مشخصات کتاب

سرشناسه : سپهر، محمدتقی بن محمدعلی، 1216 - 1297ق.

عنوان قراردادی : ناسخ التواریخ . برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : ناسخ التواریخ: زندگانی پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم/ تالیف محمدتقی لسان الملک سپهر.

مشخصات نشر : طهران: کارخانه آقامیرباقر طهرانی، 1303ق. = 1265 .

مشخصات ظاهری : 5ج.

یادداشت : کتاب حاضر فقط به بخش زندگانی پیامبر از کتاب ناسخ التواریخ مربوط است.

مندرجات : ج. 1. از آغاز تا هجرت.- ج. 2. هجرت، وقایع سال اول تا پایان سال ششم.- ج. 3. هجرت، وقایع سال هفتم تا پایان سال دهم.- ج. 4. رحلت پیامبر، صفات، متعلقات

موضوع : محمد (ص)، پیامبر اسلام، 53 قبل از هجرت - 11ق. -- سرگذشتنامه

رده بندی کنگره : BP22/9/س 27ن 2 1380

رده بندی دیویی : 297/93

شماره دستیابی : 6-13283

خیراندیش دیجیتالی : انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

جلد 1

اشاره

ناسخ التواریخ

1

ناسخ التواریخ

زندگانی پیامبر

جلد اول

از آغاز تا هجرت

تألیف

محمد تقی لسان الملک سپهر

به اهتمام

سرشناسه : سپهر، محمدتقی بن محمدعلی، 1216 - 1297ق.

عنوان قراردادی : ناسخ التواریخ . برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : ناسخ التواریخ: زندگانی پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم/ تالیف محمدتقی لسان الملک سپهر.

مشخصات نشر : طهران: کارخانه آقامیرباقر طهرانی، 1303ق. = 1265 .

مشخصات ظاهری : 5ج.

یادداشت : کتاب حاضر فقط به بخش زندگانی پیامبر از کتاب ناسخ التواریخ مربوط است.

مندرجات : ج. 1. از آغاز تا هجرت.- ج. 2. هجرت، وقایع سال اول تا پایان سال ششم.- ج. 3. هجرت، وقایع سال هفتم تا پایان سال دهم.- ج. 4. رحلت پیامبر، صفات، متعلقات

موضوع : محمد (ص)، پیامبر اسلام، 53 قبل از هجرت - 11ق. -- سرگذشتنامه

رده بندی کنگره : BP22/9/س 27ن 2 1380

رده بندی دیویی : 297/93

شماره دستیابی : 6-13283

خیراندیش دیجیتالی : انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

فهرست مطالب

فهرست مطالب

پیشگفتار نوزده

ولادت اسماعیل سه هزار و چهار و هجده سال بعد از هبوط آدم بود ...3

ماندن اسماعیل و هاجر در بیابان مکه ...4

پیدا شدن آب زمزم ...5

یافتن بنی جرهم اسماعیل و هاجر را سه هزار و چهارصد و بیست سال بعد از هبوط آدم بود ...5

قربانی اسماعیل سه هزار و چهارصد و بیست و هشت سال بعد از هبوط آدم بود ...6

فدیه اسماعیل ...9

بنای خانهء کعبه به دست ابراهیم سه هزار و چهارصد و بیست و نه سال بعد از هبوط آدم بود ...11

وفات هاجر مادر اسماعیل سه هزار و چهارصد و سی و سه سال بعد از هبوط آدم بود ...12

وفات اسماعیل سه هزار و پانصد و چهل و هشت سال بعد از هبوط آدم بود ...14

اولاد اسماعیل ...14

وفات اسماعیل ...15

صفت قدار ...15

سپردن قدار تابوت سکینه را ...16

ولادت حمل ...16

وفات قدار ...17

حمل ...17

ولادت نبت ...17

ولادت همیسع ...18

ولادت اَزد ...18

ولادت اُدد ...18

بت پرستیدن اولاد اسماعیل ...19

بت های مشهور ...19

ظهور عدنان چهار هزار و هشتصد و بیست و یک سال بعد از هبوط آدم بود ...21

اولاد عدنان ...22

معدّ ...23

نزار ...24

مضر 25

قصّهء اولاد نزار و کهانت ایشان ...25

الیاس ...28

شرح حال بت پرستی اولاد اسماعیل ...29

مدرکه ...31

خزیمه ...31

کنانه ...31

ظهور قریش پنج هزار و دویست و هشتاد و دو سال بعد از هبوط آدم بود ...33

نضر ...33

مالک ...34

فهر ...34

غالب ...35

لؤیّ ...35

خبر دادن عیسی به ظهور خاتم الانبیاء ...36

جلوس تبّع الاصغر در مملکت یمن پنج هزار و ششصد و چهل و یک سال بعد از هبوط آدم بود ...37

ملوک یمن ...37

جامه پوشیدن تبّع مکه را ...44

بازگشت تبّع به یمن ...44

وفات کعب بن لؤیّ پنج هزار و ششصد و چهل و چهار سال بعد از هبوط آدم بود ...47

وفات کعب بن لؤیّ و ذکر اجداد پیغمبر ...47

مرّة بن کعب ...48

کلاب بن مرّه ...49

قصیّ بن کلاب ...50

عبد مناف بن قصیّ ...58

وفات اولاد عبد مناف ...60

هاشم بن عبد مناف ...60

حلف الفضول ...63

تقسیم مناصب مکّه ...63

اولاد هاشم ...65

جلوس ربیعه در مملکت یمن پنج هزار و هفتصد و چهل و یک سال بعد از هبوط آدم بود ...67

تبایعهء یمن ...67

ظهور سطیح و شق پنج هزار و هفتصد و چهل و دو سال بعد از هبوط آدم بود ...71

جلوس مرثد بن عبد کلال در مملکت یمن پنج هزار و هفتصد و چهل دو سال بعد از هبوط آدم بود ...74

ظهور غفیرای کاهنه پنج هزار و هفتصد و هشتاد سال بعد از هبوط آدم بود ...75

جلوس ولیعه در مملکت یمن پنج هزار و هفتصد و هشتاد و سه سال بعد از هبوط آدم بود ...77

جلوس ابرهة بن صباح پنج هزار و هشتصد و هفتاد و دو سال بعد از هبوط آدم بود ...77

ظهور معمرین عرب پنج هزار و نه صد و بیست و چهار سال بعد از هبوط آدم بود ...79

ذو الاصبع عدوانی ...79

حارث بن کعب ...83

مستوغر ...84

دوید بن زید بن لیث ...85

زهیر بن جناب بن هبل ...86

ربیع بن ضبع الفزاری ...87

ابو الطّمحان القینی ...89

عبید بن شرید جرهمی ...89

ابو ریید البدر ...89

سود بن حداء ...90

عدی بن حاتم ...90

اماتاة بن قیس ...90

تیم بن ثعلبه ...90

ابو هبل بن عبد اللّه ...90

سویان بن کاهن ...91

اوس بن ربیعة بن کعب ...92

نصر بن دهمان بن سلیم ...92

جعشم بن عون بن جذیمه ...93

ثعلبة بن کعب ...93

داود بن کعب بن ذهل ...94

سیف بن وهب بن خزیمه ...94

عبید بن الارض ...94

سیرة بن عبد اللّه الجعفی ...95

صَبَرة بن سعد بن سهم القرشی ...96

لبید بن ربیعة الجعفری ...96

عامر بن طرب عدنی ...96

جعفر بن فیط ...97

یحصر بن عینان بن ظالم ...97

عوف بن کنانة الکلبی ...97

صفی بن ریاح بن اکثم ...98

اَکثَم بن صیفی ...99

فروة بن فغالة بن هانه ...101

حارث بن کعب مذحجی ...102

معدی کرب حِمیَری ...102

جلوس صباح بن ابرهه در یمن پنج هزار و نهصد و شصت و نه سال بعد از هبوط آدم بود ...102

جلوس حسان بن عمرو در مملکت یمن پنج هزار و نهصد و هشتاد و چهار سال بعد از هبوط آدم بود ...103

جلوس ذو شناتر در مملکت یمن شش هزار و چهل و یک سال بعد از هبوط آدم بود ...103

جلوس ذو نواس در مملکت یمن شش هزار و شصت و هشت سال بعد از هبوط آدم بود ...105

ظهور عبد المطّلب در مدینه و مکه شش هزار و هفتاد سال بعد از هبوط آدم بود ...107

چاه های مکّه ...113

اولاد عبد المطّلب ...114

ظهور اصحاب اخدود شش هزار و هشتاد و پنج سال بعد از هبوط آدم بود ...116

جلوس ذو جدن در یمن شش هزار و هشتاد و هشت سال بعد از هبوط آدم بود ...125

جلوس اریاط در مملکت یمن شش هزار و نود و شش سال بعد از هبوط آدم بود ...126

جلوس ابرهة الاشرم در مملکت یمن شش هزار و یکصد و بیست سال بعد از هبوط آدم بود ...129

تبابعهء یمن ...129

در آداب و رسوم مردم نسأه ...130

پیام ابرهه به عبد المطّلب ...133

ظهور ابابیل ...137

خواب دیدن نوشیروان و مؤبد موبدان ...143

حضور عبد المسیح نزد نوشیروان ...144

آمدن عبد المسیح نزد سطیح ...145

خبر سطیح در ولادت پیغمبر ...146

بازگشت عبد المسیح ...148

خراب شدن پل ...148

ظهور قسّ بن ساعده شش هزار و یکصد و سی سال بعد از هبوط آدم بود ...151

از ولادت تا بعثت ولادت عبد اللّه شش هزار و یکصد و سی و هشت سال بعد از هبوط آدم بود ...157

ولادت با سعادت محمّد مصطفی شش هزار و یکصد و شصت و سه سال بعد از هبوط آدم بود ...166

دایگان پیامبر ...176

جلوس یکسوم در مملکت یمن شش هزار و صد و شصت و سه سال بعد از هبوط آدم بود ...182

جلوس مسروق در مملکت یمن شش هزار و صد و شصت و پنج سال بعد از هبوط آدم بود ...186

واقعهء شقّ صدر خاتم النبیّین شش هزار و یکصد و شصت و شش سال بعد از هبوط آدم بود ...187

جلوس سیف بن ذی یزن در یمن شش هزار و یکصد و شصت و هشت سال بعد از هبوط آدم بود ...191

صنادید قریش در کوشک غمدان ...197

بشارت دادن سیف ذی یزن عبد المطّلب را به ظهور پیغمبر آخر الزّمان ...198

قتل سیف بن ذی یزن ...200

جلوس و هرز در یمن شش هزار و یکصد و شصت و نه سال بعد از هبوط آدم بود ...201

وفات آمنه علیها السّلام شش هزار و یکصد و شصت و نه سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود ...202

ظهور حاتم شش هزار و صد و هفتاد و یک سال بعد از هبوط آدم بود ...203

وفات عبد المطّلب شش هزار و صد و هفتاد و یک سال بعد از هبوط آدم بود ...206

جلوس مرزبان در یمن شش هزار و صد و هفتاد و سه سال بعد از هبوط آدم بود ...211

جلوس فنتهرب در حیره شش هزار و صد و هفتاد و پنج سال بعد از هبوط آدم بود ...211

سفر پیغمبر آخر الزمان به شام شش هزار و صد و هفتاد و پنج سال بعد از هبوط آدم بود ...212

واقعهء قتل عماره به دست عمرو بن العاصی ...215

بوسه بر خال نبوّت ...217

سفر دوم ...218

جلوس نعمان بن منذر شش هزار و یکصد و هشتاد سال بعد از هبوط آدم بود ...219

داستان ایوب بن مجروف و فرزندانش ...219

چگونگی به سلطنت رسیدن نعمان ...224

توطئهء ابن مرنیا ...228

قتل عدیّ بن زید ...228

صفت لشکر نعمان ...230

یوم نعم و یوم بؤس نعمان ...231

انتقام خون پدر ...235

قتل نعمان ...239

قصّهء مشاهیر عرب و وقایع عجیبهء زمان نعمان ...241

نابغهء ذبیانی ...242

نابغهء جعدی ...244

قصّهء ربیع بن زیاد ...246

اعشی ...250

شماخ بن ضرار ...252

حسّان بن ثابت ...253

زهیر 254

قصّهء موءوده ...255

سلیک بن سلکه ...256

شنفری ...260

تابّطشرا ...260

واقعهء داحس و غبرا ...262

قتل أبا قرفة ...264

قتل مالک ...265

یوم ذی المرتقب ...267

یوم ذی حسی ...267

یوم الهباءة ...269

یوم الفروق ...271

یوم جبله ...272

رمز کرب ...274

قتل لقیط ...276

یوم شعواء ...280

یوم شواحط ...281

یوم قطن ...282

شاس بن زهیر ...283

قتل زهیر بن جذیمه ...286

قتل خالد بن جعفر ...289

قصّه عمرو بن اطنابه ...292

جنگ بنی عامر و بنی تمیم ...294

یوم رحرحان ...295

قتل پسر نعمان ...297

اسارت و رهائی حارث ...298

پناهندگی حارث در یمامه ...299

امان مکرآمیز ...300

قصّهء اوس ...300

قصّهء سعد بن ملک ...301

جلوس باذان در مملکت یمن شش هزار و یکصد و هشتاد و دو سال بعد از هبوط آدم بود ...303

جنگ ذی قار ...304

شکستن عجم از عرب ...308

نامهء پیغمبر به خسرو ...310

ظهور هلقام در میان عرب شش هزار و یکصد و هشتاد و هشت سال بعد از هبوط آدم بود ...312

تزویج محمد (ص) خدیجه پچ را شش هزار و یکصد و هشتاد و هشت سال بعد از هبوط آدم علیه السلام بود ...318

سفر بازرگانی رسول صلی الله و علیه وآله وسلم ...325

سفر شام 325

رسیدن پیغمبر علیه السلام به شام ...336

مراجعت پیغمبر از شام ...338

خواستاری بنی هاشم خدیجه را ...344

خطبه ابو طالب ...350

عدد اولاد پیغمبر ...355

ولادت امیر المؤمنین علی علیه السلام شش هزار و صد و نود و سه سال بعد از هبوط آدم علیه السلام بود ...357

القاب علی علیه السلام ...359

در آمدن فاطمه به کعبه ...364

بنای کعبه در زمان قریش شش هزار و صد و نود و هشت سال بعد از هبوط آدم بود ...370

بنیان کعبه ...372

جلوس ایاس در مملکت حیره شش هزار و دویست و دو سال بعد از هبوط آدم علیه السلام بود ...377

از بعثت تا هجرت ظهور آثار بعثت پیغمبر آخر زمان صلی الله و علیه وآله وسلم شش هزار و دویست و دو سال بعد از هبوط آدم علیه السلام بود ...381

معنی نبی ...381

معنی اولو العزم ...382

وحی و الهام ...382

معنی ناموس ...383

عصمت ...384

معنی معجزه و خرق عادت ...384

در تعداد انبیاء ...385

فضیلت پیغمبر صلی الله و علیه وآله وسلم بر سایر انبیاء ...385

خبر نبوت پیامبر اسلام ...386

خبر دادن احبار از پیغمبر آخر زمان ...388

در ذکر صفات پیامبر اسلام صلی الله و علیه وآله وسلم ...391

بعثت پیغمبر آخر زمان علیه السلام شش هزار و دویست و سه سال بعد از هبوط آدم علیه السلام بود ...399

خبر ورقه ...402

به دو نماز و ایمان علی و خدیجه علیهما السّلام ...403

منع شیاطین از آسمان ...405

خبر اسلام آوردن زید بن حارثه ...406

اسلام ابو بکر ...407

اسلام آوردن جمعی دیگر ...407

نامهء پیغمبر به قیصر ...410

اظهار دعوت حضرت رسول خدای صلی الله و علیه وآله وسلم شش هزار و دویست و هفت سال

بعد از هبوط آدم علیه السلام بود ...412

معجزهء پیغمبر ...414

اول خون که در اسلام ریخت ...417

سخن قریش با ابو طالب ...417

خبر عمّاره ...420

خبر ولید بن مغیره ...422

معجزهء پیغمبر صلی الله و علیه وآله وسلم در بارش باران ...426

خبر ابو قیس ...427

آزار قریش پیغمبر صلی الله و علیه وآله وسلم را ...428

جسارت قریش بر پیغمبر صلی الله و علیه وآله وسلم ...429

خبر أبو لهب ...430

خبر عتبه 430

اسلام آوردن حمزه ...431

معجزهء پیغمبر ...433

خبر عقبه ...434

آمدن علمای ادیان مختلفه نزد پیغمبر صلی الله و علیه وآله وسلم ...436

احتجاج پیغمبر با کفّار یهود ...436

احتجاج پیغمبر صلی الله و علیه وآله وسلم با نصاری ...437

احتجاج پیغمبر صلی الله و علیه وآله وسلم با دهریه ...439

احتجاج پیغمبر صلی الله و علیه وآله وسلم با ثنویه ...440

احتجاج پیامبر اسلام با مشرکین عرب ...441

احتجاج قریش با پیغمبر صلی الله و علیه وآله وسلم ...443

معجزهء پیغمبر ...453

معجزهء دیگر ...454

خبر نضر بن حارث ...454

نزول آیات قرآن بر ذمّ کفّار ...455

سؤال مشرکین از پیغمبر صلی الله و علیه وآله وسلم ...456

انقطاع وحی ...456

سخنان ابو جهل با قریش ...457

خبر عبد اللّه بن مسعود ...458

اصغای قریش قرآن را ...459

نزول آیات قرآن بر ذمّ قریش ...460

آزار مسلمانان ...461

خبر بلال ...462

خبر عمار یاسر ...463

هجرت اصحاب پیغمبر صلی الله و علیه وآله وسلم به اراضی حبشه شش هزار و دویست و هشت سال بعد از هبوط آدم علیه السلام بود ...465

رسول فرستادن قریش به حبشه ...471

قصّهء نجاشی ...475

مسلمانی نجاشی ...476

آمدن جبرئیل و سایر ملائکه نزد پیغمبر ...478

معجزه خواستن قریش از پیغمبر صلی الله و علیه وآله وسلم ...480

بعضی از معجزات پیامبر اسلام نزد ابو جهل ...482

قرائت آیات قرآن بر قریش ...484

مراجعت مهاجرین حبشه به مکه ...486

قصّه ابن دغنّه با أبو بکر ...490

اسلام آوردن طفیل بن عمرو و پدر و مادرش ...491

رؤیای طفیل و شهادت او ...493

قصّه پیامبر اسلام با اراشی و ابو جهل ...493

حکایت رکانه ...494

حکایت جماعتی از نصارا که به قصد دیدن پیامبر اسلام از نجران به مکّه آمدند ...495

عزیمت عمر برای کشتن رسول خدای ...496

اسلام آوردن عمر ...498

حکایت اصحاب صفّه ...501

ولادت حضرت فاطمه علیها السلام شش هزار و دویست و هشت سال بعد از هبوط آدم علیه السلام بود ...503

