ی گردنبند خدیجه علیها السلام متأثر شدند؛ گردنبند به فروش رفت، اما پیامبر آن را مجددا خریداری نمودند تا یادگار

خدیجه نزد دخترش باقی بماند.

ابوالعاص آزاد شد و به نزد همسرش زینب در مگه بازگشت. وقتی

ابوالعاص عزم مگه کرد، پیامبر او را مجبور نساختند که وقتی به مکه بازگشت، زینب را به مدینه بفرستد؛ بلکه از او درخواست کردند اموال زینب را به او برگرداند و اگر زینب حاضر به ادامه ی زندگی با او نباشد او را راهی مدینه کند.⁽¹⁾

این برش از تاریخ اسلام و رفتار پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بسیار درس آموز است؛ و چه زیبا خداوند متعال در قرآن پیامبرش را می شناساند که:

«لَقَدْ کَانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ.... »⁽²⁾

«یقینا برای شما در [روش و رفتار] پیامبر خدا الگوی نیکویی است...».

بنابراین تاریخ اسلام شامل کلیه ی رفتارها، کنش ها و واکنش های پیامبر خدا و ائمه معصومین علیهم السلام نیز خواهد بود.

نکته ی مهم که دربارهی اهمیت شخصیت شناسی در تاریخ باید گفت، این است: بررسی حوادث تاریخی بدون شخصیت شناسی میسر نیست. نمی توان بی توجه به اشخاص مؤثر و فعال در حوادث تاریخی، بررسی حوادث و رخدادها را تحلیل کرد. مثلا در زمینه ی تاریخ فلسفه، آن چه بررسی می شود، علاوه بر مبانی فلسفی، فیلسوفانی هستند که با نظریه پردازی خود، این علم را پدید آورده اند. دربارهی تاریخ شیعه نیز می بایست تاریخ پیشوایان شیعه بررسی شود؛ زیرا تاریخ سیاسی ممالک مختلف با تاریخ رجال سیاسی آنان عجین است.

در بررسی های تاریخی، ویژگی های روحی، فرهنگی، اعتقادی و اخلاقی فعالان هر حوزه باید مد نظر قرار گیرد. اگر از این مسیر به بررسی تاریخ پرداختیم، می توان امید داشت تحلیل نسبت درستی ارائه شود.

فصل اول: امامت و خلافت

1- بررسی دیدگاههای مختلف در باب امامت و خلافت

یکی از مهم ترین و دیرینه ترین گفتگوها در جهان اسلام و در میان مسلمانان پس از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، بحث دربارهی خلافت و امامت بوده است. پیش از این مسأله، در باب مسائل دیگری نیز اختلاف نظر پیدا شد، اما اختلاف در مسأله ی امامت و خلافت، دارای ویژگی های بی مانندی بود⁽¹⁾. محمدبن عبدالکریم شهرستانی، پس از اشاره به پاره ای از اختلافات و مباحثه هایی که به هنگام رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و پس از آن، میان مسلمانان رخ داد، می گوید:

«بزرگترین اختلافی که در بین مسلمانان به وجود آمد، اختلاف در مسأله امامت و رهبری بود؛ چرا که در اسلام هیچ شمشیری

برای یک اصل مذهبی - آن هم در هر دوره - از نیام کشیده نشده، همانند شمشیری که برای اصل امامت بیرون شده است».⁽¹⁾

در خصوص امامت و خلافت اقوال مختلفی وجود دارد که باید مد نظر قرار گیرد.⁽²⁾

الف. گروهی از متکلمان شیعه و اهل تسنن امامت را ریاست عامه بر مردم می دانند⁽³⁾

سعد الدین تفتازانی در «شرح المقاصد» و قوشچی در «شرح تجرید»، امامت را چنین تعریف میکنند: «الإمامة رئاسة عامة فی أمر الدین والدنیا، خلافة عن النبی صلی الله علیه و آله، وبهذا القید خرجت النبوة، وبقید العموم مثل القضاء والرئاسة فی بعض النواحی، وکذا رئاسة من جعلة الإمام نائبا عنه علی الإطلاق؛ فانها لا تعم الإمامة»؛ [تفتازانی، سعدالدین، شرح المقاصد، ج 5، ص 234؛ قوشچی، علی بن محمد، شرح تجرید العقائد، ص 365] صاحبان این تعریف، معتقدند با قید عامة ریاست های رد و با قید خلافه عن النبی نبوت خارج می شود. پس امام آن کسی است که به صورت خلافت از رسول الله، ریاست عامه داشته باشد. در اغلب منابع اهل کلام، امامت را «رئاسة عامة فی أمر الدین والدنیا» تعریف کرده اند و گاهی برای دقت بیشتر، بعضیها عبارت «خلافه عن النبی» را نیز افزوده اند.

و از او تبعیت نکردند، او دیگر امام نیست. برای نمونه اگر امام جماعت مأموم نداشته باشد، نمی تواند نماز جماعت را اقامه کند.

ب. قول دیگر این است که می گویند: امامت یک کمال نفسانی است که فرد با سیر و سلوک و طی مراحل معینی می تواند به آن مقام دست یابد؛ به عبارتی امام در ابتدا می بایست منزل به منزل طی طریق روحانی داشته باشد تا به مقام امامت برسد.

در نظر این گروه، این مسیر همواره باز است و هر کس بخواهد و همت گمارد، می تواند در این وادی گام نهد؛ به شرط این که او ولی قائم باشد؛ خواه از نسل علی، خواه از عمر! ⁽¹⁾

پس به هر دوری ولیی قائم است*** تاقیامت آزمایش دائم است

هر که را خوی نکو باشد برست*** هر کسی کو شیشه دل باشد شکست

پس امام حی قائم آن ولی است*** خواه از نسل عمر خواه از علی است

ج. اما در دیدگاه کتاب آسمانی ما قرآن و سنت نبوی، امامت منصبی الهی است و شخص امام از سوی خالق یکتا به این سمت برگزیده و

منصوب گردیده است:

« ....اللَّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسَالَتَهُ...»⁽¹⁾

«خداوند به این که رسالتش را در کجا قرار دهد، داناتر است».

لذا امامت یک شخص، دائر مدار پذیرش و اقبال مردم نیست و مردم در انتخاب امام معصوم نقشی ندارند. نه پذیرش مردم، یک شخص را امام می کند و نه عدم اقبال مردم، آن شخص را از مقام امامت عزل می نماید.

امامت از نظر شیعه، وابسته به تشکیل حکومت و در رأس امور قرار گرفتن نیست. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله درباره ی حضرات امام حسن و امام حسین علیهما السلام فرمودند:

«الحَسَنُ والحُسَینُ إمامَانِ قَامَا أو قَعَدا»؛ ⁽²⁾

«حسن و حسین دو امام هستند، قیام کنند یا قعود».

تنهانکته ی حائز اهمیت آن است که وقتی جماعتی از مردم به سوی امام می آیند و کار را به او می سپارند و دستش را در اجرای احکام و امور جامعه باز می گذارند، حجت بر امام تمام می گردد و او موظف می شود کار را به دست بگیرد. در این جا امام، مبسوط الید شده و می تواند حکومت تشکیل دهد.

در ماجرای بیعت مردم با امیرمؤمنان علیه السلام، آن حضرت می دانستند که رویه ی خلفای قبل، عموم مردم را به گونه ای پرورش داده بود که تاب تحمل عدالت علوی را نداشتند. با این وصف، ناگزیر حکومت را

پذیرفتند؛ زیرا جماعت مردم به حدی بود که آن حضرت را بر این مسند اقامه می کرد.⁽¹⁾

بنابراین مقام امامت و حکومت، دو مقوله است. در امامت، شخص امام، منصوب از جانب خداوند است؛ لذا اقبال یا عدم اقبال مردمان نقشی ندارد. مردم بپذیرند یا پشت کنند، آن شخص امام است و تمام شئون امامت خود را داراست.

نقش مردم، تنها در این است که با اقبالشان امام را بر مسند حکومت قرار بدهند یا ندهد. اگر مردم اقبال نشان دادند، امام حکومت تشکیل می دهد. در غیر این صورت، بر امام واجب نیست که به هر قیمتی حکومت تشکیل دهد. به دیگر عبارت، امام در همه حال شئون امامتی خود را داراست. اگر مردم اقبال کردند، یعنی از خود اشتیاق نشان دادند و کار را به دست امام سپردند و با او بیعت کردند، آنگاه امام مبسوط الید می شود و می تواند حاکم جامعه شود؛ وگرنه بدون حاکمیت، شؤون امامت را دارا است. بنابراین باید توجه داشت که بیعت مردم سبب نشد که حضرت امیر علیه السلام خلیفه و امام و وصی پیغمبر شود؛ بلکه مردم وظیفه ی ادارهی جامعه را بر عهده ی آن حضرت گذاشتند و ایشان مجری عدالت و احکام الهی شدند.

در زمان حال نیز که در دوره ی امامت امام عصر علیه السلام به سر می بریم،

آن حضرت امام است و تمام شئون یک امام معصوم را دارد. اکنون در دورهی غیبت، مردم توجه به ایشان نشان نداده اند. ولی در زمان ظهور آن حضرت، چون مسئولیت اداره ی جهان به ایشان واگذار می گردد و مردم اقبال نشان می دهند، ایشان حکومت را اقامه خواهند کرد.

2- رابطه ی بیعت و مشروعیت

این نکته مهم است که بدانیم بیعت، حق را باطل و باطل را مبدل به حق نمی کند. اگر مردم با امام معصومی که از جانب خداوند به امامت منصوب گردیده است، بیعت کنند و اگر این بیعت به اندازه ای باشد که شخص امام، توان اجرایی پیدا کند، در این صورت او مبسوط الید شده است. اما اگر بیعت به حدی نباشد که شخص امام بتواند وظایف الهی و حکومتی را اجرا کند، این وظیفه از او ساقط می گردد. در عین حال می توان برای حفظ اسلام و ممانعت از تضییع حقوق شیعیان، وارد دستگاه ظالم شد؛ اعم از این که شخص امام وارد دستگاه حکومت شود یا برای این منظور، نمایندگانی را برگزیند و این مسئولیت را به آنان واگذارد.

این مطلب در مورد جناب علی بن یقطین اتفاق افتاد؛ او به فرمان حضرت موسی بن جعفر علیه السلام وارد دربار هارون الرشید شد و به مقامات بالایی دست یافت⁽¹⁾. ورود به دستگاه حکومتی منحصر به

علی بن یقطین نیست. شهید ثانی در منیة المرید پس از آنکه عالم را از ورود به دستگاه حکومتی برحذر می دارد، به این مطلب اشاره می کند که اگر عالم برای احقاق حق مظلوم و ترویج حق و مبارزه با بدعت گزاران و مانند این ها، وارد دستگاه ظلمه شود، این کار نه تنها مجاز، بلکه از افضل اعمال است. پس از آن شهید ثانی، از بزرگانی نام می برد که به این گونه انجام وظیفه کرده اند. مانند: علی بن یقطین، عبدالله نجاشی، حسین بن روح نوبختی، محمد بن اسماعیل بن بزیع، نوح بن دراج از اصحاب؛ و از فقها مانند: سید مرتضی و سید رضی و پدرشان، خواجه نصیرالدین طوسی، علامه حلی و دیگران. شهید ثانی در این زمینه حدیثی از امام رضا علیه السلام نقل می کند بدین مضمون که چنین کسانی نور خداوند در میان رعیت هستند که در روز قیامت می درخشند.⁽¹⁾

همین اقدام هوشمندانه و خردمندانهی ائمه علیهم السلام، بسیاری از جنایت ها و تصمیمات حکومت های ظالم را که به زیان شیعیان یا علویان بود، خنثی می کرد. با این همه، کسی حق کمک به ظالم ندارد؛ و الا در کلیه ی امور شخص ظالم، شریک جرم او خواهد شد. در ماجرای صفوان جمال که از دوستداران امام کاظم علیه السلام بود و شتران زیادی برای

کرایه داشت، آمده است:

هارون الرشید برای عزیمت به مکه و شرکت در مراسم حج، تعدادی از شتران صفوان راکرایه کرد. این خبر به امام رسید. امام کاظم علیه السلام به او فرمودند: شنیده ام شترانت را به هارون کرایه داده ای؟ عرض کرد: بله. او برای سفر حج کرایه کرده است. امام به او فرمودند: آیا می خواهی او زنده بماند تا وقتی از سفر حج بازگشت، پول شترهای تو را بدهد؟ صفوان عرض کرد: بله، مولای من. امام به او فرمودند: تو از اعوان ظلمه نیستی، بلکه خود ظالم هستی! زیرا تو، به زنده ماندن ظالم راضی هستی تا به پول خود برسی⁽¹⁾. این ماجرا نشان می دهد که کمک و مساعدت به ظالم، به هر صورت و شکلی، به عنوان تأیید ظالم تلقی خواهد شد.

مقایسه ی تعامل صفوان و علی بن یقطین که هر دو در یک زمان زندگی می کردند و نص امام معصوم زمان خود را دریافت کرده بودند نشان می دهد که تقوای الهی و انجام وظیفه، با فرمان امام معصوم علیه السلام شکل می گیرد و همین مسأله ضرورت وجود امام معصوم علیه السلام در هر زمان و برای ارشاد خاصه را نشان می دهد.

از این روی حکومت شخص حاکم، حتی اگر با بیعت مردم توأم باشد، مشروعیت پیدا نمی کند؛ مشروعیت حاکم به این معناست که او واجب الاطاعة باشد و تخطی از فرامین او در پیشگاه الهی گناه محسوب گردد. در مقابل، کسی که خداوند اطاعت او را واجب کرده، گرچه مردم با او بیعت نکنند، ولی خداست، در این صورت او از این

مقام عزل نمی شود، جز این که وظیفه ی شخص ولی در اجرای احکام الهی از او ساقط می شود، زیرا دست او برای این کار باز نیست و به اصطلاح شرعی «مبسوط الید» نمی باشد. در حدیث آمده است:

«مَثَلُ الإمامِ مَثَلُ الکَعبَةِ اذ تُؤتی ولا تَأتی»⁽¹⁾

«مثل امام مثل کعبه است که مردم به سوی آن می روند ولی کعبه سراغ آنان نمی رود».

امام گرچه در خانه بنشیند، امام است. بدین روی اگر مردم به سراغ او نیایند، او وظیفه ندارد شخصا به اصلاح اجتماع اقدام کند.

از طرفی، اگر در تاریخ مشاهده می شود در مواردی ائمه علیهم السلام مشورتی به خلفا داده اند و یا اقدام مختصری در نظام آنان داشته اند، ممکن است چند عامل در آن دخیل بوده باشد:

الف. گاهی برای نجات اصل دین، از خطر نابودی بوده است.

ب. گاهی برای اتمام حجت بر مردم بوده است تا بدانند که می توانستند ازعلم و قدرت پیشوایی که کنار گذاشته اند، بهره مند شوند، ولی اکنون با عدم اقبال به او، از برکاتش محروم مانده اند.

حضرت ابراهیم علیه السلام وقتی به مقام امامت رسید، این مقام را برای ذریه ی خود نیز از خداوند درخواست کرد. اما خداوند در جواب فرمود:

«... لَا یَنَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ »،⁽²⁾

«... پیمان من (امامت) به ظالمان نمی رسد»؛

یکی از معانی ظلم در قرآن، شرک است، آن جا که می فرماید:

«...لَا تُشْرِکْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ»⁽¹⁾

«به خدا شرک نورز، بی تردید شرک ستمی بزرگ است».

براساس این اصل و قاعده، این عهد به کسی که مشرک بوده باشد، نمی رسد. این استدلال امام صادق علیه السلام است؛ و شکی نیست که تمامی صحابه ی پیامبر خدا - به جز امیرمؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام - قبل از مسلمان شدنشان دوره ای را در شرک گذرانده اند، لذا چنین افرادی شایسته ی احراز این مقام نبودند.

علامه امینی به این نکته مهم تنبه می دهد که آنگاه که نام امیر مؤمنان درنوجوانی، به عنوان نخستین مسلمان در میان مردان در تاریخ ثبت شده است، منظور این نیست که دوره ای در کفر گذرانده و پس از آن اسلام آورده بلکه تنها اظهار آن اسلامی بود که پیش از آن بدان معتقد بود، همان گونه که حضرت ابراهیم علیه السلام فرمود:⁽²⁾

«..أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِینَ»⁽³⁾

بنابراین امام شیعی، وابسته به داشتن حاکمیت نیست. در زمان حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام بیعت مردم، ایشان را امام و وصی و خلیفه ی پیغمبر نکرد، بلکه با بیعت مردم، وظیفه ی اجرای عدالت واحکام الهی بر عهده ی ایشان قرار داده شد.

اگر مردم به سوی ولی خدا نیایند، حتی اگر ولی خدا یوسف صدیق و سلیمان نبی و موسای کلیم و عیسای روح الله علیه السلام و خاتم الانبیاء محمد مصطفی صلی الله علیه و آله باشد، اجرای احکام الهی در سطح جامعه بر او واجب نیست.

ایجاد امنیت، اخذ وجوه شرعی، رسیدگی به فقرا و مساکین، اجرای حدود و تعزیرات، اجرای قصاص، جهاد فی سبیل الله و تصرف در بیت المال، از مصادیق امور اجتماعی است که مسئولیت آن با بیعت عمومی مردم بر عهده ی امام به عنوان حاکم قرار می گیرد. در جامعه ای که امام معصوم حاکم و مبسوط الید نیست، اگر مواردی مانند دزدی، شراب خواری یا عمل منافی عفت رخ دهد، بر امام واجب نیست افراد خاطی را مجازات کند.

