مشخصات کتاب

سرشناسه:مروی، محمد، 1340 -

عنوان و نام پدیدآور:عمار یاسر : نشانه راه حق/ تحقیق در منابع محمد مروی؛ تدوین و تحلیل احمد ترابی.

مشخصات نشر:مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1383.

مشخصات ظاهری:179ص.: مصور، نقشه.

شابک:964-444-768-9 ؛ 18000 ریال: چاپ دوم: 978-964-444-768-6 ؛ 39000 ریال(چاپ سوم)

یادداشت:چاپ دوم: 1388.

یادداشت:چاپ سوم: 1391.

یادداشت:کتابنامه: ص. [169] - 174؛ همچنین به صورت زیرنویس.

یادداشت:نمایه.

موضوع:عماریاسر، 57 قبل از هجرت، - 37ق. -- سرگذشتنامه

موضوع:اسلام -- تاریخ -- از آغاز تا 41ق.

شناسه افزوده:آقائی، احمد، 1336 -

شناسه افزوده:بنیاد پژوهش های اسلامی

رده بندی کنگره:BP34 /ع8 م4 1383

رده بندی دیویی:297/942

شماره کتابشناسی ملی:م 83-32306

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

عمار یاسر : نشانه راه حق

تحقیق در منابع محمد مروی

تدوین و تحلیل احمد ترابی.

فهرست مطالب

سخن نخست··· 9

نگاهی به زندگی عمّار··· 15

خاندان··· 15

ولادت··· 19

همسر و فرزندان··· 21

در شمار نخستین مؤمنان··· 22

آل یاسر خانواده ایمان··· 24

عمّار در سنگر مسلمانی··· 25

پایداری در راه ایمان··· 26

زیر شکنجه مشرکان··· 28

گریز از دام مشرکان··· 31

شهادت یا تقیّه··· 32

داوریهای زود هنگام··· 34

تقیّه شیوه ای برای استمرار راه··· 36

«تقیّه»، نه «نفاق»··· 37

دفاع از اسلام، در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله··· 40

در جنگ بدر··· 40

در نبرد احد··· 44

در جنگ ذات الرُّقاع··· 46

در نبرد با احزاب··· 49

در فتح مکّه··· 53

در تبوک··· 55

فعالیتهای اجتماعی - دینی··· 57

طرح بنای مسجد قبا··· 57

در بنای مسجد مدینه··· 58

در تبلیغ و پیام رسانی··· 61

درایت و فراست اجتماعی··· 62

مناظره با یهود··· 64

در نقل روایات··· 65

جایگاه معنوی و اخلاقی··· 67

از نگاه پیامبر صلی الله علیه و آله··· 67

در پیشگاه پروردگار··· 69

دعای مستجاب··· 70

محبت عمّار··· 70

تأییدهای قرآنی··· 71

عمّار پس از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله··· 73

حساس ترین موضوع··· 74

در برابر سقیفه··· 76

در نبرد یمامه··· 78

در دوران حاکمیّت عمر··· 79

در دوران حاکمیّت عثمان··· 84

نگران از نفوذ بنی امیّه··· 86

اعتراض به تبعید ابوذر··· 87

انتقاد به سیاستهای عثمان··· 89

در آستانه تبعید··· 91

شیوه ای دیگر در مبارزه··· 92

مورد دفاع همسران پیامبر صلی الله علیه و آله··· 93

در برابر قتل عثمان··· 94

عمّار، در حکومت امام علی علیه السلام··· 95

در جنگ جمل··· 98

در برابر ابو موسی اشعری··· 99

نماد جبهه حق··· 100

هوشیار و پایدار··· 101

همواره در کنار علی علیه السلام··· 104

عنصری مؤثر و کار آمد··· 107

شیعه ای علی شناس··· 108

حق محوری··· 109

در نبرد صفّین··· 112

مورد کینه معاویه··· 114

از نگاه دشمن··· 115

در مقام فرماندهی··· 119

انتظار لحظه موعود··· 121

آخرین وداع، آخرین جهاد··· 123

عمّار در جایگاه شهادت··· 126

بازتاب شهادت عمّار··· 129

از دو نگاه··· 132

الف: از نگاه علی علیه السلام··· 133

ب - از نگاه معاویه··· 134

حق پوشی معاویه··· 136

جلوه نهائی حقّ··· 138

کشنده عمّار··· 140

مدفن عمّار··· 141

از روایات عمّار··· 145

در فضایل علی علیه السلام··· 147

وارث علم و جانشینی··· 148

امامان از نسل علی علیه السلام··· 149

مظهر آراستگی··· 150

مبرّا از هر گناه··· 151

مهربان امّت··· 152

محبوب پیامبر صلی الله علیه و آله··· 152

ولیّ مؤمنان··· 153

مفسّر آیات وحی··· 155

دوستان و دشمنان علی علیه السلام··· 155

کشنده علی، شقی ترین انسان··· 156

تکریم مادر علی علیه السلام··· 157

نظاره گران امت··· 158

نوید ظهور مهدی موعود(عج)··· 160

نکته های دیگر از روایات عمّار··· 161

آداب نماز جمعه··· 164

نیایش به شیوه رسول خدا صلی الله علیه و آله··· 166

سخن نخست

تاریخ، معلّمی است که اگر صادقانه سخنانش شنیده و ثبت شود، می توان براساس درسهای آن، زیبایی ها و زشتی ها، بایسته ها و نبایسته ها و درستی ها و نادرستی ها را باز شناخت و بر ملاک آنچه بر پیشینیان گذشته است، آینده را پیش بینی کرد و یا رقم زد.

مجموعه حاضر، مطالعه ای تاریخی - تحلیلی است درباره یکی از چهره های روشن تاریخ اسلام که هر چند خود در خدمت پیشوایان بزرگ هدایت - چونان رسول اکرم صلی الله علیه و آله و علی بن ابی طالب علیه السلام بوده است، امّا در پیروی از مکتب حق، چنان شایستگی از خود نشان داده که در شمار پیشگامان راه هدایت و صلاح به شمار آمده و به عنوان معیاری برای شناخت حق و باطل، فضیلت و رذیلت و ارزش خواهی و دنیا مداری معرّفی شده است.

دستیابی به چنین جایگاهی، چندان آسان نیست، به ویژه که درستی آن از سوی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله تأیید شده باشد.

محور پژوهش، در این مجموعه «عمّار یاسر» است که رسول خدا درباره او - به روایت منابع معتبر شیعه و سنّی - فرمود:

«ابن سمیّة ما عُرِضَ علیه امران قط الاّ اخذ بالارشد منهما»⁽¹⁾

«فرزند سمیّه کسی است که هرگز دو راه در برابر وی گشوده نمی شود، مگر این که از میان آن دو، صحیح ترین و شایسته ترین را برمی گزیند»

عمّار در طول زندگی پربار خویش، حقانیّت سخن یاد شده را به اثبات رسانید و مطالبی که در لابه لای صفحات آینده به رشته تحریر درآمده، گوشه ای از آن زندگی روشن و نورانی است.

قطعا نه چشمان تاریخ آنچنان بیداری به کار بسته است که همه زوایای زندگی مردان خدا را به ثبت رساند و نه ما می توانیم ادّعا کنیم که همه منابع و ذخائر تاریخی را درباره عمّار جسته ایم و در این مجموعه گرد آورده ایم! امّا می توانیم ادّعا کنیم که بخش قابل توجّهی را مطالعه کرده و در این مجموعه گرد آورده ایم.

اگر بخواهیم چند ویژگی مهمّ و بارز از زندگی عمّار یاسر را بر شماریم که نتیجه و برآیند این پژوهش نیز به شمار آید، می توانیم به این موارد اشاره کنیم:

الف - عمّار یاسر، نمونه انسان های صادق و بی پیرایه ای است که از پایین ترین طبقه اجتماعی برخاسته و به مطمئن ترین مرحله ایمان و خلوص و صداقت دست یافته و در شمار بهترین و با صفاترین یاران

رسول خدا و علی بن ابی طالب در آمده است. تا آن جا که: دوستی او دوستی خدا و دشمنی با او، دشمنی با خدا شمرده شده است.⁽¹⁾

بیان چنین ویژگی ای برای پیامبران و امامان که از مقام «اصطفاء» برخوردارند و به امکانات معرفتی ویژه ای مجهز شده اند، چندان شگفت نیست، امّا مردی رشد یافته در عصر جاهلی و در پایین ترین طبقات اجتماعی و دست یابی وی به این مرحله از کمال و وثاقت و صداقت، مجال تفکّر و مطالعه و درس آموزی دارد.

ب - عمّار یاسر در اوج خلوص و تقوا انسانی زیرک، نکته سنج و صاحب تشخیص بوده وهر چند نام وی در شمار عالمان و محدثان نامی و فقیهان و مفسّران بنام نیامده است، امّا هوشیاری و قدرت تشخیص وی در زمینه مسایل دینی و جریانهای اجتماعی - سیاسی، از بسیاری نام داران و چهره های شاخص روایی و حدیثی معاصرش برتر بوده است، چه این که تأییدهای قرآنی، نبوی و علوی که درباره رفتار و بینش و انتخابهای وی صورت گرفته، درباره بسیاری از آنان به ثبت نرسیده است.