در آمدن رسول خدا به شعب ابو طالب شش هزار و دویست و ده سال بعد از هبوط آدم علیه السلام بود ...506

کیفیت محاصره بنی هاشم در شعب ...506

گفتگوی تنی چند از قریش دربارهء نجات بنی هاشم ...509

بیرون آمدن بنی هاشم از محاصره ...510

نزول آیات قرآن در مذمّت قریش ...512

جلوس راویة بن ماهیان در حیره شش هزار و دویست و یازده سال بعد از هبوط آدم علیه السلام بود ...515

ظهور شق القمر به دست پیغمبر صلی الله و علیه وآله وسلم شش هزار و دویست و سیزده سال بعد از هبوط آدم علیه السلام بود ...516

استقبال قریش حبیب بن مالک را ...517

گفتگوی حبیب بن مالک با ابو طالب ...519

بشارت دادن جبرئیل محمّد صلی الله و علیه وآله وسلم را در شق قمر ...523

کیفیّت شق قمر و اسلام آوردن جمعی از مشرکین ...524

وفات ابو طالب شش هزار و دویست و سیزده سال بعد از هبوط آدم علیه السلام بود ...527

آمدن قریش نزد ابو طالب ...528

در کیفیت وفات ابو طالب ...529

اسلام ابو طالب ...530

وفات خدیجه کبری شش هزار و دویست و سیزده سال بعد از هبوط آدم علیه السلام بود ...533

حمایت ابو لهب از پیامبر خدای ...534

سفر پیغمبر به طایف شش هزار و دویست و چهارده سال بعد از هبوط آدم علیه السلام بود ...535

اسلام آوردن جمعی کثیر از جنّیان ...538

مراجعت رسول خدای صلی الله و علیه وآله وسلم از طائف ...540

تزویج رسول خدای ، عایشه و سوده را شش هزار و دویست و چهارده سال بعد از هبوط آدم علیه السلام بود ...541

ابتدای اسلام انصار شش هزار و دویست و چهارده سال بعد از هبوط آدم علیه السلام بود ...542

جلوس عمرو بن جبله در مملکت شام شش هزار و دویست و پانزده سال بعد از هبوط آدم علیه السلام بود ...547

ظهور بیعت مردم مدینه که آن را بیعة الاولی خوانند در عقبه شش هزار و دویست و پانزده سال بعد از هبوط آدم علیه السلام بود ...548

بیعة الاولی ...548

فرستادن رسول خدای صلی الله و علیه وآله وسلم مصعب را به مدینه ...550

اسلام آوردن اسید بن حضیر ...551

اسلام آوردن سعد بن معاذ و جمعی کثیر به دست مصعب ...552

معراج پیغمبر صلی الله و علیه وآله وسلم شش هزار و دویست و پانزده سال بعد از هبوط آدم علیه السلام بود ...554

اخبار معراج دربارهء حضرت علی علیه السلام ...574

انکار قریش در معراج پیامبر ...578

چگونگی معراج ...580

بیعت مردم مدینه در عقبه بار دوم شش هزار و دویست و شانزده سال بعد از هبوط آدم علیه السلام بود ...585

خطبه آخر کتاب ...590

پیشگفتار

اشاره

از منابع مهم تاریخ اسلام ، تألیف شده در عصر قاجار ، بی شک باید از ناسخ التواریخ یاد کرد . مؤلف کتاب میرزا محمد تقی خان سپهر ملقب به لسان الملک ⁽¹⁾از آواره نگاران و مستوفیان عصر قاجار ، به دستور محمد شاه قاجار و با حمایت حاج میرزا آقاسی به تألیف کتاب اقدام نمود . در مورد سپهر و احوال و آثار و خاطرات او و تاریخ نگاری در ایران و خصوصا در عهد قاجار آنچه را باید گفت در مقدمه مفصل خود بر ناسخ التواریخ (تاریخ قاجاریه) آورده ام و در اینجا نیز فقط به ناسخ التواریخ و شیوه تبویب زندگانی پیامبر پرداخته ام .

در آغاز قصد سپهر بر آن بود یک دوره تاریخ عمومی بنگارد و از این رو کتاب اول « ناسخ التواریخ » از هبوط آدم تا هجرت پیامبر اسلام صلی الله و علیه وآله وسلم را در دو مجلد بنگاشت ، مجلد اول : از هبوط آدم تا زمان عیسی مسیح علیه السلام و مجلد دوم : از ظهور مسیح الی آغاز هجرت رسول اللّه از مکه به مدینه .

زمانی که تألیف کتاب اول به اتمام رسید ، مصادف بود با مرگ محمد شاه قاجار و بست نشینی حاج میرزا آقاسی در حرم مطهر حضرت عبد العظیم .

با شروع سلطنت ناصر الدین شاه و سر و سامان یافتن اوضاع داخلی به قول سپهر :

چون . . . امور جمهور را ، از نظام لشکر و نظم کشور و شمار دبیران و آواره نگاران و بازپرسی کردار عمال و باجگزاران و رفاه حال رعیّت و . . .

غوررسی ؛ و در ترویج شریعت غرّا و نشر فضایل ائمه هدی ، این بنده

ثناگستر را فرمان کرد که کتاب دوم ناسخ التواریخ را بدان روش که مجلدات اول نگاشته آمد پرداخته سازم ⁽¹⁾.

زمان تألیف کتاب دوم ناسخ التواریخ مصادف با سفر ناصر الدین شاه به عراق و آذربایجان بود ، بنابراین سپهر از « ملازمت مهجور ، و به اقامت دار خلافت مأمور ⁽²⁾» شد ، و در ایام سفر که قریب به هفت ماه بود ، سپهر توانست وقایع ده سالهء هجرت و خلاصهء تاریخ جهان را « در شصت هزار (60000) بیت مکتوب رقم ⁽³⁾» کند . سپس به تألیف ادامهء کتاب بپردازد که شامل وقایع سال یازدهم هجرت و اوصاف صفات و متعلّقات رسول اللّه بود و آن را به پایان برد . و سپهر بر آن بوده که کتاب دوم را در ده مجلد « از بدایت هجرت رسول خدای صلی الله و علیه وآله وسلم الی زماننا هذا » یعنی ایام حیات سپهر تألیف کند ، چنان که خود در پایان جلد دوم از کتاب اول بدین نکته اشاره دارد و گوید :

ان شاء اللّه تعالی بعد از جلد ثانی از کتاب اول ، شروع میشود به کتاب ثانی ناسخ التواریخ که به انضمام مجلد تاریخ سلاطین معدلت آئین قاجاریه أیداللّه ملکهم الی یوم یوم القیامه مشتمل بر ده (10) مجلد از بدایت هجرت رسول خدای صلی اللّه علیه و آله الی زماننا هذا .

سپهر در تألیف کتاب اول مبنای تاریخ را بر هبوط آدم گزارده و تا سال اول هجرت وقایع را ذیل گذشت ایام بر هبوط نگاشته ، چنان که ولادت رسول اللّه صلی الله و علیه وآله وسلم را برابر شش هزار و صد شصت و سه (6163) سال بعد از هبوط آدم علیه السلام و ولادت امیر المؤمنین علی علیه السلام را برابر شش هزار و صد و نود و سه (6193) سال بعد از هبوط ؛ و بعثت پیامبر آخر الزّمان را در شش هزار و دویست سه (6203) سال بعد از هبوت ؛ و هجرت پیامبر را در شش هزار و دویست و شانزده (6216) سال که از هبوط آدم سپری گشته ، نگاشته است . بنابراین در کتاب اول (مجلد اول و دوم) ناسخ التواریخ « سال هبوط آدم صفی مبدأ تاریخ حوادث ایام بود ، و تا سال هجرت هادی سبل و خاتم رسل از مکّه به مدینه متبرکه بدین قانون مرقوم ⁽⁴⁾» داشته است .

و زمان نگارش کتاب دوم که از هجرت رسول اللّه شروع می شود ، مبنای تاریخ را عوض کرده و هجرت رسول اللّه را مبنای تاریخ وقایع ایام در تألیف قرار داده است و حوادث ایام و روزگار را بر مبنای تاریخ هجری نگاشته است .

لسان الملک سپهر کتاب دوم ناسخ التواریخ را که شامل وقایع بعد از هجرت است در چند مجلد تألیف کرده و همزمان تاریخ سلسله قاجاریه را نیز در سه مجلد به جای گذاشته است ؛ و بعد از وفات او (1297 ه . ق) فرزندانش عباسقلی خان سپهر (ملقب به مشیر افخم ؛ لسان الملک ثانی) و میرزا هدایت اللّه سپهر توانسته اند کار پدر را ادامه دهند .

تبویب و تنظیم ناسخ التواریخ

لسان الملک سپهر بر آن بوده ، یک دوره تاریخ عمومی جهان را بنگارد و پیوسته جای جای کتاب بدان اشاره میکند و در کتاب اول و تا حدودی در کتاب دوم بدان عمل کرده و از آن میان توانسته بخش های ذیل را تألیف کند :

کتاب اول ناسخ التواریخ : از هبوط آدم تا هجرت حضرت ختمی مرتبت صلی الله و علیه وآله وسلم ، مشتمل بر دو مجلد :

مجلد اول : از هبوط آدم تا میلاد مسیح علیه السلام

مجلد دوم : از میلاد مسیح تا هجرت پیامبر اسلام صلی الله و علیه وآله وسلم

کتاب دوم : از هجرت رسول اللّه به بعد که شش مجلد آن را سپهر تألیف کرده به قرار :

مجلد اول : تاریخ و سیرهء حضرت محمد صلی الله و علیه وآله وسلم از سال اول هجرت تا سال یازدهم هجرت که سال درگذشت رسول اللّه صلی الله و علیه وآله وسلم است و با ذکر اوصاف و متعلقات آن حضرت کتاب را به پایان می رساند .

مجلد دوم : تاریخ خلفا : مشتمل بر شرح خلافت سه تن از خلفای راشدین (ابو بکر صدیق ، عمر بن خطاب و عثمان بن عفّان) و شرح حال صحابه و ایام مشهور عرب و امثله عرب

مجلد سوم : شرح حال علی بن ابی طالب علیه السلام ، نخستین پیشوا و امام شیعیان جهان مجلد چهارم : شرح حال حضرت فاطمه علیها السلام دخت گرامی رسول اللّه

مجلد پنجم : شرح حال امام حسن علیه السلام دومین امام شیعیان جهان

مجلد ششم : شرح حال امام حسین علیه السلام سومین امام شیعیان جهان

در ادامه تألیف ناسخ التواریخ ، لسان الملک سپهر بر آن بوده که در شرح حال هر یک از ائمهء اطهار کتاب مستقلی تألیف کند و در ذیل شرح حال امامان وقایع تاریخ جهان را نیز بنگارد . با درگذشت سپهر (1297 ه . ق) ، فرزندانش دنبالهء رو راه او شدند ، چنان که عباسقلی خان سپهر ملقب به مشیر افخم (لسان الملک ثانی بعد) ، شرح حال امام چهارم شیعیان ، حضرت امام زین العابدین سجاد علیه السلام را نوشت و در ضمن نگارش شرح حال امام چهارم ، اقدام به ترجمه کتاب « وفیات الاعیان » ابن خلکان نمود چنان که بعد از آن سخن خواهیم گفت .

ناگفته نماند که میرزا محمد تقی خان سپهر در این میان اقدام به تألیف کتاب سوم از ناسخ التواریخ نمود ، بدین معنی که تاریخ قاجاریه را در سه مجلد به دستور ناصر الدین شاه به شرح ذیل تألیف کرد :

جلد اول : تاریخ قاجاریه (در اصل و نسب سلسله قاجار ، چگونگی تشکیل سلسله قاجار و در نهایت تا پایان سلطنت فتحعلی شاه قاجار (1250 ه . ق) .

جلد دوم : تاریخ قاجاریه ، در سلطنت چهارده ساله محمد شاه قاجار (از 1250 - 1264 ه) .

جلد سوم : تاریخ قاجاریه در دوازده سال اول سلطنت ناصر الدین شاه قاجار (از 1264 - 1276 ه . ق) ⁽¹⁾

تهران : اساطیر ، 1377 (سه جلد در دو مجلد ، همراه با نمایه عام تفصیلی) .

ناصر الدین شاه قاجار علاقه وافری به کتاب های تاریخ ⁽²⁾و ترجمه آنها از زبان های .

خارجی ⁽¹⁾و به ویژه به تألیف کتاب ناسخ التواریخ داشت و پس از مرگ لسان الملک سپهر ، به دستور او ، فرزندانش ادامه تألیف پدر را پی گرفتند و شاه همه نوع مساعدت و حمایت مادی و معنوی از سپهر و فرزندان او به عمل می آورد و همواره پی گیر مراحل مختلف تألیف بوده و این مسأله از دستخط کوتاه ولی گویای ناصر الدین شاه ، شامل دو یادداشت در یک برگ که حکایت از برنامه روزانه او دارد به خوبی مشهود است :

1 . امروز سه شنبه است ، سوارهء قزوین آمده ، عصری در میدان مشق ببینم ، خبر شوند .

2 . پسر سپهر که این کتاب را نوشته است ، احضار شود ، اگر ناتمام است ، تمام ترجمه کند ، ابن خلکان را .

چنان که گذشت ، عباسقلی خان سپهر ، در ادامهء تألیف ناسخ التواریخ بعد از وفات پدر ، نخست شرح حال زینب کبری (س) با عنوان « طراز المذهب » را نگاشت که در سال 1315 ه . ق به چاپ سنگی رسید و آنگاه به تألیف کتاب شرح حال امام چهارم پرداخت و در ضمن تألیف جهت تکمیل اثر به ترجمهء « وفیات الاعیان » ابن خلکان اقدام نمود و به همین دلیل است که شاه دستور احضار او را میدهد تا ببیند که ترجمه تمام شده است یا نه ⁽¹⁾؟

حیات ناصر الدین شاه نیز کفاف اتمام تألیف ناسخ التواریخ را نکرد و شاه با همه علاقه ای که نسبت به انجام کار داشت خود شاهد اتمام آن نبود ؛ اما ادامه تألیف به دورهء سلطنت مظفر الدین شاه کشید و باز بر اساس سندی که در دست نگارنده است این مسأله به خوبی مشهود است ، چه مظفر الدین شاه جانشین ناصر الدین شاه طی یادداشتی به لسان الدوله ، کتابدار کتابخانه کاخ گلستان دستور می دهد :

هو

لسان الدوله ، موازی دو جلد کتاب تاریخ مجموعه متعلق به رشیدی را در وجه سپهر به رسم امانت کار کارسازی داشته ، قبض دریافت دارید که بعد از رجوع و استنساخ به کتابخانه مسترد نماید .

فی شهر جمادی الاول 1315 امضاء مظفر الدین شاه

و باز در سند دیگری « رسید صورت کتابهائی » که سپهر از کتابخانه کاخ گلستان جمعی لسان الدوله به جهت نوشتن تاریخ به رسم امانت دریافت کرده ، حکایت از آن دارد که مظفر الدین شاه نیز چون پدر و پدربزرگ شایق تألیف ناسخ التواریخ بوده است و به شرط بقای عمر دربارهء بقیهء مجلدات ناسخ التواریخ در جای خود سخن خواهیم گفت . (اینک آن سند)

صورت کتبی که از کتابخانه مبارکه جمعی جناب جلالت مآب لسان الدّوله در تاریخ شهر جمادی الثانیة تخاقویئیل 1315 حسب الامر بندگان اعلا حضرت اقدس همایون شاهنشاهی ارواح العالمین له الفداء به جهت نوشتن تاریخ به رسم امانت تحویل جناب جلالت مآب سپهر شد که بعد از اتمام ، کتب مزبور را رد نموده به کتابخانه مبارکه گذاشته شود :

تاریخ گزیده ، خطی ، جلد تیماج قرمز ساده ، مجدول ، سرلوحه دار ، قطع وزیری ، جلد

تاریخ تیموری ، خط نستعلیق ، مجدول ، کمند و سرلوحه دار ، قطع وزیری ، جلد تیماج آبی ، ترنج کوبیده ، جلد

تاریخ جهان گشای جوینی ، قطع نیم ورقی ، جلد تیماج مشکی ساده ، ابتیاعی از ورثهء مؤید الدّوله ، خط نسخ ، رقم محمد تقی ، جلد

تاریخ جزری ، خط نسخ ، مجدول ، جلد تیماج زرد دور قرمز ، قطع وزیری بزرگ ، رقم عبد القادر ، جلد

تاریخ سمرقندی ، ضخیم (یا حجیم) ، جلد تیماج قرمز ، ترنج طلاکوب ، سرلوحه دار ، مجدول ، آخر افتاده ، خط نستعلیق خوب ، قطع وزیری بزرگ ، جلد .

جلد اول تاریخ سلطانی ، در احوال ائمهء ، قطع نیم ورقی کوچک ، خط نستعلیق بد ، جلد تیماج مشکی دولائی ، جلد .

زینت التواریخ ، قطع بزرگ ، جلد دویم ، سرلوحه دار ، مجدول کمنددار ، خط نستعلیق خوب ، جلد مقوای گل بوته ، زمینه قرمز ، جلد .

تاریخ سجزی ، خطی 3 جلد ، جلد مقوائی ، گل بوته در جلد ، قطع نیم ورقی 2 جلد ، قطع وزیری جلد ، جلد تیماج قرمز دولائی ، کاغذ آبی قطع نیم ورقی

تاریخ هشت بهشت ، در احوال آل عثمان و سلاجقه ، سرلوحه دار ، مذهب ، مجدول ، خط نستعلیق ، قطع نیم ورقی ، رقم ادریس بن حسام الدّین ، جلد تیماج قرمز ، ترنج دار ، جلد

تاریخ سلطان محمد خدابنده ، سرلوحه دار ، مختصر ، قطع بزرگ رحلی ، خط نستعلیق ، مجدول ، جلد مقوائی ، تیماج مشکی لولادار ، ترنج دار ، جلد .