بنابراین اگر امام مبسوط الید شد و به عنوان حاکم جامعه بر مسند حکومت قرار گرفت، اطاعت او به عنوان حاکم نیز علاوه بر امامتش بر همگان واجب می شود. لذا آن هنگام که حضرت امیر علیه السلام در مدینه حاکم شدند، تمام والیان در پهنه ی سرزمین اسلامی، باید تحت فرمان ایشان باشد. به دیگر معنا مردم حق ندارند از طریق شورای حل و فصل، یک والی برای خود برگزینند. بنابراین، حضرت امیر علیه السلام مالک اشتر را به مصر اعزام می کنند و می نویسند:

«اِعْلَمْ یَا مَالِکُ أَنَّی قَدْ وَجْهَتُکَ الی بِلاَدٍ...»؛⁽¹⁾

«بدان ای مالک! که من [به عنوان حاکم کل جهان اسلام] تو را بر آن خطه نصب کرده ام».

و یا عثمان بن حنیف را به بصره به عنوان والی اعزام می کنند و دیگر انتصابات.

نمونه ی دیگر این که وقتی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در آخرین روزهای عمر پربرکت خود، لشکری را به فرماندهی اسامه سامان می دهند، همگان موظف به اطاعت امر هستند، گرچه افراد مسن تر و ریش سفیدی در آن الشکر وجود داشته باشد. به فرمان پیامبر خدا صلی الله علیه و آله همه موظف به اطاعت از اسامہ بنزید هستند، گرچه در سن جوانی باشد. این حکم به قدری مؤکد بود که پیامبر با حال بیماری و رنجوری، خود را به مسجد رسانده، میان مسلمانان به سخن ایستادند و فرمودند: «لعن الله من تخلف عن جیش أسامة».⁽¹⁾(این روایت را دانشمندان شیعه و سنی در منابع معتبر خود نقل کرده اند). اما عده ای از مسلمانان از میانه ی راه بازگشتند.⁽²⁾

پس ملاک اصلی فرمان ولی خداست، خواه پیامبر باشد، خواه وصی او که شخص امام است. اگر در مواردی بنابر شورا و مشورت و انتخابات باشد، تعیین آن هم بر عهده ی پیامبر یا امام معصوم است. نمونه ی این واگذاری تعیین حاکم به شورا، در جنگ موته اتفاق افتاد. سریه ی موته، جنگی بود که پیامبر صلی الله علیه و آله در آن حضور نداشتند. آن

حضرت، جناب جعفر بن ابی طالب را به عنوان فرماندهی جنگ برگزیدند و فرمودند: اگر جعفر بن ابی طالب به شهادت رسید، فرماندهی با زیدبن حارثه می باشد و اگر او هم به شهادت رسید، فرماندهی با عبدالله بن رواحه باشد. در صورتی که عبدالله بن رواحه به شهادت رسید، سپاهیان از بین خود فردی را برگزینند.

وقتی در جنگ موته هر سه فرماندهی منتخب رسول خدا صلی الله علیه و آله به درجه ی شهادت رسیدند؛ سپاه مسلمانان، خالدبن ولید را به عنوان فرمانده برگزیدند و پرچم را به دست او دادند. چون این شیوه از سوی ولی خدا تعیین گردیده بود، اگر کسی زیر پرچم خالد بن ولید به شهادت می رسید، شهید فی سبیل الله محسوب می شد. خالد بن ولید اوضاع را بررسی کرد و در همان حال بر تعداد سپاهیان دشمن افزوده می شد، بنابراین شبانگاهان فرمان عقب نشینی تاکتیکی داد و سپاه مسلمانان را به مدینه برگرداند.

وقتی به مدینه بازگشتند، مردم آنها را شماتت و سرزنش می کردند که چرا از جنگ فرار کرده اند، در عین حال پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: خالد درست عمل کرده است، اگر بیشتر می ماندند کشته می شدند. پیامبر این کار را قبول کردند، زیرا از هرج و مرج و اختلاف بهتر است؛ چنانکه حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام در پاسخ به خوارج که می گفتند: «لا حکم الا الله»، فرمودند: «أما و انه لابد للناس من أویر، بر أو فاجر»؛⁽¹⁾یعنی برای سامان دادن به اوضاع آشفته، جامعه ناگزیر به رهبری نیاز دارد.

با این همه، امام همواره جایگاه تبلیغ خود را داراست. مطالبی را تا

کنون گفته شد، می توان به بیان دیگری نیز بازگو کرد و آن اینکه جایگاه تبلیغ با حاکمیت، تفاوت دارد.

در بحث حاکمیت، بعد از تبلیغ و پذیرش از سوی مردم، وضع به گونه ای دیگر رقم می خورد. در تبلیغ، مردم ارشاد می شوند، اما در حاکمیت،قاطعیت مطرح است؛ زیرا فرد حاکم باید حکم خدا را اجرا کند و در این خصوص با کسی تعارف ندارد و رفاقت و دوستی در اجرای احکام الهی جایگاهی نخواهد داشت. لذا روش برخورد حضرت امیر علیه السلام با طلحه و زبیر حکومتی بود، در حالی که روش پیامبر در برابر سعد بن معاذ و سعد بن عبادة هدایتی بود.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در عقبهی منا، با قرائت آیات 150 تا 160 سوره انعام - که اصل دعوت دین اسلام است و بیان دیدگاه اسلام، اسلام را به «سعد بن زراره» و «سعد بن معاذ» عرضه کردند. در این مرحله آنان مختار بودند پذیرا باشند یا به این دعوت گردن ننهند، زیرا این ملاقات جنبه ی تبلیغی داشته است. اما حاکم الهی در تعیین حکم و مصداق آن، نظر خداوند را اعمال می کند. مثلا بیان می کند ظلم چیست و مصداق ظالم کیست.

فصل دوم: آغاز حکومت امیرمؤمنان علیه السلام

1- حکومت امیرمؤمنان علیه السلام پس از 25 سال

پس از رحلت رسول خدا مردم در آزمونی بسیار دشوار قرار گرفتند. در این آزمون سخت که با ماجرای سقیفه رقم خورد، مردم به گزینشی روی آوردند که پس از گذشت ربع قرن، عواقب آن را به چشم دیدند و با جان چشیدند. بدین روی گرچه دیرهنگام، ولی از سر ناگزیری، دست به دامان امیرالمؤمنین علیه السلام زدند. با این وصف اقبال مردم، از روی معرفت به مقام امامت حضرتش نبود، چنان که خود آن بزرگوار در باب بیعت مردم چنین فرمودند:

«لَمْ تَکُنْ بَیْعَتُکُمْ إِیَّایَ فَلْتَةً وَ لَیْسَ أَمْرِی وَ أَمْرُکُمْ وَاحِداً، إِنِّی أُرِیدُکُمْ لِلَّهِ وَ أَنْتُمْ تُرِیدُونَنِی لِأَنْفُسِکُمْ....»؛⁽¹⁾

«بیعت شما با من کاری نبود که به تصادف یا بدون اندیشه صورت پذیرفته باشد. کار من با شما یکی نیست. من شما را برای کارهای خدایی می خواهم و شما مرا برای منافع خود می خواهید».

2- تأملی در شناخت جامعه در زمان بیعت با امیرمؤمنان علیه السلام

آنگاه که پس از بیست و پنج سال، امیرمؤمنان علیه السلام بر مسند ظاهری خلافت رسول خدا صلی الله علیه و آله تکیه زدند، جامعه ی اسلامی، به نحوی دگرگون شده بود که امکان اصلاح آن به صورت جدی وجود نداشت.

فرض کنید امام جماعت یک مسجد، برای مدتی به مأموریت می رود و در غیاب خویش، فرد دیگری را به پیش نمازی مسجد می گمارد. از طرفی ریاست طلبان و زورگویان محله، فرد منتخب را کنار گذاشته و شخص دیگری را از طرف خود انتخاب می کنند. پیشنماز تازه وارد برای جلب نمازگزاران، دست به اقداماتی بی سابقه می زند:

فروشگاهی در مسجد تأسیس می کند که اقلام خوراکی می فروشد؛ در گوشه ی دیگر مسجد وسایل عیش و نوش عده ای را که به این گونه مسائل علاقه مندند فراهم می کند؛ چند باب از مغازه ها و ساختمان های اطراف را خریداری کرده و مسجد را بزرگتر می کند؛ در گوشه ی دیگر مسجد، وسایل تفریحی و بازی بچه ها را قرار می دهد؛ برای جلب افراد بیشتر به مسجد، احکام شرعی مربوط به مسجد را برداشته و آمد و رفت زنان و مردان را به هر صورت ممکن آزاد می گذارد؛ بسیاری از احکام مربوط را به گونه ای که زن و مرد در هر شرایطی بتوانند به نماز بایستند، ملغی اعلام می کند.

حال در این اوضاع و شرایط، پیش نماز قبلی از مأموریت باز می گردد. در مواجهه با این صحنه، کار چندانی از او ساخته نیست. دست به اصلاح هر گوشه ای از مسجد بزند فریادها بلند می شود و او را بر هم زننده ی آرامشو آسایش قلمداد خواهند کرد. هر گروه و صنفی تمایل دارد بساط لذت و کامیابی اش پابرجا بماند. در این شرایط پیش نماز نمی تواند اقدامی اساسی انجام داده و مسجد را به حالت گذشته برگرداند بلکه تنها می تواند افرادی را که مایل هستند آداب و احکام الهی در مسجد جاری گردد، دور هم جمع کند، احکامی برای آنها بگوید و پاسخگوی سؤالات اعتقادی آنان باشد.

آن گاه که پس از مرگ خلیفه ی سوم، مردم با حضرت امیر علیه السلام بیعت کردند و ایشان را بر مسند خلافت ظاهری نشاندند، جهان اسلام توسعه پیدا کرده بود و کشورهایی همانند ایران، عراق، شامات، فلسطین، مصر و یمن را شامل می شد. در حالی که هنگام رحلت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله، سرزمین اسلامی تنها شامل مگه، مدینه، طائف و قسمتی از یمن بود و در جزیرة العرب هنوز بت پرستی رواج داشت و ریشه کن نشده بود.

از سویی ممکن است هر کس نظاره گر این اتفاقات باشد، از فتوحات و گسترش اسلام شگفت زده شود و فاتحان آن را بستاید و حتی آنان را خادم به اسلام تلقی کند!⁽¹⁾

اما از منظری دیگر، در گوشه و کنار این فتح الفتوح اسلامی، استاندار بی نماز و امام جمعه ی بی دین مشاهده می شود. در این جامعه، اختلاف طبقاتی و تبعیض غوغا میکند. عده ای بی جهت برگرده ی مسلمانان سوار شده اند که آنگاه که علی بن ابی طالب علیه السلام قصد تقسیم

عادلانه ی بیت المال را دارد، به حضرتش اعتراض می کنند، چراکه از منظر آنان، یکسانی حقوق برده و غلام و افراد پایین دست اجتماع با آنان، معنایی ندارد؟

فراتر از این، در طول دوران بیست و پنج سال حکومت خلفا، تمام دین دستخوش تحریف شده بود. این حقیقتی است تلخ که بزرگان اهل تستن بدان اعتراف دارند. مانند این که انس بن مالک، صحابی نامدار در دمشق می گریست و می گفت: من هیچ مطلبی از دین خدا را سراغ ندارم که امروز باقی مانده باشد مگر نماز که آن هم ضایع شده است:

یقول الزهری: دخلنا علی أنس بن مالک بدمشق و هو وحده یبکی، قلت: ما یبکیک؟ قال: لا أعرف شیئا مما أدرکت الا هذه الصلاة و قد ضیعت».⁽¹⁾

امیر مؤمنان علیه السلام در توصیف جامعه ی زمان حکومت خود، چنین می فرمایند:

«..وَاعْلَمُوا أَنَّکُمْ صِرْتُمْ بَعْدَ الْهِجْرَةِ أَعْرَاباً، وَبَعْدَ الْمُوَالاَةِ أَحْزَاباً، مَا تَتَعَلُّقُونَ مِنَ الاِْسْلاَمِ إِلاَّ بِاسْمِهِ، وَلاَ تَعْرِفُونَ مِنَ الاِیمَانِ إِلاَّ رَسْمَهُ....»؛ ⁽²⁾

«... و بدانید شما بعد از هجرت (از نادانی و گمراهی به دانایی و رستگاری دوباره، بر اثر عصبیت و گردنکشی و دشمنی با یکدیگر و بر پا کردن فتنه و آشوب) اعراب (و بادیه نشینان).

نادانی و گمراهی) شدید، و بعد از دوستی (گرد آمدن با هم) گروه گروه (مخالف و دشمن یکدیگر) گردیدید، با اسلام علاقه و ارتباطی ندارید مگر به نام آن، و از ایمان نمی شناسید مگر نشان آن را (فقط به زبان شهادتین میگویید، ولی از احکام اسلام چیزی فرا نگرفته و به حقیقت ایمان پی نبرده اید)»!!⁽¹⁾

در چنین شرایطی، امیر مؤمنان علیه السلام حتی یک وجب بر متصرفات اسلامی اضافه نکردند و تنها به اصلاح بعضی از مفاسد اجتماعی همت گماردند. تعداد زیادی از والیان و فرمانداران دوران عثمان را عزل کردند و حقوق و مزایایی را که بی جهت به افراد داده می شد، قطع نمودند. هم چنین امتیازاتی همچون عضو قبیله ای خاص بودن و یا صحابی پیامبر بودن را که در دوران خلفا سبب می شد تا افراد سهم بیشتری از بیت المال مسلمین دریافت کنند، توسط امیر مؤمنان علیه السلام ملغی اعلام شد.

با این وصف، حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام نتوانستند بسیاری از بدعت هایی را که مردم با آن خو گرفته بودند، تغییر دهند.

علاوه بر آن، تعداد زیادی از صحابه از مدینه بیرون رفته و به جای ایشان گروهی تازه مسلمان در مدینه اقامت گزیده بودند. در این میان نسل جوانی به صحنه آمده بود که حلاوت و شیرینی دوران پیامبر را نچشیده بود. طبیعتا این نسل با علی بن ابی طالب علیه السلام آشنایی نداشت، زیرا خلفا در مدت بیست و پنج سال حکومت خود، حضرت را در امور مملکت شرکت نداده بودند و از علم و درایت آن حضرت بهره

نبرده بودند؛ مگر آن جا که به مخمصه می افتادند و راه چاره ای نمی یافتند و ناچار بودند برای خلاصی خود، از علم و درایت آن حضرت استفاده کنند.

تمام این شرایط سبب گردید حضرت امیرمؤمنان علیه السلام نتوانند با بدعت ها مقابله کنند. آن بدعت های نهاده شده در دین، به سان شاخه کجی بود که اصلاح آن جز باشکسته شدن میسر نبود!⁽¹⁾

کار به آن جاکشید که حضرت امیر علیه السلام در دوران حکومت ظاهری خود، از این مطلب شکایت می کند که زمینه برای اصلاح این بدعتها فراهم نیست:

«لَوْ قَدِ اسْتَوَتْ قَدَمَایَ مِنْ هَذِهِ الْمَدَاحِضِ، لَغَیَّرْتُ أَشْیَاءَ.»⁽¹⁾

«اگر پاهای من در این لغزشگاه ها استوار ماند (خلافتم پابرجا گردد و از جنگ های داخلی آسوده شوم) چیزهایی را تغییر میدهم (بدعت های مخالفین را از بین می برم و احکام را طبق دستور رسول خدا صلی الله علیه و آله اجراء میکنم)».⁽²⁾

3- نخستین خطبه ی امیرمؤمنان علیه السلام پس از بیعت

ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه به نقل از ابو جعفر اسکافی درباره ی نخستین خطبه ی امیرمؤمنان علیه السلام می نویسد:

«قَالَ لَمَّا اجتمعت الصَّحابَة بَعْدَ قَتْلِ عُثْمَانَ فِی مَسْجِدِ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فِی أَمْرِ اَلْإِمَامَةِ أَشَارَ أَبُو الهثیم بْنُ اَلتَّیِّهَانِیِّ وَ رِفَاعَةُ رَافِعٍ وَ مالک بن العجلانی وَ أَبُو أَیُّوبَ اَلْأَنْصَارِیُّ وَ عَمَّارُ بْنَ یَاسِرٍ بِعَلِیٍ عَلَیهِ اَلسَّلاَمُ وَ ذَکَرُوا فَضْلَهُ وَ سَابِقَهُ وَ جِهَادِهِ وَ قَرَابَتِهِ فَأَجَابَهُمُ الاّ إِلَیْهِ فَقَامَ کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ خَطِیباً یَذْکُرُ فضْل علی علیه السلام فَمِنْهُمْ مَنْ فَضَّلَهُ عَلَی أَهْلِ عَصْرِهِ خَاصَّةً وَ مِنْهُمْ مَنْ فَضَّلَهُ عَلَی اَلْمُسْلِمِینَ کُلِّهِمْ کَافَّة».

«ابوجعفر اسکافی گوید: بعد از قتل عثمان، اصحاب در مسجد پیامبر اکرم جمع شدند تا در مورد امامت تصمیم بگیرند. ابوهیثم تیهان، رفاعة بن رافع، مالک بن عجلان، ابوایوب انصاری و عمار یاسر به امیرالمؤمنین علیه السلام اشاره کردند؛ فضائل آن حضرت، پیشینه ی ایشان، جهاد ایشان، قرابتشان به رسول خدا را یادآور شدند و مردم را به سوی حضرتش خواندند. سپس هر کدام از آنان به پا خاستند و در مورد فضائل آن گرامی سخن گفتند. برخی ایشان را بر اهل زمان خود برتری دادند و بعضی ایشان را از همه مسلمانان برتر دانستند و با آن حضرت بیعت کردند».