ج - شخصیّت ایمانی و معنوی عمّار هم از سوی اهل سنّت و منابع روایی آنان وهم از سوی امامیّه و مدارک مورد اطمینان آنها، مورد تأیید قرار گرفته است. این در حالی است که از میان اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله افرادی را می توان شناسایی کرد که در یکی از دو مذهب مورد تکریم ویژه اند و در دیگری از شأن و منزلتی برخوردار نمی باشند.

ویژگی ها و کمالات عمّار قطعا بیش از اینهاست که برشمردیم، امّا

جای شگفتی است که منابع تاریخی و کلامی اهل سنّت که سخنان رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره عمّار را ثبت کرده و مورد پذیرش قرار داده اند، چرا در تحلیل خط مشی دینی و سیاسی و اجتماعی عمّار، گاهی کوتاهی کرده و گاهی به توجیه پرداخته اند.

در منابع تاریخی و روایی اهل سنّت از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده است

که عمّار، همواره راه درست را انتخاب می کند، دشمنی با او دشمنی با خداست، کشندگان عمّار، گروهی باغی و متجاوز و سرکش هستند، از سوی دیگر همان منابع ثبت کرده اند که «عمّار» خلافت را، حق علی بن ابی طالب دانسته و نه دیگران ونیز در جریان کشته شدن عثمان، ثبت کرده اند که عمّار از مخالفان عثمان بوده نه حامیان وی. همچنین به یقین پذیرفته اند که در جنگ جمل، عمّار در جبهه علی بن ابی طالب بوده است ونیز پذیرفته اند که در جنگ صفّین، عمّار، جبهه معاویه را جبهه باطل دانست و به جنگ با آنان پرداخت و نهایةً به دست حامیان معاویه کشته شد! امّا گویی میان سخنان رسول خدا درباره عمّار و درستی راه او، با این رخدادهای تاریخی هیچ ارتباطی وجود نداشته است و از آن هیچ نتیجه ای نباید گرفت! هم عمار بر حق بوده است و هم خلیفه سوم و هم سپاه جمل و هم سپاه معاویه!

این اظهار شگفتی هرگز نباید به ایجاد عداوت و دشمنی میان مسلمانان منتهی شود، چرا که سخن از برافروختن شعله های بدبینی و بدخواهی نیست، بلکه به عکس سخن از این است که مسلمانان، به دور از جزم اندیشی و تعصّب های نژادی و قومی و تأکید بر آموزش های آباء و اجدادی، به متن قرآن و سنّت ناب باز گردند و از توجیه و تأویل

شخصیّت ها و حرکت های صدر اسلام - که معمولاً به نفع بینش های قومی و قبیله ای صورت می گیرد - دست بردارند و با ملاک قرار دادن قرآن و سنّت ناب به همدلی و هم اندیشی و خیرخواهی فراگیر روی آورند و برای یک بار هم که شده از خود بپرسند، آیا همین توجیه ها و تأویل ها و تناقض گویی ها تاکنون سبب نشده است تا حاکمیّت سیاسی و هدایت معنوی در جهان اسلام به استبدادهای طولانی و انحراف ها و تشتّت ها کشیده شود؟ آیا براستی اگر همه امت اسلامی، سخنان پیامبر درباره عمّار، ابوذر، مقداد و سلمان و فراتر از آن درباره اهل بیت علیهم السلام را از یاد نبرده بودند و ملاک قرار می دادند باز هم امّت اسلامی با این همه نابسامانی، تفرقه و جدایی از یکدیگر و حکومت های استبدادی و بی کفایت رو به رو می شد!

بدان امید که اهل قبله، از هر سخن و نکته تاریخی و روایی، در جستجوی دریافت نگرشهای مثبت و همدلانه و خیرخواهانه باشند و پایه های محبت و خوش بینی و مسالمت میان خویش را تقویت نمایند و چشم به آینده ای داشته باشند که فرزندی از نسل رسول خاتم صلی الله علیه و آلهدین حق را در گسترده زمین منتشر کند و همه نابسامانی ها را به سامان رساند.

نگاهی به زندگی عمّار

اشاره

زمانی که نور بعثت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله سرزمین حجاز را در بر گرفت و فرشته وحی، نخستین کلمات الهی را برای زمینیان به ارمغان آورد، شایسته ترین مردان و زنان آن سرزمین، به استقبال محمد امین صلی الله علیه و آله- که اکنون از جانب خداوند به عنوان بزرگترین پیامبر الهی برگزیده شده بود - شتافتند.

در میان مردان و زنان انگشت شماری که اولین مسلمانان به حساب می آمدند، چهره صادقانه و مظلومانه یک خانواده نیز نظرها را به خود جلب می کرد.⁽¹⁾

این خانواده شامل یاسر، همسرش - سمیه - و فرزندشان عمّار بود.

پیشتازی اعضای این خانواده در ایمان به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، حکایت از سلامت و صداقت و حریت آن ها داشت.

خاندان

چنان که یاد شد، پدر عمّار مردی مصمّم به نام «یاسر»⁽²⁾و مادر او

زنی آزاده به نام «سمیه» بود.⁽¹⁾

«یاسر» - پدر خانواده - در سرزمین «یمن» تولّد یافته و دوره نوجوانی را در آن جا سپری کرده بود، زمانی که خشکسالی و قحطی، مردم یمن را به سرزمینهای اطراف پراکنده ساخت، یکی از برادران یاسر به سمت حجاز حرکت کرد تا شاید در آن جا سامان یابد.

پس از مدّتی «یاسر» و دو برادر دیگرش به نامهای «مالک» و «حارث» در نواحی حجاز و سرزمین مکّه به جستجوی برادر پرداختند، ولی اثری از او نیافتند.

برادران با ناامیدی، به سوی «یمن» بازگشتند، اما «یاسر» تصمیم گرفت که در مکّه بماند.⁽²⁾

مکّه در آن روزگار از نظر طبقات اجتماعی به چهار گروه تقسیم می شد.

1 - سرمایه داران و اربابان و سران قبایل بزرگ و نامدار 2 - اعضای ضعیف قبایل، قبایل کوچک و کم توان 3 - مردان و زنان غریب و مهاجر که نه خویشاوندی داشتند و نه حتی قبیله و حامی کوچکی 4 - بردگان و کنیزان که در تملّک دیگران بودند.

«یاسر» با توقّف در شهر مکّه به صورت طبیعی در طبقه سوم اجتماعی قرار گرفت که البته طبقه ای آسیب پذیر بود، زیرا فرهنگجاهلی عرب و خوی تجاوزگری و روحیه خشونت آمیز مردم آن

سرزمین مردان غریب و بی پشتوانه ای چون «یاسر» را تهدید می کرد!

از این رو، «یاسر» مانند سایر مهاجران غریب، برای در امان ماندن از آزار متجاوزان، با یکی از قبایل مکّه به نام قبیله «بنی مخزوم» هم پیمان شد.⁽¹⁾

هم پیمانی یک مرد مهاجر با یک قبیله، تعهدات متقابلی را برای آنها در پی داشت؛ یعنی هر کدام از آن دو باید در موقع خطر و تهدید از کیان و موجودیت یکدیگر دفاع کنند.

رئیس قبیله «بنی مخزوم» مردی بود به نام «ابوحذیفة بن المغیرة بن عبداللّه بن مخزوم».⁽²⁾

موقعیّت خوب و قابل احترام «یاسر» در قبیله «بنی مخزوم» سبب شد تا رئیس قبیله، هم پیمان خود را مورد حمایت بیشتری قرار دهد و برای او که تنها زندگی می کرد، همسری برگزیند.

«سمیّه» دختر «خیاط» که کنیزی عفیف و پاکدامن بود برای همسری «یاسر» انتخاب شد و مقرّر گردید فرزندانی که از آن دو به ثمر می رسد آزاد باشند.⁽³⁾

حاصل این ازدواج، نوزاد پسری بود که نامش را «عمّار» نهادند .

«یاسر و سمیّه با این که از نظر اقتصادی و اجتماعی جایگاهی نداشتند، ولی نام زیبایی که برای فرزند خود انتخاب کردند حکایت از فهم و ذوق آنان داشت، زیرا در لغت برای لفظ «عمّار» به این معانی اشاره کرده اند: «استوار، مصمّم وپیگیر امور، خوشنام و خوشبوی، باوقار و بردبار.»⁽¹⁾

ولادت

از مجموعه قرائن و مطالب تاریخی که درباره عمّار به ثبت رسیده است می توان نتیجه گرفت که تولّد عمّار حدود 41 تا 44 سال قبل از بعثت بوده است، بنابراین سنّ «عمّار» بین یک تا چهار سال بیش از پیامبر اکرم بوده است.

منابع تاریخی نشان می دهد که نزدیک بودن سنّ عمّار با سنّ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و معاشرت وی با آن حضرت، در سلامت روحی عمّار و گرایش وی به اسلام بی تأثیر نبوده است، زیرا که قرابت سنّی، زمینه معاشرت اجتماعی و مودّت و همنشینی هم سالان را فراهم می آورد و دوستی و معاشرت در دوره نوجوانی و جوانی از مهمترین عوامل شکل گیری شخصیّت فکری و اجتماعی انسانها به حساب می آید.