تاریخ طبرستان ، قطع نیم ورقی ، سرلوحه دار ، مجدول ، کمنددار ، مذهب ، جلد مقوائی ، متن ماشی ، گل بوته منقش که اندرون جلد عکس شاه شهید نور اللّه مضجعه دارد ، خط نستعلیق ، جلد .

تاریخ الفی ، جلد ثانی ، قطع رحلی ، جلد مقوائی ، متن زرافشان ، گل بوته ، خط نسخ ، سرلوحه دار ، مجدول ، جلد .

تاریخ الفی ، بعد از رحلت حضرت رسول صلی الله و علیه وآله وسلم ، خط نسخ ، سرلوحه دار ، کاغذ ترمه ، مجدول ، کمنددار ، قطع رحلی ، جلد مقوائی ، تیماج قرمز ، جلد ،

جامع التواریخ طبری ، ابتیاعی از ورثهء مؤیّد الدّوله ، کاغذ خانبالغ ، رقم محمود بن محمد ، خط نستعلیق بد ، جلد تیماج ، آبی ساده ، قطع نیم ورقی ، جلد .

تصویر « صورت کتابهائی » که سپهر ثانی از کتابخانه گلستان به امانت گرفته بود .

تصویر « صورت کتابهائی » که سپهر ثانی از کتابخانه گلستان به امانت گرفته بود .

اهمیت ناسخ التواریخ

میرزا محمد تقی خان لسان الملک سپهر از جمله مورخان شیعی است و در نگارش تاریخ پیامبر صلی الله و علیه وآله وسلم آرا و افکار علمای سنّی و شیعی را مد نظر گرفته و در تألیف ، آنجا که آرا و عقاید علما یکی بوده ، همان را نقل کرده و در صورت اختلاف آراء ، نخست آرای علمای اهل سنّت و پس از آن آرای علمای شیعی ، سپس به بیان اختلاف آرا و عقاید پرداخته است .

سپهر بر خلاف مورخان دیگر که شرح حال و حوادث ایام ائمهء اطهار را ذیل حوادث ایام خلفای اموی و عباسی نگاشته اند ، او حوادث ایام خلفای اموی و عباسی را ذیل شرح حال ائمهء اطهار آورده است و در نگارش ناسخ التواریخ اکثر قریب به اتفاق کتاب های اهل سنّت و شیعه را بررسی کرده و در ضبط اسامی اشخاص و امکنه دقت کافی مبذول داشته و در اهمیت اثرش ، نخست به نکته سنجی کتاب پیشینیان پرداخته و گوید :

اسامی اصحاب رسول خدای صلی الله و علیه وآله وسلم و جز اصحاب را در هیچ کتاب تشکیل (اعراب گذاری) نفرموده اند و نام های بلدان و منازل را در هیچ باب قرین اعراب نداشته و در کتب فارسیه اگر شعری و رجزی از عرب رقم کرده اند ، در صحت و سقم آن به دقت نظر نرفته اند ، بلکه در هنگام تحریر خود بصیر نبوده اند و آیات قرآن مجید را که در غزوات و جز غزوات فرود شده ، کمتر در محل خود ، ایراد نموده اند و حدیث هر حکایت را با این که ابتر نگاشته اند ، رعایت صدر و عجز مبتدا و منتها نکرده اند ؛ بلکه رنج تلفیق کلمات را بر خود روا نداشته اند و نگاشته سابقین را خواه درست و خواه نادرست ، مانند کاتبی استکتاب کرده اند ⁽¹⁾.

این بدان معنی است که تمامی آن معایب که بر کار پیشینیان وارد دانسته ، خود از آن پرهیز کرده و به رفع آن معایب پرداخته و انصافا هم باید اذعان داشت که بدان عمل کرده و حتی در چاپ نخست از اثر که سنگی بوده و در ایام حیات او صورت

گرفته ، بدان چه گفته عمل نموده ، و آنگاه درباره خود گوید :

و من بنده حمل این مصائب را بر خویشتن نهادم و این مجلد مبارک را در این زمان اندک به پای بردم و پیداست که این مقدار تحریر را با نگارش کثیر نقد کرده ام و سه چندان این مجلد را بر کاغذ پاره ها نگاشته و بی خطر گذاشته ام ⁽¹⁾.

و درباره زمان و ایام تألیف گوید :

روزها و شب ها از مصاحبت اصحاب و مخالطت احباب کناره نجسته ام ، چندان که اگر بخواهند نشان نتوانند گفت که من بنده چه زمان این خدمت به پای بردم ؟ و کدام وقت یک تنه این همه پژوهندگی و دقیقه جوئی کردم ؟ چه نیم شبان که ابواب مخالطت بسته و مردمان از پای نشسته تقویم این خدمت را تقدیم نمودم .

هم اکنون همگنان حاضرند و بدین کلمات شاهد و ناظر که هیچ سخن به کذب نگفتم و این مفاخرت بر خود به دروغ نبسته ام ، همانا به فضل خداوند یزدان . . . این دولت ابدی و سعادت سرمدی یافتم ⁽²⁾.

ناسخ التواریخ اثری است سترگ و بس بزرگ ، و پیداست که سپهر و فرزندانش در تألیف آن رنج ها و مرارت ها کشیده اند و شب بیداریها داشته اند ، پس نباید بدین اثر به دیدهء خرد نگریست ، باید آن را ستود ، و اگر با شیوهء نگارش امروزی متفاوت است نباید بر سپهر خرده گرفت ، چنان که آقای دکتر سید جعفر شهیدی در دفاع از سپهر و اثرش گوید :

درباره ارزش علمی و تاریخی مطالب ناسخ التواریخ و اهمیت کار مؤلف ، نباید عجولانه قضاوت کرد و مطالب کتاب را دقیق ناخوانده بر له یا علیه آن حکم داد . از آن گذشته باید دید روش تاریخ نویسی در شرق از آغاز تا زمان مؤلف چگونه بوده است و نیز باید دانست که در عصر مؤلف و سالها پس از وی ، یعنی تا زمانی که رابطه علمی بین شرق و غرب گسترش یافت و نویسندگان و دانشمندان ایران با روش تحقیق مغرب زمین آشنا گشتند ، عامه مردم بلکه خواص و تحصیل کرده ها .

تاریخ را چگونه تلقّی می کردند . اگر این مطالب را بررسی کنیم و این علل و عوامل را بسنجیم ، خواهیم دانست که سپهر به چه کار بزرگی دست زده است .

مورخان در ضبط وقایع ملاک هایی را که در علم حدیث و نقد روایت معتبر است رعایت میکردند و سپهر در کتاب خود از چنین اصلی پیروی کرده است ، خود او در دیباچه جلد اول اعتراف می کند که انجام چنین مأموریت از عهدهء یک تن خارج است ، لیکن شاه به دو گفته :

سفیران همهء کشورها در دربار هستند ، هر گونه مطلبی که بخواهی و هر چند تن مترجم به کارت آید در اختیار تو گذاشته خواهد شد ⁽¹⁾.

همو دربارهء شیوه نگاشتن و اهمیت اثر سپهر در ادامه مطالب گوید :

بر فرض که بگوییم سپهر در کار خود هیچ گونه درایت و اظهار نظر را معمول نداشته و تنها به استنساخ مطالب دیگران اکتفا کرده است ، بازهم اثر او اعجاب آور خواهد بود ، در حالی که چنین نیست .

. . . مطالبی که سپهر در این کتاب آورده در یک جا فراهم نبوده است ، او برای نوشتن این کتاب به ده ها مجلد از تاریخ ، ادب ، تذکره ، لغت نامه ها و غیره مراجعه کرده است و مطالب آنها را استخراج نموده و پس از تهذیب و جرح تعدیل به فارسی در آورده است .

راستی توفیقی عظیم باید که نویسنده ای ضمن عهده دار شغل های گوناگون در چنان مدتی کوتاه چنین اثری را فراهم آورد ⁽²⁾.

نثر سپهر در نگارش ناسخ التواریخ ، نثر مرسل ساده ، در بعضی موارد نقل عین نوشته های پیشینیان و یا متأثر از آن است ، هر چند سبک نگارش وی برای دانش آموختگان امروز خالی از تکلّف نیست ، اما باید اذعان داشت که نثر او نسبت به همگنان عصر خود ساده تر و بیتکلّف تر است ، با وجود این اثر او مملو است از کلمات و تعبیرات و اصطلاحات عربی و تا اندازه ای مسجع و منشیانه و به قول حضرت استادی جناب دکتر عبد الحسین نوائی « فضل فروشانه » و در مقایسه با .

شیوه امروزی « اغلب فراموش میکند که دستمایه او تاریخ است نه ترسل ، با این همه دقیق و جامع است و پرمطلب و جای جای ساده و شیرین ⁽¹⁾» خواندنی است .

با این که نثر سپهر انشاء متکلّف منشیانه است ، باید او را از پیروان مکتب تاریخ نگارئی دانست که آثارشان را به تقلید از اسلوب جامع التواریخ رشیدی تحریر کرده اند ⁽²⁾.

سبب چاپ حاضر و روش تصحیح

سالی چند در واحدی از واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی « تاریخ اسلام » تدریس میکردم و به ایام تدریس با سیل سؤالات دانشجویان جوان به ویژه دانشجویان رشته های علوم و فنی مواجه و در حد بضاعت جوابگو ، گاه چنان بود که برای جواب سؤالی هفته ای به کنکاش و جستجو در لابه لای متون تاریخی میپرداختم تا به طور مطلوب و مستدل پاسخگو باشم تا هیچ ابهامی باقی نماند . سؤالی از میان تمامی سؤال ها هر ترم مکرر بود آن هم درباره منابع تاریخ اسلام که اکثر نویسندگان و مورخان از اهل سنّت بودند و دانشجویان در جستجوی منابعی به قلم مورخان شیعه که یا کم است و معاصر و یا قابل دسترس نیست .

بر آن شدم که یکی از مهمترین منابع شیعی تاریخ اسلام را تصحیح کرده و پس از تصحیح در اختیار عزیزانی قرار گیرد که این قبیل منابع را دور از دسترس میدانستند ، از این رو به چاپ ناسخ التواریخ که جوابگوی دانشجویان بود علاقه مند شدم ، به ویژه که در آن ایام مشغول تصحیح بخش تاریخ قاجاریه آن بودم ، ناگزیر

متن کاملی از نسخ خطی و چاپ های سنگی و سربی آن تهیه کردم ، خود قریب به سالی وقت گرفت . پس از بررسی مجلدات کتاب اول ، دریافتم که بخشی از زندگانی پیامبر اسلام در مجلد دوم از کتاب اول به چاپ رسیده و بخش اعظم زندگانی آن حضرت (سالهای هجرت و صفات و متعلقات پیامبر صلی الله و علیه وآله وسلم در جلد اول از کتاب دوم .

برای اینکه متن کاملی از شرح حال پیامبر آخر الزّمان در یک جا و به صورت مستقل چاپ شود ، ناگزیر بر آن بودم که بخش هایی از مباحث مندرج در کتاب اول را گزینه کرده اقدام به تصحیح آن نمایم .

برای گزینه کردن دو راه بود . نخست آن که از تولد پیامبر صلی الله و علیه وآله وسلم به بعد را انتخاب یعنی بخش پایانی جلد دوم از کتاب اول را گزینه کرده به همراه جلد اول از کتاب دوم تصحیح شود . راه دوم آن که از اصل و نسب پیامبر صلی الله و علیه وآله وسلم شروع شود ، چه مباحثی در کتاب بود که در ضمن مطالعهء بخش بعثت و هجرت مؤلف از آن مباحث با عبارات « و این در جلد دوم از کتاب اول مرقوم شد » و یا « در جلد اول ناسخ التواریخ از کتاب اول مسطور شد ، » . . . یاد و ارجاع به آن دو مجلد مینمود .

پس میبایستی آن مباحث که مربوط به اصل و نسب پیامبر صلی الله و علیه وآله وسلم و مباحث مربوط به تاریخ شبه جزیره عربستان ، معمرین ، شعرا و رجال عرب که درک اسلام نموده و به نحوی در مباحث گذشته ذکر آنان شده بود و همین طور تاریخ یمن گزینه می شد .

در چاپ حاضر گزینه ها با قید در پانوشت با عبارت « برابر صفحه فلان جلد اول از کتاب اول چاپ سنگی » و یا « برابر صفحه فلان جلد دوم از کتاب اول چاپ سنگی » به نقل آنها اشاره شده است ، بنابراین تنظیم جلد اول در چاپ حاضر گزینه ای است از مطالب مندرج در کتاب اول (جلد اول و دوم) و از تولد پیامبر اسلام صلی الله و علیه وآله وسلم به بعد مطالب به طور کامل از پایان جلد دوم کتاب اول مطابقت دارد .

بدین طریق متن کاملی از تاریخ پیامبر اسلام با تکیه بر اصل و نسب رسول اللّه صلی الله و علیه وآله وسلم از حضرت اسماعیل بن ابراهیم ، وقایع ایام تولد ، وقایع پیش بینی بعثت در میان ادیان دیگر (به ویژه یهودیت و مسیحیت) و پیشگوئی کاهنان ، وقایع ایام بعثت ، رخدادهای سرزمین عربستان ، حمله حبشیان به یمن ، تاریخ یمن و از جلوس نعمان بن منذر به بعد وقایع مربوط به حیره به تمامی در مجلد اول چاپ

حاضر از کتاب اول گزینه شده است .

در چاپ حاضر همانطور که مؤلف محترم آن اصرار بر تشکیل (اعراب گذاری) اسامی شخصیت ها و امکنه و اشعار ، ضرب المثل ها و جملات عربی داشتند ، حقیر نیز برای پرهیز از هر گونه خطا برابر چاپ اول سنگی که در حیات مؤلف و زیر نظر وی صورت اتمام پذیرفته بود ، اقدام به اعراب گذاری کرده ، آیات قرآن مجید را با کلام اللّه مجید مطابقت و در برخی از مواضع که مؤلف اقدام به ترجمه آیات نکرده و یا به صورت تفسیری و مفهومی بر ترجمه اقدام نموده ، برای یک دستی و پرهیز از هر گونه خطا به نقل ترجمه از ترجمه آقای کاظم پورجوادی نمودم .

(قرآن مجید ، ترجمه کاظم پورجوادی ، ویراستار بهاء الدین خرمشاهی . - تهران :

دایرة المعارف اسلامی ، 1372) .

در چاپ حاضر لغاتی که مؤلف در حاشیه چاپ اول سنگی یادداشت کرده بود به پانوشت ها نقل و در برخی مواضع با قید حرف (س) یعنی از سپهر یاد کردم و نیز با استفاده از فرهنگ نفیسی ، فرهنگ معین ، و منجد الطّلاب در پانوشت به معنی برخی دیگر از واژه ها پرداختم .

و دیگر برای پرهیز از خطا ، وقایع تاریخی را با منابعی چون :

آثار احمدی (تاریخ زندگانی پیامبر اسلام و ائمهء اطهار علیها السلام / تألیف احمد بن تاج الدین استرآبادی ؛ به کوشش میر هاشم محدث . - تهران : مرکز فرهنگی نشر قبله ؛ با همکاری دفتر نشر میراث مکتوب ، 1374 .

تاریخ روضة الصّفا فی سیرة الانبیاء و الملوک و الخلفا / تألیف محمد بن خاوند شاه بن محمود میر خواند ؛ به تصحیح و تحشیه جمشید کیان فر . - تهران : اساطیر ، 1380 . (جلد دوم ؛ در چاپ حاضر مجلدات 3 و 4) .

تاریخ طبری یا تاریخ الرّسل و الملوک / تألیف محمد بن جریر طبری ؛ ترجمه أبو القاسم پاینده . - تهران : اساطیر ، 1362 .

تاریخ کامل / نوشته عز الدّین بن اثیر ؛ برگردان دکتر سید حسین روحانی . - تهران :اساطیر ، 1374 .

تاریخنامهء طبری / گردانیده منسوب به بلعمی ؛ به تصحیح و تحشیه محمد روشن . -تهران : نشر نو ، 1368 .

تاریخ یعقوبی / تألیف احمد بن ابی یعقوب ؛ ترجمه دکتر محمد ابراهیم آیتی . -تهران : بنگاه ترجمه و نشر کتاب ، 1356 .

التنبیه و الاشراف / تألیف أبو الحسن علی بن حسین مسعودی ؛ ترجمه أبو القاسم پاینده . - تهران : انتشارات علمی و فرهنگی ، 1365 .

دیوان حسّان ثابت / شرحه و کتب هوامشه و قدّم له الاستاد عبد اللّه . مهنّا . - بیروت :دار الکتب العلمیه ، 1406 ه / 1986 م .

سیرت رسول اللّه (مشهور به سیرة النّبی) / ترجمه و انشای رفیع الدین اسحاق بن محمد همدانی قاضی ابرقوه ؛ با مقدمه و تصحیح اصغر مهدوی . -تهران : خوارزمی ، 1377 .

شرح دیوان منسوب به امیر المؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام / تألیف قاضی کمال الدّین میر حسین بن معین الدین میبدی یزدی ؛ مقدمه و تصحیح حسن رحمانی و سید ابراهیم اشک شیرین . - تهران : مرکز نشر میراث مکتوب ، 1379 .

شرف النّبی / تصنیف ابو سعید خرگوشی ؛ ترجمه نجم الدین محمود راوندی ؛ تصحیح و تحشیه محمد روشن . - تهران : بابک ، 1361 .

طبقات / محمد بن سعد کاتب واقدی ؛ ترجمه دکتر محمود دامغانی . - تهران : نشر نو ، 1365 . (جلد اول : بخشی از سیرهء نبوی ؛ جلد دوم : غزوات) .

طبقات الکبری / لابن سعد ، بیروت ، دار صادر ، [ بی تا ]

الکامل فی التاریخ / تألیف ابن اثیر ، بیروت ، دار صادر ، 1867 م .

مجمع الامثال / لأبی الفضل احمد بن محمد بن ابراهیم ، النیسابوری ، المیدانی ؛ [ تصحیح ] محمد یحیی الدین عبد الحمید . - [ بی جا ] : مکتبة السّنة المحمدیه ، 1374 ه / 1955 م .

مروج الذّهب و معادن الجواهر / تألیف ابو الحسن علی بن حسین مسعودی ؛ ترجمهء ابو القاسم پاینده . - تهران : بنگاه ترجمه و نشر کتاب ، 1356 .