نکات

1- هجوم فرهنگی اهل سقیفه، در طی سال ها آن چنان عمیق بود که پس از گذشت تنها بیست و پنج سال، تذکرات اصحاب خاصی مانند عمار و ابو ایوب ومالک و رفاعه، برای یاری امام زمانشان ضروری به نظر می رسید.

حضرت امیر علیه السلام بیست و پنج سال از صحنه ی دخالت در امور حکومتی به دور نگاه داشته شده بودند، از این رو لازم بود که نخست خود را معرفی نمایند. خصوصا آن که ساکنین آن روز مدینه، تماما آن کسانی نبودند که در زمان پیامبر می زیستند و یا تعدادی از ایشان، از جمله یکسانی بودند که در زمان رسول خدا، سن و سال قابل توجهی نداشتند و یا جوان بودند. تعدادی نیز از اطراف و اکناف مدینه، و گروهی نیز از مصر آمده بودند و در جریان محاصره عثمان در مدینه اقامت گزیده بودند.

از سویی دیگر، در مدت بیست و پنج سال کنار گذاشتن جانشین حقیقی رسول خدا علیه السلام، با قرار داد قوانینی همچون منع نقل و نگارش حدیث توسط خلفا، سخنی از فضایل آن حضرت در ماجرای لیله المبیت، جنگ بدر، احد، خندق، خیبر و مانند آن، در میان مردم سخنی گفته نمی شد. با وضع چنین قوانینی، طبیعتا از واقعه ی غدیر و اعلام وصایت و جانشینی آن حضرت توسط پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نیز حرفی به میان نمی آمد.

از این رو، جامعه ای که در مقابل امیر مؤمنان علیه السلام قرار داشت، براساس تربیت خلفا با فضایل و کرامات حضرتش آشنایی نداشتند.

2 - با آن که در روایات ما، دروغ گناه بزرگی است، اما به دروغگو حد جاری نمی کنند. غیبت معصیتی کبیره است ولی به فرد غیبت کننده حد نمی زنند. نماز از روزه مهم تر است اما اگر فردی روزه نگیرد، باید کفاره پرداخت کند در صورتی که در مورد قضای نماز چنین حکمی نداریم.

در مورد بیعت نیز اینگونه است. مسلمانان وظیفه دارند و به عبارتی بر آنها واجب است با امام معصوم بیعت نمایند و او را یاری کنند تا بر مسند حکومت بنشیند و احکام الهی را جاری نماید. حال اگر مردم به این وظیفه عمل نکردند حتی بر مردم جاری نمی شود و یا آنان مجبور به پرداخت کفاره نیستند.

همان گونه که نماز از روزه مهم تر است، اما کفاره ندارد، بیعت مردم با امام معصوم واجب است اما اگر کسی سر باز زند کفارهای ندارد. پس ارزش یک حکم به پرداخت کفاره یا مشمول حد جاری شدن آن نیست.

اگر مردم با امام معصوم بیعت کردند، وظیفه ی آنان تسلیم و تبعیت است و اگر کسی از این تبعیت سرباز زند، از دین اسلام اعراض کرده اند و بر مسیری غیر از آن رفته اند.

«ثُمَّ بُویِعَ وَ صَعِدَ الْمِنْبَرَ فِی الْیَوْمِ الثَّانِی مِنْ یَوْمِ اَلْبَیْعَةِ وَ هُوَ یَوْمُ اَلسَّبْتِ لِإِحْدَی عَشْرَةَ لَیْلَةً بَقِینَ مِنْ ذِی اَلْحِجَّةِ فَحَمِدَ اَللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ وَ ذَکَرَ مُحَمَّدٍ فَصُلِّیَ عَلَیْهِ ثُمَّ ذَکَرَ نِعْمَةَ اَللَّهِ عَلَی أَهْلِ اَلإِسْلاَمِ ثُمَّ ذَکَرَ الدُّنْیَا فَزَهَّدَهُمْ فِیهَا وَ ذَکَرَ الآخِرَةَ فَرَغَّبَهُمْ إِلَیْهَا ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَاِنَّهُ لاَ قَبْض

رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ و آله اِسْتَخْلَفَ اَلنَّاس أَبَا بَکْرٍ ثُمَّ اِسْتَخْلَفَ أَبُو بَکْرٍ عُمَرَ فَعَمِلَ بطریقهِ ثُمَّ جَعَلَهَا شوری بَیْنَ سِتَّةٍ فَأَفْضَی اَلْأَمْرُ مِنْهُمْ إِلَی عُثْمَانَ فَعَمِلَ مَا أَنْکَرْتُمْ وَ عَرَفْتُمْ ثُمَّ حُصِرَ و قُتِلَ ثُمَّ جِئْتُمُونِی فَطَلَبْتُمْ إِلَیَّ وَ إِمَّا أَنَا رَجُلٌ مِنْکُمْ لِی مَا لَکُمْ وَ عَلَی مَا عَلَیْکُمْ وَ قَدْ فَتَحَ اَللَّهُ الْبابَ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ أَهْلِ القِبلَةِ فَأقْبَلَتِ الفِتَنُ کَقِطَعِ اللَّیْلِ الْمُظْلِمِ ولا یَحْمِلُ هَذَا الْأَمْرَ إِلاَّ أَهْلَ الصَّبْرِ وَ الْبَصَرِ وَ اَلْعِلْمَ بِمَواقِعِ اَلْأَمْرِ وَ انی حامِلُکُمْ عَلَی مَنْهَجِ نَبِیِّکُمْ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ مُنْفِدٌ فِیکُمْ مَا أُمِرْتُ بهِ ان اِسْتَقَمْتُمْ لِی وَ اَللَّهُ الْمُسْتَعَانُ».

«حضرتش روز دوم پس از بیعت که روز شنبه 19 ذی حجه بود - بر فراز منبر رفت، حمد خدای متعال گفت و بر رسول اکرم درود فرستاد. سپس نعمت خدای متعال بر امت اسلام را یاد آور شد. بعد از آن در مورد دنیا و دل نبستن به آن و آخرت و ضرورت اهتمام به آن سخن گفت. سپس فرمود: وقتی پیامبر خدا از دنیا رفتند، مردم ابوبکر را خلیفه کردند، سپس ابوبکر عمر را بعد از خود خلیفه خواند، عمر به روش خلیفهی پیشین عمل کرد وبعد از خود شورای شش نفرهای تعیین کرد و امر را به آنها واگذاشت. آنها عثمان را روی کار آوردند و او بدان گونه عمل کرد که شما میدانید. سپس محاصره شد و به قتل رسید. بعد از آن شما به سراغ من آمدید. من فردی از خود شما هستم، آن چه به سود شما باشد به سود من است و آن چه به زیان شما باشد به زیان من. خداوند میان شما و اهل قبله بابی را گشود.

فتنه ها به شما روی آوردند، آن گونه که شب تاریک فرا می رسد و به جز اهل صبر و بصیرت و علم به آن امور، طاقت آن آزمون را نخواهند داشت. من شما را در مسیر روش پیامبر پیش می برم و از آن فتنه ها می رهانم، اگر شما با من استوار بمانید و در هر حال، از خدای متعال باید کمک خواست».

نکات

1-این که حضرت می فرمایند من از خود شما هستم، از باب «سخن گفتن در حد عقول مردم»⁽¹⁾است و مجال مناسبی برای بیان فضائل و مناقب بیشمار خود نمی دیدند.

2 - این کلام حضرت که می فرمایند: «علی منهج تبیکم صلی الله علیه و آله» تعریضی است بر این نکته که شیخین شما را به وادی دیگری بردند و من، قصد دارم شما را به منهج و روش پیامبر بازگردانم. و البته این در صورتی محقق می شود که شما مرا همراهی کنید و این مهم، در عبارت این استقمتم لی» هویداست.

3- از تفحص در سیره ی امیر مؤمنان علیه السلام، این طور به دست می آید که محور فعالیت های حضرتش بر منطق تدریج در تربیت استوار است. به این معنا که به عوض آنکه یکباره خط بطلان بر تمامی فعالیت های دوران قبل بکشند، با روشی تدریجی و مدارا با آموزه های قبل، از طریق ایراد خطبه های توحیدی و یا تربیت عملی افراد در بازار، در معرکه ها و صحنه های مختلف زندگی، با توان کوشیدند که راه کج گشته را به مسیر اصلی اش بازگردانند.

اگر بیان می کردند که فتوحات نادرست بوده است، تکلیف اموال غصبی به دست آمده از فتوحات چه می شد؟! آنانی که ملتفت اشتباه خود در عبادات می شدند، با آن همه عبادت باطل چه می کردند؟! آنانی که فرزندان و اقوام خود را در جنگ ها از دست داده اند، چه می پنداشتند؟! از این رو حضرت امیر مؤمنان علیه السلام در تبیین این انحرافات، مخاطب را در نظر گرفته و آن مقدار که مصلحت می دیدند آن را بیان کرده و یا اصلا بیان نمی کردند.

ضمن آن که همان طور که پیشتر گفته شد، پذیرشی از سوی مردم و مجالی برای تغییر یکباره ی این بنای کج، وجود نداشت.

«أَلاَ إِنَّ مَوْضِعِی بَیْنَ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بَعْدَ وَفَاتِهِ کَمَوْضِعِی مِنْهُ أَیَّامَ حَیاتِهِ فَامْضُوا لِمَا تُؤْمَرُونَ بِهِ وَ قَفُواعِندَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ ولا تَعْجَلُوا فِی أَمْرٍ حَتَّی نُبَیِّنَهُ لَکُمْ فَاِنٍ لَنَا عَن کُلِّ أمْرٍ مُنکَرٍ تُنکِرونَهُ عُذْراً ألا وَإِنَّ اللَّهَ عالِمٌ مِن فَوقِ سَمَائِهِ وَ عَرْشِهِ أَنِّی کُنْتُ کَارِهاً لِلْوِلاَیَةِ عَلَی أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ و آلهحتی اِجْتَمَعَ رَأْیُکُمْ عَلَی ذَلِکَ لِأَنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ یَقُولُ أَیُّمَا وَالٍ وَلِیَ الأمرَ مِن بَعدی أُقِیمَ عَلَی حَدِّ الصِّراطِ وَنَشَرَتِ الْمَلائِکَةُ صَحِیفَتَهُ فَإنْ کانَ عَادِلاً أنْجاهُ اَللَّهُ بِعَدْلِهِ وَ إِنْ کَانَ جَائِراً انتقَضَ بِهِ اَلصِّرَاطُ حَتَّی تَتَزَایَلَ مَفَاصِلُهُ ثُمَّ یَهْوِی إِلَی الار فَیَکُونُ أَوَّلُ ما یَتَّقِیها بهِ أنفَهُ وَحَرَ وَجْهِهِ وَ لَکِنَّی لَمَّا اِجْتَمَعَ رَأْیُکُمْ لَمَا یَسَعُنِی تَرْکُکُم».

«بدانید که جایگاه من پس از وفات رسول خدا همچون جایگاه من در ایام حیات اوست. پس به هر آن چه آن حضرت بدان امر کرده بود، عمل کنید و از هر آن چه از آن نهی فرموده بود، دوری گزینید. و در انجام هیچ کاری شتاب مکنید، پیش از آنکه آن را برایتان تبیین کنم؛ چرا که ما برای هر کار منکری دلیلی داریم. بدانید که خدا بر فراز آسمان و عرش الهی عالم است که من برای پذیرش سرپرستی امت پس از رسول خدا مایل نبودم، تا زمانی که شما بر آن هم داستان شدید؛ چرا که از رسول خدا شنیدم که فرمودند: هر والی که پس از من امر را به عهده بگیرد، در واقع روی پل صراط می ایستد و ملائکه برای او نامهای میگشایند؛ اگر عادل باشد خدای متعال به عدلش از او دستگیری میکند، و اگر جائر باشد پل صراط فرو می ریزد و او از آن سقوط می کند، استخوان هایش در هم شکسته و او پیشاپیش همه راهی جهنم میشود و آتش او را می سوزاند. لیکن وقتی با اتفاق نظر به سراغ من آمدید، نمی توانم شما را نادیده بگیرم».

نکات

1- درباره ی این جملات در بخش «کراهت امیرالمؤمنین علیه السلام از پذیرش حکومت» توضیحاتی داده شد.

2- حضرت امیر علیه السلام نظام تبعیض را که در دوران خلفای قبل ایجاد شده بود منهدم کردند. خلفا در طول دوران حکومت خود، میان عرب و عجم تفاوت قائل می شدند و به بهانه ی این که پیامبر از بین آنان برخاسته بود، سهم بیشتر را از آنی عرب می دانستند؟

در میان اعراب، حق صحابه را به بهانه ی این که آنان پیامبر خدا را دیده و در جنگ ها شرکت کرده بودند، بیشتر از تابعین می دانستند در میان صحابه نیز، سهم مهاجرین از انصار بیشتر بود، زیرا آنان کسانی بودند که پیامبر صلی الله علیه و آله را در مکه همراهی کرده بودند و در زمرهی مسلمانان اولیه محسوب می شدند.

این در حالی است که امیرمؤمنان علیه السلام، نه میان عرب و عجم، نه صحابی و تابعین و نه مهاجر و انصار تفاوتی قائل نبود و همه را در پیشگاه خداوند، یکسان می پنداشت. متدینین، مجاهدان فی سیبل الله و امثال آنان همه در برابر حقوق اسلامی یکسان هستند. اجر متقین در نزد خداوند محفوظ است و خداوند پاداش متقین را در دنیا قرار نداده است. بنابراین ادعای این افراد برای دریافت سهم بیشتر از بیت المال مردود است.

در تاریخ آمده است روزی دو زن نزد علی بن ابی طالب علیه السلام آمدند و گفتند: «ای امیرالمؤمنین! ما بینوا و مستمندیم». حضرت به مردی فرمودند: «آن دو را به بازار ببر و برای هریک پیمانه ای خوراک و سه جامه شامل بالا پوش، روسری، و جامه پایین تنه بخر و به هریک صد در هم از مال من عطاکن!» چون بازگشتند، یکی از آن دو زن گفت: «من عرب هستم و او ایرانی». [راوی می گوید: امام قدری خاک از زمین برگرفتند (ظاهرا دو مشت خاک) و فرمودند: «من در هیچ یک از این دو برای فرزندان اسماعیل بر فرزندان اسحاق علیه السلام برتری نیافتم، هر چند به قدر بال پشه ای»⁽¹⁾.

«ثُمَّ اِلْتَفَتَ عَلَیهِ السَّلاَمُ یَمِیناً وَ شِمَالاً فَقَالَ أَلاَ لاَ یَقُولَنَّ رِجَالٌ مِنْکُمْ غَداً قَد غَمَرَتْهُمُ الدُّنْیَا فَاتَّخَذُوا اَلْعَقَارَ وَفَجَّرُوا اَلْعَقَارَ وَ فَجَّرُوا اَلْأَنْهَارَ وَ رَکِبُوا اَلْخُیُولَ اَلْفَارِهَةَ وَ اِتَّخَذُوا اَلْوَصَائِفَ اَلرُّوقَةَ فَصَارَ ذَلِکَ عَلَیْهِمْ عَاراً وَ شَنَاراً إِذَا مَا مَنَعْتُهُمْ مَا کَانُوا یَخُوضُونَ فِیهِ وَ أَصَرْتُهُمْ إِلَی حُقُوقِهِمُ اَلَّتِی یَعْلَمُونَ فینقِمُونَ ذَلِکَ وَ یَسْتَنْکِرُونَ وَ یَقُولُونَ حَرَمَنَا اِبْنُ أَبِی طَالِبٍ حُقُوقَنَا ألاَ وَ أبَمَا رَجُلٌ مِنَ الْمُهَاجِرِینَ والأَنْصَارِ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اَللَّهِ صَلّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آله یَرَی أَنَّ اَلْفَضْلَ لَهُ عَلَی مَنْ سِوَاهُ لِصُحْبَتِهِ فَإِنَّ لَهُ الفَضلَ اَلنَّیِّرَ غَداً عِنْدَ اَللَّهِ وَ ثَوَابُهُ وَ أَجْرُهُ عَلَی اَللَّهِ وَ أَیُّمَا رَجُلٍ اِسْتَجَابَ لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ فَصَدَّقَ مِلَّتَنَا و دَخَلَ فِی دِینِنَا و اسْتَقْبَلَ قِبْلَتَنَا فَقَدِ اسْتَوْجَبَ حُقُوقَ الْإِسْلامِ وَ حُدُودَه».

«سپس حضرت به راست و چپ خود نگریستند و فرمودند: مبادا فردا کسانی از شما بگویند که دنیا به ایشان رو آورد، پس املاکی فراهم آوردند و نهرهایی روان ساختند و بر اسبان راهوار سوار شدند و کنیزکان زیبا به خدمت گرفتند. و چون آنان را از کارهایی که میکردند، بازداشتم و به حدود و حقوقشان آشنا ساختم، این کار را برای خود ننگ و عار بدانند و خشمگین شوند و بگویند که پسر ابی طالب ما را از حقوقمان محروم ساخت. بدانید که هر یک از مهاجران و انصار، از اصحاب رسول الله، که خود را از جهت هم صحبتی (با پیامبر) برتر از دیگران می شمارد، باید بداند که برتری آشکار مربوط به فردای قیامت است و در نزد خدا است و پاداش و اجر آن را خدا خواهد داد. اما هر کس که دعوت خدا و پیامبر را پذیرفت و به دین ما درآمد و رو به قبله ی ما ایستاده شایسته ی حقوق و حدود اسلام است».