این خود یکی از سخنان حکیمانه پیامبر اسلام است که فرمود: المرءُ علی دینِ خَلیله.⁽²⁾

یعنی؛ انسان با روش و منش دوست و همنشین خود، انس می گیرد.

در میان نوجوانان و جوانان مکّه، عمّار به این سعادت دست یافته بود که با «محمد امین» دوست و آشنا شود. او بی آن که بداند دوست جوانش در آینده، بزرگترین دین توحیدی جهان را بنیان خواهد نهاد، از رفتار انسانی و اخلاق متعالی او لذّت می برد و درس می آموخت.

عمّار، نوجوانی بود از خانواده ای ضعیف و فاقد قبیله ای شناخته شده و نیرومند، از این رو به کار چوپانی گماشته شد.

«محمد صلی الله علیه و آله» نیز نوجوانی بود که به خانواده ای سرشناس و قبیله ای پرآوازه تعلق داشت، امّا با این حال او نیز دردآشنای غریبان و ضعیفان جامعه خود بود و در کار چوپانی گوسفندان، مدارا با نیازمندان وحسن اخلاق و محبت به آفریده های خداوند را تمرین می کرد.

عمّار از خاطره های دوره نوجوانی و جوانی، گاه چنین یاد می کرد :

«من چوپانی گوسفندان را برعهده داشتم و محمد صلی الله علیه و آله نیز به کار

چوپانی اشتغال داشت، روزی به محمد صلی الله علیه و آله گفتم آیا مایل هستی که فردا گوسفندان را به منطقه «فَخّ» که چراگاه خوبی در آن جا سراغ دارم، ببریم؟ آن گرامی فرمود: بلی! و برای فردا قرار گذاشتیم.

طبق قرار، وقتی که روز بعد به محل مورد نظر رسیدم، دیدم که محمد صلی الله علیه و آله زودتر از من به محل رسیده است، امّا گوسفندان را نگهداشته و وارد چراگاه نکرده است.

به آن بزرگوار عرض کردم، چرا گوسفندان را به چراگاه نبرده ای؟

محمد صلی الله علیه و آله فرمود: قرار من با تو این بود که گوسفندان را با هم بچرانیم و من نمی خواستم قبل از تو از فضای دست نخورده و مهیّای این چراگاه استفاده کنم.⁽¹⁾

این گونه معاشرتها و گفتگوها با همه سادگی و بی آلایشی، ریشه در اعماق شخصیّت پیامبر داشت که عمیق ترین اثر تربیتی و روحی را بر همنشینان آن حضرت می گذاشت.

به هر حال، ارتباط عمّار با پیامبر، به این موارد محدود نبود، بلکه نشانه های تاریخی، حکایت از آن دارد که مودّت میان عمّار و پیامبر اسلام، قبل از بعثت آن حضرت بسیار صمیمی تر از این ها بوده است. چنان که عمّار می گوید:

«من بیش از هر فرد دیگری در جریان ازدواج پیامبر صلی الله علیه و آله با خدیجه (س) قرار داشتم، زیرا دوست پیامبر بودم»⁽²⁾

توجّه به این آشنایی ها و معاشرتها، این نکته را روشن می سازد که چرا عمّار در شمار پیشتازان راه ایمان قرار گرفت و زودتر از بسیاری از مسلمانان، به اسلام گروید و حقانیّت رسالت پیامبر را پذیرفت و در شمار چهره های سرشناس و متشخّص صدر اسلام جای گرفت.

همسر و فرزندان

در کتاب های تاریخی، نامی از همسر عمّار به میان نیامده است، ولی در برخی منابع پسری به نام «محمد» که از پدرش نقل حدیث

کرده⁽¹⁾و نیز دختری به نام «ام الحکم» برای عمّار یاد کرده اند.⁽²⁾

در شمار نخستین مؤمنان

چهل سال پس از «عام الفیل» یعنی؛ زمانی که «محمد امین صلی الله علیه و آله» نیز چهل سالگی⁽³⁾خود را تجربه می کرد، فرشته وحی بر او فرود آمد و رسالتی بزرگ را بر دوش آن حضرت نهاد واین بار زمانی که پیامبر صلی الله علیه و آله از «حرا» به سوی مکّه گام بر می داشت، سنگینی یک تاریخ و بارگران یک امّت را بر دوش می کشید و اقیانوسی را در سینه جا داده بود که امواج خروشان آن وجود محمد صلی الله علیه و آله را فرا گرفته بود.

او اکنون در جستجوی قلبهای تشنه ای بود تا شیرینی کلام وحی را به آنان بچشاند. او مأمور شده بود تا قبل از هر کس، خویشاوندان خود را به اسلام دعوت کند، امّا دریغ که از میان خویشانش، جز علی علیه السلامو خدیجه(س) کسی به نخستین دعوت پیامبر پاسخ نداد! و البته این افتخار از آنِ علی علیه السلام و خدیجه(س) شد که به عنوان نخستین مرد مسلمان واولین زن ایمان آورده به پیامبر شناخته شوند.⁽⁴⁾

نامهربانی مکیّان با پیام آور وحی، سبب شد تا رسول خدا برای سه سال⁽⁵⁾دست از دعوت آشکار بردارد و با دعوت پنهانی، بذر ایمان را در قلبهای مستعد و آماده بپاشد، تا مگر با شکل گیری نخستین گروه مسلمانان، زمینه برای دعوت آشکار و عمومی فراهم گردد.

سه سال دعوت پنهانی، همراه با نگرانیها و سختی های بسیار بود و کسانی که در این دوره به پیامبر ایمان آوردند و مسلمان شدند، بیشترین مشکلات را تحمّل کردند و دشوارترین آزارها را از مشرکان مکّه به جان خریدند.

یکی از پایگاههای پنهانی دعوت به اسلام، خانه «ارقم»⁽¹⁾بود.

«ارقم» هفتمین فردی بود که به اسلام گروید و خانه اش که در محلّه «صفا» قرار داشت، به پایگاه پنهانی مسلمانان و محل تجمع آنان تبدیل گردید. و «دارالاسلام» نامیده شد.⁽²⁾

عمّار، خود شیوه اسلام آوردنش را چنین یاد کرده است:

به طور پنهانی خود را به خانه «ارقم» رساندم تا رسول خدا صلی الله علیه و آله را در آن جا ملاقات کنم، ناگهان با فردی به نام «صهیب بن سنان رومی» رو به رو شدم، از او پرسیدم که در آن جا چه می کند و به دنبال چیست؟

صهیب بدون آن که پاسخ دهد، گفت تو در این جا چه می کنی؟

گفتم: آمده ام تا با محمد صلی الله علیه و آله ملاقات کنم و سخنان او را از نزدیک بشنوم.

صهیب گفت: من هم به همین منظور آمده ام و چنین تصمیمی دارم. سپس با رعایت احتیاط، به خانه ارقم وارد شدیم و با پیامبر صلی الله علیه و آله به گفتگو پرداختیم و سخنان او را شنیدیم، و علاقه مندی خود را برای پذیرش اسلام، آشکار ساختیم، پیامبر اسلام را بر ما عرضه داشت و

ما مسلمان شدیم.

آن روز را تا شب در خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله بودیم و شب هنگام و در تاریکی از خانه ارقم بیرون آمدیم و هر کدام به خانه خود بازگشتیم.⁽¹⁾

آل یاسر خانواده ایمان

«عمّار» در شمار مسلمانان در آمد و از همان آغاز صداقت و پشتکار خود را در وادی ایمان نشان داد. او تلاش کرد تا نور ایمان را که خود یافته بود به پدر و مادرش که دوره کهولت را می گذراندند، هدیه دهد و این بزرگترین هدیه ای بود که یک فرزند می توانست به پدر و مادر خود تقدیم کند.⁽²⁾

گرایش سریع یاسر و سمیّه به اسلام، در پرتو راهنمایی های فرزندشان «عمّار» سبب گردید که «آل یاسر» در شمار نخستین خانواده هایی به حساب آیند که به اسلام گرویده اند.⁽³⁾

«آل یاسر» تعبیری است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آن را به کار برده است.

زمانی که اعضای این خانواده تحت شکنجه و فشار مشرکان قرار داشتند و در برابر چشم همگان آزار می شدند تا دست از ایمان واسلام بردارند، پیامبر به آنها فرمود:

«ای آل یاسر! مقاومت کنید، وعده گاه شما بهشت برین است»⁽⁴⁾

3/58.

عمّار در سنگر مسلمانی

اشاره

در سالهای نخست بعثت که دعوت به اسلام مخفیانه صورت می گرفت، مسلمانان نیز تا مدتها، ایمان خود را پنهان می داشتند تا از آزار و اذیت مشرکان در امان بمانند.

در این دوره، مسلمانان برای انجام عبادت به کوه ها و درّه ها پناه می بردند.