مروج الذّهب و معادن الجواهر / تألیف مسعودی با تصحیح شارل پلا . - تهران :انتشارات شریف رضی ، 1380 .

معلّقات سبع / ترجمه عبد المحمد آیتی ؛ ویراستار موسی اسوار . - تهران : سروش ، 1371 .

مغازی (تاریخ جنگلهای پیامبر صلی الله و علیه وآله وسلم / تألیف محمد بن عمر واقدی ؛ ترجمه دکتر محمود مهدوی دامغانی . - تهران : مرکز نشر دانشگاهی ، 1361 - 1366 .

مقابله و در صورت لزوم در پانوشت بدان اشاره کردم ، همچنین در تصحیح از کتابهای :

امثال القرآن الکریم / گردآورنده ابن یوسف ضیاء الدین الحدائق الشیرازی ؛ به کوشش مهدی ماحوزی . - تهران : اساطیر ، 1363 .

پیامبر / زین العابدین رهنما . - تهران : زوار ، 1376 .

تاریخ سیاسی اسلام / تألیف دکتر حسن ابراهیم حسن ، ترجمهء ابو القاسم پاینده . -تهران : جاویدان ، 1360 .

تاریخ عرب و اسلام / تألف امیر علی ؛ ترجمهء فخر داعی گیلانی . - تهران : گنجینه ، 1401 ه .

زندگانی محمد (ص) / مؤلف دکتر محمد حسین هیکل ؛ ترجمه ابو القاسم پاینده . -تهران : حوزه هنری ، 1376 .

سیرهء رسول اللّه (بخش اول : از آغاز تا هجرت) / نوشته دکتر عباس زریاب . - تهران :سروش ، 1370 .

فرهنگ موضوعی قرآن مجید (الفهرس الموضوعی للقرآن الکریم) / تدوین کامران فانی - بهاء الدین خرمشاهی . - تهران : فرهنگ معاصر ، 1364 .

ناسخ التواریخ (از ظهور مسیح تا هجرت نبوی) / تألیف میرزا محمد تقی لسان الملک سپهر ؛ چاپ سنگی (جلد اول ، کتاب دوم) ، 1285 و 1320 ه . ق .

ناسخ التواریخ (از هبوط آدم تا میلاد مسیح) / تألیف میرزا محمد تقی لسان الملک سپهر ، چاپ سنگی (جلد اول ، کتاب اول) ، 1285 ه . ق .

ناسخ التواریخ (وقایع اقالیم سبعه بعد از هجرت رسول خدا) / تألیف میرزا محمد تقی لسان الملک سپهر ، چاپ سنگی ، 1285 ، 1312 ه . ق .

ناسخ التواریخ (زندگانی حضرت محمد صلی الله و علیه وآله وسلم / تألیف میرزا محمد تقی لسان الملک سپهر . - تهران : امیر کبیر ، [ بی تا ] ، قطع رحلی بزرگ .

ناسخ التواریخ (زندگانی حضرت محمد صلی الله و علیه وآله وسلم / تألیف میرزا محمد تقی

لسان الملک سپهر ؛ به تصحیح و حواشی دانشمند محترم آقای محمد باقر بهبودی . - تهران : کتابفروشی اسلامیه ، [ بی تا ] .

نیز سود جسته ام .

همچنین در ترجمه برخی اشعار و عبارات عربی از ترجمه : تاریخ طبری ، تاریخ کامل ، مغازی ، مروج الذهب ، تاریخ یعقوبی و به ویژه اشعار منسوب به امیر المؤمنین علی علیه السلام از شرح دیوان منسوب به آن حضرت استفاده کرده و گاه با ذکر اختلاف میان ضبط منابع در پانوشت ها بدان اشاره شده است . در یکی دو مورد متن ترجمه که از منابع یاد شده نقل شده به جای پانوشت به خاطر اهمیت آن در متن میان دو قلاب [ ] افزوده شده مانند ترجمه اولین خطبه رسول اللّه در مدینه که از تاریخ طبری نقل کرده و در متن آوردم . و در مواردی از ناسخ التواریخ تصحیح وحید فرزانه ، دانشمند محترم جناب آقای محمد باقر بهبودی با قید علیه السلام در پایان عبارت نقل به عین کردم .

سپاس

سپاس بی کران از ایزد یکتا که توان بر این بنده ضعیف خود عطا فرمود که یک بار دیگر مهمی به فرجام رساند ؛ و سپاس و تشکر از بزرگواران و عزیزانی که به نحوی از انحاء مصحح را در تصحیح یاری نمودند :

استاد فاضل یگانه جناب آقای دکتر عبد الحسین نوائی ، هر بار که حقیر تصمیم به تصحیحی از متون تاریخی گرفت ، حضرتشان پیوسته مشوق حقیر بودند و با سرانگشت تدبیر ، همیشه حلال معضلات بودند و مصحح خود را با واسطه و بی واسطه شاگرد حضرتشان میداند و بدین شاگردی اظهار فخر و امتنان دارد .

استاد فرزانه حضرت استادی جناب دکتر رضا شعبانی ، خداوند مؤیدشان بدارد ، و پیوسته در هر ملاقات جویای مراحل تصحیح ؛ و افزون بر تشویق و ترغیب با گشاده روئی ، حلال مشکلات و معضلات بودند و زبان و قلم ناتوان از شکرگزاری و مراحل ایشان .

استاد فاضل ارجمند ، ادیب فرزانه ، مصحح توانمند و با پشتکار ، جناب آقای دکتر محمد روشن مشوق دیگری در تصحیح ناسخ التواریخ ، و نسخه ای نفیس از

چاپ سنگی (1320 ه) جلد دوم از کتاب اول خود را جهت تصحیح در اختیار مصحح قرار دادند و کتابخانه شخصی استاد و تصحیحات ایشان فرا راه مصحح بوده و بار دیگر زبان و قلم قاصر از شکر الطاف بیپایان ایشان .

همسرم پروین استخری در بیست و پنج سال زندگی مشترک پیوسته مدیون و مرهون گذشت ها و فداکاریها و همکاری و همیاری او هستم ، چه افزون بر بلوغ نسخ و کمک در نمونه خوانی ها با بردباری خود همیشه زمینه ساز به انجام رسیدن کارها بوده و هستند .

فرزندان مهتا و مزدک ، به راستی صبر و بردباریشان قابل تقدیر و ستودنی است و آنچه از ایام روزگار میبایست صرف آن دو می شد به سیر و تفحص در لابلای متون تاریخی گذشت .

سرکار خانم سارا چینی چیان ، سالهاست در مواقع حساس و ضروری با دقت و وسواس علمی مددکار بودند و این بار هم استخراج نمایه کتاب حاصل تلاش بی وقفه و همکاری آن بزرگوار است .

سپاس و سپاس از مدیران محترم انتشارات اساطیر به ویژه آقای عبد الکریم جربزه دار که قریب یک دهه با خلف وعده و کج خلقی های حقیر مماشات به خرج دادند و ماحصل آن چاپ کتابهائی چون : تاریخ بختیاری ، ناسخ التواریخ (تاریخ قاجاریه) تاریخ روضة الصفا و محلقات آن (تاریخ روضهء الصفای ناصری) از حقیر بی بضاعت بودند ، نه تنها مشوقی بر تصحیح و پیگیر مراحل کار ، بل صبر و استقامت ایشان در چاپ متون تاریخی و ادبی ، دینی و عرفانی ستودنی است و این بار هم زمینه چاپ این اثر را فراهم کردند و در طول تصحیح منابع مورد نیاز را تدارک و در اختیار گذاشتند ، از درگاه ایزد یکتا آرزوی بهروزی و فیروزی ایشان ، خانواده محترمشان و همکارانشان در انتشارات اساطیر را خواهانم ، خدای توفیقشان دهاد که مردمانی ساعی و کوشا و زحمتکش و قانع اند .

از تمامی دست اندرکاران چاپ اعم از حروفچینی (آقای توکلی) که با دقت و وسواس و با بردباری و حوصله ، خط ناخوانای نگارنده را به زیبائی آراستند و جناب آقای حاج صمد آگنج و فرزندان محترمشان در امر لیتوگرافی و آقای مسعود آگنج ناظر فنی چاپ و به ویژه آقای حاج علی آگنج مدیریت محترم چاپ دیبا که

نظارت عالی بر امر لیتوگرافی و در نهایت چاپ کتاب بر عهدهء ایشان بوده و همچنین آقای حسین محمدی مدیریت محترم صحافی محمدی تشکر و قدردانی خود را اعلام میدارد که نهایت کوشش و بردباری را در سرانجام رسانیدن این اثر به کار بردند .

مصحح در پایان بار دیگر بر خُردی خود و سُترگ بود کار معترف و از خوانندگان محترم و ارجمند به ویژه پژوهشگران و محققان مستدعی است که لغزش و خطای مصحح را نخست به دیدهء اغماض نگرند و دوم با یادآوری و تذکر لغزش ها و خطاها ، مصحح را از طریق نقد در نشریات و یا حضوری و مکاتبه ای به آدرس ناشر دریغ نورزند که به لطف یزدان پاک ، تذکرات و ارشادات آن بزرگواران در چاپ های بعد مانع از هرگونه خطا و لغزش خواهد شد .

تهران

شنبه 13 / 11 / 80

ساعت 45 / 2 دقیقه بامداد

جمشید کیان فر

جلد اول

اصل و نسب پیامبر اسلام و حوادث ایام شبه جزیره عربستان

ولادت اسماعیل علیه السّلام سه هزار و چهار صد و هجده سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

اشاره

ولادت اسماعیل علیه السّلام سه هزار و چهار صد و هجده سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود ⁽¹⁾

ولادت اسماعیل علیه السّلام در نواحی موتفکات بود و از این روی که در میان بنی جرهم بزیست و به عربی تکلم فرمود به ابو العرب ملقّب گشت - چنان که در قصهء یعرب بدان اشارت رفت - .

علی الجمله مقرّر است که خلیل را خلفی و خلیفه ای نبود ، حضرت ساره دست کنیزک خود هاجر را گرفته به خدمت برد و هبه فرمود . پس از مزاوجت و مضاجعت ، هاجر آثار حمل در خود مشاهده کرد ، بدان سبب که از ابراهیم حامله بود تمکنی دیگر یافت ، چنان که گویا با ساره به حقارت نظر میکرد ، سرپنجه غیرت پرده مصابرت بر ساره منقش کرده ایمان شدیده ای مغلظه ساخت که سه عضو از اعضای هاجر را منقطع سازد ، هاجر از این حال مطلع شده از خدمت خاتون خود بگریخت ، فرشته خداوند در بیابان با هاجر ظاهر شد و گفت : ای هاجر به کجا می گریزی ؟ با خانهء خویش آی و با خاتون خود تواضع فرمای .

پس هاجر به سرای خویش مراجعت نموده و ساره به شفاعت خلیل او را عفو فرمود ، آن گاه رفع ایمان را هر دو گوش او بسفت و او را ختنه نمود و تا کنون این سنت در میان زنان بماند ، اما با این همه خاطر ساره مکدّر بود و از غیرت هاجر نمیشگیفت تا بدان جا کشید که با ابراهیم گفت : اینک کنیزک من هاجر که او را با تو بخشیدم بار بگذاشته و فرزندی چون اسماعیل آورده ، همانا از این روی با من به حقارت نگران باشد . حضرت خلیل گفت : هاجر کنیزک توست هر چه با وی روا

داری پسندیده بود .

پس ساره از خلیل الرّحمن درخواست کرد که هاجر و اسماعیل را به بیابانی که از زراعت و عمارت دور باشد بُرده بی زاد و راحله بگذارَد و مراجعت فرماید .

لاجرم حضرت خلیل درخواست ساره را که موافق فرمان ربّ جلیل بود پذیرفته هاجر و اسماعیل را برداشته متوجه مکّهء معظمه شد ، پس از طیّ منازل و مراحل به موضعی که اکنون حفر زمزم واقع است رسید ، به اشارت جبرئیل هاجر و اسماعیل را فرود آورد و سه شبانه روز با ایشان در آنجا توقف کرد ، پس عزم مهاجرت فرمود .

هاجر از روی فزع تضرع نمود که : ای ابراهیم ضعیفه بی کس و طفلی بی یار را در این بیابان بی آب و علف به که میسپاری و سفر می کنی ؟ هیچ نگوئی ما را که آب و نان دهد ؟ و از شرّ دیو و دد محافظت کند ؟

ابراهیم علیه السّلام رقّت کرده سخت بگریست و گفت : شما را به خداوند مهربان میگذارم که نگاهدارندهء صغار و کبار است و روزی رساننده مور و مار . هاجر گفت :

« رَضِیتُ بِاللَّهِ رَبَّنَا حَسبِیَ اللَّهُ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ » .

ماندن اسماعیل و هاجر در بیابان مکه

پس ابراهیم از پیش ایشان روان شد و چون لختی راه پیمود روی واپس کرده نظر به سوی هاجر و اسماعیل افکند و ایشان را در آن بیابان بی درازی و پهنا بیچاره و بینوا و بی نان و آب دید ، پس چشم پرآب کرد و گفت رَبَّنا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ ⁽¹⁾و با حزن و اندوه تمام روی به شام نهاد . در آن هنگام اسماعیل دوساله بود .

علی الجمله چون حضرت خلیل راه شام گرفت و آن قلیل آب و طعام که با هاجر بود پرداخته شد ، عطشان و جوعان بماند و بدان سبب شیر از پستانش انقطاع یافته گزند گرسنگی و تشنگی با فرزندش اسماعیل نیز سرایت کرده ، آغاز بی طاقتی نهاد ، هاجر چون چشمش به روی پسر و آن حالت منکر افتاد ، دنیا بر وی تنگ گشت ،

بی درنگ و تحمل از نزد اسماعیل برخاسته دوان دوان به کوه صفا برآمد و لحظه ای بر فراز آن کوه ایستاد به هر سوی نظاره کرد تا باشد که از آب و آبادانی نشانی گیرد و هیچ علامت نیافت .

پیدا شدن آب زمزم

پس از آنجا جامه خود را برکشید و بشتافت و به استعجال از وادی الصّفا گذشته به کوه مروه صعود نمود و نیز لحظه ای در آنجا اقامت فرمود و به هر جا نظر افکند ، جز یأس هیچ آیتی مشاهده نکرد و از غایت دهشت و پریشانی هفت نوبت این چنین سعی نمود ، چنان که اینک روش حاجیان است . و در هر نوبت از حال فرزند فحص می کرد تا مبادا از درنده گزند بیند .

در کرّت آخر چون نزدیک فرزند آمد ، چشمه آبی خوشگوار نزد وی جاری یافت که گاهی از سورت ⁽¹⁾تشنگی عقب قدم خویش بر زمین کوفته آن چشمه که اینک زمزم نامند ظاهر گشت . پس اسماعیل را از آن آب بنوشانید و خود نیز بیاشامید و هر دو از آن زحمت و هلاکت فراغت یافتند .

یافتن بنی جُرهُم اسماعیل و هاجر را سه هزار و چهارصد و بیست سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

ذکر نسب جُرهُم در ذیل قصهء فالغ ⁽²⁾گفته آمد ، اولاد و احفاد وی نخست در نواحی

یمن موطن داشتند و هر سال از کنار مکه عبور کرده به شام در می شدند و بر قانون تجارت جلب منافع نموده صرف معیشت می داشتند . در این کرّت چون به حوالی مکه تقرّب جستند فوجی از مرغان دیدند که در آن وادی در طیرانند که مثل آن هیچ گاه نیافته بودند ، از این معنی تفرّس ⁽¹⁾نمودند که در این بیابان آبی خوشگوار آشکار شده که این مرغان را بدان توجه باشد ، پس دو تن از کاروانیان را از پی فحص این مهم معین کرده ، ایشان بهر تجسس شتافتند و هاجر را با فرزند بر سر چشمه زمزم یافتند ، از دیدار چشمه و رؤیت آن عورت در شگفت ماندند و با هاجر گفتند : تو چه کس باشی و در اینجا چه وقت سکون یافتی ؟ از آدمیزادگانی یا به قبیلهء جان نسب می رسانی ؟

هاجر حال خویش سراسر بازگفت . ایشان گفتند : هیچ رخصت فرمائی که قبیله بنی جرهم در حوالی این چشمه نزول کرده در جوار تو اقامت نمایند و ترا با فرزند خدمت کنند . هاجر گفت : همین قدر از شما دریغ ندارم ، اما هیچ کس را با چشمه حقی نباشد . پس آن دو تن به نزدیک کاروان آمدند صورت حال بازگفتند . مضاض بن عمرو که سیّد بنی جرهم بود و سمیدع بن عامر که مهتر قبیله قطورا قبیله خویش را بفرمودند تا حواشی و مواشی و اموال و اثقال خود را برداشته در مکّه مکرّمه فرود آمدند و از رعایت هاجر و فرزندش هیچ فرو نگذاشتند ، چنان که حضرت اسماعیل علیه السّلام در میان ایشان نشو و نما یافت .

قربانی اسماعیل سه هزار و چهارصد و بیست و هشت سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

قربانی اسماعیل سه هزار و چهارصد و بیست و هشت سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود ⁽²⁾

ابراهیم خلیل علیه السّلام وقتی در حضرت کردگار جلیل معروض داشت که هرگاه به

موهبت یزدانی فرزندی یابد تقربا الی اللّه قربانی کند و این معنی را حکمتهای خداوند از لوحه خاطرش زدوده بود ، از آن پس که هاجر و اسماعیل را در بیابان مکّه گذاشت و مراجعت به شام کرد ، هر سال زیارت بیت اللّه را تصمیم داده عزیمت مکّه مکرّمه کردی و در آن مکان شریف در آمده مناسک ⁽¹⁾حج به جای آوردی و هم به دیدار هاجر و فرزند خرسند گشتی .

بدین منوال روز بگذشت تا ده (10) سال از مدت اسماعیل بگذشت ، باز در نوبتی که آن حضرت در بیت اللّه الحرام مقام داشت شبی در منام چنان دید که فرشته ای بر فراز سرش ایستاده می گوید : ای ابراهیم پروردگار تو می فرماید اسماعیل فرزند خود را برای من قربانی کن . آن حضرت از خواب ترسان و هراسان بخاست و نیک متفکر بماند که این خواب از تجلّیات ملک معبود است یا نمود شیطان مردود .