نکته

رویکرد غالب حکومت های دنیا این است که سردمداران حکومت می کوشند با بذل پول و اعطای مقام، افراد را با خود همراه کنند تا هم پشتیبان حکومت آنان باشند و هم در مواقع مورد نیاز از کمک های آنان بهره مند شوند.

امیر مؤمنان اما، از نخستین روز حکومت خود، مواضع خود را در قبال این بذل و بخشش های بی حساب روشن نمودند که بر طبق دستور خدا و سنت پیامبر عمل می کنند و از جهت تقسیم بیت المال و حقوق اسلامی، یهودی تازه مسلمان با صحابه ی پیامبر که در کنار او جنگیده یکسان خواهند بود:

«...أَتَأْمُرُونِی أَنْ أَطْلُبَ النَّصْرَ بِالْجَوْرِ فِیمَنْ وُلِّیتُ عَلَیهِ؟ وَ اللهِ لَا أَطُورُ بِهِ مَا سَمَرَ سَمِیرٌ، وَ مَا أَمَّ نَجْمٌ فِی السَّمَاءِ نَجْمًا...»⁽¹⁾

«.. آیا دستور میدهید مرا که یاری بطلبم بظلم و ستم بر کسیکه زمامدار او شده ام؟ (به سنت پیغمبر اکرم رفتار نکرده به زیر دستان ستم روا داشته خود را مشمول خشم پروردگار گردانم!) سوگند بخدا این کار را نمیکنم مادامی که شب و روز دهر مختلف و ستاره ای در آسمان (با قوه جاذبه) ستاره ای را قصد می نماید (هرگز چنین نخواهم کرد)...»

«فَأَنْتُمْ عِبَادُ اَللَّهِ وَ اَلْمَالُ مَا اَللَّهُ یُقْسِمُ بَیْنَکُمْ بِالسَّوِیَّةِ لاَ فَضْلَ فِیهِ لِأَحَدٍ عَلَی أَحَدٍ وَ لِلْمُتَّقِینَ عِنْدَ اَللَّهِ غَداً أَحْسَنُ اَلْجَزَاءِ وَ أَفْضَلُ اَلثَّوَابِ لَمْ یَجعَلِ اَللَّهُ الدُّنیا لِلْمُتَّقِینَ أَجْراً وَ لاَ ثَوَاباً وَ مَا عِنْدَ اَللَّهِ خَیْرٌ لِلْأَبْرَارِ وَ إِذَا کَانَ غَداً إِنْ شَاءَ اَللَّهُ فَاغْذُوا عَلَیْنَا فَاِنٍ دَا مالاً تَقِه فِیکُم وَلا یَتَخَلَّفَنَّ أَحَدٌ مِنکُم عَرَبِیٌ وَلا عَجَمِیٌ کانَ مِن أهْلِ الْعَطَاءِ أَوْ لَمْ یَکُنْ إِلاَّ حَضَرَ إِذَا کَانَ مُسلما حُرّاً أَقُولُ قَوْلِی هَذَا وَ أَسْتَغْفِرُ اَللَّهَ اَلْعَظِیمَ لِی وَ لَکُمْ ثُمَّ نَزَل».

قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ وکَانَ هَذَا أَوَّلَ مَا أَنْکَرُوهُ مِنْ کَلاَمِهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ أُؤَرِّثُهُمُ اَلضِّغْنَ عَلَیْهِ وَ کَرَّ هُوَا عَطَاءَهُ وَ قَسَمَهُ بِالسَّوِیَّةِ».⁽²⁾

«شما بندگان خدایید و مال مال خدا است، و میان شما برابر بخش خواهد شد، و هیچ کس را در آن بر دیگری برتری نیست؛ و به پرهیزگاران فردا در نزد خدا نیکوترین جزا و برترین پاداش داده خواهد شد. خدا دنیا را پاداش و ثواب پرهیزگاران قرار نداده، بلکه آن چه در نزد خداست برای نیکوکاران بهتر است. و چون فردا شود، ان شاء الله، به نزد ما بیایید که مالی هست و آن را میان شما تقسیم خواهیم کرد، و هر یک از شما، چه عرب و چه عجم، خواه جیره خوار بیت المال باشد یا نباشد، باید که حاضر شود و تخلف نورزد استغفر الله و سپس از منبر پایین آمدند.

ابوجعفر اسکافی گوید: این سخن نخستین موردی است که کلام حضرتش را ناخوش داشتند و بذر کینه با حضرتش را در دل کاشتند و نسبت به تقسیم مساوی آن امام همام دشمنی نشان دادند».

نکته

به گزارش اسکافی این سخنان حضرت امیر علیه السلام برای رفع تبعیض و برقراری عدالت اجتماعی، بذر نخستین کینه های جاهلی را علیه حضرتش در دل ها پاشید.

4- آغاز بیعت رجال سرشناس با امیرالمؤمنین علیه السلام به گزارش ابن اثیر

در شرح وقایع روزهای نخستین پس از قتل خلیفه ی سوم، روایات تاریخی فراوانی نقل شده است. از این میان، گزارشی را که ابن اثیر در این موضوع نقل کرده، مورد نقد و بررسی قرار می دهیم.

در این بخش برای استفاده ی بیشتر از این نقل تاریخی، آن را به چند قسمت تقسیم میکنیم و ذیل هر قسمت ترجمه و نکاتی از آن بیان می شود:

«لَمَّا قُتِلَ عُثْمَانُ اجْتَمَعَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ مِنَ الْمُهَاجِرِینَ والأنْصَارِ وَ فِیهِمْ طَلْحُهُ وَ اَلْبِیرُ فَأَتَوْا عَلِیّاً فَقَالُوا لَهُ لاَ بُدَّ لِلنَّاسِ مِنْ إِمَامٍ قَالَ لاَ حَاجَةَ لِی فِی أَمْرِکُمْ فَمَنِ اخْتَرتم رَضِیتُ بِهِ فَقَالُوا مَا تَخْتَارُ غَیْرَکَ وَ تَرَدَّدُوا إِلَیْهِ مِرَاراً وَ قَالُوا لَهُ فِی آخِرِ ذَلِکَ إِنَّا لاَ تَعْلَمُ أَحَداً أَحَقَّ بِهِ مِنْکَ لاَ أَقْدِّمُ سَابِقَهُ وَ لاَ أَقْرَبَ قِرَابَهُ مِنْ رَسُولِ اَللَّهِ».

«وقتی عثمان کشته شد، اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله، از مهاجرین و انصار، گرد هم آمدند که طلحه و زبیر هم در میان آنها بودند. نزد امیرالمؤمنین علیه السلام رفتند و گفتند: مردم ناگزیر باید امام داشته باشند. امام فرمودند: من احتیاجی به این کار شما ندارم؛ هر کس را شما برگزینید، من به آن رضایت میدهم. آنها گفتند: انتخاب ما کسی غیر شما نیست. چندین بار نزد آن حضرت رفتند و در نهایت گفتند: ما هیچ کس را شایسته تر از شما نسبت به این جایگاه نمیدانیم، نه از جهت سابقه در اسلام و نه از جهت قرابت به رسول خدا».

نکته

از آن جا که حضرت امیر علیه السلام سابقه ی مردم را می دانستند که پس از رحلت رسول خدا به منش جاهلی بازگشته بودند و به شیوهی سقیفه ای

تربیت شده بودند، توقعات نابجایی از حاکم خواهند داشت، از این روی به آنان فرمودند من احتیاجی به این کار شما ندارم.

«فَقَالَ لاَ تَفْعَلُوا فَاِنَی أَکُونُ وَزِیراً خَیْرٌ مِنْ أَنْ أَکُونَ أُوِیراً فَقَالُوا وَ اَللَّهِ مَا نَحْنُ بِفَاعِلِینَ حَتَّی نُبَایِعَکَ قَالَ فَفِی اَلْمَسْجِدِ فَانْ بَیْعَتِی لاَ یَکُونُ هَفِیّاً وَ لاَ تَکُو نَإِلاً فِی اَلْمَسْجِدِ وَ کَانَ فِی بَیْتِهِ وَ قِیلَ فِی حَائِطٍ لِبَنِی عُمْرُوبِی مَبْذُولِ».

حضرت فرمودند: این کار را نکنید؛ من برای شما وزیر باشم بهتر است تا امیر باشم. گفتند: قسم به خدا این را نمی پذیریم، مگر زمانی که با شما (به عنوان خلیفه) بیعت کنیم. امام فرمودند: پس در مسجد این کار را انجام دهیم؛ من بیعت مخفیانه نمی پذیرم و بیعت تنها باید در مسجد باشد. این ملاقات (بنا بر اختلاف روایت) در خانه ی آن حضرت یا در خانه ی بنی عمروبن مبذول بود».

نکته

گویا با این جملات، حضرت به شفاف و علنی شدن بیعتی که در منزل مطرح شده بود، اصرار می ورزند.

«فَخَرَجَ إِلَی اَلْمَسْجِدِ وَ عَلَیْهِ إِزَارٌ وَ طَاقُ قَمِیصٍ وَ عِمَامَةُ خَزٍ وَ نَعْلاَهُ فِی یَدِهِ مُتَوَکِّئاً عَلَی قَوْسِهِ فَبَایَعَهُ اَلنَّاسُ وَ کَانَ أَوَّلَ مَنْ بَایَعَهُ مِنَ النَّاسِ طَلْحَةُ بْنُ عُبَیْدِ اَللَّیرِ فَنَظَرَ إِلَیْهِ حَبیبُ بْنُ ذُویْبٍ فَقَالَ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ أَوْ مِن

بَدَأَ بِالْبَیْعَةِ مِنَ اَلنَّاسِ یَدٌ شلاء لاَ یتمُّ هَذَا اَلْأَمْرَ فَبَایَعَهُ اَلزُّبَیْرُ وَ قَالَ لَهُمَا عَلَی إِنَّ أحبتیما أَنْ تبایعَا لِی وَ إِنْ أَحْبَبْتُمَا بَایَعْتُمَا».

امیرالمؤمنین علیه السلام جامه ی خود را به دوش افکند، عمامه ی خز به سر گذاشت، کفش های خود را در دست گرفت و به مسجد رفت. در حالی که به کمان خود تکیه کرده بودند، مردم با ایشان بیعت کردند. نخستین کسی که با ایشان بیعت کرد، طلحة بن عبید الله بود. حبیب بن ذویب نگاهی به او انداخت و گفت: انا لله و انا الیه راجعون. آن گاه ادامه داد: نخستین کسی از مردم که با ایشان بیعت کرد، یک دست شل و بی حرکت بود، پس این کار به انجام نمی رسد. سپس زبیر بیعت کرد. حضرت به آن دو فرمودند: اگر دوست دارید، شما با من بیعت کنید و اگر دوست دارید، من با شما بیعت کنم».

نکته

برخلاف خلفای پیشین که از مخالفان خود از جمله امیرالمؤمنین به زور بیعت می گرفتند، امیرمؤمنان علیه السلام از هیچ کس به زور بیعت نگرفتند و این یکی از فراز های شکوهمند حکومت علوی است.

«فَقَالاَ بَلْ نُبَایِعُکَ وَ قَالاَ بَعْدَ ذَلِکَ إِنَّمَا صَنَعْنَا ذَلِکَ خَشْیةً عَلَی أَنْفُسِنَا وَ عَرَفْنَا أَنَّهُ لاَ یُبَایِعُنَا وَ هَرَبَا إلی مَکَّةَ بَعْدَ قَتلِ عُثْمانَ بِأَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ وبَایَعَهُ الاّ بَعْدَ ما بَایَعَهُ طَلْحَةُ وَ الزُّبَیْرُ»

«گفتند: ما بیعت می کنیم. سپس گفتند: ما این کار را انجام دادیم،

چون بر جانمان ترسیدیم و دانستیم که او با ما بیعت نمی کند. آن دو تن چهار ماه بعد از قتل عثمان به سوی مکه گریختند. به هر حال، پس از بیعت طلحه و زبیر، مردم با امیرالمؤمنین علیه السلام بیعت

کردند».

نکات

2 - امام هادی علیه السلام در زیارت غدیریه دربارهی گریختن طلحه و زبیر به سوی مکه می فرمایند:

«... وَ إِذْ مَاکَرَکَ اَلنَّاکِثَانِ فَقَالاَ: نُرِیدُ اَلْعُمْرَةَ فَقُلْتُ لَهُمَا «لَعَمْرُکُمَا مَا تُرِیدَانِ اَلْعُمْرَةَ بَیْنَ تُرِیدَانِ الغَدرَةَ» فَأَخَذْتَ اَلْبَیْعَةَ عَلَیْهِمَا وجَدَّدْتُ الْمِیثَاقَ فَجِدَّا فِی اَلنِّفَاقِ فَلَمَّا نَبهتهما عَلَی فِعْلِهِمَا أَغْفَلاَ وَ عَادَا وَ مَا انْتَفَعَا وَکَانَ عَاقِبَةُ أَمْرِهِمَا خُسْرا...»؛

«... هنگامی که آن دو عهدشکن [طلحه و زبیر] با تو به فریبکاری برخاستند و گفتند قصد عمره داریم، به آنان گفتی: » به جان خودتان قسم، قصد عمره ندارید، بلکه قصد خیانت دارید« در نتیجه از آن دو نفر بیعت گرفتی و پیمان را محکم کردی، اما آنان در نفاق کوشیدند. زمانی که بر کار نادرستشان آگاهشان کردی، بی توجهی کردند و به کار خویش بازگشتند، ولی بهره مند نشدند و سرانجام کار هر دو خسران شد...».

از این عبارت، چنین استفاده می شود که حضرت امیر علیه السلام، با وجود آنکه از نیت شوم آن دو تن مطلع بودند، با این حال مانع از گریختن آنان به مکه نشدند.

«وَ جَاءُوا بِسَعْدِبْنِ أَبِی وَقَّاصٍ فَقَالَ عَلَی بَایِعٍ قَالَ لاَ حَتَّی یُبَایِعَ اَلنَّاسُ وَ اَللَّهِ مَا عَلَیْکَ مِنًی بَأْسٌ فَقَالَ خَلُّوا سَبِیلَهُ وَ جَاءُوا بِابْنِ عُمَرَ فَقَالُوا بَایِعْ فَقَالَ لاَ حَتَّی یُبَایِعَ اَلنَّاسُ قَالَ اِئْتِنِی بِکَفِیلٍ قَالَ لاَ أَرَی فیَّ قَالَ اَلْأَشْتَرُ دَعْنِی أَضْرِبْ عُنُقَهُ قَالَ دَعُوهُ أَنَا کَفِیلُهُ إِنَّک مَا عَلِمْتُ لَسَیی الخُلُقِ صَغِیراً وکَبِیراً».

«سعدبن ابی وقاص را آوردند. حضرت به او فرمودند: بیعت کن. گفت: بیعت نمیکنم تا همه ی مردم بیعت کنند؛ قسم به خدا از سوی من گزندی به تو نمی رسد. حضرت فرمودند: راه بر او بگشایید که برود. ابن عمر را آوردند. حضرت فرمودند: بیعت کن. گفت: قسم به خدا بیعت نمیکنم تا همه ی مردم بیعت کنند. حضرت فرمودند: یک ضامن معرفی کن. گفت: ضامنی سراغ ندارم. مالک اشتر گفت: بگذار گردنش را بزنم. علی گفت: من ضامنش میشوم؛ ما شما را با کوچک و بزرگ بد اخلاق ندیده

بودیم.

نکات

1- در نظام عشیره ای، همزمان با بیعت بزرگ خاندان، باقی عشیره نیز بیعت می کردند. از این رو، سعدبن ابی وقاص و ابن عمر، ذکر شده است.

2 - ابن اثیر این جمله را به مالک اشتر نسبت می دهد؛ ولی بعید است که این جمله از مالکی که تربیت شدهی سیره و اخلاق علوی است، صادر شده باشد و او از مولای خود در کاری پیشی بگیرد. 3- در بزرگواری امیرالمؤمنین علیه السلام همین بس که ضمانت جرثومه ای همچون ابن عمر را شخصا می پذیرد و او را در بیعت کردن یانکردن آزاد می گذارد. این رفتار امیر مؤمنان علیه السلام یادآور رفتار رسول خدا صلی الله علیه و آله در فتح مکه نسبت به مشرکانی همچون ابوسفیان است که خانهی وی را با آن که در گذشته مرکز فتنه ها و برنامه ریزی ها علیه اسلام بود - «خانه ی امن» معرفی کرد.

«وَ بَایَعَتِ اَلْأَنْصَارُ إِلاَّ نفراً یَسِیراً مِنْهُمْ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ و کَعْبُ بْنُ مَالِکٍ وَ سَلَمَةُ بْنُ مخلد وَ أَبُو سَعِیدٍ اَلْخُدْرِیُّ وَ مُحَمَّد مُسْلَمَةَ وَ اَلنُّعْمَانُ بْنُ بَشِیرٍ وَ زَیْدُ بْنُ ثَابِتٍ وَ کَعْبُ بْنُ مَالِکٍ ورافع بْنُ خَدِیج و فضالة عبید و کعْب بن عُجْرَةَ کَانُوا عُثمانِیَّةً».⁽¹⁾

«انصار همه بیعت کردند، به جز تعدادی مانند خان بن ثابت، کعب بن مالک، سلمة بن مخلد، أو یرید خدری، محمدبن مسلمة، نعمان بن بشیر، زید بن ثابت، کعب بن مالک، رافع بن خدیج، فضالة بن عبید و کعب بن عجرة که عثمانی بودند».