در یکی از این روزها، عمّار همراه با تنی چند از مسلمانان، برای اقامه نماز به درّه ای پناه برده بودند، امّا مشرکان که به تدریج از اهداف پنهانی مسلمانان اطلاع یافته بودند، در قالب گروهی به سرکردگی «ابوسفیان» خود را به آن جا رسانده، به تمسخر و آزار آنان پرداختند. و این معمولی ترین عکس العمل مشرکان در برابر مسلمانان بود.

یکی از مسلمانان به نام «سعد بن زید» که آزار واذیّت مشرکان را تاب نیاورد، با پرتاب استخوان شتری که در دسترس او بود، بدزبانیها و آزار آنان را پاسخ داد. در این درگیری، یکی از کفّار آسیب دید و خون از سر وی جاری شد، و این نخستین خونی بود که از مشرکان

ریخته شد.⁽¹⁾

پس از سه سال که از دعوت پنهانی به اسلام سپری شده بود، دوره دعوت آشکار آغاز گردید و مسلمانان نیز به پیروی از پیامبر صلی الله علیه و آلهبر آن شدند تا ایمان خود را به اسلام، به طور علنی و آشکار، اعلام نمایند.⁽²⁾

اوّلین مسلمانانی که مسلمانی خود را اعلام داشتند، هفت نفر بودند که «عمّار» در شمار آنان قرار داشت.⁽³⁾

پایداری در راه ایمان

آنان که با تاریخ عرب جاهلی آشنایند می دانند که اظهار ایمان به اسلام و قرآن و پیامبر صلی الله علیه و آله و اعلام اعتقاد به توحید ونفی بتها، در سرزمین حجاز که در آن عصر مرکز شرک و عصبیّت به شمار می آمد تا چه اندازه مشکل و خطرآفرین بود. البته مسلمانانی که سالها و ماهها در نهان، تمرین دینداری و پایداری و کسب معرفت کرده بودند، با آگاهی تمام از پیامدهای اظهارات خود، قدم در راه ایمان و دفاع از آن گذاشته بودند.

مشرکان که تا آن روز به طور پراکنده و تنها با برخی از مسلمانان درگیر می شدند، از آن پس با شدّت بیشتری به مبارزه پرداختند.روشهای مورد استفاده مشرکان به تناسب موارد و موقعیتهای اجتماعی و قبیله ای مسلمانان، متفاوت بود؛ ولی به طور کلّی از شیوه تطمیع، تهدید، استهزاء، آزار اجتماعی و انواع شکنجه استفاده

می کردند.

هرگاه فردی صاحب نام و از قبیله ای متشخّص، به پیامبر ایمان می آورد، کسانی چون «ابو جهل» به سراغ او رفته و با زبان خیرخواهی، از وی می خواستند که دست از مسلمانی بردارد و پرستش های بتها را که شیوه پدران و نیاکان آنان بوده است، رها نسازد.

اگر زبان خیرخواهی نتیجه نمی بخشید، او را تهدید می کردند که اگر از عقیده خود باز نگردد، شرافت و موقعیّت اجتماعی او را از بین خواهند برد! یکی از روشهای آنان این بود که اگر تازه مسلمان اهل کسب و تجارت بود، کار او را از رونق می انداختند.

در صورتی که فرد ایمان آورده، از طبقات پائین اجتماعی بود و ثروت و نام و قبیله ای نداشت، کارش دشوارتر می شد. تحقیر و آزار، کمترین کاری بود که مشرکان در حق او روا می داشتند و شکنجه و کشتن، آخرین رفتاری بود که دل پرکینه مشرکان را راضی می ساخت!⁽¹⁾

از آن جا که ثروت و شهرت و قدرت، معمولاً غرور و خودخواهی می آورد و عقل و وجدان و انصاف را در وجود آدمی تضعیف می کند، همواره چنین بوده است که بیشترین یاران پیامبران الهی را افراد ضعیف، بی پناه و تهیدست جامعه تشکیل می داده اند. و بیشتر افراد ثروتمند و نامدار جامعه نه تنها تمایلی به ایمان نشان نمی داده اند، که به مبارزه با پیامبران و اهل ایمان بر می خاسته اند و از توان مالی و

قدرت خود علیه ادیان آسمانی بهره می جسته اند. به همین دلیل است که اهل ایمان در هر عصر - هر چند از نظر روحی مقاوم و پایدار بوده اند - از نظر جسمی و مادّی و اجتماعی بسیار آسیب پذیر بوده و در معرض هجمه های مختلف قرار داشته اند.

این چنین بود که وقتی مسلمانان نخستین، مانند عمّار، خبّاب، ابو فکیهه، صهیب، گرد پیامبر جمع می شدند و درس دینداری می آموختند، مشرکان و کافران با نگاههای تحقیرآمیز و حرکتهای موذیانه آنان را آزار می دادند و با تمسخر اظهار می داشتند آیا همینها یاران محمد صلی الله علیه و آله هستند که خدا منّت نهاده و ایشان را به راه راست هدایت کرده است!⁽¹⁾

زیر شکنجه مشرکان

پدر و مادر عمار خالصانه اسلام را پذیرفته بودند. این خانواده - آل یاسر - به طبقه پائین اجتماعی تعلّق داشتند. یاسر اهل یمن بود و در مکّه خویشاوندی نداشت و قبیله هم پیمان او نیز دست از حمایت او برداشته بود.

و «سمیّه» نیز کنیزی بی پناه بود که به همسری مردی غریب در آمده بود و «عمّار» هر چند داغ بردگی بر تن نداشت، امّا از نام ونوایی نیز برخوردار نبود و ناگزیر از راه چوپانی زندگی خود و پدر ومادر پیرش را تأمین می کرد.

این عوامل سبب شد تا قبیله بنی مخزوم برای نشان دادن عمق

کینه خود نسبت به اسلام و پیامبر صلی الله علیه و آله به سراغ بی پناه ترین خانواده مسلمان برود و این خانواده، خانواده عمّار بود!⁽¹⁾

خانواده یاسر، هم پیمان و تحت حمایت این قبیله بود. بنابراین از اسلام آوردن این خاندان سخت ناراحت بودند. پس به خود حق می دادند که هر نوع رفتار بازدارنده را در باره این خانواده به کار گیرند! از این رو در نیمه روز، که تابش آفتاب به اوج می رسید و گرمی هوا و سوزندگی سنگهای تفتیده حجاز، گوشت را ملتهب می ساخت، اعضای این خانواده را بر روی سنگهای داغ می خواباندند، تا مگر دست از اسلام بردارند.

پیامبر اکرم این منظره دردآور را مشاهده می کرد، امّا تعداد یارانش آن اندازه نبود که بتواند با بنی مخزوم و حامیان مشرکشان مقابله کند!

پیامبر صلی الله علیه و آله درد و رنج سمیّه، یاسر و عمّار را با تمام وجود حسّ می کرد، اما تنها کاری که آن حضرت می توانست انجام دهد، این بود که روح مقاومت و پایداری را در آنان تقویت نماید.

پیامبر صلی الله علیه و آله به آنان می فرمود: «صبرا آل یاسر فانّ موعدکم الجنّة»⁽²⁾

پایدار باشید و مقاومت کنید ای خاندان یاسر! زیرا وعده گاه شما بهشت است.

شک نیست که اگر پیامبر صلی الله علیه و آله می توانست به این خانواده، کمکی

برساند و آنان را از تحمل این شکنجه ها رهایی بخشد، هرگز کوتاهی نمی کرد. امّا قوانین ناعادلانه و زورگویانه عرب جاهلی، شرایط دشواری را پدید آورده بود که به پیامبر صلی الله علیه و آله و مسلمانان اجازه نمی داد تا به خانواده یاسر نزدیک شوند و به آنان یاری رسانند!

زمانی که مشرکان، مقاومت این خانواده را مشاهده کردند، برای درهم شکستن این پایداری تدبیری دیگر اندیشیدند. آتشی را بر افروختند و آن را به بدن عمّار نزدیک کردند تا شاید با شکنجه او، پدر و مادرش دست از اسلام بشویند.

پیامبر که از این اقدام خطرناک مشرکان اطلاع یافت، دست به دعا برداشت و در باره عمّار چنین دعا کرد:

«ای آتش همان گونه که برای ابراهیم سرد و سلامت بودی، به عمّار نیز آسیب مرسان»⁽¹⁾در پرتو دعای رسول خدا صلی الله علیه و آله این نقشه مشرکان نیز کارساز نیفتاد و نتوانست مقاومت خانواده عمّار را درهم شکند.

ناتوانی «بنی مخزوم» در شکستن مقاومت «آل یاسر» سبب شد تا کینه توزی چون «ابوجهل» نیز به یاری آنان بشتابد و طرحهای جدیدی را برای شکنجه «خانواده ایمان» پیشنهاد کند.

پوشاندن زره آهنی بر تن قهرمانان توحید و قرار دادن آنان در برابر تابش شدید خورشید، نگهداشتن ایشان در زیر آب تا حدّ خفه شدن، از دیگر روشهایی بود که علیه این خانواده به کار می گرفتند.

این شکنجه ها نتوانست به ایمان پایدار و واقعی قهرمانان توحید آسیب برساند، امّا به هر حال مقاومت «آل یاسر» حدّی داشت، به خصوص که «یاسر و سمیّه» پدر و مادر عمّار سنین جوانی را پشت سر گذاشته و در سنّ شصت یا هفتاد سالی ناتوان تر از عمّار بودند.