از این روی آن روز را « یوم التّرویه » ⁽²⁾خواندند . و چون شب دیگر آن خواب بدان روش دید بشناخت که این واقعه از ملکات یزدانی است نه از تخیّلات شیطانی ، پس آن روز به « عرفه » معروف گشت . و چون شب سوم هم در خواب دید که فرشتهء شب دوشین با وی همان خطاب کرد بامدادان یکدل شده بر ذبح فرزند دل بنهاد .

اگر چه جمعی از نقلهء اخبار و نگارندگان آثار که هم تاریخ توریة گواه حال و شاهد مقام ایشان است بر آنند که : ذبیح حضرت اسحاق بود نه اسماعیل ؛ اما با روایت [ امام ] جعفر صادق علیه السّلام که در حق اسماعیل ناطق است و حدیث خیر الانام که می فرماید : انا بن الذّبیحین جای شبهه نماند که ذبیح خلیل اسماعیل است ؛ زیرا که ذبیح نخست از اجداد خاتم الانبیاء جز اسماعیل نتواند بود و ذبیح ثانی عبد اللّه است - چنان که در جای خود مرقوم افتد - .

علی الجمله حضرت خلیل بفرمود تا هاجر موی اسماعیل را شانه زده و معطر کرده جامهء نیکو بر وی راست کرد و دو تن از خدام خود را برداشته به اتفاق اسماعیل بدان سوی که مأمور بود راه گذاشت و قدری هیزم بهر قربانی سوختی شکسته بر دوش اسماعیل نهاد تا به نزدیک قربانگاه آورد . چون به شعب جبل قریب شد گفت : .

ای فرزند أِنَّی أَرَی فِی الْمَنَامِ أَنَّی أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ ما ذا تَری ⁽¹⁾. حضرت اسماعیل چون از پدر بشارت قربانی یافت آغاز بشاشت و شادمانی کرد و گفت :

یَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ ⁽²⁾جان و سری را بها باشد که در راه خدا فدا شود ، پس تعجیل نما و در کار خدا خویشتن داری مفرمای « سَتَجِدُنِی إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِینَ ⁽³⁾؛ اما ای پدر با تو چند وصیّت باشد :

نخست آنکه : دست و پای مرا محکم بربندی تا مبادا هنگام جان سپردن مضطرب شوم و در برابر فرمان ترک ادب کنم .

دوم آنکه : اذیال جامه نیک بالا زنی تا مبادا از خون من بدان آلایشی رسد و این به پاداش من کاهشی رساند .

سیم آنکه : کارد را نیکو تند کنی تا کار فرمان را خوبتر و آسانتر گذاری .

چهارم آنکه : هنگام تیغ راندن روی من بر زمین نهی تا مبادا شفقت پدری ظهور کند ، چون روی من بینی در فرمان الهی فتور رسد .

پنجم آنکه : پیراهن خونین من به مادر رسانی و از من با وی سلام کنی و گوئی ای مادر پی من کار مصیبت مساز و رأی سوگواری میاغاز و این تعزیت را جز تهنیت مگوی که عهد من با تو جز آن نباشد که شفاعت خواه تو باشم و خیر تو از خدای مسئلت کنم .

ابراهیم را این سخنان آتش از جان برانگیخت و آب از دیده بریخت پس روی با اسماعیل آورد و گفت : نِعْمَ الْعَوْنُ أَنْتَ عَلَی أَمْرِ اللَّهُ تَعَالَی بَا بَنَی . آنگاه مذبحی راست کرده آن هیزمها بر بالای هم نهاده و اسماعیل را دست و پای بسته بر بالای هیزم بخوابانید و گفت : الَهِیَ انَّ لَمْ تُرحِمُنی لِشُئومِ ذَنبِی فَارْحَمْ هَذَا الصَّغِیرِ الَّذِی لَا ذَنْبَ لَهُ .

اسماعیل گفت : ای پدر مگر نمیبینی که سروشان علوی از شرفات علّیین بر ما نگرانند و درهای آسمان برگشاده دارند امتثال فرمان را آماده باش .

پس ابراهیم کارد بدست برگرفت و به افسان سورت بلا رگ بر آن داده دست بر .

حلقوم مبارک فرزند بنهاد و گفت : هَذَا وَلَدِی وَ زِینَةً قَلْبِی وَ قُرَّةَ عَیْنِی . الهی این فرزند من است و آرایش دل من و روشنائی دیدهء من ، مرا در فراق وی صابر و شاکر بدار .

پس کارد بر گلوی فرزند نهاده گفت : بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ اللَّهُمَّ تَقَبَّلْهُ مِنًی وَ أرنی مَا وعدتنی فِیهِ یَوْمَ لِقَائِکَ واسماعیل روی به درگاه بی نیاز کرد گفت : یَا رَبِّ فَدِیَةُ لَکَ نَفْسِی رَضِیَتْ بِقَضَائِکَ فَتَقَبَّلْ مِنًی و ابراهیم کارد بر حلق فرزند بکشید و نظر کرد اثر قطع نیافت ، دیگر باره دل سخت کرده و کارد سخت تر براند و چون نظاره کرد هم بدان گونه کارد را بریدن نبود . اسماعیل فرمود : ای پدر در تقدیم فرمان تأخیر روا مدار و نیک مردانه و سخت بازو باش . حضرت خلیل باز آن کارد بر گلوی اسماعیل گذاشته و زانوی خویش بر پشت کارد استوار کرده عظیم بفشرد چندان که حدود کارد برتافت و چون در نگریست هم اثر قطع نیافت .

فدیه اسماعیل

پس ابراهیم در غضب شده آن کارد را بر زمین زد و متحیّر گردید ، ناگاه از سرادقات قدس نوائی شنید که : ای ابراهیم . ابراهیم گفت : لبیک لبیک : گفت دست زیّ اسماعیل میاهج ⁽¹⁾که آشکار شد سر و جان فرزند در راه خدا دریغ نداری یا ابراهیم « قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْیا أَنَا کَذَلِکَ نجزی الْمُحْسِنِینَ » ⁽²⁾اینک بدان سوی خویش نظاره کن و فدای پسر خویش را گرفته به تقدیم قربانی قیام نمای .

چون حضرت خلیل به بازپس نگریست گوسپندی دید که از جانب کوه به زیر می آید که آن را فرشته خداوند از بهشت فروگذاشته بود . پس همچنان اسماعیل را بر جای بسته بماند و به سوی گوسفند بشتافت و گوسفند از آن حضرت گریخته به جمره اولی آمد ؛ و ابراهیم هفت سنگ برداشته به دو پرتاب کرد از آنجا روی به جمره وسطی آورد هفت سنگ دیگر به دو انداخت و از آنجا به جمرهء کبری شتافت ، هم هفت سنگ به دو زده آن را بگرفت و به قربانگاه منی آورد که تاکنون رمی جمار و قربانی برقرار است .

علی الجمله چون کبش فدا حاضر شد ، جبرئیل فرمود که « اللّه اکبر اللّه اکبر » ابراهیم گفت : لا إِلهَ الَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ و اسماعیل چشم گشود عرضه بیان نمود که « اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ» و این کلمات نیز شعار اسلام گشته در ایام تشریق ⁽¹⁾در عقب هر صلاة ختم گشت . آنگاه جبرئیل دست و پای اسماعیل را برگشاده و حضرت [ ابراهیم ] آن گوسفند را قربان نموده و جگر آن را بریان کرده قدری بخورد و اسماعیل را برداشته به خانه آورد ، هاجر بر سر راه انتظار نشسته بود .

چون چشم اسماعیل بر مادر افتاد بی اختیار بگریست ، هاجر از آن حال متأثر شد صورت واقعه را بازپرس کرد . اسماعیل قصهء قربانی و تفصیلات یزدانی به مفاد «وَ فَدَیْناهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ» بازگذاشت . پس هاجر فرزند را در برگرفته به تقدیم شکر و حمد الهی پرداخت .

مقرر است که حضرت ابراهیم سبب منع از ذبح فرزند از درگاه بی چون مسئلت نمود . پس به فرمان قادر ذو المنن کشف حجت از پیش چشم ابراهیم شده درجهء پیغمبر آخر الزّمان را بدید و صورت شهادت حسین بن علی علیه السّلام را مشاهده کرد که اینک فرزندان اسماعیل اند . ابراهیم گفت : خداوندا من حسین را بیشتر از اسماعیل دوست دارم . خطاب رسید که : ای ابراهیم ما او را به فدیهء اسماعیل قبول کردیم همانا او می تواند فدیه عظیم بود و ذبح عظیم آن حضرت است که سزاوار شهادت و در خور شفاعت بود .

علی الجمله ابراهیم پس از این واقعه در بئر سبع آمده اقامت فرمود و بشارت به دو آوردند که اینک برادر تو ناحور از زوجهء خود ملکه دختر هاران هشت فرزند آورده که اسامی ایشان چنین است : اول : عُوص ، دویم : بُوز ، سیم : قِمُوئیل ، چهارم :کِسِد ، پنجم : حُزُو ، ششم : فِلداس ، هفتم : یذلاف ، هشتم : تبوئیل . و این تبوئیل است که دخترش ربقه زوجهء اسحاق بود و از زن دیگر که رلومه نام داشت هم چهار فرزند آورده اول : طنج ، دوم : حجم ، سیم : طحس ، چهارم : معکه ⁽²⁾. .

بنای خانهء کعبه به دست ابراهیم سه هزار و چهارصد و بیست و نه سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

« إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبارَکاً » از این پیش بدان اشارت رفت که آدم صفی بانی خانه مکه مکرمه است و همچنان آن خانه محل اسعاف مطالب و مطاف قادم و ذاهب بود تا هنگام طوفان نوح که بیشتر حایط آن بنا عرضه هدم و انمحا گشت ، و بعد از تسکین طوفان آن موضع چون تلی سرخ مینمود و مردم استجابت دعوات را بر آن تل برآمده قربانی می نمودند و حوائج خویش مسئلت می فرمودند تا آن زمان که حضرت ابراهیم به تجدید آن عمارت مأمور گشت و به همراهی جبرئیل علیه السّلام از شام به سوی مکه احرام بست تا به دستیاری اسماعیل آن بنا را به انجام رساند .

و چون اسماعیل را به صید نخجیران رغبتی تمام بود و در دامن کوهی نشسته به تراشیدن تیر قیام میفرمود که پدر بزرگوارش در رسیده وی را دریافت و ابلاغ آن بشارت کرد . پس اسماعیل شاد خاطر در خدمت پدر بر سر آن تل آمده برای تشخیص حدود آن حایط بایستادند ، ناگاه ابری که چون شیر داشت بر فراز خانه پدید شد که سایهء آن بیزیاده و نقصان اندازه فسحت خانه بود ، آنگاه صدائی از آن ابر گوشزد ابراهیم گشت که : ای ابراهیم جدران این بنا را به اندازهء سایه من بنیان کن ، و خروشی از آسمان برخاست که : ای ابر پاداش تو هدر نشود در هوای مکه بمان که تو سایه بان خیر البشر خواهی بود ، و این همان ابر بود که مظله سیّد المرسلین بودی .

علی الجمله حضرت خلیل به مدد اسماعیل و ارشاد جبرئیل به ساختن خانه مکه پرداخت ، پسر سنگ آوردی و پدر به روی هم نهادی ، چندان که طول قامت به بالای آن وفا ننمودی . پس ابراهیم سنگی به زیر پا نهاده بر آن بر آمد تا به آسانی در ترفع آن دیوار پردازد ، همانا اثر قدم مبارکش بر آن سنگ بماند و آن سنگ به مقام ابراهیم

مشهور گشت چنان که وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ ابراهیم ⁽¹⁾به شرافت آن مقام گواه است .

و چون آن بنا به پایان رسید قبول آن سعی مشکور را به مفاد وَإِذْ یَرْفَعُ إِبْرَاهِیمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَیْتِ وَإِسْمَاعِیلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّاإِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ ⁽²⁾مسئلت فرمودند ، بعد از آن جبرئیل شرایط مناسک و آداب حج بدیشان آموخت ، چنان که هنوز بدان روش برقرار است مقرّر است .

و چون ابراهیم به مقام حجر الاسود رسید با پسر فرمود که سنگی در خور این موضع حاضر کن ، اسماعیل رفته سنگی آورد ، حضرت خلیل فرمود : سنگی از این نیکوتر میباید ، در این کرّت چون اسماعیل طلب سنگ را آهنگ کرد صدائی از کوه ابو قبیس برآمد که : ای ابراهیم ترا نزد من ودیعتی است و حجر الاسود را که جبرئیل هنگام طوفان در آن جبل پنهان کرده بود تسلیم ابراهیم علیه السّلام نمود ، و آن حضرتش به جای خود استوار فرمود . و تولیت آن بقعه شریفه را به اسماعیل مفوّض داشت و او را از قبل خود در مکّه خلیفه گذاشت ؛ و هر سال در موسم حج طیّ مسالک نموده در مکّه به مراسم مناسک قیام می فرمود .

وفات هاجر مادر اسماعیل سه هزار و چهارصد و سی و سه سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

از این پیش مرقوم شد که قبیلهء بنی جُرهُم در نزد اسماعیل و هاجر مستقر شده آن مأمن را وطن گرفتند و آن حضرت در میان ایشان نشو و نما یافته تا به مرتبهء رشد و حد بلوغ رسید ، آنگاه هاجر مادر اسماعیل به سرای دیگر انتقال نمود و آن حضرت پس از وفات مادر تنها بماند ، پس به صلاح و صوابدید رؤسای جُرهُمیه ، عمره بنت اسد بن اُسامه را که از قبیلهء عمالقه بود به زنی بگرفت و چندی با وی روز گذاشت تا آن هنگام که ابراهیم از شام عزم دیدن فرزند فرمود و ساره از وی پیمان گرفت که در

خانهء اسماعیل پیاده نشود .

چون آن حضرت به مکه در آمده به دَرِ سرای اسماعیل رسید ، زنی را دید از وی پرسید که ترا با اسماعیل چه نسبت است ؟ گفت : من زوجهء اویم . فرمود که : شوهرت به کجاست ؟ عرض کرد که از آن مرد چه میپرسی که یک روز در خانهء خویش نماند و روزگار به صید نخجیران گذراند . و تبجیلی ⁽¹⁾که سزاوار بود از حضرت خلیل مرعی نداشت . پس آن حضرت فرمود که : چون شوهرت بازآید از من با وی سلام کن و بگوی تا آستانه خانه خویش را تغییر دهد . و این بگفت و به جانب شام عطف عنان فرمود .

چون اسماعیل از صیدگاه بازآمد به صفوت ضمیر و صفای خاطر استشمام رایحهء خلیل نموده با عمره گفت : آیا هیچ کس در غیبت من بدین سرای عبور کرده باشد ؟ عمره گفت : بلی پیری بدین نشان آمد و تو را سلام رسانید و به تغییر عتبهء خانه حکم داد . اسماعیل گفت : آن پدر من بود و عتبه خانه توئی ، برخیز که از من به طلاقی . پس عمره از خدمت اسماعیل بیرون شد .

و اسماعیل بعد از وی سیّده بنت مضاض بن عمرو الجرهمی ⁽²⁾که ملکه زنان قبیله جُرهُم بود به حبالهء نکاح درآورد و با وی می بود تا دیگر باره حضرت خلیل ملاقات اسماعیل را به مکّه آمده به در سرای فرزند خرامید و آن حضرت بر قانون به صیدگاه میبود ، از سیّده پرسید که چگونه ای و شوهرت چون است و به کجاست ؟ سیده عرض کرد که : شوهر من نیکوترین مردان است اینک به اصطیاد ⁽³⁾شتافته و بر من با مصاحبت او بس خوب میگذرد . با ادب تمام پیش آمده نزول آن حضرت را مستدعی شد . ابراهیم فرمود : مجال فرود شدن ندارم . سیّده گفت : موی سر مبارک را ژولیده و غبارآلود میبینم ، چه باشد که رخصت غسل و تدهین آن یابم .

حضرت خلیل او را اذن داده برفت و سنگی آورده زیر پای آن حضرت گذاشت .

و ابراهیم پای راست را از رکاب برآورده بر سنگ نهاد و سیّده طرف ایمن ⁽¹⁾سر او را بشست ، آنگاه پای راست را در رکاب کرده پای چپ را برآورد و بر سنگ نهاده جانب ایسر ⁽²⁾را نیز سیّده بشست . و چون از این مهم فراغت یافت به خانه رفته قدری پنیر بر طبقی نهاده نزد ابراهیم آورد و به هر دو دست آن طبق را نگاه داشته آن حضرت تناول فرمود ، و در حین مراجعت با وی گفت که : شوهرت را بگوی که عتبه خانه ات را استوار دار .

چون حضرت اسماعیل به خانه آمد و سیّده آن قصّه بازگفت ، اسماعیل فرمود :

ای سیّده شاد باش که عتبهء خانه توئی و پدرم به نگاهداری تو مرا وصیّت فرمود .

وفات اسماعیل علیه السّلام سه هزار و پانصد و چهل و هشت سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

اشاره

وفات اسماعیل علیه السّلام سه هزار و پانصد و چهل و هشت سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود ⁽³⁾

اولاد اسماعیل

حضرت اسماعیل علیه السّلام با خلیل الرّحمن به صورت و اندام شباهتی تمام داشت ، و صفت وفا از دیگر ملکاتش معروف تر بود ، و روزگار خویش را بیشتر وقت به شکار رفتن و نخجیر کردن گذاشتی ، و بدین صنعت رغبت داشتی ، و در تیر تراشیدن و تیر انداختن عظیم ماهر بودی . روزی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله وسلم بر جمعی از بنی اسلم میگذشت که در آن وادی به تیر انداختن روز می گذاشتند ؛ فرمود : ارْمُوا بَنَی اسماعیلَ فَإِنَّهُ عَمِلَ آبَائِکُمْ .

آن حضرت را دوازده (12) پسر بود که اسامی ایشان به ترتیب ولادت مذکور میشود : اول : نِبایَوت ؛ دویم : قدار ؛ سوم : اُدئیل ؛ چهارم : مبسان ؛ پنجم : مِسماع ؛ ششم : دومه ؛ هفتم : مسا ؛ هشتم : حدر که او را حدو نیز گفته اند ؛ نهم : تَیما ؛ دهم :

یَطور ؛ یازدهم : نافیس ؛ دوازدهم : قُیدُمه ⁽¹⁾.