نکات

1- بر فرض صحت گزارش ابن اثیر، تعدادی از صحابه ی مشهور با

امیرالمؤمنین حقیقی علیه السلام بیعت نکردند و این خود، گویای این مطلب است که صحابی پیامبر بودن تضمینی برای انتخاب راه صحیح نیست. آنگاه که از کلام رسول خدا مبنی بر جانشینی علی بن ابی طالب پیروی نکنند، صحابه بودن افتخاری محسوب نمی شود. در این زمینه، گفتار جناب ابان بن تغلب شنیدنی است که در رجال نجاشی نقل شده است: عبدالرحمن بن حجاج گوید: در مجلس ابان بن تغلب بودیم که جوانی پیش آمد و پرسید: چند تن از اصحاب پیامبر در جنگ های علی بن ابی طالب در رکاب او بودند؟ آبان گفت: منظور تو از این سؤال آن است که فضیلت امیرالمؤمنین را براساس اصحاب پیامبر که همراه او بوده اند، بشناسی؟ گفت: بله! آبان پاسخ داد: به خدا قسم ما فضیلت آنها را تنها به این وسیله می شناسیم که از امیرالمؤمنین تبعیت کرده باشند.⁽¹⁾

2- یکی از پیامدهای حکومت دوازده ساله ی عثمان و واکنش به نحوه قتل او، پیدایش جریانی فکری بود که در تاریخ به تفکر عثمانی شهرت دارد و پیروان آن را «شیعه ی عثمان» می نامند. درباره ی این جریان فکری، توضیحی کوتاه ولی نسبتا جامع در کتاب تاریخ اسلام، دوره خلافت عثمان آمده است.⁽²⁾

5- کراهت امیرالمؤمنین علیه السلام از پذیرش حکومت

پیشتر گفته شد که چگونه مردم طی بیست و پنج سال تربیت سقیفهای، دچار انحطاط شده بودند و به نظامی غیر از سنت رسول خدا صلی الله علیه و آله خو گرفته بودند. امیرمؤمنان با آگاهی به این مهم، رغبتی به قبول حکومت نداشتند. روش آن حضرت برای اداراهی حکومت، عمل به سنت رسول خدا و براساس رویه ای انسانی بود.

از طرفی نیز ممکن است این ابراز ناخشنودی برای قبول حکومت، فرصتی برای شفاف سازی رویه ی علوی باشد که با سیره ی شیخین تفاوتی بنیادی داشت و منطبق بر سیره ی رسول خدا بود. روایتی که سید رضی نقل می کند، گویای این مطلب است:

«و مِنْ کَلَامٍ لَهُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ کَلَّمَ بُو طَلْحَةَ وَ اَلزُّبَیْرِ بَعْدَ بِیعَتْ لِلخلاقَةِ وَ قَدْ عَتَبَا عَلَیْهِ مِنْ تَرْکِ مَشُورَتِهِمَا وَ اَلْإِسْتِعَانَةِ فِی اَلْأُمُورِ بِهِمَا لَقَدْ تَقَمْتُمَا یَسِیراً وَ أَرْجَاتُمَا کَثِیراً أَلاَّ تُخْبِرَانِی أَیُّ شَیْءٍ لَکُمَا فِیهِ حَقٌ دَفَعْتُکُمَا عَنْهُ وَ أَیُّ قَسمٍ اسْتَأْثَرْتُ علَیْکما بهِ؟ أم أیُّ حَقٍ رَفَعَهُ إلیَّ أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِینَ ضَعُفْتُ عَنْهُ أم جَهِلْتُهُ أم أخطأتُ بابه؟»

«از سخنان آن حضرت علیه السلام است که آن را به طلحه و زبیر فرموده است، بعد از اینکه با آن بزرگوار به خلافت بیعت کردند و شکایت کردند از اینکه چرا حضرتش مشورت با ایشان را ترک کرده و در کارها از آنها کمک نمی طلبد؟ امام فرمود: همانا از اندک (شور نکردن و به میل و خواهش شما رفتار ننمودن که به نظرتان بزرگ آمده) ناراضی بودید، و بسیار را پشت سر انداختید

(از رضا و خوشنودی خدا که باید با رعایت حقوق واجبه و پیروی از من به دست بیاورید چشم پوشیدید). آیا به من نمی گویید که شما در چه چیز حق داشته اید که شما را از آن منع کرده ام؟ یا کدام نصیب و بهره ای از (بیت المال مسلمین) بوده که خودم برداشته ام و به شما نداده ام؟ یا کدام حق و دعوایی بوده که یکی از مسلمانان نزد من آورده ولی از (بیان حکم) آن عاجز و ناتوان مانده ام؟ یا به آن نادان بوده و در حکم آن اشتباه کرده ام؟ (پس کسی مشورت می کند که راه کار را نداند، و کسی کمک می طلبد که عاجز و ناتوان بماند).»

«وَ اَللَّهِ مَا کَانَتْ لِی فِی اَلْخِلاَقَةِ رَغْبَةً ولا فِی الْوِلایَةِ إِرْبَةٌ وَ لَکِنَّکُمْ دَعَوْتُمُونِی إِلَیْهَا وَ حَمَلْتُمُونِی عَلَیْهَا فَلَمَّا أفضَت إِلَیَّ نَظَرْتُ إِلَی کِتَابِ اَللَّهِ وَ مَا وَضَعَ لَنَا و أَمَرَنَا بِالْحُکْمِ بِهِ فاتبَعتهُ وَ مَا اِسْتَسَنَّ اَلنَّبِیُّ صلّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آله فَاقْدِیتُهُ فَلَمْ أَحْتَجْ فِی ذَلِکَ إِلَی رَأْیِکُمَا وَلا رَأی غَیْرَکُمَا وَ لَمْ یَقَعْ کَمْ جَهِلْتُهُ فَأَسْشَتِیرُکُمَا وَ إِخْوَانِی مِنَ اَلْمُسْلِمِینَ وَ لَوْ کانَ ذلِک لَمْ أَرْغَبْ عَنکُما وَلا عَن غَیرِکُما».

«سوگند به خدا من خواستار خلافت و علاقمند به حکومت نبوده ام، ولی شما مرا دعوت نموده به آن وادار کردید، پس چون خلافت به من رسید به کتاب خدا (قرآن کریم) و دستوری که (در آن) برای ما تعیین نموده و ما را به حکم کردن به آن امر فرموده نظر کرده متابعت نمودم، و به آن چه پیغمبر صلی الله علیه و آله سنت قرار داده نگاه نموده پیروی کردم، و در این باب به رأی و اندیشه شما و

غیر شما نیازمند نبودم، و حکمی پیش نیامده که به آن نادان بوده از شما و سائر برادران مسلمان مشورت نمایم، و اگر چنین بود (به حکمی از احکام نادان بودم) از شما و دیگران رو نمی گردانیدم ((مشورت می نمودم).»

«وَ أَمَّا مَا ذَکَرَ تَمّا مِنْ أَمْرِ الأُسْوَةِ فَإِنَّ ذَلِک أَمْرٌ أَحْکَمُ أَنَا فِیهِ بِرَأْیِی ولا وَلِیتُهُ هَوِیَ مِنِّی بَلْ وَجَدْتُ أَنَا وَ أَنْتُمَا مَا جَاءَ بِهِ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ قَدْ فُرِغَ مِنْهُ فَلَمْ أَحْتَجْ إِلَیْکُمَا فِیمَا قَدْ فَرَغَ اَللَّهُ مِنْ قَسْمِهِ وَ أمْضی فیهِ حُکْمَهُ فَلَیْسَ لَکُمَا وَ اللَّهِ عِندی وَلاَ لِغَیْرِکُمَا فِی هَذَا بِی أَخْذَ اللَّهُ بِقُلُوبِکُمْ وَ قُلُوبِنا إِلَی الْحَقِّ وَ أَلْهَمَنا وَ ایاکُمُ اَلصَّبْرُ رَحِمَ اَللَّهُ رَجُلاً رَأَی حَقّاً فَأَعَانَ عَلَیْهِ أو رَأَی جَوْراً فَرَدَّهُ وَ کَانَ عَوْناً بِالْحَقِّ عَلَی صَاحِبِهِ».⁽¹⁾

«و اما آن چه یاد آوری نمودید که چرا در قسمت کردن بیت المال بالسویه رفتار کردم) شما را با سایر مسلمانان برابر دانسته و هیچکس را بر دیگری ترجیح ندادم( در این امر هم من به رأی خود و از راه هوای نفس حکم نکردم، بلکه من و شما در دست داریم احکامی را که رسول خدا صلی الله علیه و آله آورده و آنها را برقرار نموده است (تغییر و تبدیل در آنها راه ندارد) و در آن چه که خداوند از تقسیم و تعیین به آن دستور داده و حکم خود را در آن امضاء فرموده به شما نیازمند نبودم، 4 پس سوگند به خدا شما و غیر

شما را نزد من حقی نیست که از من شکایت داشته زبان به ملامت باز کنید، خداوند دل های ما و شما را به حق متوجه گرداند (تا در گفتار و کردار رضاء و خوشنودی او را به دست آوریم) و به ما و شما شکیبایی عطاء فرماید (تا برای دنیا و کالای آن بر خلاف دستورش رفتار ننماییم). (پس امام علیه السلام فرمودند:) خداوند بیامرزد مردی را که چون حقی را دید به آن کمک نماید (بر خلاف آن سخن نگفته قدم بر ندارد) یا ستمی را که دید از آن جلوگیری کند و به زیان ستمگر مدد کار ستمدیده باشد».

نکات

1- امیر مؤمنان زبرای تصویر کشیدن فتنه ی بنی امیه و وضعیت جامعه در آن عصر چنین می فرمایند:

«... فَإِذَا کَانَ ذَلِکَ، کَانَ الْوَلَدُ غَیْظاً وَ الْمَطَرُ قَیْظاً وَ تَفِیضُ اللِّئَامُ فَیْضاً وَ تَغِیضُ الْکِرَامُ غَیْضاً، وَ کَانَ أَهْلُ ذَلِکَ الزَّمَانِ ذِئَاباً وَ سَلَاطِینُهُ سِبَاعاً وَ أَوْسَاطُهُ أُکَّالًا [أَکَالًا] وَ فُقَرَاؤُهُ أَمْوَاتاً، وَ غَارَ الصِّدْقُ وَ فَاضَ الْکَذِبُ، وَ اسْتُعْمِلَتِ الْمَوَدَّةُ بِاللِّسَانِ وَ تَشَاجَرَ النَّاسُ بِالْقُلُوبِ، وَ صَارَ الْفُسُوقُ نَسَباً وَ الْعَفَافُ عَجَباً، وَ لُبِسَ الْإِسْلَامُ لُبْسَ الْفَرْوِ مَقْلُوباً»؛⁽¹⁾

«در این وقت فرزند باعث خشم پدر، و باران عامل حرارت گردد، و مردم پست فراوان، و خوبان کمیاب شوند. مردم (توانمند) آن

روزگار همچون گرگ، و حاکمانشان درنده، و میانه حالشان طعمه، و نیازمندانشان مرده خواهند بود، راستی ناپدید شود، و دروغ فراوان گردد، مردم به زبان اظهار دوستی و به دل دشمنی کنند [نفاق و دورویی زیاد شود]، فسق عامل نسبت [یعنی فرزندان از راه نامشروع متولد شوند و این مسأله عادی شود]، و عفت باعث شگفتی شود، و اسلام را همچون پوستین وارونه پوشند».

استاد مطهری درباره تعبیر «پوستین وارونه» می نویسد:

«تعبیر لطیفی دارد امیرالمؤمنین علی علیه السلام آینده اسلام و مسلمین را ذکر می فرماید: «و لبس الاسلام لبس الفرو مقلوبا» یعنی مردم جامه اسلام را به تن می کنند، ولی آن چنان که پوستین را وارونه به تن کنند. پوستین در زمستان برای دفع سرماست، یک وقت هست که پوستین را می اندازند و لخت و عور در مقابل سرما ظاهر می شوند. یک وقت هم هست که پوستین را می پوشند، اما نه آن طور که باید بپوشند، یعنی قسمت پشم دار را بیرون می گذارند و قسمت پوست را می پوشند. در این صورت نه تنها گرما ندارد و بدن را گرم نمی کند، بلکه به یک صورت مضحک و وحشتناک و مسخره ای هم در می آید.

می فرماید: اسلام را مردم چنین خواهند کرد، هم دارند و هم ندارند. دارند؛ ولی چون آن را وارونه کرده اند، آن چه باید رو باشد، زیر است و آن چه باید در زیر قرار بگیرد، در رو قرار گرفته است. نتیجه این است که اسلام هست، اما اسلام بی خاصیت و بی اثر، اسلامی که دیگر نمی تواند حرارت بدهد، نمی تواند حرکت و جنبش بدهد، نمی تواند نیرو بدهد، نمی تواند بصیرت بدهد، بلکه مثل یک درخت پژمرده ی آفت زده ای می شود که سر پا هست، اما پژمرده و افسرده. برگ هم اگر

دارد، برگ های پژمرده با حالت زار و نزار است».⁽¹⁾

علامه ی مجلسی نیز در شرح این جمله ی کوتاه و گویا از این خطبه که می فرماید: «لَبِسَ اَلْإِسْلاَمَ لُبْسَ اَلْفَرْوِ مَقْلُوباً»، نمادهایی همچون دگرگونی احکام و نفاق مسلمین و تربیت مسلمانان ناآگاهی را که از ظاهر این اسلام ساختگی رضایت داشتند، مراد از «پوستین وارونه»دانسته است.⁽²⁾

2- زمانی که بعد از رحلت رسول خدا، سه خلیفه غاصبانه به جای پیغمبر نشستند، اوضاع به هم ریخت و کارهایی که نباید انجام می شد، به وقوع پیوست: جنگ ها و فتوحات و قتل و غارت هایی که از اسلام چهره ای زشت و خشن به نمایش درآورد، سمت ها و مقاماتی که بدون جهت و صرفا براساس روابط خاص واگذار شد، اموال بیت المال که با بی عدالتی و براساس روابط خانوادگی، قبیلگی و یا حزبی تقسیم شدند.

اصحاب صدیق رسول خدا صلی الله علیه و آله در انزوای کامل بودند، برخی تبعید و عده ی زیادی زندانی شدند. بی عدالتی سراسر جامعه را فراگرفته و فرهنگ اشرافی گری در میان برخی اقشار، امری عادی شده بود. حال با خو گرفتن به چنین شرایطی، از حضرت امیر مؤمنان علیه السلام درخواست می شود که اوضاع را سر و سامان بدهند.

از این روست که حضرتش می فرمایند: رضایت و رغبتی به این امر ندارم [زیرا می دانم اوضاع آنگونه که باید باشد، نیست] اما ازدحام زائد الوصف شما، حجت را بر من تمام کرده است و من مجبور به

پذیرش آن هستم.

در مقام تمثیل می توان گفت: اگر به یک آشپز مواد اولیه ی خوب بدهند و از او بخواهند غذای مطبوعی طبخ کند، آشپز می تواند با هنر خود غذایی مطلوب، مناسب و باب طبع تهیه کند و هنرش را به نمایش گذارد. حال اگر مواد اولیه ی فاسد و بی کیفیت و یا ابزار و وسایل ناکارآمد در اختیار آشپز ماهر بگذارند، مسلما او نمی تواند مهارت خود را نشان دهد. در واقع هر چند که آشپز ماهری باشد، چون مقدمات کار خراب است، نیتجه ی مطلوب حاصل نخواهد شد.

اگر بعد از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله، مردم رهبری جامعه ی اسلام را به دست باکفایت جانشین حقیقی رسول رحمت صلی الله علیه و آله، یعنی حضرت امیر مؤمنان علیه السلام سپردند، آن حضرت با درایت و علم بی مانند خود و متکی بر کتاب خدا و سنت پیامبر صلی الله علیه و آله، جامعه را به بهترین شکل اداره می کردند.

تنها با شنیدن یک خطبه از کلمات حضرت امیر و مشاهده ی یک رأفت از آن حضرت، مردم ایران مشتاق و پذیرای اسلام می شدند و احتیاجی به وقوع آن همه کشتار و جنگ و غارت در فتح ایران پیدا نمی شد. جنگ و غارتی که سبب شد عده ای از وطن خود ایران بگریزند و به هیچ روی میل به بازگشت نداشته باشند⁽¹⁾.

3- در روایت دیگری حضرت امیر علیه السلام به نقل رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرمایند که هر کس می خواهد چنین مسئولیتی را بپذیرد، باید خود

را برای چنین موقفی آماده کند. در حقیقیت، گویا بیان این جمله، هم اشاره ای است به سنگینی مسئولیت گذشتگانی که خلافت نبی را غصب کردند و خود را جانشین تمام عیار پیامبر دانستند و هم اشاره ای است به وظیفه ی خطیر آیندگانی که چنین مسئولیتی را می پذیرند:

«أَنِّی کُنْتُ کَارِهاً لِلولایةِ عَلَی أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ حَتَّی اِجْتَمَعَ رَأْیُکُمْ عَلَی ذَلِکَ لِأَنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ یَقُولُ أیُّما وال وَلِیَ اَلْأَمْرَ مِنْ بَعْدِی أُقِیمَ عَلَی حَدِّ اَلصِّرَاطِ وَ نَشَرَتِ اَلْمَلاَئِکُهُ صَحِیفَتَهُ فَان کانَ عادِلاً أنْجاهُ اَللَّهُ بِعَدْلِهِ وَ إِنْ کَانَ جَائِراً اِنْتَقَضَ بِهِ اَلصِّرَاطُ حَتَّی تتزال مَقَاصِلُه ثُمَّ یَهْوَی إِلَی النَّارِ فَیَکُونُ أَوَّلُ مَا یَتَّقِیهَا بهِ أنفَهُ وَحْرَ وَجْهِهِ وَ لَکِنِّی لَمَّا اِجْتَمَعَ رَأْیُکُمْ لَمَا یَسَعُنِی تَرْکُکُم».⁽¹⁾

«من دوست نداشتم سرپرستی امت پیامبر صلی الله علیه و آله را پس از ایشان بپذیرم، تا اینکه شما بر آن همداستان شدید؛ چون من از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که می فرمود: «هر کس پس از من ولی امر شود، بر صراط به پا داشته میشود و ملائکه پرونده او را می گشایند. اگر عادل باشد خدا به عدلش او را نجات می دهد. و اگر ظالم باشد، صراط از هم می شکافد و او به آتش می افتد، آنچنان که بدنش خرد می شود و حرارت تمام صورتش را می پوشاند».ولیکن من آنگاه که اتفاق نظر شما را دیدم، نتوانستم شما را رها کنم».