سرانجام یاسر و سمیّه در برابر شکنجه مشرکان تاب نیاوردند و مانند همه شهیدان راه حق، ایستاده جان باختند.

یاسر و سمیّه به لقای حق شتافتند و به آرامش و سعادت ابدی رسیدند، امّا عمّار که درد و رنج پدر و مادر را چشیده بود، از داغ این مصیبت می سوخت و مشرکان امیدوار بودند که «عمّار» از سرنوشت پدر و مادرش عبرت گرفته باشد!

پیامبر برای تسلیت و دلجویی عمّار چنین پیام داد:

«صبرا یا ابی الیقظان، اللهم لا تعذّب احدا من آل یاسر بالنّار»⁽¹⁾

«شکیبا باش ای عمّار! خداوندا! هیچ یک از خانواده یاسر را به آتش مسوزان.»

گریز از دام مشرکان

مشرکان، هر لحظه انتظار می کشیدند تا «عمّار» برای حفظ جان خود، دست از محمّد صلی الله علیه و آله و یاری او بردارد. البته کشتن عمّار برای آنان دشوار نبود، امّا آنان ترجیح می دادند حتی برای یکبار شاهد بازگشت یک مسلمان از راه اسلام باشند!

عمّار آموخته بود که ایمان حقیقی، ایمانی است که در قلب جای گرفته باشد واعلام زبانی ایمان، تنها یک نشانه و گواه است.

او می دانست که آنچه بر زبان جاری می شود، زمانی ارزش دارد که ریشه در درون انسان داشته باشد و چه بسا کسانی که به ظاهر مدّعی ایمانند، ولی هرگز ایمان در دل آنان رسوخ نکرده است.

«عمّار» یک لحظه به اعماق وجود خود سفر کرد و دریافت که همچنان به حقانیّت محمد صلی الله علیه و آله و حقیقت توحید ایمان دارد و کمترین تردیدی در درستی راه خود ندارد، پس هیچ دلیلی برای بازگشت از راه ایمان نیافت. راه او روشن بود و او می باید مانند پدر و مادرش در راه عقیده، جان خویش را فدا کند. مانند پدر و مادرش شهید شود.

شهادت یا تقیّه

عمّار برای شهادت آماده بود و چنان که حوادث زندگی وی نشان می دهد، هرگز از مرگ نهراسید.

عمار با خود می اندیشید آیا جان باختن در راه ایمان، خود یک هدف است یا وسیله ای برای دفاع از ایمان و پیشبرد آن است؟

اگر جان باختن در راه ایمان، یک هدف باشد، پس باید هرگاه میان مسلمانان و مشرکان و کافران جنگی در گیرد، مسلمانان، بدون اسلحه در میدان جنگ حاضر شوند تا زودتر کشته شوند و به هدف نهایی برسند! در حالی که هرگز چنین روشی از نظر عقل و دین پذیرفته نیست بلکه به حکم عقل و دین، انسان با ایمانی که مورد هجوم کافران و مشرکان قرار گرفته است باید تا جایی که می تواند از جان و

مال و زندگی خود دفاع کند و تمام همّتش از بین بردن دشمن مهاجم باشد، نه تسلیم شدن و جان باختن!

به کار گرفتن حیله و نیرنگ در هر جایی نادرست و نکوهیده است، جز در جنگ که نشان هشیاری و خردمندی است.

«عمّار» اکنون از خود می پرسید، براستی تکلیف چیست؟ آیا من اکنون در برابر یک جنگ رسمی قرار ندارم و آیا تا به حال دشمن از کشتن اهل ایمان باکی داشته است! آیا در این نبرد نابرابر حق دارم از یک حیله جنگی استفاده کنم؟ آیا حق دارم، به ظاهر، ایمان خود را انکار کنم؛ ولی در دلم، همچنان بر ایمان پایدار باشم!

«عمّار» در تفکّر ژرفی فرو شده بود و گویی راه جدیدی برای خلاص شدن از دام مشرکان پیدا کرده بود.

او تصمیم گرفت مشرکان را فریب دهد و به صورت لفظی و زبانی بگوید دست از محمد صلی الله علیه و آله برداشته است، ولی در قلبش به او وفادار باشد.

این تصمیم با این که عاقلانه می نمود، امّا تصمیم خطرناکی نیز بود، چرا که تا آن روز، چنین وضعی برای مسلمانان پیش نیامده بود تا حکم آن را از خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله بپرسند و با اطمینان و یقین قدم در آن راه بگذارند.

«عمّار» در یک تفکّر درونی به این نتیجه رسیده بود و به مشرکان اعلام کرد، دست از شکنجه و آزار من بردارید، زیرا من دست از یاری محمّد صلی الله علیه و آله برداشتم.

مشرکان که در انتظار آن لحظه بودند، خشنود شدند، او را رها

ساختند.

عمّار با تنی رنجور و دلی دردمند از مرگ مظلومانه پدر و مادر، از مشرکان فاصله گرفت، ولی چگونه می توانست با مسلمانان ملاقات کند؟ آیا پیامبر صلی الله علیه و آله او را خواهد پذیرفت و آیا مسلمانان باور خواهند کرد که او همچنان بر ایمان قلبی خود پایدار است؟ آیا این رفتار او، مسلمان بودنش را زیر سؤال نبرده است و...!

بین مسلمانان در باره او، نظریات متفاوتی پیدا شد، اما بیشتر آنان بر این گمان بودند که روش عمّار درست نبوده است.

داوریهای زود هنگام

برخی مسلمانان که زودتر از دیگران، خبر رهایی عمّار از دام مشرکان را شنیده واز ماجرا اطلاع یافته بودند، در حضور پیامبر صلی الله علیه و آله اظهار داشتند که عمّار از دین برگشته است!

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بس کنید! زیرا وجود عمّار سرشار از ایمان به خداست، ایمان با گوشت و خون او در آمیخته است.

در همین گفتگو بودند که عمّار به جمع مسلمانان پیوست، امّا آثار اندوه و نگرانی در چهره اش پیدا بود و می گریست. پیامبر صلی الله علیه و آله از او پرسید، چه شده است؟

عمّار پاسخ داد: خبر ناگواری دارم! مشرکان مرا شکنجه کردند و از من خواستند تا نسبت به پیامبر صلی الله علیه و آله ابراز بی اعتقادی کنم و دست از توحید بردارم تا درخواست آنان را اجابت نکردم، دست از من برنداشتند!

رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسید: در آن هنگام که آن کلمات را بر زبان جاری ساختی، قلبت چگونه بود؟

عمّار گفت: قلبم به خدا و رسولش ایمان داشت.

پیامبر صلی الله علیه و آله با دستان خویش اشک از چشمان عمّار زدود و فرمود: عمار رهایی یافت، ای عمّار اگر دوباره به دام افتادی باز هم چنین کن.⁽¹⁾

التاریخ، 3/67؛ اعیان الشیعه، 8/373.

سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله از نگرانی واضطراب عمّار کاست، ولی آنچه زمینه را برای کمترین سؤال و جواب باقی نگذاشت و مسأله را کاملاً روشن ساخت، نزول این آیه بود: «مَنْ کَفَرَ بِاللّه ِ مِنْ بَعْدِ ایمَانِهِ الاّ مَنْ اُکْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالایمَانِ»⁽²⁾.

آنچه از آیه استفاده می شود این است که اگر کسی تحت فشار و اجبار و تهدید و شکنجه کافران، اظهار بی ایمانی کند، در حالی که قلبش بر ایمان پایدار و مطمئن باشد، اظهار زبانی او، کفر به حساب نمی آید و خشم الهی را در پی ندارد.

نزول این آیه هم یک دشواری اجتماعی صدر اسلام را برطرف کرد و مسلمانان را از فرو افتادن در کشمکشها و بگومگوها، بیرون کشید وهم یک موضوع اعتقادی و تکلیف دینی جدید را روشن ساخت که عبارت بود از «جواز تقیّه»

تقیّه شیوه ای برای استمرار راه

آنچه عمّار برای رهایی از دست مشرکان انجام داد، هر چند در ابتدا رفتاری مبهم و نگران کننده به نظر می رسید و حتی خود او درباره درستی راهی که در مقابله با آزار و شکنجه مشرکان انتخاب کرده بود، چندان یقین نداشت، امّا از آن جا که ایمان و دین باوری به اعماق وجود عمّار راه یافته بود، نه تنها مورد انکار وحی قرار نگرفت بلکه به عنوان یک روش برای استمرار و پایداری در مسیر حق شناخته شد.

شخصی به نام «عبداللّه بن عجلان» از امام صادق علیه السلام می پرسد: با توجّه به این که «ضحاک» حاکم کوفه شده است، چه بسا با عداوتی که او نسبت به علی علیه السلام دارد، مردم را وادارد که از علی علیه السلام بیزاری بجویند! وظیفه شیعه در این میان چیست؟

امام صادق علیه السلام فرمود: وظیفه این است که شیعه همان راهی را برود که عمّار پیمود. عمّار به ظاهر، از حق تبرّی جست، ولی در قلب خود به آن ایمان داشت.⁽¹⁾

فرد دیگری از امام صادق علیه السلام پرسید: هرگاه، در مورد ولایت علی علیه السلام تحت فشار قرار گیریم و مخیّر شویم میان انتخاب یکی از دو راه - کشته شدن یا برائت جستن از علی علیه السلام، وظیفه چیست؟ به نظر

می رسد باید به کشته شدن تن دهیم، ولی از علی علیه السلام برائت نجوییم.