وفات اسماعیل

چون حضرت اسماعیل نور محمدی صلّی اللّه علیه و آله وسلم از پیشانی قدار مشاهده میفرمود او را از میانهء اولاد اختیار کرده کتابت عهدنامهء مقرّره را نوشته در تابوت سکینه نهاد و به دو سپرد که وضع آن نور پاک را جز در ارحام مطهرات نکند . و اسحاق علیه السّلام را طلبیده وصیت فرمود که محله ⁽²⁾دخترش را که از مادر نبایوت داشت از برای عیساو ⁽³⁾تزویج کند آنگاه دم در کشید و به جهان جاودانی خرامید . جسد مبارکش را در حجر مکّه نزدیک مقبرهء هاجر مدفون ساختند ، مدت دعوت آن حضرت چهل (40) سال بود که جمعی از کفّار را که از مصر بیرون شده در نواحی یمن وطن داشتند ، بدین حنیف دعوت کرده کسش اجابت ننمود .

صفت قِدار

علی الجمله بعد از رحلت اسماعیل قدار از میان اولاد آن حضرت ممتاز بود ، و بدین صفات مخصوص . گویند : صید نیکو کردی و تیر نکو انداختی و آهو را به تک ⁽⁴⁾بگرفتی و بر پشت اسب دلیر و چابک بودی ، در بطش ⁽⁵⁾و هیبت معروف ، و به شهامت و شجاعت موصوف می بود ؛ و نیز از صفات اوست که چندان توانائی داشتی که شبانه روزی با زنان هشتاد (80) نوبت طریق مجامعت گذاشتی .

گویند : صد (100) زن بگرفت از خاندان اسحاق علیه السّلام ، و هیچ یک حامله نشدند ، از این روی سخت رنجیده خاطر بود ، و در حل این عقده اهتمام می نمود . روزی برخاسته به مقام قربانگاه پدر آمده هفتصد (700) سر قوچ قربان کرد ، و گفت : الهی اگر مرا فرزندی عنایت خواهی فرمود ، قربانی مرا قبول کن . پس آتشی از آسمان فرود شده قربانهای او را یک یک بربود ، و ملهم شد که قربانی ترا قبول کردیم . آنگاه آسوده شده ساعتی در سایهء درختی بخفت ، در خواب دید که : وضع نور محمدی جز در زنان عرب نشود ، « غاضره » جُرهُمیّه را تزویج کن که مقصود حاصل گردد .قدار چون از خواب بیدار شد ، در میان بنی جرهم فرستاده غاضره را بیافت و به حبالهء نکاح درآورد و آن نور مبارک از صُلب قدار در رحم غاضره قرار گرفت .

سپردن قدار تابوت سکینه را

گویند روزی قدار عزم کرد که سر تابوت سکینه را برگشاید ، هاتفی آواز داد که جز انبیاء فتح این باب نکند ، این ودیعت را به کنعان برده تسلیم یعقوب علیه السّلام کن . پس قدار از مکه عزیمت کنعان فرمود و غاضره را وصیّت نمود که چون هنگام وضع حمل تو رسد ، به حجر اسماعیل رو که خداوندت پسری عنایت خواهد کرد ، و نام او را حمل بگذار .

پس تابوت را برداشته پیاده از مکهء مکرمه به سوی کنعان آمد ؛ و چون به حوالی کنعان رسید ، آوازی از تابوت سکینه گوشزد اولاد ابراهیم گشت که همه از وصول او آگاهی یافتند .

ولادت حمل

پس یعقوب با اولاد و اقوام به استقبال قدار و تابوت سکینه بیرون شدند ، و یعقوب ، قدار را در برگرفته پرسش نمود و او را بشارت داد که دوش غاضره پسری آورده ، مرا مشاهده رفت که ملائکه به زیارت او می شتافتند ، در حال قدار تابوت را تسلیم کرده بازگشت ، همانا حمل متولد شده بود ، پس در تربیت او اقدام فرمود ، تا

به حدّ رشد و بلوغ رسید ، آنگاه دست پسر را گرفته به کوه ابو قبیس آورد و با وی وصیّت کرد که وضع نور محمّدی را جز در ارحام مطهرات روا نداری ، و از آنجا حمل را برداشته به کوه « ثبیر » برد .

وفات قدار

ناگاه بر ایشان شخصی ظاهر شده بر « قدار » سلام کرد و گفت : ای قدار از کجا می آئی ؟ قدار صورت حال معلوم کرد . آن شخص زبان به ستایش قدار گشوده گفت :مرا با تو مشورتی است و پیش آمد که چیزی در گوش وی گوید ، او را قبض روح کرد .حمل از این حال در عجب ماند و با آن شخص به غضب گفت که : در حق پدرم چه اندیشیدی ؟ در جواب گفت که : نیک نظر کن که پدرت مرده باشد یا زنده است ؟چون حمل بازپس نگریست آن شخص غایب شد . حمل دانست که ملک الموت بوده . جسد پدر را در گوشهء ثبیر مدفون ساخته به سرای خویش آمد .

حمل

و بعد از چندی زنی سعیده نام از قبیلهء جُرهُمیّه بگرفت و نبت از وی متولد گشت و ایراد این نام بر وی از این روی بود که وقتی حمل به طرف یمن می رفت و ضجیع ⁽¹⁾خود سعیده را که حامله بود به همراه می برد ، نبت در راه متولد گشت و سعیده در نفاس بمرد ، و در آن هنگام بارانی سخت ببارید که کار بر حمل تنگ شد ، پس فرزند را برداشته به زاویهء غاری گریخت ، و از قضا حمل نیز در آن غار بار بربست و به یاران گذشته پیوست ؛ طائفه ای از عرب بدان مقام رسیده کودکی بیپدر و مادر یافتند و گمان کردند که یک ساله بود و هنوز چهل (40) روز بیش نداشت ، گفتند خداوند باری او را از زمین برویانیده ، لاجرم به نَبِت نامیده شد .

ولادت نبت

و چون به حدّ رشد و بلوغ رسید زنی به حباله نکاح درآورده ، همیسع از وی متولّد گشت ، و او را از علوّ همّت بدین نام نامیدند ، جنابش بر قبائل اعراب حجاز و « نجد » تا « فسطاط » ⁽¹⁾استیلا داشت ، و نام مادرش حارثه بنت مرار بن زرعة بن حمیر بود .

ولادت همیسع

علی الجمله همیسع بر بیشتر اولاد اسحاق نیز فرمانگذار بود و او حبیبه بنت قحطان را به نکاح آورده ، ازد از وی به وجود آمد .

ولادت اَزد

و ازد اول کسی است ، از اولاد اسماعیل که کتاب آموخت ، به بیست و چهار (24) زبان سخن گفتی و به بیست و چهار (24) خط نگارش کردی ، ضجیع او سلمی باشد ، و او بنت الحارث بن مالک است که ادد از وی متولّد گشت .

ولادت اُدد

و او را از این روی ادد گفتندی که آواز او را از دوازده (12) میل راه شنیدندی ، و او پس از رشد و بلوغ بلها که از اولاد یعرب بن قحطان بود به زنی آورد ، و او مادر عدنان است و ذکر عدنان در جای خود خواهد آمد ⁽²⁾.

بت پرستیدن اولاد اسماعیل علیه السّلام

اشاره

علی الجمله اولاد اسماعیل چنان بسیار شدند که زمین مکه احتمال گنجایش ایشان نداشت ، لاجرم گروه گروه از آن زمین مبارک بیرون شده در اطراف دیار عرب توطن کردند ، و هر قبیله که خارج می شدند ، سنگی شبیه به حجر الاسود ، از احجار مکه برداشته با خود می بردند و آن را در محلی خاص می گذاشتند ، و چون خانه مکه اش طواف می کردند . این کار اندک اندک به پرستش اصنام و اوثان منجر شد ، و آئین بت پرستیدن در میان اولاد اسماعیل بادید آمد .

بت های مشهور

و همچنین در قبیلهء جُرهُمیّه مرد و زنی که اَساف و نَائِلَه نام داشتند ، وقتی در خانهء مکّه مرتکب زنا شدند ، و منتقم حقیقی ایشان را به صورت سنگ مسخ فرمود ، و مردم برای عبرت ناظرین اساف را بر سر کوه صفا و نَائِلَه را در قلّه مروه منصوب داشتند ، و چون زمانی بر این برگذشت ، عمرو بن لُحیَّ خُزاعی مردم را به عبادت

اَساف و نَائِلَه دعوت نمود ، و گروهی اجابت کردند .

و همچنان « هُبَل » را از شام آورده بر سر کوهی نصب کرد و قریش به عبادت آن قیام نمودند ، چنان که در جای خود مرقوم افتد .

و برخی دیگر منات را قبله حاجات دانستند و بتخانه ای برای آن در کنار دریا برآوردند ، و انصار در زمان جاهلیّت عبادت منات می کردند .

و بعضی برای عُزّی در نخله بتکده ای آراستند و گروهی از بنی خُزاعه و قریش چون خانهء مکّه اش محل حصول حوائج دانستند و قبیله ثقیف ، لات را سزای پرستش یافتند ، و به عبادت وی شتافتند ⁽¹⁾و این قاعده مستمر بود تا زمان بعثت رسول صلّی اللّه علیه و آله وسلم .

ظهور عدنان چهار هزار و هشتصد و بیست و یک سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

اشاره

**ظهور عدنان چهار هزار و هشتصد و بیست و یک سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود⁽¹⁾

عدنان پسر اُدد است ، ذکر نسب شریف او را تا ادد در خاتمه قصّه اسماعیل بن ابراهیم علیهما السلام مرقوم داشتیم و نام مادر او بلهاست که نسب با یعرب بن قحطان رساند . آثار رشد و شهامت و فروغ بسالت و نبالت در ایام کودکی از جبین مبارکش مطالعه میشد و کاهنان عهد و منجمین ایام بازمیگفتند که از نسل وی شخصی بادید آید که جن و انس را در چنبر طاعت فروگیرد ، و از این روی جنابش را دشمنان فراوان بود چنان که وقتی در بیابان شام هشتاد (80) تن سوار دلیر او را تنها یافتند و به قصد وی شتافتند . عدنان اسب برانگیخت و با آن جمله پیکار کرد چندان که اسبش کشته شد و همچنان پیاده با آن جماعت به طعن و ضرب مشغول بود تا خود را به دامان کوهی کشید و اعادی از دنبال وی همی حمله بردند و اسب می تاختند ناگاه دستی از کوه بدر شده ، گریبان عدنان را بگرفت و بر تیغ کوه کشید و بانگی مهیب از قلّهء کوه به زیر آمد که دشمنان عدنان از بیم جان بدادند و این نیز از معجزات پیغمبر آخر زمان صلّی اللّه علیه و آله وسلم بود .

علی الجمله عدنان چون به حد رشد و تمیز رسید مهتر عرب و سیّد سلسله و قبله قبیله آمد چنان که ساکنین بطحا و سکّان یثرب و قبایل برّ حکم او را مطیع و منقاد بودند . چون بختنصر - که ذکر حالش مرقوم شد - از فتح بیت المقدس بپرداخت تسخیر بلاد و اقوام عرب را تصمیم داد ، و عدنان چون از عزیمت وی آگهی یافت ، کس فرستاده در بنی قَحطان بن عابر و بنی جُرهُم بن یقطان چندان که .

مرد جنگی بود طلب فرمود . و این قبایل که در مکّه معظمه سکونت داشتند و ذکر نسب ایشان را از این پیش بازنموده ایم .

مع القصه سپاهی بزرگ از این دو قبیله به نزد عدنان حاضر شدند و از دیگر قبایل عرب گروهی بی عدد نیز گرد آمدند ، پس لشکری بزرگ برآراست و در برابر بختنصر صف راست کرد و جنگ در انداخت . بعد از کشش و کوشش بسیار چیرگی و غلبه با سپاه کلدانیون افتاد و لشکر عرب هزیمت شدند و خلقی کثیر عرضهء تیغ و تیر آمدند . عدنان به سلامت از میدان بدر رفت و در نواحی شام آرام گزیده بار دیگر به تجهیز لشکر پرداخت و پراکندگان سپاه را گردآوری کرده امیدوار ساخت و با بختنصر کرّت دیگر جنگ در انداخت و لشکریان وی چون شیر زخم خورده بخروشیدند و چندان که توانستند بکوشیدند .

هم در این کرّت ظفر با بخت نصر بود و چندان از مردم عرب بکشت که مجال اقامت برای عدنان و مردان او نماند . لاجرم هر تن به طرفی گریخت و عدنان با فرزندان خود به سوی یمن شد و آن مأمن را وطن فرمود و در آنجا ببود تا رخت به سرای دیگر برد .

اولاد عدنان

مع القصه عدنان را ده پسر بود ⁽¹⁾: اول مُعَدّ ؛ دویم عکّ ؛ سیم ربّ ؛ چهارم ضحاک ؛ پنجم مذهب ؛ ششم عدن که شهر عدن که در ساحل بحر یمن واقع است منسوب بدوست ؛ هفتم نعمان ؛ هشتم ابیّ ؛ نهم ادّ ؛ دهم غنی . اما عَکّ بن عدنان دختر اشعر بن نبت بن ادد بن زید بن مِهسَع بن عمرو بن عریب بن یَشجُب بن زید بن کهلان بن سبا را به زنی بگرفت و به این خویشاوندی در میان قبیلهء اشعریون بماند تا بمرد .

و دیگر اولاد عدنان در یمن بزیستند تا پدر ایشان از جهان رخت ببست و عدنان

از اجداد بزرگوار پیغمبر آخر زمان است ؛ و در نسب شریف آن حضرت تا عدنان هیچ اختلاف نیست کما قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله وسلم کَذَّبَ النَّسابُون مَنْ عَلَا مَا فَوْقَ عَدْنَانَ .

.

مُعَدّ

علی الجمله چون عدنان از جهان رفت آن نور روشن که از جبین مبارک او درخشان بود از طلعت فرزند او معدّ ⁽¹⁾طالع شد و این نور همایون بر وجود پیغمبر آخر زمان دلیلی واضح بود که از صُلبی به صُلبی می شد . چون آن نور پاک به معدّ انتقال یافت و بختنصر نیز از جهان شده بود و مردم از شرّ او ایمنی یافته بودند ارمیا و باروخ علیهما السلام کس به طلب مُعَدّ فرستادند و جنابش را در میان قبایل عرب آوردند .

اما مُعَدّ بن عدنان را کنیت شریف ابو قضاعه بود . جمالی دلکش و بازوئی توانا داشت . بعد از فوت عدنان از حیطه یمن به بلدهء نجران آمد که هم از نواحی یمن بود ؛ و در نجران با افعی جرهمی که در علم کهانت مهارتی تمام داشت روزگاری از در صدق و صفا بود و با هم به مصادقت و مصافات می زیستند و درگاه افعی نیز در نجران مطاف اعاظم و اشراف بود آنگاه که ارمیا و باروخ علیهما السلام معدّ را طلب داشتند ، افعی را وداع کرده به میان عرب آمد و سالار سلسله گشت و از وی چهار پسر بادید آمد . اول قضاعه ؛ دویم نزار ؛ سیم قنص ؛ چهارم إیاد ⁽²⁾. و نعمان منذر که ذکر حالش خواهد شد از اولاد قنص بن مُعَدّ بود .

علی الجمله پسران معدّ بسیار شجاع و دلیر بودند چنان که گاهی لشکری فراهم کرده بر سر بنی اسرائیل تاختن می بردند و از آن جماعت مرد و مال ، اسیر و دستگیر می ساختند و جنگهای سخت با ایشان می افکندند و بیشتر وقت قرین فتح و نصرت

بودند ، تا کار بر آل یهودا تنگ شد و خدمت ارمیا و غرریا و دیگر پیغمبران خود رسیده استدعا کردند که انبیای بزرگوار در حق اولاد مُعَدّ دعای بد کنند و ایشان را از روی زمین براندازند . چون پیغمبران خدای خواستند بدین مهم اقدام نمایند خطاب از پیشگاه قدس رسید که لب فرو بندید همانا از پشت مُعَدّ شخصی به ظهور خواهد رسید که ما این جهان را برای او پدیدار کرده ایم پس انبیا علیهم السّلام لب ببستند .

نِزار

مع القصّه چون مُعَدّ از جهان برفت آن نور روشن از جبین فرزندش نزار طالع گشت و نزار بن مُعَدّ رئیس قوم و زعیم قبیله گشت و نام مادری معاذه بنت جوش بن عدی ⁽¹⁾است که نسب به قبیلهء جرهم رساند و کنیت شریفش ابو ربیعه است . آنگاه که نزار از مادر متولد شد و از بارقهء آن نور شریف که در جبین داشت معلوم بود که پیغمبر آخر زمان از نسل وی است ، معدّ هزار (1000) شتر در راه خدا قربانی کرد .

مردم با او گفتند که : مال خود را تضییع نمودی و اسراف فرمودی ! معدّ در جواب گفت که : و اللّه هنوز اندک می شمارم . و چون نِزار لفظا به معنی اندک است آن طفل به نزار نامیده شد .

و چون به حد رشد رسید و بعد از پدر در عرب مهتر گشت چهار پسر از وی پدیدار گشت : اول : ربیعه ، دوم : اَنمار ، سوم : مُضر ، چهارم : ایاد . اما از انمار دو قبیله بادید آمدند : اول : خثعم ، دوم : بَجِیلَه و جریر بن عبد الله بجلی که از اصحاب پیغمبر است نسب به این قبیله رساند . و این دو طایفه به یمن شدند و به اهل یمن مختلط آمدند و هم ایاد قبیلهء معروفی است که به ایاد بن نزار منسوب است و قس بن ساعدة الایادی که از حکمای عرب است - چنان که شرح حالش در جای خود مذکور شود - هم از این قبیله است . و از ربیعه و مضر نیز قبایل بسیار پدید شدند چنان که یک نیمهء عرب نسب بدیشان میبرند . و در فضیلت این دو تن همی بس است که رسول صلی اللّه علیه و آله وسلم فرمود : « لا تَسبُّوا مُضَرَ وَ رَبیعَةَ فَاِنَّهُم مَسلمان » و از این بیشتر در نام و

نسب قبایل قلم زدن از قانون این کتاب مبارک بیرون است .