4-برخی می پرسند: چرا حضرت امیر علیه السلام با آن که تمایلی به احراز حکومت نداشتند آن را پذیرفتند؟ باید در پاسخ باید گفت: علاوه بر مسأله ی مهم اقبال مردم که در پذیرش حکومت شرط است، از وجهی دیگر نیز به این پرسش می توان پرداخت.

بشر به طور غریزی و فطری، نسبت به اموری میل و رغبت و نسبت به اموری کراهت و نفرت دارد. غالب انسان ها در طول حیات خود با این مسأله مواجه هستند و جهت گیری آنان در امور زندگی نیز بر مبنای حب و بغض هایشان طراحی می شود.

آنگاه که به کاری علاقمند هستند، به آن تمایل وافری نشان می دهند و به سویش می شتابند و تمام هست و نیست خود را برای دستیابی به آن فدا می کنند. در این مسیر نه به عواقب آن توجه دارند و نه به ارزشمندی واقعی و حقیقی آن. به عنوان نمونه، اگر کسی علاقه ی وافر و زائد الوصفی به خوردن داشته باشد، بدون توجه به حلال و حرام بودن آن خوراک و بدون در نظر گرفتن سالم یا مضر بودن آن، تنها به جهت ارضای این اشتها دست به هر کاری می زند.

اما در مورد انسان های کمال یافته، این مطلب به گونه ای دیگر است. محبت و دوستی آنان به امور مختلف، مراحل زیر را پشت سر خواهد گذاشت

مرحله ی اول: آنکه از جهت غریزه و فطرت انسانی، اموری را دوست می دارند و از برخی دیگر بیزارند.

مرحله ی دوم: آنان به اختیار خود، میل و رغبت خود را مدیریت کرده و به حالت خنثی نگه می دارند.

مرحله ی سوم: امیال خود را بر محور اوامر و نواهی الهی مدیریت می کنند. اگر خداوند فرمان به دوستی و محبت بدهد، آنان نیز محبت می ورزند و اگر فرمان بر نمی باشد از آن بیزاری می جویند.

مرحله ی چهارم: اگر خداوند فرمان دهد، از آن چه که دوست می دارند، دل می کنند و اگر خداوند دستور فرماید به آن چه بی رغبت هستند، تمایل نشان دهند، به فرمان خدا عمل کرده و به انجام آن تسلیم می شوند.

این سیر کمالات نفسانی، در وجود انسان های الهی و برگزیده است. بر این قاعده، هر انسانی تمایل به ریاست و سروری دارد، اما شخص ولی و امام معصوم این مرحله را مدیریت می کند، زیرا خداوند می فرماید:

«تِلْکَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِینَ لَا یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا ۚ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ»⁽¹⁾

«آن سرای [پر ارزش] آخرت را برای کسانی قرار میدهیم که در زمین هیچ برتری و تسلط و هیچ فسادی را نمی خواهند؛ و سرانجام [نیک] برای پرهیزکاران است».

در مرحله ی بعد، شخص امام به امر خداوند می نگرد که آیا می بایست نسبت به این ریاست تمایل داشته باشد یا نداشته باشد. اگر در غدیر خم پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به امر خداوند می فرمایند: «من کنت مولاه فهذا علی مولاه»، بنابراین ای علی! مولویت را دوست داشته باش، زیرا خداوند تو را به آن امر کرده است. بایست با احراز این پست، اوامر الهی را میان مردم به اجرا درآوری و ایشان را از نواهی

الهی دورگردانی.

در مرحله ای دیگر، پس از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله، مردم به سوی حضرتش اقبالی نشان نمی دهند، از ایشان روی می گردانند و با شخصی غیر الهی بیعت می کنند. در این مرحله اصرار امیرمؤمنان علیه السلام، برای احراز این پست و با وجود کمی یاران، مفسده آور است؛ زیرا موجب اختلاف، آشوب و نابودی اسلام نوپا خواهد شد. بنابراین امیرالمؤمنین علیه السلام از این موقعیت کناره می گیرند، اما اعتراض خود را به شکل های گوناگون به سمع دیگران می رسانند؛ اعتراض برای حقی که خداوند متعال برای ایشان قرار داده بود و پیشتر مردمان نیز با عنوان «امیرالمؤمنین» با آن حضرت بیعت کرده بودند. با این همه، آن حضرت برای دستیابی به حکومت، اقدامی انجام نمی دهند.

آخرین مرحله زمانی است که حضرت امیر علیه السلام در کمال بی رغبتی، مورد هجوم و اقبال مردم قرار می گیرند. فرمان الهی در این موقعیت حکم می کند اگر مردم اقبال نشان دادند و امام واجب الاطاعه و برگزیده ی الهی را مبسوط الید کردند، او نیز باید به اجرای احکام اقدام کند و این سمت را بپذیرد.

بنابراین اگر حضرت امیر علیه السلام می فرمایند «رغبتی به حکومت نداشتم»، به معنای این نیست که واگذاری حکومت به خلفای قبل بی اشکال بوده است و مخالفتی با آن ندارم! اگر پیامبر خدا، از سوی خداوند، حضرت علی را به عنوان جانشین برگزیده، چگونه تمایلی به این امرنداشته باشد؟! باید دید امیرالمؤمنین علیه السلام در کدام یک از مراحل یاد شده، این سخن را ایراد فرموده اند؛ آیا در مرحله ای است که

خداوند امر فرمود به این مقام رغبت داشته باشد یا در مرحله ای است که امر خدا بر این قرار گرفت که کناره بگیرد و برای دست یابی به آن اقدامی انجام ندهد؟! روشن است که آن حضرت، در مقامی این سخن را بیان فرموده اند که به امر خداوند وظیفه دارند تمایلی به احراز حکومت نداشته باشند؛ زیرا تمامی خواست و اراده ی علی بن ابی طالب علیه السلام، الاهی است و دائر مدار فرمان خداوند می باشد.

از طرفی با هجوم مردم به در خانه ی آن حضرت، شرایط به گونه ای دیگر رقم می خورد. مردم با ارادهی جمعی، ایشان را به احراز این مقام، اقامه کرده اند. حال اگر حضرت این مسئولیت را نپذیرند، حجت بر مردم تمام نمی شود. روز قیامت خواهند گفت: ما برای اجرای اوامر الهی اقدام کردیم، اما علی بن ابی طالب نپذیرفت. از این رو حضرت امیر علیه السلام می فرمایند: من میل و رغبتی به حکومت نداشتم، بلکه شما مرا دعوت کردید و وادار ساختید.

«وَ اللَّهِ مَا کَانَتْ لِی فِی الْخِلَافَةِ رَغْبَةٌ وَ لَا فِی الْوِلَایَةِ إِرْبَةٌ وَ لَکِنَّکُمْ دَعَوْتُمُونِی إِلَیْهَا وَ حَمَلْتُمُونِی عَلَیْهَا»؛⁽¹⁾

«به خدا قسم نسبت به حکومت رغبتی نداشتم، و مرا به حکومت نیازی نبود، بلکه شما مرا به آن خواندید، و شما بار آن را بر دوشم نهادید».

این نوع امتحانات، در زندگی اولیای خدا به وفور یافت می شود. حضرت ابوالفضل علیه السلام، سالیانی برای دفاع از برادر بزرگوار وامام زمان خویش، حضرت سید الشهداء علیه السلام آماده شده است. اکنون در کربلا، او

با توانی فوق العاده آماده دفاع و جانبازی در برابر حجت خداست. با این وجود، امام حسین علیه السلام اجازه ی نبرد به او نمی دهد. ایشان در مرحله ی نخست موظفند با تمام توان در راه کسب آمادگی برای نبرد با دشمنان تلاش کنند؛ و در این برهه از زمان (کربلا و روز عاشورا)، وظیفه ی ایشان اطاعت از امر امام و حجت الهی است. این جاست که شکوه مردان بزرگ الهی نمایان می شود؛ که عظمت حضرت قمر بنی هاشم علیه السلام، نه در جنگیدن، بلکه در اطاعت از امامش هویداست؟

6- انگیزه های مخالفت با امیرمؤمنان علیه السلام

تاریخ گواه بر این مطلب است که انگیزه های مخالفت افراد با حکومت ها و حاکمانشان، غالبا بر دو محور ثروت و مقام می چرخد. زمانی که فرد، گروه و یا حزب خاصی به حاکمیت دست می یابد، افرادی که در جبهه ی مخالف آنان قرار می گیرند، گاهی با اعطاء پست و مقام و گاه با دریافت پول های خرد و کلان، ساکت شده و دست از اعتراض و مخالفت بر می دارند.

ثروت و مقام، دو عامل وسوسه انگیز برای تطمیع مردمان هستند. برخی اوقات، افراد از ثروت دست می شویند تا به مقام برسند و برخی دیگر مقام را رها کرده و به ثروت چنگ می زنند. البته در این میان عده ای نیز طالب هر دو هستند و دین و شرف و حیثیت و انسانیت خود را فدای ثروت و مقام می کنند.

این دو عامل وسوسه انگیز، در زمان حضرت امیر علیه السلام نیز در میان مردم وجود داشت. اگر حضرتش عده ای را با پول و عده ای را با اعطاء مقام از میدان به در می کرد، دیگر صدای مخالفتی از جایی بر

نمی خاست. اما آن بزرگوار، نه مقامی بی جهت به کسی اعطا کرد و نه درهمی بدون استحقاق به کسی بخشید! نه حکومت عراق به طلحه و زبیر بخشید و نه حتی فرمانداری بصره و کوفه را!

حضرتش در برابر برخی وسوسه هاکه ایشان را به کنار گذاشتن اصول نبوی خود فرا می خواند، چنین پاسخ فرمودند:

«أَتَأْمُرُونِی أَنْ أَطْلُبَ النَّصْرَ بِالْجَوْرِ فِیمَنْ وُلِّیتُ عَلَیهِ؟ وَ اللهِ لَا أَطُورُ بِهِ مَا سَمَرَ سَمِیرٌ، وَ مَا أَمَّ نَجْمٌ فِی السَّمَاءِ نَجْمًا »⁽¹⁾

«آیا به من امر می کنید تا با ستم کردن در حق کسانی که بر آنان حکومت دارم پیروزی بجویم؟! به خدا سوگند تا زمانی که شب و روز می آید و می رود، و ستاره به دنبال ستاره حرکت میکند،

دست به چنین کاری نمیزنم»

باید در نظر داشت که این گونه صلابت بر مبانی، مخصوص امام معصوم است و نه هر کس دیگری. جامه ای است آسمانی، که بر قامت هر مدعی راست نیاید؟

فصل سوم: واکاوی سیره ی امیرمؤمنان علیه السلام.

1- سیره ی امیرالمؤمنین علیه السلام در برخورد با مخالفان

رهبران الهی و پیشوایان معصوم علیهم السلام در برخورد با مخالفان خود نهایت رحمت، عطوفت و مهربانی را به کار می گرفتند تا در حد امکان، هر کس را که استعداد هدایت دارد به خود جذب کنند. مراقب بودند تا مبادا بر اثر برخورد تند و خشن، آتش عناد و لجاجت در وجودشان شعله ور شود،سرمایه ی هدایتشان سوزانده شود، در ضلالت و گمراهی غوطه ور شوند و یا بر گمراهی و شقاوت آنان افزوده گردد. پیشوایان معصوم علیه السلام به سان پدری مهربان و دلسوز هستند که در مقابل فرزند ناسپاس و گمراه خود نهایت نرمش، عطوفت، گذشت، مهربانی و تواضع را از خود نشان می دهند تا او را به خود جذب کنند. از هرگونه برخورد تند و خشنی به شدت پرهیز می کنند تا مبادا برخورد تند و خشن ایشان فرزند را از دامان خانواده بیرون راند و به دامان بیگانگان اندازد. بدین

روی تا حد ممکن تندی را با نرمش و خشونت را با مهربانی پاسخ می گویند. این سخن پیامبر خدا صلی الله علیه و آله که می فرمایند: «من و علی دو پدر این امت هستیم»⁽¹⁾نگاهی به این مهم دارد. امام باقر علیه السلام از جدا بزرگوارشان - رسول خدا صلی الله علیه و آله - نقل می کنند که فرمودند: «رهبری و امامت، شایسته و سزاوار کسی نیست مگر این که از سه خصلت برخوردار باشد، تقوا و نیروی درونی که او را از گناهان باز دارد، بردباری و حلمی که به سبب آن غضبش در اختیارش باشد، و رهبری نیکو و پسندیده بر مردم، به طوری که مانند پدری مهربان برای آنها باشد».⁽²⁾

حضرت امیرمؤمنان علیه السلام در عهدنامه خود به مالک اشتر می فرمایند:

«مهربانی، عطوفت و نرم خویی با مردم را در دل خود جای ده [از صمیم قلب آنان را دوست بدار و به ایشان نیکی کن]، نسبت به ایشان به سان درندهای مباش که خوردن آنان را غنیمت شماری. زیرا مردم دو گروهند، دسته ای برادر دینی تو هستند و گروه دیگر در آفرینش همانند تو اگر گناهی از ایشان سر می زند، عیب هایی برایشان عارض می شود و خواسته و ناخواسته خطایی انجام می دهند، آنان را عفو کن و ازخطاهایشان چشم بپوش، همان گونه که دوست داری خداوند تو را ببخشد و از گناهانت چشم پوشد. زیرا تو مافوق مردم هستی و کسی که تو را به کار گمارده، مافوق تو و خداوند بالاتر از او ... هیچگاه از بخشش

و گذشت پشیمان نشو و به کیفر و مجازات شادمان مباش. در عمل به خشم و غضبی که می توانی خود را از آن برهانی، شتاب مکن».⁽¹⁾

رهبران الهی عطوفت و خیرخواهی در برخورد با مخالفان را به حتی رسانده اند که در پاره ای موارد، کسانی که از حکمت چنین اعمالی بی خبرند، گمان می کنند این اعمال، با عزت نفس و بزرگواری منافات دارد. آنان به حتم از این نکته غافلند که زمانی اینگونه رفتارها با عزت و سربلندی منافات دارد که به منظور کسب منافع بی ارزش و زودگذر مادی یا به جهت دفع خطرات دنیوی انجام شود، نه هنگامی که برای نجات آدمیان از بدبختی و هلاکت انجام گیرد؛ که در این صورت نه تنها منافاتی با فضایل اخلاقی و کمالات انسانی ندارد، بلکه بیانگر اوج انسانیت است.

در دوران حکومت کوتاه امیر مؤمنان علیه السلام، به دلیل مخالفت گروه های گوناگون با آن حضرت، اندک مدتی زمینه ی نمایش سیرهی عملی رهبران الهی در برخورد با مخالفان بیش از زمان دیگر امامان علیهم السلام پدید آمد. لذابررسی این دوره از تاریخ در ترسیم اصل فوق، اهمیت بسزایی دارد.⁽²⁾

نمونه ای از این رفتار، در نقل شیخ طوسی هویداست:

«وَکَانَ عَلَی عَلَیْهِ السَّلاَمُ جَعَلَ عَمَّارٌ یَاسِرٌ عَلَی الْخَیْلِ فَقَالَ لِأَبِی اَلْهَیْثَمِ بْنِ اَلتَّیِّهَانِیِّ وَ لخالد بن زَیْد أَبِی أَیُّوبَ وَ لِأَبِی حَیَّةَ وَ اَلرِّفَاعِی رَافِعٌ فِی رِجَالٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آله:

قُومُوا إِلَی هَؤُلاَءِ اَلْقَوْمِ فَإِنَّهُ بَلَغَنَا عَنْهُمْ مَا نَکْرَهُ مِن خِلافِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِمامِهِم وَ اَلطَّعْنِ عَلَیْهِ وَقَد دَخَلَ مَعَهُمْ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْجَفَاءِ وَ الْعَدَاوَةِ فانَّهم سَیَحْمِلُونَهُمْ عَلَی مَا لَیْسَ مِنْ رَأْیِهِم».

حضرت امیر علیه السلام، عمار را به مسئولیت سوارکاران گمارده بودند. پس به ابوهیثم و خالدبن زید و ابوحیه و رفاعة بن رافع که از اصحاب پیامبر خدا بودند، فرمودند: بروید سراغ اینها، که به گوش ما رسیده که اینها مخالف خلافت و ولایت امیرالمؤمنین هستند و به او ضربه می زنند و عده ای از مخالفان را دور خود گرد می آورند تا نظرشان را به آنها القا کنند».

نکته

از این که امیرمؤمنان علیه السلام برای تبلیغ، فردی چون عمار را بر میگزینند، معلوم می شود که هرگاه قصد کنیم فردی را برای تبلیغ یا امر مهمی اعزام کنیم، بایست به شخصیت و موقعیت وی توجه کنیم تاکلام او اثر بیشتری داشته باشد.

عمار شخصیت شناخته شده ای است. عمار بن یاسر معروف به عمار یاسر، صحابی جلیل القدر رسول خدا صلی الله علیه و آله، از نخستین مسلمانان و از یاران نزدیک و برجسته ترین شیعیان امیرمؤمنان علیه السلام بود.