امام علیه السلام فرمود: نه، به خدا سوگند! وظیفه شما در چنین مواردی همانند وظیفه عمّار است و باید به شیوه او عمل کنید.⁽¹⁾

مانند این روایات در منابع حدیثی بسیار است که فقط نمونه ای از آن را یاد کردیم.

«تقیّه»، نه «نفاق»

«تقیه» همان روشی است که عمّار به کار گرفت و نیاز به شرایط یا شرایطی نظیر وضعیت او دارد.

ممکن است کسانی از این روش - تقیّه - سوء استفاده کنند یا آن را به شکل نادرستی و یا در شرایط نامناسب به کار گیرند. البته سوء استفاده از تقیّه و استفاده نادرست از آن، دلیل غلط بودن اصل تقیّه نیست، زیرا از سایر اصول و روشهای صحیح نیز گاهی سوء استفاده می شود، مانند اصل ایمان واظهار توحید که امری صحیح و بایسته است ولی برخی از روی ریا یا نفاق اظهار ایمان می نمایند، یا اصل «جهاد» که دری از درهای بهشت است، امّا برخی از سلطه جویان یا طغیانگران، آگاهانه و فریبکارانه نام حرکتهای قدرت طلبانه خود را «جهاد» می گذارند.

امکان سوء استفاده از روشهای صحیح، باعث نمی شود که اصل آن روش نادرست شناخته شود، بلکه وظیفه عالمان و اسلام شناسان است که در هر زمینه، گونه های صحیح را از ناصحیح تفکیک کنند.

اکنون در مورد «تقیه» نیز باید چنین کرد، زیرا «تقیه» غیر از «نفاق» و

«دورویی» است. «تقیه» برای گریز از تکلیف نیست، بلکه برای انجام دادن یک تکلیف برتر است.

«تقیه» برای فرار از «شهادت در راه خدا» نیست، بلکه راهی برای گریز از «مردنِ بی تأثیر یا کم تأثیر» است، روشی برای «ماندن» و تلاش بیشتر در راه دین. انتخاب مرگی مؤثرتر و ثمربخش تر برای ایمان و عقیده است.

همان طور که «عمّار» از مردن زیر شکنجه مشرکان خود را رهایی بخشید و در جنگهای مختلف از اسلام و پیامبر دفاع کرد و سرانجام هم آگاهانه «شهادت» و «مردن در راه حق و حقیقت» را برگزید.

«تقیّه» یک شیوه در نبرد با دشمنان است، نه یک پوشش برای راحت طلبی و تکلیف گریزی و فریب دادن صالحان.

«تقیّه» در مقابل دشمنان و منافقان و جاسوسان به کار می رود، نه در برابر اهل ایمان. «تقیّه» کاری است همانند عقب نشینی موقّت رزمندگان در جبهه نبرد، برای تجدید قوا وانجام حمله ای جدید با هماهنگی بیشتر. بنابراین اگر کسی از رزمندگان در جبهه نبرد به خاطر ترس و تکلیف گریزی، عقب نشینی کند و سنگر را خالی سازد، خیانت کرده است و نمی تواند آن را توجیه کند. اگر عقب نشینی او با نیّت فرار نباشد و هدف او تجدید قوا و تغییر موضع باشد، توجیه پذیر و شایسته تقدیر است.

«تقیه» هم دقیقا چنین ویژگی را دارد یعنی؛ هرگاه تقیه باعث آسیب دیدن دین و مقدسّات بشود، تقیه نخواهد بود و فرار از تکلیف است، ولی هرگاه باعث تقویت دین و جامعه دینی شود و ضرری

جبران ناپذیر به وجود نیاورد، نه تنها قابل قبول می باشد که گاه یک تکلیف شرعی و ضرورت عقلی است.

دفاع از اسلام، در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله

اشاره

«عمّار» که توانسته بود با استفاده از روش «تقیه» از دام مشرکان رهایی یابد، در مراحل بعد، پایداری خود را در ایمان به خدا و پیامبر و دفاع جانانه از اسلام و پاسداری از پایه های دین نشان داد و جای کمترین تردیدی را باقی نگذاشت و اثبات کرد که به راستی: «ایمان سرتاپای او را در بر گرفته و سراسر وجودش از اعتقاد به خداوند لبریز است»⁽¹⁾

در جنگ بدر

در نخستین تهدید جدّی، رسمی و گسترده که از سوی مشرکان مکّه متوجّه اسلام و مسلمانان شد، عمّار به عنوان یک رزمنده فعّال و مدافع نیرومند، حضوری چشمگیر داشت.

در این دفاع نابرابر، مشرکان از امکانات و تجهیزات فراوان جنگی و نیروی انسانی بیشتر و جوانتر برخوردار بودند، تعداد نیروهای دشمن که از مکّه به سوی مدینه حرکت کرده بودند 950 مرد جنگی

بود که ششصد تن از آنان زره به تن داشتند و صد اسب⁽¹⁾- و بنا به نقلی چهارصد اسب -⁽²⁾نیز در اختیار آنان بود.

ولی مسلمانان که 313 نفر بودند و تنها دو یا سه اسب و هفتاد شتر داشتند، به طوری که هر دو نفر یا سه نفر تنها می توانستند از یک شتر برای طی مسافت و حمل امکانات مورد نیاز بهره جویند⁽³⁾.

در این میان «عمّار» و «عبداللّه بن مسعود»به صورت مشترک یک شتر داشتند.⁽⁴⁾و همین سادگی و بی پیرایگی بود که از نگاه دشمن شگفت آور و تهدید کننده می نمود، چرا که دشمن، صلابت و اعتماد به نفس را در سپاه اسلام مشاهده می کرد.⁽⁵⁾

اعتماد پیامبر به عمّار بدان پایه بود که وقتی آن گرامی، وی و عبداللّه بن مسعود را برای کسب خبر از موقعیت و توان نیروی مهاجم به سمت جبهه دشمن روانه داشت، آنان در پایان این مأموریت، پیام امیدوار کننده ای را آوردند و اظهار داشتند :

«روحیه دشمن بسیار ضعیف و سعیشان بر آن است که از هر حرکت و واکنشی که موقعیت آنان را به خطر اندازد، جلوگیری کنند، حتی از شیهه اسبها نیز ممانعت به عمل می آورند و از سوی دیگر شرایط جوّی اردوگاه آنان نیز نامساعد است و آسمان بر آنان به شدّت

می بارد».⁽¹⁾

عمّار در این جنگ علاوه بر آن که دیدبانی مورد اعتماد و زیرک به شمار می آمد، به نبرد با مهاجمان نیز پرداخت و برخی از سران شرک؛ مانند «عامر حضرمی» و «حارث بن زمعه» و سردار شجاع طایفه «بنی عمرو بن تمیم» را از پا در آورد⁽²⁾.

برخی مورّخان علاوه بر موارد یاد شده، هلاکت «ابو قیس بن فاکه»⁽³⁾و نیز «علی بن امیة بن خلف»⁽⁴⁾را نتیجه ضربات مؤثّر عمار دانسته اند.

در این نبرد، یکی از مشرکان به نام «ابوالعاص بن نوفل» به دست «عمّار» به اسارت در آمد. با اختیاری که به عمّار داده شد، «ابوالعاص» را به مشرکان برگردانید و در عوض پسر عموی خود را که اسیر مشرکان بود آزاد ساخت.⁽⁵⁾

محل تصویر

در نبرد احد

پس از جنگ دفاعی «بدر»، تا آغاز نبرد «احد» غزوه دیگر در سال دوم هجری رخداد که، عمّار در آن غزوه نیز حضور داشت و پیامبر صلی الله علیه و آله را همراه با یکصد و پنجاه نفر از مسلمانان، همراهی کرد. از این غزوه در منابع تاریخی با عنوان «ذی العُشیره» یاد شده است که در نهایت به انعقاد پیمان صلحی با قبیله «بنی مدلج» منتهی گردید.

پس از این غزوه، مهمترین رخداد تاریخ اسلام، لشکر کشی گسترده مشرکان مکّه به مدینه بود که برای جبران شکست احد و کشتگان فراوان صورت گرفت.

در این جنگ شرایط دشواری برای مسلمانان پدید آمد و گروه زیادی از مسلمانان در نتیجه شرایط دشوار و تبلیغات روانی دشمن، گرفتار سردرگمی و پراکندگی شدند.

مسلمانانی که در این جنگ شرکت داشتند، از نظر ایمان و ثبات فکری مرتبه ای والا داشتند.