مُضر

علی الجمله از میان فرزندان نزار ، مضر بود که در سلک اجداد پیغمبر صلی اللّه علیه و آله وسلم محسوب است . و آنگاه که نِزار را اجل محتوم نزدیک شد از میان بادیه با فرزندان به مکّهء متبرکه آمد و حالش چون از صحّت بگشت فرزندان را طلبیده پیش نشاند و اموال خویش را بر ایشان قسمت فرمود . از جمله خیمه ای که از ادیم سرخ بود و مقداری از زر سرخ و چیزهای دیگر که ماننده آن بود و رنگ حمری داشت به مضر تفویض فرمود و از این روی او را « مُضر الحمراء » نامیدند و اسبی سیاه و خیمهء سیاه و هر چه بدان ماننده بود به ربیعه عطا کرد و او را « ربیعة الفرس » خواندند و گوسفندان را با خادمی پیر و بعضی از اشیای دیگر به ایاد گذاشت و فرشی از ادیم سیاه و برخی دیگر از آلات و ادات مجلس بهرهء انمار داشت . و فرمود چون من از جهان شدم بقایای متروکات مرا هم بدین گونه قسمت کنید و خاطر یکدیگر رنجه مسازید و اگر در میان شما سخنی واقع شود که حاکمی لازم افتد از اینجا به نجران سفر کنید به نزد افعی جُرهُمی که با مُعَدّ پدر من دیرینه آشناست و مردی کاهن و دانا بود و نگذارد کار شما به خشونت انجامد و رفع سخن کند .

قصّه اولاد نزار و کهانت ایشان

چون نزار رخت از جهان بربست و در میان فرزندان او در بخش کردن اموال کار به قیل و قال انجامید ناچار هر چهار بار سفر بستند و از مکّهء متبرکه بیرون شده عزیمت به نَجران فرمودند . در راه شتر سواری با ایشان بازخورد ، با وی گفتند : از کجا می رسی ؟ گفت : شتری یاوه نموده و ضایع کرده ام می روم تا گمشده خویش را بیابم .

مضر گفت : شتر ترا چشم راست کور بود ؟ گفت : بلی . ربیعه گفت که : از دست راست شل بود ؟ گفت : بلی . ایاد گفت : آن شتر دم بریده داشت ؟ گفت : بلی . اَنمار گفت :رمنده و حرون بود ؟ گفت : بلی . دیگر باره مضر به سخن آمد و فرمود یک تنگ بار آن

شتر روغن است و آن دیگر شهد . و ربیعه گفت : بر سر بار آن شتر زنی سوار است ، و أیاد گفت : آن زن آبستن است ؛ و انمار گفت : آن شتر یک دندان شکسته دارد . آن مرد این جمله را نیز گفت : به صدق بود . با وی گفتند : هم از این راه بشتاب که آن را خواهی یافت . مرد شترسوار به فرمودهء ایشان لختی برفت و از شتر گم شده اثری ندید هم به تعجیل مراجعت کرده به خدمت مضر و برادران پیوست و گفت : همانا از شتر من جز شما را خبر نباشد . ایشان سوگند یاد کردند که ما اصلا شتر ترا ندیده ایم . آن مرد گفت : هرگز این سخن را از شما نخواهم پذیرفت .

چون یک تن بود و نیروی مجادله با ایشان نداشت همراه آن جماعت به نجران آمد و مضر و برادرانش به خانهء افعی جُرهُمی فرود شدند . افعی به خدمت ایشان پیوسته از زحمت سفر و مشقت راه بازپرسی به سزا فرمود . هم از گرد راه مرد شترسوار پرسید و در خدمت افعی معروض داشت که امروز در نَجران رئیس دودمان بنی جُرهُم توئی ، نخست داد من بده ، آنگاه به رسوم مهمان نوازی پرداز . و قصهء شتر گمشده و سخنان فرزندان نزار را بازگفت .

مضر و برادرانش با او سوگند یاد کردند که ما هرگز شتر این مرد را ندیده ایم . افعی گفت : پس این نشان از کجا دانستید که با وی بیان کردید ؟

مُضر گفت : من از آن دانستم که شتر او چشم راست کور دارد که همهء راه از طرف چپ چریده بود و هر گیاه که بر سوی راست بود آفت نداشت ، و چون بر یک جانب موران گرد بودند و بر جانب دیگر مگسان گمان بردم که بر یک سوی روغن حمل دارد و دیگر سوی شهد . چه مور و مگس را با روغن و انگبین کار است .

و ربیعه گفت : من از آن گفتم دست آن شتر شل است که اثر کشیدن دست آن را بر زمین یافتم ، و از آن فهم کردم زنی بر پشت آن سوار است چه در جائی نشان پائی یافتم کفی از خاک آن قدم برداشته ببوئیدم در حال میل خاطر من به سوی زنان شد .

اَیاد گفت : من از آن دانستم آن شتر دم بریده بود چه شتران را عادت آن باشد که هنگام سرگین انداختن دم بجنبانند و مدفوع خود را پراکنده سازند و سرگین شتر در یک جای جمع به زیر آمده بود . و از آن گفتم ، آن زن که بر آن سوار است آبستن است که هنگام برخاستن از آنجا که پیاده شده بود و هر دو کف دست خود بر زمین نهاده بود از اثر کفهای او دانستم گران بار است .

أنمار گفت : رمندگی آن شتر از آن معلوم بود که علف انبوه را همه جا به حال خود گذاشته بر گیاه اندک چریده بود ، و شکستگی دندان آن را بدان معلوم کردم که در هر دسته گیاه که دهان آلوده بود به اندازهء یک دندان گیاه سالم داشت .

چون افعی این سخنان را بشنید از حدّت فهم و فراست ایشان در عجب ماند و مرد شترسوار را از پی کار خود راند و آن جماعت را تعظیم و تکریم فراوان نموده در حجرهء خاص بنشاند و شامگاه نزل مهنّا مهیّا کرده به خدمت ایشان فرستاد و خود به نهانی از پس در بایستاد تا مقالات اولاد نزار را اصغا فرماید و خیالات ایشان را بازداند ، ناگاه چون اولاد نزار هر یک جامی از خمر بکشیدند ، ایاد گفت : انگور این شراب در گور مردگان نشو و نما یافته و چون دست با کباب بردند ، مضر گفت :

گوشت این بزغاله از شیر سگ پرورده باشد . ربیعه گفت : افعی اگر چه نسب خود را با جُرهُم پیوندد اما از مطبخی زادگان است . انمار گفت : در هر حال کار ما را به راستی خواهد گذاشت و قسمت اموال بر ما نیکو خواهد کرد .

افعی چون این سخنان بشنید روزگار بر وی دگرگون گشت و بدانست سخنان ایشان جز به راستی مقرون نیست . نخست نزد مادر آمد و او را با تیغ حدید تهدید فرمود و حقیقت حال معلوم کرد ، آنگاه به شرابدار گفت که : این خمر از کجا آوردی ؟

وی نیز از تاکستان آن که در گورستان بود نشانی بگفت ، و چون از کباب بپرسید هم گفتند آن بز که این بزغاله بزاد ، در چنگال گرگ فتاد و این بزغاله با شیر ماده سگی توانا گشت .

پس به تعجیل نزدیک مهمانان آمد و گفت : بازگوئید تا این رازها چگونه بر شما معلوم شد .

ایاد گفت : از خوردن خمر همه سرور و حبور خیزد و ما را از نوشیدن این شراب جز اندوه و مکروه حاصلی نبود ، دانستم که تاک آن از گورستان دمیده .

مضر گفت : در خوردن این کباب ما همه مانند سگان لقمه از هم میربودیم و به غضب و غلظت در هم مینگریستیم و چون نیک نظر کردم استخوان پهلوی آن بزغاله با سگان شباهت تمام داشت ، دانستیم که با شیر سگ پرورده باشد .

ربیعه شرمگین سر به زیر افکند و گفت : از آنگاه که ما بدین حضرت آمده ایم ، سخنان افعی همه از آب و نان بوده و گاه گاه نیز از پس در استراق سمع فرموده

معلوم شد که بزرگزادگان بدین دو صفت انباز نشوند بلکه این کار بیپدران و مطبخی زادگان است .

افعی در ضجرت و حیرت فرو ماند و اموال ایشان را به راستی چنان که انمار از فطانت وی دریافته بود قسمت فرمود ، ایشان را مقضی المرام با وطن بازفرستاد و همه با هم نیک بزیستند .

اما مُضر بن نزار سید سلسله بود و اقوام عرب او را مطیع و منقاد بودند و همواره در ترویج دین حضرت ابراهیم خلیل علیه السّلام روز می گذاشت و مردم را به راه راست میداشت و چون عنلکه را به زنی بگرفت که هم نسب با عدنان بن ادد میرساند از وی دو پسر آورد . نخست الیاس که از اجداد پیغمبر صلی اللّه علیه و آله وسلم است ، دوم غیلان که هم از او قبایل بسیار بادید آمد ⁽¹⁾. و مضر وقتی فرزندان خویش را پیش خواسته بدین کلمات نصیحت فرمود و روی سخن با الیاس داشت و گفت « مِنْ یَزْرَعُ شَرّاً یَحْصُدُ نَدَامَةُ وَ خَیْرُ الْبِرِّ مَا أَعْجَلَهُ فَاحْمِلْ نَفْسَکَ عَلَی مَکْرُوهُهَا فِیمَا اصلحها وَ اصْرِفْهَا عَنْ مطلوبها فِیمَا أَفْسَدَهَا » و گویند اول کس که آهنگ حدی را برای شتران خواندن فرمود مضر بود ⁽²⁾

شتران از چراگاه به سوی او خرامیدند ، چون بهبود یافت و سوار بر شتر شد ، برای آن سرود خواند . او یکی از خوش آوازترین مردم روزگار خود بود . همو اضافه می کند که : برخی گویند :

نه چنین بود بلکه دست برده ای از بردگان او شکست که فریادی آهنگ دار کشید و شتران برگرد او فراهم آمدند . مضر سرود روی آن گذاشت و بر آن بیفزود .

الیاس

اما الیاس بن مضر بعد از پدر در میان قبایل بزرگی یافت چنان که او را سیّد العشیره لقب دادند و امور قبایل و مهمّات ایشان به صلاح و صواب دید الیاس فیصل

می یافت و تا آن روز که نور نبوی از پشت او انتقال نیافته بود گاهی از صلب خویش زمزمهء تسبیح شنیدی .

علی الجمله الیاس ، لیلی دختر حلوان بن عمران بن الحاف بن قُضاعه یمنی را به حبالهء نکاح درآورده از وی سه پسر بادید آورده اول : عمرو ، دویم : عامر ، سیم :

عمیرا . و چون پسران وی به حد رشد رسیدند روزی عمرو و عامر با مادر خود لیلی به صحرا در رفتند ، ناگاه خرگوشی از سر راه بجنبید و به یک سوی گریخت و شتران از خرگوش برمیدند . عمرو و عامر از دنبال آن تاختن کردند . عمرو نخست آن را بیافت و عامر برسید و خرگوش را صید کرده کباب ساخت . لیلی را از این حال سروری و عجبی روی داد ، پس به تعجیل به نزدیک الیاس آمد و چون رفتاری به تبختر داشت ، الیاس با زن گفت « مَا لَکَ أَیْنَ تُخَندفِینَ» چه خندفه آن را گویند که در رفتاری به تبختر و جلالت باشد . لیلی گفت : همیشه بر اثر شما به کبر و کبریا قدم زنم ، از این روی الیاس او را خَندَف ⁽¹⁾نامید و آن قبایل که با الیاس نسب می بردند بنی خندف لقب یافتند . و از این روی که عمرو آن خرگوش را بیافته بود الیاس او را مدرکه لقب داد و چون عامر صید آن کرد و کباب ساخت طابخه نامیده شد و چون عمیرا در این واقعه سر در لحاف داشت و طریق خدمتی نه پیمود به قَمَعَه ملقب شد اما پیغمبر صلی اللّه علیه و آله وسلم از نسل مُدرِکه بود .

شرح حال بت پرستی اولاد اسماعیل علیه السّلام

علی الجمله فرزندان الیاس اولاد بسیار آوردند و در میان ایشان رسم بت پرستیدن عظیم اشتهار داشت چنان که عمرو بن لحی بن قَمَعَه که پدر خُزاعه است وقتی از مکّهء متبرکه به ارض مآرب شد و در آنجا گروهی از بت پرستان دید و آن صفت را ستوده دانست و از آن جماعت صنمی بخواست تا به خانه خویش آرد و آن را پرستش کند ، آن جماعت بتی با او دادند و آن را گرفته به زمین بَطحا آورد و .

« هُبَل » نام گذاشت و مردم را به پرستش آن بازداشت . وی اول کس است از اولاد اسماعیل علیه السّلام که کیش بت پرستیدن گرفت و از پس او هُذَیل بن مدرکه در میان بت پرستان شد و صنمی گرفته آن را سُواع » نام نهاد و به میان قبایل عرب آورد و کلب بن وبره که با قُضاعه نسب داشت هم به طلب رفت و بتی گرفته آن را « ودّ » نامید و مردم را به پرستش آن دعوت نمود . و مردم طی و مذجح بت خود را « یغوث » نامیدند و عبادت آن را اختیار کردند . و مردم هَمدان که نسب به کهلان رسانند و در نواحی یمن ساکن باشند صنم خود را « یعوق » نامیدند و سمیقع بن ناکور بن عمر بن یعفر بن ذو الکلاع الاکبر هو یزید بن نعمان که در نواحی یمن وطن داشت و همواره در جمع آوری قبایل مشغول بود و او را ازین روی ذو الکلاع الاصغر می نامیدند چنان که بیشتر قبایل و آل حِمیَر به دو گرد آمدند صنم خویشتن را « نَسر » نام نهاد و مردم را به عبادت آن ترغیب نمود . و قبیله خولان بن حارث بن قضاعه عم « انس » را گرفتند و فرزندان ملکان بن کنانه بن خزیمة بن مُدرِکة بن الیاس سنگی بسیار طویل در بیابان نهادند و آن را « سعد » لقب دادند و به نیایش و ستایش آن قیام فرمودند و « اساف » و « نایله » را در موضع زمزم وضع کردند چنان که در خاتمهء قصهء اسماعیل علیه السّلام مرقوم افتاد . و بنی ثقیف در طایف « لات » را برگزیدند و اوس و خزرج در یثرب طاعت « منات » کردند و همچنان قبایل دوس و خثعم و بجیله « ذو الخلصه » را داشتند و مردم جبل طی « قُلس » را برافراشتند و بنی ربیعه که نسب با تمیم رسانند بتی به دست کرده و بتخانه برای او بساختند و آن بتکده را « رضا » نامیدند .

همچنان هر قبیله بتی گرفتند و بت پرستیدن آغازیدند تا آنگاه که دولت اسلام قوی شد و پیغمبر آخر الزمان صلّی اللّه علیه و آله وسلم ایشان را از چنان کردار زشت بازداشت چنان که خدا میفرماید وَ لا تَذَرُنَّ وَدًّا وَ لا سُواعاً وَ لا یَغُوثَ وَ یَعُوقَ وَ نَسْراً وَ قَدْ أَضَلُّوا کَثِیراً ⁽¹⁾و هرگاه آن مردم به سفر رفتندی نخست در بر اصنام شده برای میمنت مسح کردندی و چون بازآمدندی نخست مسح آن را واجب شمردندی و از آن پس چشم به دیدار اهل بیت خویش گشودندی . .

مدرکه

اما مدرکة بن الیاس چنان که مذکور شد نامش عمرو است و لقبش مدرکه و کنیتش ابو الهُذَیل و سلمی بنت اسد بن ربیعة بن نزار بن معد ⁽¹⁾را به زنی بگرفت و از وی دو فرزند آورد یکی خزیمه و دیگری هذیل و از هذیل قبایل بسیار بادید آمدند و پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله وسلم از نسل خُزَیمه به ظهور آمد .

خُزَیمه

اما خُزَیمة بن مُدرِکه بعد از پدر حکومت قبایل عرب داشت و او را سه پسر بود اول : کنانة ، دوم هون ، سوم : اَسَد ⁽²⁾و مادر کِنانَه ، عوانه دختر سعد بن قیس بن غیلان بن مُضر بود ⁽³⁾و از ایشان قبایل بسیار به ظهور آمد چنان که بنی اسد و بنی کنانه مشهورند و پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله وسلم از نسل کِنانه بود .

کنانه

اما کنانة بن خُزَیمه کنیتش ابو نصر است . چون رئیس قبایل عرب گشت در خواب به او نمودند که برّه بنت مُرّ بن ادّ بن طابخة بن الیاس بن مُضر را به زنی بگیر که از بطن وی باید فرزندی یگانه به جهان آید . کنانه هم بدان خواب تنبیه یافته برّه را خواستاری نمود و به خانه آورده با وی هم بستر شد و از وی سه پسر آورد . اول :

نضر ، دوم : مالک ، سوم : ملکان . و همچنان هاله دختر شوید ابن الغطریف را که از قبیلهء اَزد بود به حباله نکاح درآورد و از وی پسری متولد شد و او را عبد مناف ⁽⁴⁾نام

گذاشت . و از جمله این پسران نَضر در سلک اجداد پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله وسلم بود و قریش لقب نضر است چنان که در جای خود گفته شود که چگونه این نام بر وی افتاد و شرح اولادش تا ظهور پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله وسلم نیز مسطور خواهد گشت ان شاء اللّه تعالی .

ظهور قریش پنج هزار و دویست و هشتاد و دو سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

اشاره

**ظهور قریش پنج هزار و دویست و هشتاد و دو سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود⁽¹⁾

نَضر

از این پیش پدران پیغمبر آخر الزمان را صلّی اللّه علیه و آله وسلم تا کِنانة بن خُزَیمه مرقوم داشتیم و کنانه را پسری بود که نَضر نام داشت و به قریش ملقّب گشت . و در سبب این لقب با وی مورخین را چند سخن است .

نخست آنکه : قریش نام دابه ای است که بزرگترین جانوران دریاست ، و چون نضر بزرگتر از مردم قبیله بود چنین لقب یافت .

دیگر آنکه : قریش مشتق از تَقَرُّش است و تَقَرُّش به معنی کسب و تجارت است همانا نضر را این شیوه بوده است .

و سخن آخر را که نگارنده این اوراق اختیار کرده آن است که تَقَرُّش به معنی تجمع است و چون نضر مردی بزرگ و با حصافت بود و سیادت قوم داشت پراکندگان قبیله را فراهم کرده و بیشتر هر صباح بر سر خوان گستردهء او مجتمع میشدند از این روی قریش لقب یافت . و هر قبیله که نسب ایشان به نضر پیوندد قریش خوانند .