عمار در کنار سلمان، مقداد و ابوذر غفاری، از نخستین شیعیان دانسته شده اند که در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله بدین نام شناخته شده اند.⁽¹⁾

وی فرزند یاسر و سمیه، اولین شهدای اسلام بود. عمار در هجرت به مدینه همراه پیامبر بود، در ساخت مسجد قبا همکاری داشت و در تمامی جنگ های پیامبر نیز شرکت داشت. روایاتی از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در فضیلت عمار نقل شده، از جمله این که بهشت مشتاق اوست و یا این که بارها پیغمبر در شأن و مقام عمار فرموده بودند: «عمار مع الحق و الحق مع عمار یدور معه حیث دار».⁽¹⁾

او موقعیت خوبی داشت، خوش سابقه بود و از مهاجران اولیه محسوب می شد که از مکه به مدینه آمده بودند. سابقه ی درخشان او در دفاع از دین وتحمل رنج ها و سختی ها بر کسی پوشیده نبود و در رنج دیدگی در راه اسلام، آشکارا از طلحه و زبیر مقامی بالاتر داشت.

عمار در دفاع از حق امیرالمؤمنین علیه السلام بر ولایت، در آغاز از بیعت با ابوبکر سرباز زد⁽²⁾. وی در زمان خلیفه اول در جنگ یمامه شرکت کرد و در این جنگ، گوشش بریده شد⁽³⁾. در زمان خلیفه دوم فرماندار کوفه و فرمانده سپاه اسلام در این شهر شد. عمار در زمان خلیفه سوم، در شمار مخالفان خلیفه بود و در اعتراضات علیه او شرکت داشت.

عمار یاسر از طرفداران خلافت خلیفه ی حقیقی رسول خدا، امیرالمؤمنین علیه السلام بود. پس از کشته شدن خلیفه دوم و ماجرای تشکیل شورای تعیین خلیفه، در گفتگویی با عبدالرحمن بن عوف به او توصیه کرد علی را انتخاب کند تا مردم دچار تفرقه نشوند⁽⁴⁾. بعد از کشته شدن

عثمان، عمار از جمله افرادی بود که مردم را به بیعت با امیر مؤمنان علیه السلام دعوت می کردند.⁽¹⁾

عمار در حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام در جنگ های جمل و صفین شرکت داشت. در جمل، فرمانده میسره (بخش سمت چپ) لشکر امام بود.⁽²⁾و در روز سوم جنگ صفین نیز فرمانده لشکر امیر مؤمنان بود.⁽³⁾شهادت عمار در جنگ صفین به دست سپاهیان معاویه، همواره از عوامل سرزنش معاویه و از دلایل حقانیت علی بن ابی طالب علیه السلام در این نبرد دانسته شده است. دلیل این مسأله، حدیثی از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بود که قاتل عمار را، گروهی باغی (یعنی گروه خارج از اطاعت امام عادل) معرفی می کرد⁽⁴⁾. ابن عبدالبر، حدیث شناس سنی، این حدیث را متواتر و از صحیح ترین احادیث دانسته است⁽⁵⁾. از این رو خلیفه ی اول و دوم و دیگران، به این موضوع مراقبت داشتند. عثمان هم مراقب بود او را نکشد؛ اما زمانی که عمار نامهای مخالفان عثمان را به او رساند، عثمان چنان با لگد به شکم عمار زد که شکمش پاره شد؛ چنان که در زیارت جامعه ائمة المؤمنین آمده است: «و فتقت بطن عمارها».⁽⁶⁾

گفته اند که خزیمہ بن ثابت، در جنگ جمل و صفین حاضر شد، ولی

شمشیر از غلاف بیرون نیاورد؛ ولی در جنگ صفین هنگامی که دید عمار به دست لشکر معاویه کشته شده، گفت: «اکنون گروه گمراه برای من مشخص شد» و شروع به جنگ در رکاب امیرالمؤمنین علیه السلام کرد تا این که به شهادت رسید.⁽¹⁾

«فقالَ فَقَامُوا وَ قُمْنَا مَعَهُمْ حَتَّی جَلَسُوا إِلَیْهِمْ فَتَکَلَّمَ أبُو الهَیْثم التیهَانِیُّ فَقَالَ إِنَّ لَکُمْ تَقَدُّمَ فِی الإِسْلامِ وَ سَابِقِهِ وَ قَرَابَةٌ بَیْنَ أَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ وَ قَدْ بَلَغَنَا عَنْکُمْ طَعْنٌ و سَخَطٌ لِأَمِیرِ اَلْمُؤْمِینَ فَإِنْ یَکُنْ أَمْرٌ لَکُمَا خَاصَّةً فَعاتِبَا اِبْنَ عَمَّتِکُمَا وَ إِمَامَکُمَاءَ وَ إِنْ کَانَ نَصِیحَةً لِلْمُسْلِمِینَ فَلاَ تُوَخِّراهُ عَنهُ ونَحنُ عَونٌ لَکُما فَقَد عَلِمْتُمَا أَنَّ بَنِی أُمیَّة لن تَنْصَحَکُمَا أَبَداً وَ قَدْ عرفتما (وَ قَالَ أَحمد عَرَفْتُمْ عَدَاوَتَهُمْ لَکُمَا وَ قَدْ شَرِکْتُمَا فِی دَمِ عُثْمَانَ وَ مَالاتِما)»

«اینان برخاستند و رفتند و کنار آنها نشستند. ابوالهیثم گفت: شما از پیشکسوت ها در پذیرش اسلام هستید و سابقه دارید و از نزدیکان امیرمؤمنان هستید. خبر به ما رسیده که شما از امیرالمؤمنین ناخوشنودید. اگر شما خیرخواهی و نصیحتی دارید، آن را دریغ نکنید و ما هم به شما کمک میدهیم. شما میدانید که بنی امیه هرگز خیرخواهی نمیکنند و من شما را می شناسم (به روایت احمد، وی گفت: دشمنی شما را می دانیم، شما در خون عثمان شریکید).»

نکات

نکته ی مهم و حساس در کارها این است که با چه کسانی مشورت می کنیم. افرادی که سابقه ی دینداری ندارند و یا اصلا خوش سابقه نیستند، نبایستی در امور مهم وارد شوند و این یکی از درس های عمیق مدیریتیاست که عمار یاسر صریحا به آن گوشزد می کند.

2 - مؤمن در هر حال، می بایست از حق دفاع کند و در این امر مهم از کمی جمعیت نهراسد. و بداند که حتی اگر غالب مردم از حق روی برگردانند، حق باطل نخواهد شد.

3 - ابو الهیثم سخن را با هشداری به آنها آغاز می کند که حتی اگر حکم الهی امامت را برای امیرالمؤمنین علیه السلام نمی پذیرند، ولی به مصالح سیاسی خود بیندیشند؛ و نیک بنگرند که در جبهه ی مقابل حضرتش بنی امیه است. در شرایطی که معاویه ظاهرا در پی خون خواهی از قاتلان عثمان است و مشارکت طلحه و زبیر در خون او را می داند، طبیعی است که به نفع آنها وارد میدان نشود. لذا حتی با ملاحظه ی ظواهر امور دنیایی به نفع آنها نیست که بیعت خود با حضرت امیر را بشکنند. آیا آنها به این سخنان دلسوزانه توجه کردند یا نه؟ تاریخ پاسخ تلخ آنها را در جنگ جمل نشان داد.

«فَسَکَتَ اَلزُّبَیْرُ وَ تَکَلَّمَ طَلْحَةُ فَقَالَ افْرُغُوا جَمِیعاً مِمَّا تَقُولُونَ فَاِنِّی قَد عَرَفْتُ أَنَّ فی کُلِّ وَاحِدٍ مِنْکُمْ خُطْبَةٌ فَتَکَلَّمَ عَمَّارُ بْنُ یَاسِرٍ رَحِمَهُ اَللَّهُ فَحَمِدَ اَللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ وَ صَلَّی عَلَی اَلنَّبِیِّ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ قَالَ أَنْتُمَا صَاحِبَا رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ قَدْ أُعْطِیمَا إِمَامَکُمَا الطَّاعَةَ وَ الْمُنَاصَحَةَ فِی الْعَهْدِ وَ الْمِیثَاقِ

عَلَی اَلْعَمَلِ بِطَاعَةِ اَللَّهِ وَطَاعَةِ رُشُولِهِ وَ أَنْ یَجْعَلَ کِتَابَ اَللَّهِ قَالَ أَحْمَدُ وَ جَعَلَ کِتَابَ اَللَّهِ إِمَاماً فَفِیمَ اَلسَّخَطُ وَ اَلْغَضَبُ عَلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ عَلَیْهِ السَّلاَمُ فَغَضَبُ اَلرِّجَالِ لِلْحَقِّ انصرا نَصَرَکُمَا اَللَّه».

«زبیر ساکت شد. طلحه گفت: دست بردارید از آن چه می گویید. من میدانم که هر کدام شما حرفی دارید. عمار یاسر شروع به خطبه خواندن کرد، حمد و ثنای الهی گفت و بر پیامبر درود فرستاد و گفت: شما دو نفر (طلحه و زبیر) اصحاب رسول خدا هستید و با امام خود عهد پیمان و اطاعت براساس طاعت خدا و طاعت رسولش و کتاب خدا بسته اید. پس خشم و ناخوشنودی نسبت به علی بن ابیطالب برای چیست؟ در حالی که خشم شخصیت ها باید برای حق باشد. اینک او را یاری کنید، خدایتان یاری کناد».

نکته

جناب عمار به این نکته ی کلیدی اشاره می کند که جنس خشم و غضب شخصیت ها نباید از جنس خشم و غضب افراد عادی جامعه باشد؛ زیرا شخصیت ها با موضع گیری خود، شماری از افراد را در پی خود می کشانند، که گاه تا حد جانفشانی با آنها همراه می شوند. پس تصمیم آنها فقط از ناحیه ی خودشان نیست، بلکه یک تصمیم غلط آنها هزینه ی زیادی بر جامعه تحمیل می کند. جناب عمار با بصیرتی که از رسول خدا و حضرت مرتضی فراگرفته و در مکتب نورانی حجت های خدا تربیت شده، در مسیر تربیت و هدایت می کوشد تا

بدین سان از جنگی که در نظر دارند، پیشگیری کند.

«فَتَکَلَّمَ عَبْدُ اَللَّهِ اَلزُّبَیْرُ فَقَالَ لَقَدْ تَهَذَّرْتَ یَا أَبَا اَلْیَقْظَانِ فَقَالَ لَهُ عَمَّارٌ مَا لَکَ تَتَعَلَّقُ فِی مِثْلِ هَذَا یَا أَعْبَسُ ثُمَّ أَمَرَ بِهِ فَأُخْرِجَ فَقَامَ اَلزُّبَیْرُ فَقَالَ عَجَّلْتَ یَا أَبَا اَلْیَقْظَانِ عَلَی اِبْنِ أَخِیکَ رَحِمَکَ اَللَّهُ».

«عبدالله بن زبیر گفت. بیهوده گفتی یا ابا بقظان. عمار گفت: چرا مثل او را دوست داری؟ ای اعبس! سپس به او فرمان داد که برود. زبیر برخاست و گفت: عجله کردی، ابا یقظان! بر فرزند

برادرت. خدا تو را رحمت کند».

نکته

در این برخورد زبیر و فرزند خشن او، ویژگی های رفتاری جاهلی را به خوبی می توان دید که بدون تأمل و اندیشه دربارهی متن سخن و گوینده اش، تنها براساس حب و بغض های خانوادگی، دیگران را (آن هم بزرگ مردی مانند عمار را) به هذیان گویی متهم دارد.

«فَقَالَ عَمَّارٌ یَا أَبَا عَبْدِاللَّهِ أَنْشُدُکَ اَللَّهَ أَنْ تَسْمَعَ قَوْلَ مَنْ رَأَیْتُ فانکم مَعْشَرَ اَلْمُهَاجِرِینَ لَمْ یَهْلِکْ مَنْ هَلَکَ مِنْکُمْ حَتَّی اِسْتَدْخَلَ فِی أَمْرِهِ اَلْمُؤَلَّفَة قُلُوبُهُمْ فقال اَلزُّبَیْرُ مَعَاذَ اَللَّهِ أَنْ نَسْمَعَ بَیْنَهُمْ فَقَالَ عَمَّارٌ وَ اَللَّهِ یَا أَبَا عَبْدِاللَّهِ لَولَمْ یَبْقَ أَحَدٌ إِلاَّ خَالَفَ عَلَیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ لَمَا خَالَفْتُهُ ولا زَالَتْ یَدِی مَعَ یَدِهِ وَ ذَلِکَ لِأَنَّ عَلِیّاً لَمْ یَزَلْ مَعَ اَلْحَقِّ مُنْذُ بَعَثَ اَللَّهُ نییه صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فَإِنِّی أَشْهَدُ أَنَّهُ لاَ یَنْبَغِی لِأَحَدٍ أَنْ

یُفَضِّلُ عَلَیْهِ أَحَداً».

«عمار گفت: به خدا سوگندت می دهم که بشنوی سخن کسانی را که می بینی. پس شما ای گروه مهاجران! کسی از شما هلاک نمی شود مگر با پیوستن به این شخص (زبیر) و همدلی با او. زبیر گفت: پناه بر خدا که این سخن را بشنویم. عمار گفت: قسم به خدا یا اباعبدالله اگر همه با امیرالمؤمنین مخالفت کنند، من دستم را از دست او بیرون نمی کشم؛ چون او از زمانی که پیامبر مبعوث شده، پیوسته با حق بوده و هست. و من شهادت میدهم که برای هیچ کس سزاوار نیست که دیگری را بر او برتری دهد».

نکته

جناب عمار، برای چندمین بار، حقیقتی را به یاد آن ها می آورد که بارها از زبان حقگوی رسول خدا شنیده اند، که «همراهی متقابل و همارهی حق با امیرالمؤمنین علیه السلام است (علی مع الحق و الحق مع علی). این تذکر برای اتمام حجت مکرر است تا نگویند که ندیدیم و نشنیدیم.

از طرفی در این گفت و گو، عمار اعلام می کند که اگر همگان با امیر مؤمنان علیه السلام مخالفت کنند، او به تنهایی از ایشان دفاع خواهد کرد. یعنی در مسیر دفاع از امام زمانش استوار و پایدار می ماند و به همگان درس زندگی می دهد.

«فَاجْتَمَعَ عَمَّارٌ یَاسِرٌ وَ أَبُو اَلْهَثِیمِ وَ رِفَاعَةُ وَ أَبُو أَیُّوبَ وَ سَهْلٌ حَنِیفٍ فَتَشَاوَرُوا أَنْ یَرْکَبُوا إِلَی عَلِیٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ بِالْقَنَاةِ فَیَهْبَرُوا بِخَبَرِ اَلْقَوْمِ فَرَکِبُوا إِلَیْهِ فَأَخْبَرُوهُ بِاجْتِمَاعِ الْقَوْمِ و

مَا هُمْ فِیهِ مِنْ إِظْهارِ الشَّکْوی وَ اَلْعَظِیمِ لِقَتْلِ عُثْمَانَ وَقَالَ لَهُ أَبُو اَلْهَیْثَمِ یَا أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ اُنْظُرْ فِی هَذَا اَلْأَمْرِ فَرَکِبَ بَغْلَةَ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ دَخَلَ اَلْمَدِینَةَ وَ صَعِدَ اَلْمِنْبَرَ فَحَمِدَ اَللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ وَ اِجْتَمَعَ أَهْلُ الْخَیْرِ وَ اَلْقَضْلِ مِنَ اَلصَّحَابَةِ وَ اَلْمُهَاجِرِینَ فَقَالُوا لعَلی صَلِی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلهِ إِنَّهُمْ قَدْ کَرِهُوا اَلْأُسْوَةَ وَ طَلَبُوا الأَثَرَةَ وَ سَخِطُوا لِذَلِک».

«پس عمار و ابوهیثم و رفاعه و ابوایوب و سهل بن حنیف جمع شدند و مشورت کردند که نزد امیرالمؤمنین صلی الله علیه و آله بروند که در کنار چاه ها بودند و ماجرای این مردم را به آن حضرت گزارش کنند. پس نزد ایشان رفتند و از رفتار مخالفان و بزرگ شمردن قتل عثمان توسط آنها شکایت کردند. ابو هیثم عرض کرد: یا امیرالمؤمنین! چه صلاح میدانید؟ حضرت سوار بر مرکب رسول خدا شده و به شهر آمدند و بالای منبر رفته و حمد و ثنای الهی گفتند. عده ای از اهل خیر و فضل از صحابه و مهاجرین دور آن حضرت گرد آمدند و گفتند که آنها این تساوی را دوست ندارند و دنبال منافع خود هستند و از این تساوی ناخوشنودند».

نکات

1- یاران وفادار و قدرشناس که در تربیت وحیانی را در مکتب رسول رحمت و وصی راستین او فراگرفته اند، همواره به حکم الهی عمل می کنند که می فرماید: «... لَا تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ وَرَسُولِ...»⁽¹⁾

بدین روی برای تصمیم گیری مناسب، به حضور امام زمانشان می رسند و تکلیف خود را از حضرتش جویا می شوند.