در روایتی چنین آمده است که در جنگ «احد» عمّار خود را سپر پیامبر صلی الله علیه و آله قرار داد و پیشاپیش آن حضرت با مهاجمان می جنگید. جبرئیل امین به پیامبر صلی الله علیه و آله گفت:

«بَشِّرهُ بالجنّة، حُرِّمَتْ النّارُ علی عَمّار»⁽¹⁾

عمار را به بهشت بشارت ده، زیرا آتش بر او حرام شده است.

محل تصویر

در جنگ ذات الرُّقاع

چهار سال از هجرت سپری می شد که به پیامبر صلی الله علیه و آله خبر رسید، سه طایفه «بنی محارب»، «غطفان» و «بنی ثعلبه» در تدارک نیرو و تجهیزات هستند تا به مسلمانان حمله کنند.

با دریافت این خبر، پیامبر صلی الله علیه و آله مصمم گردید تا قبل از تجهیز و سازمان یافتن دشمن، به سوی آنها حرکت کند و مانع هجوم شان به مدینه شود. از این رو چهارصد - و به نقلی هفتصد - نفر را برای متلاشی کردن قوای دشمن به سرزمین «نجد» فرستاد.

این طرح پیشگیری موفقیت آمیز بود و قبائل مهاجم، متلاشی شدند.

سپاه اسلام به سوی مدینه بازگشت و شب هنگام در میانه راه توقّف کرده، به استراحت پرداختند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله، از یاران خود خواست، کسانی که داوطلب نگهبانی شب هستند، آمادگی خود را اعلام دارند.

دو نفر گام پیش نهادند، «عمار» از «مهاجران» و «عُبّاد بن بُشر» از انصار.

البته، این نگهبانی، چندان هم بی خطر و بی تهدید نبود، زیرا شوهر یکی از زنان اسیر شده، سپاه اسلام را تعقیب کرده بود تا در فرصتی مناسب، از مسلمانان انتقام بگیرد.

نیمه های شب که همه نیروها در خواب بودند و نوبت نگهبانی با «عبّاد بن بُشر» بود، او مشغول نماز شد که مورد اصابت نخستین تیر دشمن قرار گرفت، امّا او نماز را ادامه داد و درد تیر را تحمل کرد،

مدّت زیادی نگذشت که دومین تیر و سوّمین تیر به سوی او رها گردید، «عبّاد» نماز را به سرعت تمام کرد و «عمّار»را به یاری طلبید و دشمن را وادار به گریز کرد.⁽¹⁾

در نبرد با احزاب

یکی از بزرگترین رویارویی های کافران و مسلمانان در سال پنجم هجری صورت گرفت. در این سال تمام گروهها و قبائل مخالف اسلام، با همه ناهمگونی و ناهمسازی هایی که با یکدیگر داشتند، برای از میان برداشتن اسلام و مسلمانان، با هم همدل وهم پیمان شدند و نیروی انسانی و تجهیزات جنگی بزرگی را فراهم آوردند.

محرّک اصلی این نبرد، یهودیان وسران قبیله «بنی نضیر» بودند که به سراغ سران قریش رفتند و آنان را برای از میان بردن «حکومت مدینه» و «جامعه مسلمانان» تشویق نمودند.

مشرکان مکّه که از جنگ با مسلمانان خسته و از پیروزی بر ایشان ناامید بودند، به وعده ها و امیدهای «بنی نضیر» فریفته نمی شدند، تا این که سران بنی نضیر پرده از طرح خائنانه خود برداشتند و گفتند که در شهر مدینه یارانی دارند. زیرا یهودیان «بنی قریظه» که به ظاهر با محمد صلی الله علیه و آله پیمان دفاعی بسته اند، در شرایط حساس، پیمان را نادیده گرفته و از داخل مدینه به همکاری با آنان خواهند پرداخت.⁽¹⁾

وقتی مشرکان مکّه از طرح جدّی و کاملاً همه جانبه یهود و تصمیم قاطع آنان با خبر شدند، امیدوار شده، آمادگی خود را برای نبردی دیگر واقدامی نهایی علیه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و یارانش اعلام نمودند.

علاوه بر مشرکان قریش، قبیله های غطفان، بنی سلیم و بنی اسد

نیز داوطلب شدند تا در این یورش گسترده علیه مسلمانان شرکت کنند.⁽¹⁾

خبر شکل گیری و حرکت احزاب مختلف شرک و کفر، برای نبرد با مسلمانان به مدینه رسید. پیامبر صلی الله علیه و آله و مسلمانان برای دفاع از دین و کیان خود به چاره جویی و به مشورت با اهل تجربه پرداختند.

پیامبر صلی الله علیه و آله می خواست تا مسلمانان در طریق پیمودن مراتب ایمان و معنویت و ابراز خلوص خویش، همکاری و هم فکری را با بهره گیری از دانش و توان جمعی تجربه کنند. از این رو موضوع چگونگی دفاع در برابر احزاب را به مشورت گذاشت.

هر یک از مسلمانان براساس تجربه ها و شنیده های رزم و رزم آوری و شیوه دفاع در داخل و خارج شهر، نظریاتی را ابراز داشتند. از آن میان پیشنهاد سلمان پذیرفته شد و مسلمانان مصمّم شدند تا با حفر خندقی طولانی در اطراف مدینه، جلوی نفوذ دشمن را سدّ کنند و از داخل شهر به دفاع بپردازند.⁽²⁾

هر چهل ذراع به ده نفر واگذار گردید و پیامبر، خود اولین کلنگ را برای حفر خندق بر زمین زد.⁽³⁾

عزم و تلاش بی امان مسلمانان در حفر خندقی به طول 12000 ذراع (نزدیک به پنج و نیم کیلومتر) و عرض پنج متر، با ابزار و با امکاناتی بسیار ابتدایی، نشان دهنده عمق ایمان آنان بود و «عمّار» در

میان مؤمنان، یکی از پرتلاش ترین آنها بود.

عمّار همچنان در کار حفر خندق و انجام وظیفه سر از پا نمی شناخت. پیامبر صلی الله علیه و آله که از قسمتهای مختلف خندق بازرسی می کرد و پیشرفت کار را زیر نظر داشت و به مسلمانان خسته نباشید می گفت، عمّار را در آن حال با سر و صورت و لباس پرخاک مشاهده کرد. به او نزدیک شد و با دست خود، خاکها را از لباس او زدود.

این رفتار، به طور طبیعی تأثیری بسیار عاطفی بر روح عمّار گذاشت و خستگی را از یاد او برد، امّا پیامبر در چنین شرایطی، تنها تلاش عمّار و لباسهای خاک آلوده او را نمی دید و تنها به این خاطر او را مورد لطف و محبت قرار نمی داد، بلکه در سیمای عمّار ، پایمردی و صلابت ایمان را می دید و این که سرانجام چگونه در راه ایمان وعقیده خویش به شهادت خواهد رسید. از این رو در همان لحظاتی که خاک لباسهای عمّار را می زدود جملات عجیبی با او در میان گذاشت که خود جلوه دیگری از جلوه های نبوّت پیامبر و تأییدی دیگر بر ایمان راستین عمّار بود.

پیامبر به عمّار فرمود: بؤس ابن سمیّه! تقتله فئة باغیة⁽¹⁾

وای بر فرزند سمیّه، که گروهی ستمکار او را خواهند کشت!

محل تصویر

در فتح مکّه

حضور توانمند مسلمانان در مدینه و پایمردی آنان در برابر هجومهای پی در پی مشرکان، گسترش روزافزون اسلام و گرایش گروهها و قبایل مختلف را به توحید و یکتاپرستی، یکی پس از دیگری، برای مسلمانان پدید آورد تا آن جا که در دهم ماه رمضان سال هشتم هجری، فتح مکّه در دستور کار مسلمانان قرار گرفت. آنان به همین منظور از مدینه خارج شدند و زمانی که در «مرالظهران» فرود آمدند شمارشان به ده هزار نفر رسیده بود.⁽¹⁾

مسلمانان ده روز پس از حرکت از مدینه، دژ محکم شرک را فتح کردند و مکّه را برای همیشه پایگاه توحید قرار دادند چنان که ابراهیم علیه السلام چنان کرده بود.⁽²⁾و در همان روز علی علیه السلام پا بر شانه های

رسول خدا صلی الله علیه و آله نهاد و بتها را سرنگون ساخت.⁽³⁾

فتح مکّه در حقیقت بازگشت مهاجران به خانه و کاشانه خود بود زیرا آنان سالهای سال ناگزیر شده بودند در غربت و تهیدستی و به دور از شهر و خانه خود زندگی کنند.

بازگشت مقتدرانه به مکّه، برای عمّار، معنایی فراتر از این نیز داشت، زیرا او به سرزمینی باز می گشت که پدر و مادرش در آن جا به دست زورمداران قریش به شهادت رسیده بودند. دیدن دوباره

جایگاه شکنجه آن دو، برای «عمّار» دشوار بود، ولی آنچه او را تسلّی می داد، مشاهده ذلّت و خواری سران شرک بود که شکوه و قدرت دیرینه را از دست داده و از کرده های گذشته خویش شرمسار و سرافکنده بودند. آنان هر لحظه منتظر آتش خشم و انتقام جوئی مسلمانان بودند، ولی ناباورانه رحمت و لطف پیامبر صلی الله علیه و آله و گذشت مسلمانان را به چشم خود دیدند. بوی مهربانی پیامبر در کوچه های مکّه پیچید و صدای دعوت و دوستی به جانها رسید. گردنکشان اسیر شده قریش هم آزاد شدند.