2 - سوار شدن امیرالمؤمنین علیه السلام بر مرکب رسول خدا صلی الله علیه و آله، پیامی برای آن مردم دارد. در واقع پیام این حرکت عملی آن بود که: «کسی با شما سخن می گوید که اجازه دارد بر مرکب پیامبرتان سوار شود؛ و این ظاهر، نشانی از باطن دارد، یعنی این وصی رسول است. پس هرکس می خواهد پیام پیامبر را بشنود، باید این سخن را از حلقوم حضرت مرتضی بشنود و چشم به دهان این گرامی بدوزد». علاوه بر این ظاهر، به باطن بنگرید، یعنی کلامی بشنوید که عطر کلام پیامبر از آن استشمام می شود.

«فقال علی علیه السلام: لیس لأحد فضل فی هذا المال؛ هذا کتاب الله بیننا و بینکم، و نبیکم محمد صلی الله علیه و آله، و سیرته، ثم صاح بأعلی صوته: یا معشر الأنصار؛ أتمنون علی باسلامکم؟ بل لیله ورسوله المن علیکم إن کنتم صادقین. وقال أحمد: أتمنون علی الله باسلامکم؟ أنا أبو الحسن القرم، و نزل عن المنبر و جلس ناحیة المسجد؛ و بعث إلی طلحة و الزبیر، فدعاهما ثم قال لهما: ألم تأتیانی و تبایعانی طائعین غیر مکرهین؟ ما أنکرتم؟ أجور فی حکم أو استیثار فی فیء؟».

«حضرت فرمودند: در این مالی که به تساوی پخش میشود، هیچ کس بر دیگری برتری ندارد. کتاب خدا و سیره رسول خدا هم بر همین منوال بود. سپس حضرت با صدای بلند فریاد زدند:

ای گروه انصار! آیا به خاطر اسلام آوردن خود بر من منت میگذارید؟ و حال آنکه خدا و رسولش بر شما منت دارند، اگر راست گویید. اینک منم ابوالحسن بزرگ شما. آن گاه از منبر پایین آمدند، در گوشه ای از مسجد نشستند و دنبال طلحه و زبیر فرستادند. وقتی آمدند، حضرتش به آنها گفتند: آیا شما نزد من نیامدید و با من بیعت نکردید که از من بدون اکراه اطاعت کنید؟ پس چرا اکنون انکار می کنید؟ آیا من در حکمی ظلمی کردم یا مالی را برای خودم برداشتم؟».

نکته

این کلام حضرتش هشداری است مبتنی بر آیه ی مبارکه ی سوره ی حجرات: «یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُوا...»⁽¹⁾آن ها از یک سوی ادعا می کردند که همواره قرآن می خوانند و کتاب خدا را می شناسند. و از سوی دیگر، حافظه ی توانمند آنها جزئیات رویدادهای چند ده سال پیش را در خود جای داده بود. چگونه این آموزه ی مهم قرآنی را از یاد برده بودند؟ راهی برای پاسخ به این پرسش نداریم جز اینکه بگوییم جاهلیت در ژرفای وجود آنها جای گرفته بود، به گونه ای که ایمان عاریتی و ظاهری نتوانسته بود تغییری واقعی در درون آنها ایجاد کند.

«قَالاَ لاَ قَالَ أَوْ فِی أَمْرٍ دَعَوْتُمَانِی إِلَیْهِ مِنْ أَمْرِ الملسلِمِین فَقَصُرْتُ عَنْهُ قَالاَ مَعَاذَ اَللَّهِ قَالَ مَا الَّذِی کَرِهْتُمَا مِنْ أَمْرِی حَتَّی رَأَیْتُمَا خِلاَفِی قَالاَ خِلاَفَک عمربن اَلْخَطَّابِ

فِی الْقِسْمِ وَ انْتِقاصِنا حَقَّنا مِنَ الْفَیْءِ جَعَلْتَ حَظَّنَا فِی اَلْإِسْلاَمِ کَحَظِّ غَیْرِنَا فِی مَا أَفَاءَ اَللَّهُ عَلَینا بِسُیُوفِنا مِمَّن هُوَ لَنا فَیْءٌ فَسَوَّیْتَ بَیْنَنا وَبَیْنَهُمْ».

«گفتند: نه. حضرت فرمودند: آیا مسلمانان از من درخواستی داشتند و من کوتاهی کردم؟ گفتند: نه، پناه بر خدا. حضرت فرمودند: پس شما از چه چیز ناراحتید؟ آیا از من خلافی دیدید؟ گفتند: شما در تقسیم اموال با عمربن خطاب فرق دارید، او حق ما را از فیء بیشتر از دیگران قرار میداد، چرا که ما با شمشیرهایمان در راه خدا بوده ایم؛ نه اینکه ما با دیگران مساوی باشیم».

نکته:

شگفتا از برخورد آن شخصیت ها که در تقابل و تضاد آشکار با سنت نبوی، چگونه به رفتار دیگران استناد می کردند و آن عملکرد را به رخ وصی بحق پیامبر می کشیدند! و بعلاوه خود را صحابی پیامبر می دانستند. چنین برخوردی از افراد عادی و عامی پذیرفتنی نیست، چه رسد به آن مدعیان که یکی از آنها، از بستگان نزدیک پیامبر بود. که بسیار ناپذیرفتنی است. کلام دردمندانه ی امیرمؤمنان علیه السلام برای رمزگشایی از این شگفتی ها مفید است که فرمودند:

«فَاِنَّ الأُمَّةَ قَد أُشْرِبَتْ قُلُوبُهُم حُبَّهُ کَما أُشْرِبَتْ قُلُوبُ بَنِی إِسْرائِیلَ حُبَّ اَلْعِجْلِ»⁽¹⁾

«قلوب این امت از حب او (آن مدعی خلافت) سیراب شده، همان طور که قلوب بنی اسرائیل از محبت گوساله سیراب شده بود».

تکرار تاریخ در این رویدادها بسیار دیدنی، عبرت انگیز و درس آموز است.

«فقالَ علی علیه السَّلام اَللَّهُ أَکبَرُ اَللَّهُمَّ إِنِّی أُشْهِدُکَ وَ أُشْهِدُ مَنْ حَضَرَ عَلَیْهِمَا أَمَّا مَا ذَکَرَ مَا بَیْنَ اَلْإِسْتِیثَارِ فَوَ اَللَّهِ مَا کانَتْ لی فِی الوِلایَةِ رَغْبَةً ولا لِی فِیهَا مَحَبَّةً وَ لَکِنَّکُمْ دَعَوْتُمُونِی إِلَیْهَا وَ حَمَلْتُمُونِی عَلَیْهَا فَکَرِهْتُ خِلاَفَکُمْ فَلَمَّا أفضت إِلَیَّ نَظَرْتُ إِلَی کِتَابِ اَللَّهِ وَ مَا وَضَعَ وَ أَمَرَ فِیهِ بِالْحُکْمِ وَ قُمْ وَ سَنَّ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فَأَمْضَیْتُهُ وَ لَمْ أَحْتَجْ فِیهِ إِلَی رَأْیِکُمَا وَ دُخُولِکُمَا مَعِی ولا غَیرَکُما وَ لَمْ یَقَعْ أَمْرٌ جَهِلْتُهُ أتَّقی فِیهِ بِرَأْیِکُمَا وَ مَشُورَتِکُمَا وَ لَوْ کَانَ ذَلِکَ لَمْ أَرْغَبْ عَنْکُمَا ولا عَنْ غَیْرِکُما إِذَا لَمْ یَکُنْ فِی کِتَابِ اللَّهِ ولا فِی سُنَّتِهِ نَبِیُّنا فَأمَّا ما کانَ فَلا یُحتاجُ فیهِ إلی أحَدٍ». حضرت امیر علیه السلام فرمودند: الله اکبر! خدایا! تو شاهدی و هر آن کس که این جاست شاهد باشد که من چیزی برای خودم بر نداشتم و من ولی امر بودن بر شما را دوست نداشتم و نمی خواستم، اما شما در پی من آمدید و از من خواستید و مرا مجبور کردید. بدین روی من با کراهت، خلافت بر شما را پذیرفتم. وقتی که آن را به من واگذاشتید، در کتاب خدا نظر

(کردم. آن چه گفتم و حکم و تقسیم و اجرا کردم نیز براساس کتاب خدا و سنت رسول خدا بود و به رأی و نظر شما و ورود شما و دیگران احتیاج ندارم. اینها موضوعی نبوده که من در آن به جهالت بیفتم تا لازم باشد با نظر و مشورت شما خودم را تقویت کنم. اگر جز این بود، نه از شما روی گردان می شدم و نه غیر شما. و اگر مطلبی در کتاب خدا و سنت رسولش نبود، باز هم به

کسی احتیاج پیدا نمی کردم».

نکته

شگفتا! و هزار شگفت! مگر آنها بارها به تعبیرهای متنوع و در موارد مختلف، از رسول رحمت نشنیده بودند که درباره ی برتری علم امیرالمؤمنین علیه السلام بر دانش نارسای دیگران سخن گفته و تذکر داده بود؟ چگونه خرمهره ها خود را با گوهر آسمانی بی مانند الهی در یک ردیف می شمردند؛ بلکه به گونه ای سخن می گفتند که گویا حضرتش به مشاوره با آنها نیاز دارد. و چه زیبا و رسا سرود مرحوم آیة الله سید رضا هندی در چکامه ی کوثریه⁽¹⁾: قاسوک أبا حسن بسواک *** وهل بالطود یقاس الذر؟

أنی ساووک بمن ناووک *** وهل ساوونعلی قنبر؟

ای ابوالحسن! تو را با غیر تو مقایسه کردند، اما مگر می شود کوه

را با ذره مقایسه کرد؟

چگونه تو را با کسانی که با تو دشمنی کردند و در مقابل تو قرار گرفتند، برابر شمردند؟ و آیا چنین منزلتی را دارند که حتی با دو لنگه نعلین قنبر (غلام تو) برابر شوند؟

«وَ أَمَّا مَا ذَکَرْتُمَا مِنْ أَمْرِ الْأُسْوَةِ فَإِنَّ ذَلِکَ أَمْرٌ لَمْ أَحْکُمْ أَنَا فِیهِ وَ وَجَدْتُ أَنَا وَ أَنْتُمَا قَدْ جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آله که مِنْ کِتَابِ اَللَّهِ فَلَمْ أَحْتَجْ فِیهِ إِلَیْکُمَا قَدْ فَرَغَ مِنْ قَسْمِهِ کِتَابُ اللَّهِ الَّذِی لا یَأْتِیهِ الباطِلُ مِن بَیْنِ یَدَیْهِ ولا مِن خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ وَ أَمَّا قَوْلُکُمَا جَعَلْتَنَا فِیهِ مَنْ ضَرَبْنَاهُ بِأَسْیَافِنَا وَ أَفَاءَ اللَّهُ عَلَینا وقَدْ سَبَقَ رِجالٌ رِجالاً فَلَم یَضُرَّهُم وَلَم یَسْتَأْثِرْهُمْ عَلَیْهِمْ مَن سَبَقَهُمْ لَمْ یَضُرَّهُمْ حینَ اسْتَجابُوا لَهُمْ وَ الرَّبُّهُمْ مَا لَکُمْ ولا لِغَیْرِکُمْ إِلاَّ ذَلِکَ أَلْهَتْنَا اللَّهُ و ایَّاکُمُ الصَّبْرُ عَلَیْه». «اما آنچه در مورد تساوی گفتید، این کاری است که من در آن حکم نمیکنم؛ بلکه براساس آن چیزی است که من و شما میدانیم که بر پیامبر در کتاب خدا نازل شده، پس باز هم در آن به شما احتیاج نداشتم؛ چرا که خداوند نحوه ی قسمتش را مشخص کرده، در کتابی که باطل در هیچ جای آن راه ندارد و از سوی پروردگار حکیم و حمید نازل شده است.

میگویید: «ما را مانند کسانی قرار داده ای که در راه خدا شمشیر زده اند و بهرهی ما را از فیء قرار بده». باید بدانید که کسانی از شما پیشی گرفته اند و برای خود شانی قائل نشده اند و هنگامی

که خدا را استجابت میکردند ضرری برای دیگران نمی خواستند. قسم به خدا، این کار نه برای منافع شما بود نه برای دیگران. غیر از آن چه خدا به من الهام کرده، قرار ندادم. صبر را در این امور پیشه خود قرار دهید».

نکته

در این بخش باز هم شاهد تأکید مجدد حضرتش بر قرآنی بود عملکرد خود و جاهلی بودن رفتارهای پیشینیان هستیم که در طول ربع قرن گذشته در وجود آن ها نهادینه شده بود. این پدیده همان است که حضرت صدیقه ی کبری علیها السلام در سرآغاز فتنه سقیفه در ضمن خطبه ی فدکیه به آن هشدار داده بود:

«فَلَمَّا اخْتَارَ اللَّهُ لِنَبِیِّهِ دَارَ أَنْبِیَائِهِ وَ مَأْوَی أَصْفِیَائِهِ ظَهَرَ فِیکُمْ حَسِیکَةُ النِّفَاقِ وَ سَمَلَ جِلْبَابُ اَلدِّینِ وَ نَطَقَ کَاظِمُ اَلْغَاوِینَ وَ نَبَغَ خَامِلُ اَلْأَقَلِّینَ وَ هَدَرَ فَنِیقُ الْمُبْطِلِینَ فَخَطَر فِی عَرَصَاتِکُمْ وَ أَطْلَعَ اَلشَّیْطَانُ رَأْسَهُ مِنْ مَغْرِزِهِ هَاتِفاً بِکُمْ فَالْفَاکُم لِدَعوَتِهِ مُستَجیبینَ وَلِلغِرَّةِ فیهِ مُلاحِظینَ»⁽¹⁾

«... و آنگاه که خداوند برای پیامبرش خانه انبیاء و آرامگاه اصفیاء را برگزید، علائم نفاق در شما ظاهر گشت، و جامه ی دین کهنه، و سکوت گمراهان شکسته، و پست رتبه گان قدر و منزلت یافته است. شتر نازپرورده ی اهل باطل به صدا درآمد، و در خانه هایتان

وارد شد، و شیطان سر خویش را از مخفی گاه خود بیرون آورد، و شما را فراخواند، وقتی دید پاسخگوی دعوت او هستید، و برای فریب خوردن آماده اید...».

«فَذَهَبَ عَبْدُ اَللَّهِ اَلزُّبَیْرُ یَتَکَلَّمُ فَأَمَرَ بِهِ فؤُجِئَتْ عُنُقُهُ و أُخْرِجَ مِنَ المَسجِدِ فَخَرَجَ وَ هُوَ یَصِیحُ ویقولُ ارْدُدْ إِلَیْهِ بَیْعَتَهُ فَقَالَ علی عَلیْهِ السَّلاَمُ لَسْتُ مُخْرِجَکُمَا مِنْ أَمْرٍ دَخَلْتُمَا فِیهِ وَ لاَ مدْخِلکُمَا فِی أَمْرٍ خَرَجْتُمَا مِنْهُ فَقَامَا عَنْهُ وَقَّالاَ أَمَا إِنَّهُ لَیْسَ عِنْدَنَا أمرٌ إِلاَّ اَلْوَفَاءُ قَالَ فَقَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ رَحِمَ اَللَّهُ عَبْداً رَأَی حَقّاً فَأَعَانَ عَلَیْهِ أَوْ رَأَی جَوْراً فَرَدَّهُ وَ کَانَ عَوْناً لِلْحَقِّ عَلَی مَنْ خَالَفَهُ».⁽¹⁾

«عبدالله بن زبیر رفت و سخن گفت. حضرت امر کردند که بروم گردن او را بگیرم و او را از مسجد بیرون ببرم. او بیرون از مسجد فریاد میزد و می گفت: بیعتم را به من بازگردان. حضرت فرمودند: من شما را از آن چه خود را وارد آن کرده اید خارج نمیکنم. هم چنین شما را وارد کاری نمی کنم که خود را از آن خارج کرده اید. طلحه و زبیر برخاستند و گفتند: ما کاری جز وفاداری نمی کنیم. حضرت فرمودند: خدا رحمت کند بنده ای را که حق را می بیند و آن را یاری می کند یا ظلمی را می بیند و آن را رد می کند و در برابر مخالفان، یاری کننده ی حق باشد».

نکات

1- حضرتش برای یاری کنندگان حق دعا می کنند که رحمت الهی شامل حال آنها باشد. این دعا منحصر به معاصران آن گرامی نیست، هرچند یاری رساندن به «اول مظلوم» در آن زمان دشوار، خود فضیلتی بزرگ بود. باری، سعادتمندانی که امروز در فتنه های جهانگستر و فراگیر دوره ی غیبت به یاری امام عصر ارواحنا فداه بر می خیزند، مشمول این دعای خیر از آن حجت خدا می شوند. و چه سعادتی بالاتر از این که خیر دنیا و آخرت را در پی دارد؟

2- یکی از تفاوت های روشی حضرت امیر علیه السلام با مخالفان خود این بود که حضرتش هیچ گاه آنان را مجبور به بیعت و پذیرش نکردند. آنان تا زمانی که اقدامی علیه حکومت و یا آشوبی به راه نمی انداختند در امان بودند. حتی اگر اقدامی علیه حضرت امیر علیه السلام روی می داد، آن حضرت با عفو و بخشش و اغماض برخورد می کردند. اما اگر اخلال گری های آنان امنیت اجتماع را بر هم می زد و برخلاف مصالح مردم بود، آنگاه با جدیت برخورد می کردند.

3 - ایشان در اجرای قانون و احکام کوچک ترین چشم پوشی روا نمی داشتند. کسانی هم که با آن حضرت بیعت کرده بودند از قاعده ی اجرای قانون مستثنی نبودند.

2- طمع ورزی طلحه و زبیر

طلحه و زبیر در دوران حکومت خلفای قبل، مورد توجه و عنایت آنان بودند، اموال زیادی گرد آورده بودند و در عیش و رفاه زندگی می کردند.⁽¹⁾