فقط پنج یا هشت نفر از مشرکان شرور و کینه توز در زیر لوای رحمت اسلامی جای نگرفتند. سنگینی جرم این چند نفر چندان بود که پیامبر آنان را از حکم عمومی بخشایش، استثنا کرد و از مسلمانان خواست تا هر جا آنان را یافتند، کیفر کنند.

«عبداللّه بن خطل» یکی از آن چند نفر بود که به دست عمّار از پای درآمد.⁽¹⁾وی نخست اظهار مسلمانی کرده بود. پس از آن، پیامبر او را به همراه یکی دیگر از مسلمانان برای جمع آوری زکات فرستاد. «ابن خطل» پس از گردآوری زکاتها، رفیقش را کشت و اموال را تصاحب کرد و به مکّه گریخت. سپس از اسلام بیزاری جست و به روش مشرکان اعلام وفاداری کرد. و اشعاری در مذمّت رسول خدا سرود تا دو کنیز آوازه خوانش در مجالس شراب خواری، آن اشعار را برای دیگران بخوانند.⁽²⁾

حرکتهای موزیانه و کینه توزانه ابن خطل علیه پیامبر صلی الله علیه و آله چیز تازه ای نبود و بسیاری از دیگر مشرکان نیز چون او با پیامبر رفتاری ناپسند داشتند. از آنچه حساب «ابن خطل» را از سایر مشرکان جدا می ساخت، خیانت بی شرمانه او به مسلمانان و کشتن ناجوانمردانه رفیق و همراه خود بود.

در تبوک

غزوه تبوک، آخرین رویارویی مسلمانان با مهاجمانی بو دکه در زمان حیات رسول خدا، کیان اسلام و مسلمانان را هدف قرار داده و کمر به نابودی اسلام بسته بودند.

نهمین سال هجرت پیامبر فرا رسیده بود، گردنکشان بر جای خود نشانده شده، تهاجمهای داخلی علیه مسلمانان کمتر شده بود، امّا در این میان خبر حرکت سپاه روم به قلمرو مسلمانان و سرزمین هایی که، جزو متصرّفات اسلامی شناخته می شد، منتشر گردید.

این تهاجم، با همه موارد پیشین تفاوت داشت، زیرا مهاجمان رومی، به تجهیزات و نیروی رزمی گسترده متّکی بودند و همین ویژگی باعث می شد تا منافقان امید تازه ای پیدا کنند و به شایعه پراکنی و تضعیف روحیه مسلمانان بپردازند.

با رواج شایعه ها، پیامبر اکرم، عمّار را فراخواند و به او مأموریت داد تا با شایعه پردازان برخورد کند و آنان را از تضعیف روحیه مسلمانان باز دارد. عمّار چنین کرد و در مأموریت خود موفق شد بهطوری که برخی از شایعه پردازان، به حضور پیامبر رسیدند و طلب

بخشایش کردند.⁽¹⁾

غزوه تبوک، هرچند به رویارویی سپاه اسلام با لشکر روم منتهی نشد، امّا این بخش از تاریخ نشان می دهد که «عمّار» آن مؤمن رهیده از شکنجه مشرکان، چنان در ایمان خود به اسلام و پیامبر صادق بود که تا آخرین حرکتهای دفاعی پیامبر صلی الله علیه و آله یار و همراه آن حضرت بود.

فعالیتهای اجتماعی - دینی

اشاره

عمّار، در زندگی خود نشان داد که تنها یک رزمنده نیست، بلکه او علاوه بر حضور در میدانهای رزم و دفاع، عنصری سازنده و فعّال است.

طرح بنای مسجد قبا

زمانی که پیامبر صلی الله علیه و آله از مکّه به مدینه هجرت کرد، پس از عبور از مناطق دشوار، در روز دوشنبه 12 ربیع الاوّل به محلّه «قُبا» رسید که فاصله چندانی با مدینه نداشت.⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله برای ورود به شهر مدینه تعجیل نکرد و مصمّم بود تا مدّتی را در «قبا» توقّف کند.

استقبال مردم مدینه از پیامبر صلی الله علیه و آله پرشور بود، به طوری که حتی «کلثوم بن الهدم» بزرگ قبیله آن دیار، رسول خدا را به خانه خود دعوت کرد.⁽²⁾

شرایط مسلمانان در مدینه، با شرایطی که در مکّه داشتند، تفاوت بسیار داشت. سایه سنگین جاسوسان و مراقبان قریش، در این جا احساس نمی شد. مسلمانان راحت تر و آسوده تر بودند و غیر مسلمانان نیز در فضایی آرامتر می توانستند به سخنان پیامبر صلی الله علیه و آلهگوش فرا دهند.

فضا و شرایط جدید، نشستهای بزرگتری را فراهم می آورد و مراسم نماز با افراد بیشتری برگزار می شد، بنابراین مسلمانان برای نیایش و نشستهای علمی و معرفتی و استفاده از سخنان پیامبر صلی الله علیه و آلهبه مکانی وسیع تر و اختصاصی نیاز داشتند.

عمار، طرح ساختن بنایی را برای این منظور پیشنهاد کرد⁽¹⁾و مسلمانان با مشورت و هدایت پیامبر صلی الله علیه و آله به فراهم آوردن مصالح اولیه مسجد پرداختند.

از منابع تاریخی چنین استفاده می شود که عمّار هم در ارائه طرح و هم اجرای ساخت این بنا که به عنوان اولین مسجد شناخته شد و «مسجد قُبا» نام گرفت، نقشی ویژه و ممتاز داشته است.

نخستین سنگ بنای این مسجد را، رسول خدا بنیان نهاد و عمّار با یاری دیگر مسلمانان ساخت آن را به پایان رساندند.⁽²⁾

در بنای مسجد مدینه

تجربه بنای مسجد قُبا و آثار و نتایج خوش آن سبب شد تا پیامبر

در همان روزهای نخست ورود به مدینه، جایی را برای گرد هم آیی و انجام مراسم دینی و عبادی مسلمانان اختصاص دهد. پس قطعه زمینی را که شتر پیامبر در آغاز ورود به مدینه، آن جا درنگ کرده بود، به ده دینار خریداری کرد و با همّت همه مسلمانان، مسجد مدینه بنا گردید. در ساخت این مسجد، حتّی شخص پیامبر صلی الله علیه و آله، تلاش می کرد

و سنگها را از اطراف برای چیدن دیوارها، حمل می نمود. فردی از مسلمانان به نام «اسید بن حضیر» به پیامبر صلی الله علیه و آله، عرض کرد: اجازه

بدهید، ما سنگها را بیاوریم و شما زحمت نکشید! پیامبر فرمود: اگر می خواهید در ساختن مسجد سهیم باشید، بروید و سنگ دیگری بیاورید.⁽¹⁾

حضور پیامبر در ساختن مسجد، باعث تشویق و دلگرمی سایر مسلمانان شد، به طوری که یکی از مسلمانان چنین سرود:لئن قعدنا والنبی یعمل

فذاک منّاالعمل المضلّل⁽²⁾«اگر ما بنشینیم و پیامبر کار و تلاش کند. آن گاه رفتار ما، رفتاری گمراهانه خواهد بود.»

بدیهی است که همه مسلمانان در این گونه کارها تلاش یکسان نداشتند، برخی مانند عمّار بیش از حد کار می کردند و سنگها را دوچندان که دیگران حمل می کردند، بر می داشتند⁽³⁾و برخی به

دلایل مختلف باید و شاید تن به کار نمی دادند.

در منابع تاریخی آمده است عثمان بن عفّان که بعدها سومین خلیفه مسلمانان شناخته شد، از جمله کسانی بود که برای شرکت در چنین کارهایی، علاقه ای از خود نشان نمی داد؛ زیرا خوش نداشت که لباسش به گرد و غبار آلوده شود. کناره گیری و پرهیز عثمان از کارهای دشوار ساختمانی، باعث شد تا عمّار این اشعار را که از علی علیه السلام شنیده بود، با صدای بلند بخواند:

لا یستوی من یعمر المساجد

یدأب فیها قائما و قاعدا

و من یری عن الغبار حائدا

یعنی؛ آنان که به ساختن مساجد می پردازند و به طور مداوم - ایستاده و نشسته - به کار و تلاش می پردازند با کسانی که از گرد و غبار پرهیز دارند، برابر نیستند!

عثمان با شنیدن این اشعار، ناراحت شد و عمّار را مورد ملامت و تهدید قرار داد که البته پیامبر به دفاع از عمّار پرداخت و او را مورد لطف قرار داد.⁽¹⁾

لطف و عنایت پیامبر صلی الله علیه و آله به عمّار به دلیل صداقت و بی ریایی او بود، وقتی او دو برابر دیگران، سنگها را در بغل می گرفت و به سمت بنای مسجد می آورد، پیامبر به او فرمود: ای ابا الیقظان بر خودت سخت مگیر!

عمّار گفت: ای رسول خدا صلی الله علیه و آله دوست دارم در ساختن این مسجد