گویند نَضر روزی در حِجر مکّه خفته بود در خواب چنان دید که درخت سبزی از پشت او رسته چنان که شاخه های آن سر بر آسمان گذاشته و اوراق و اغصان آن از

نور تابناک است و شمار شاخه های آن مساوی عدد اولین و آخرین اشیاست و بر آن اغصان قومی سفیدروی جای دارند ، چون از خواب برآمد و این صورت را در نزد کاهنی باز نمودند ، تعبیر چنان رفت که کرامت و شرافت بر دودمان تو و حسب و نسب تو مسلّم و مقصور خواهد بود و نام مادر نَضر ، بَرَّة بنت مرّ بن اُدّ بن طابخة بن الیاس مضر باشد .

مالک

مع القصه نَضر بن کِنانه را دو پسر بود یکی مالک و آن دیگر یخلد و نام مادر مالک ، عاتکه بنت عدوان بن عمرو بن قیس بن غیلان بود و نسب پیغمبر آخر زمان صلّی اللّه علیه و آله وسلم به مالک پیوندد .

فِهر

و مالک را پسری بود که فِهر نام داشت و نام مادر فهر ، جندله بنت [ عامر بن ] حارث بن مضاض جُرهُمی است و این حارث جز این مضاض اکبر است و نسب پیغمبر آخر زمان به فِهر منتهی شود و فِهر بن مالک را هم نام عامر است و او چهار پسر داشت : اول : غالب ، دویم : مُحارب ، سیم : حارث ، چهارم : اسد و نام مادر ایشان لیلی بنت سعد بن هزیل بن مدرکة بن الیاس است ⁽¹⁾.

غالب

و نسبت پیغمبر به غالب رسد و غالب را دو پسر بود اول : لؤیّ ، دویم : تیم و نام مادر ایشان سلمی بنت عمرو بن ربیعة بن الخزاعیة است .

لُؤَیّ

و نسب پیغمبر با لُؤَیّ پیوندد و لُؤَیّ را چهار پسر بود : اول : کعب ، دویم : عامر ، سیم : سامه ، چهارم : عوف .

و مادر کعب و سامه و عامر ⁽¹⁾، ماویه دختر کعب بن القین بن جسر بود از قبیلهء قضاعه و مادر عوف مخشیه بنت سیان بن محارب بن فهر بود ⁽²⁾وقتی در میان سامة بن لؤیّ و برادرش عامر خشونتی واقع شد و از آن کار به معادات و مبارات کشید و عاقبت سامه از عامر هراسناک شده عزم جلای وطن فرموده ، و خواست تا سوی عمان کوچ دهد . آنگاه که بر شتر خویش برنشست که طی مسافت کند . ناقهء او برای چریدن سر فرو داشت و ماری از خاربن سر بدر کرده لب آن را بگزید چنان که در حال بیفتاد و بمرد . چون سامه از ناقه به زیر افتاد هم او را بگزید و او نیز به هلاکت رسیده و در حین سکرات موت بیتی چند انشاد فرمود و نگارنده اوراق به نگارش یک بیت از آن پرداخت :

لا اَری مِثلَ سامَةَ بنِ لُؤَیّ * یَومَ حَلُوا به قَتیلاً لِناقَة

اما عوف بن لُؤیّ با چند تن از مردم خود به ارض غطفان آمد که نسبت به عیلان رساند و چون در آن زمین سکون اختیار کرد آن مردم که با وی همراه بودند رخصت انحراف داد .

اما نسب پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله وسلم بر کعب بن لُؤی پیوندد - چنان که در جای خود مذکور خواهد شد - . ابو عبیده جراح از فرزندان حارث بن فهر است و سوده بنت زمعه که

از جمله ازواج پیغمبر است از نسل عامر بن لَؤیّ است . سهیل بن عمرو بن عبد ود هم ازین قبیله اند و بنو ناجیه از اولاد سام اند .

خبر دادن عیسی علیه السّلام به ظهور خاتم الانبیاء

**خبر دادن عیسی علیه السّلام به ظهور خاتم الانبیاء ⁽¹⁾[ روزی ] شاگردان از آن حضرت سؤال کردند که ما را خبر ده تا بدانیم این جهان کی سپری خواهد شد و مدار عالم به نهایت خواهد گشت ؟

عیسی علیه السّلام فرمود : هان ، ای جماعت ، شما را خبر میدهم که بعد از من پیغمبری میآید که پیغمبران دیگر ، قطرات سحاب اویند و با تأیید او آیند و روند کما قال اللّه تعالی : وَ إِذْ قالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ یا بَنِی إِسْرائِیلَ إِنِّی رَسُولُ اللَّهِ إِلَیْکُمْ مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْراةِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ ⁽²⁾.

من تصدیق کننده ام بر توریة ، و بشارت می دهم شما را به آن پیغمبری که از پس من میآید و نام او احمد است ، و او را یکی از فرزندان که حجت دین او است و تا قیامت زنده خواهد ماند و تربیت این جهان خواهد کرد و از میان مردم غایب خواهد زیست ، و آنگاه که قیامت ، نزدیک باشد او ظاهر خواهد گشت ، و من نیز از آسمان آنگاه فرود خواهم شد ، کما قال اللّه تعالی : وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها ⁽³⁾.

جلوس تبّع الاصغر در مملکت یمن پنج هزار و ششصد و چهل و یک سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

اشاره

**جلوس تبّع الاصغر در مملکت یمن پنج هزار و ششصد و چهل و یک سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود⁽¹⁾

ملوک یمن

حَسّان بن تُبَّع الاوسط که ملقب به تُبَّع الاصغر است بعد از عبد کُلال ⁽²⁾بن مشوب در دار الملک یمن لوای سلطنت برافراخت و کنیت او نیز ابو کرب است و از اینجاست که بعضی از مورخین او را از اَبُو کَرِب أسعد بن مالک ⁽³⁾که تبّع اوسط است بازندانسته اند و شرح حال وی را به دو بسته اند .

بالجمله چون حسّان در کار مملکت استیلا یافت و پنج ⁽⁴⁾سال تمام اراضی یمن را به استقلال پادشاهی کرد تصمیم عزم داد که ممالک عرب را به تحت فرمان آرد ، لاجرم الحارث بن عمرو بن حجر آکل المُرار ⁽⁵⁾کِندی را که خواهرزادهء او بود بر قبایل مَعَدّ (5) و دیگر طوایف حکومت داد و خود با لشکری ساز کرده از یمن بیرون شد ، و از پس او الحارث با صخر بن نَهشَل ⁽⁶⁾بن دارم ⁽⁷⁾که فرمانگذار قبیله خویش بود .

فرمود که : در حدود مملکت یمن بعضی از مردم بادید شده اند که سر به فرمان فرو نمیدارند و همه ساله به نهب و غارت رعایا و مساکین روز می برند ، تو را رخصت میدهم که مردم خویش را برداشته به قلع و قمع ایشان پردازی ، و شرط آن است که هر غنیمت که از ایشان بدست کنی خمس آن را خاص من دانی ، چون این خدمت به پایان بری هم حَسّان را که پادشاه وقت است از خود راضی خواهی داشت و هم این اراضی را از تباهی حفظ خواهی نمود .

صخر [ بن نَهشَل ] بر حسب فرمودهء او مردم خود را برداشته برای نظم و نسق حدود و ثغور یمن بیرون تاخت ، و آن اشرار را بعضی بدست آورده مقتول ساخت ؛ و برخی را پراکنده نمود و بازآمد ، و از آن سفر مالی فراوان بهره مردم او گشت و آن جماعت هر چه یافتند برداشتند و به خانه های خود شدند .

پس آنگاه که صخر [ بن نهشل ] به دار الملک آمد الحارث به او گفت : أنجز حرّ ما وعد یعنی : وفا کرده است مرد آزاده بدانچه وعده فرموده است . و این سخن در میان عرب مثل گشت .

بالجمله صخر بعد از اصغای این سخن کس به میان قبایل خویش فرستاده خمس آن غنایم را از ایشان طلب کرد تا در حضرت الحارث پیش گذراند ، و آن جماعت از حکم وی سر برتافتند . لا جرم ایشان را به نزد خود طلب داشت و گذر ایشان بر تنگنای تلی بلند واقع بود ، پس پیش از آنکه مردم وی از آن تنگنا عبور کنند خود بر سر آن تل آمده فرمود که : هم در این مکان خمس غنایم را از مال خود اخراج نمائید و بگذارید ⁽¹⁾.

حمزة بن ثعلبة بن جعفر بن ثعلبة بن یربوع ⁽²⁾سوگند یاد کرد که : من و این مردم هرگز از غنیمتی که با زحمت تیغ و خنجر فراهم کرده ایم دست برنخواهیم داشت .

صخر از سخن او در خشم شد و شمشیر برآورده به دو حمله برد و سر از تنش برگرفت . مردم چون این بدیدند ناچار دل از مال برگرفتند و خمس غنایم را به دو .

سپرده تا به نزدیک الحارث فرستاد و با وعده وفا نمود . و از اینجاست که نهشل بن حرّی که یکی از شعرای آن قبیله است در مقام فخر گوید :

وَ نَحْنُ مَنَعَنَا الْجَیْشِ انَّ یتأرّبوا * عَلَی شجعات وَ الْجِیَادَ بِنَا تَجْرِی

حبسناهم حَتَّی أَقَرُّوا بِحُکْمِنَا * وَ أَدَّی أَنْفَالُ الْخَمِیسِ الَیَّ صَخْرٍ ⁽¹⁾

و شُجعات نام آن تلهائی است که معبر آن طایفه بود . و اکنون بر سر سخن رویم .

چون حسّان از یمن کوچ داد با لشکرهای خویش بر سر بلدهء یثرب ⁽²⁾آمد و آن شهر را مفتوح ساخته به تحت فرمان آورد ، و روزی چند در آنجا ببود . آنگاه فرزند خود قبیله را به حکومت آن بلده منصوب داشت و او را گذاشته خود مراجعت نمود . مردم یثرب از پس او چون قبیله را ضعیف حال دیدند بر وی بشوریدند و او را مقتول ساختند ، و این خبر به حسّان آوردند . آن هنگام که چند منزل راه بریده بود ⁽³⁾ناچار عنان ⁽⁴⁾برتافت و برای نهب و قتل یثرب بازپس شتافت .

مردم یثرب ، اطراف قلعه را محکم کردند و دیوار و در را استوار نمودند و در حفظ و حراست خویش سخت پای افشردند . و حسّان آن بلده را محاصره کرده جنگ درانداخت و روزی چند نایره ⁽⁵⁾قتال مشتعل ⁽⁶⁾بود . و در آن اوقات مردی از اهل یثرب که احمر نام داشت و نسبت با عبدی بن نجّار میرسانید ، صبحگاهی در نخلستان خود درآمد و در آنجا یکی از نزدیکان تبّع را یافت . پس بیدرنگ به دو حمله برد و بدان داس که درخت می پیراست ⁽⁷⁾او را بکشت و گفت : « انّما التّمر لمن ابرّه » یعنی : نموّ کرد خرما برای کسی که حق او را بگذاشت . و این سخن کنایت از آن بود که تبّع هر چه کرد مکافات آن را یافت .

و این حدیث چون به حَسّان رسید بر غضب او بیفزود و یک باره حکم به قتل مردم یثرب داد . از آن سوی اشیاء خوردنی در لشکرگاه حسّان به نهایت شد و کار بر لشکریان صعب افتاد . .

مردم یثرب چون این بدانستند همه شب حملهای کران ⁽¹⁾از خرما به لشکرگاه او می فرستادند ، و روز همچنان به کار جنگ مشغول بودند . حسّان از روش ایشان سخت حیران شد و از آن خشم و کین که داشت فرود آمد و اندک اندک کار به رفق و مدارا افتاد . و مردم یثرب را یک یک در حضرت او راه مراوده بدست آمد . و در آن زمان از اولاد عمرو بن عامر مزیقیا طایفهء اَوس و خَزرَج در یثرب جای داشتند . - و فرزندان ایشان بودند که در روزگار پیغمبر آخر الزّمان انصار شدند - .

بالجمله رئیس آن جماعت ، عمرو بن معاویة بن عمرو بن عامر بن النّجار بود و اسم النّجار تیم اللّه است و تیم اللّه ⁽²⁾پسر ثعلبة بن عمرو بن معاویة بن عمرو بن عامر بن مزیقیاست و نام مادر عمرو ، طلّه است و او به نام مادر مشهور است ، چه او را عمرو بن طلّه گویند و طلّه دختر عامر بن زریق بن عبد حارثة بن ملک بن غضب بن جشم بن خزرج [ بن حارثه ] است .

و از اینجاست که خالد بن عبد العزّی بن غزیّة بن عمرو بن عبد بن عوف بن غنم بن النّجار [ بن مالک ] در آن هنگام که تبّع به کنار یثرب فرود شد ، به وجود عمرو بن طلّه فخر کرد و این شعر گفت :

فیلق ⁽³⁾فیها أبو کرب * سبّغ أبدانها ذفرة ⁽⁴⁾

فِیهِمْ عَمْرُو بْنُ طلّة مِلَاءً * الَّا لَهُ قَوْمُهُ عُمُرِهِ

سَیِّداً سامی الْمُلُوکِ وَ مَنْ * رَامَ عُمِّرُوا لَا یَکُنْ قَدَرُهُ

یعنی : در لشکر یمن ، ابو کرب است که بوی عرق و بدن لشکریانش از کثرت جنبش و جوشش در میان زره سخت تند و بدبو باشد . و از این سوی عمرو بن طلّه در میان مردم یثرب است که در روز جنگ موثق باشد و هر که قصد او کند به دو ظفر نجوید .

و دیگر از بزرگان اهل یثرب ، تنی از اولاد عمرو بن مبذول بود ، و اسم مبذول ، .

عامر است ، و عامر پسر ملک ⁽¹⁾بن النّجار است .

و دیگر بنی خزاعه ، و بعضی از منسوبان ملوک غسّانیان بودند که از شام به یثرب شده سکون اختیار نمودند .

و دیگر از آل اسرائیل بنی قریظه و بنی نضیر که از نسل هارون علیه السّلام اند ، هم در آنجا جای داشتند . و این جمله بر شریعت موسی علیه السّلام بودند و النّحام و عمرو که او را هدل گویند ، از احبار ⁽²⁾آن جماعت بودند . و ایشان از اولاد الخزرج بن الصّریح بن التّوأمان بن السبط بن الیسع بن سعد بن لاویّ بن خیر بن النّحام بن تنحوم بن عازر بن هارون علیه السّلام بودند .

و چون بیشتر قتل یهود ، منظور خاطر تبّع بود ، ایشان از شهر یثرب بیرون شده به نزدیک حسّان آمدند . پادشاه یمن به ایشان گفت : چون است که شما هر شب برای لشکر ما خوردنی می فرستید ، و روز به جنگ و جدال می پردازید ؟ ایشان گفتند که :

مردم یمن از این روی که بدین بلد رسیده مهمان باشند پس واجب است که بدیشان خوردنی فرستیم و بدان سبب که برای قتل و نهب ما کمر بسته اند دفع ایشان لازم است ، لاجرم به مدافعه قیام نمائیم .

از این سخنان ، خشم حسّان را بشکستند و آنگاه گفتند : ای پادشاه ، این کلمات را از ما بپذیر تا زیان نبینی ، اگر چه فرزند تو در این شهر مقتول گشت لکن عقلای این بلد را در آن کار گناهی نبود ؛ بلکه جمعی از جهّال فراهم شدند و شورش عام برخاست و حکمی از قضا واقع شد . اکنون روا نیست که به مکافات چند تن نادان خلقی را عرضهء هلاک و دمار فرمائی . و این معنی را نیز بدان که این شهر به دست کس از در غلبه مفتوح نشود ، چه این بلده مدینهء پیغمبر آخر زمان خواهد بود ، و بدین جانب هجرت خواهد نمود . و لختی از صفات رسول خدای بیان کردند ، و آن اخبار و آثار که از انبیای خود یاد داشتند باز نمودند .

سخنان ایشان در دل حسّان سخت اثر کرد و از کین ایشان بازایستاد و شعری چند انشاد فرمود که این دو بیت از آن جمله است : .

ما بالُ نَومِک مِثلُ نومِ الارمَدِ ⁽¹⁾* اَرِقاً ⁽²⁾کَاَنَّکَ لا تَزالُ تَسَهَّدُ ⁽³⁾

حنقا ⁽⁴⁾علی سِبطینِ ⁽⁵⁾حلّا یثربا * اولی لَهُم بعقابِ یَومٍ مُفسدٍ

یعنی : چیست تو را ای حسّان که مثل مردم رامد ⁽⁶⁾دیده ، ترک خواب گفته برای دشمنی دو سبط از اولاد یعقوب علیه السّلام که در یثرب فرود شده اند ؛ و برای تعذیب آن جماعت به سوی ایشان مراجعت کرده ای ؟

این بگفت ، و از آن اندیشه بازآمد و با مردم مدینه کار به مصالحه گذاشت ، و با محمّد قرشی صلّی اللّه علیه و آله ایمان آورد ، و در این معنی شعری چند انشاد نمود که این دو بیت از آن جمله است :

شَهِدَتْ عَلَی احْمَدِ انْهَ * رَسُولُ مِنَ اللَّهِ باری النَّسَمِ

فَلَوْ مُدُّ عُمْرَی الَیَّ عُمُرِهِ * لَکُنْتُ وَزِیراً لَهُ وَ ابْنُ عَمٍّ

در این وقت شامول که یکی از بنی اسرائیل بود و بر شریعت موسی علیه السّلام می رفت و از جملهء لشکریان حسّان بود به عرض رسانید که من این سخن را دانسته بودم و مخفی میداشتم ، اکنون که پادشاه نیز ایمان آورده نیکو آن باشد که مرا رخصت دهد تا بدین شهر سکون نمایم ، باشد که تقبیل ⁽⁷⁾عتبه ⁽⁸⁾رسول خدای را دریابم و اگر نه اولاد من بدان فیض خواهند رسید .

حسّان چون به سبب کثرت لشکر از سکون یثرب متعذّر بود ، شامول را رخصت توقف داد و سجلی ⁽⁹⁾نوشت مشتمل بر توحید خداوند یکتا ، و تصدیق به رسالت سیّد بطحا ⁽¹⁰⁾؛ و آن نامه را به شامول سپرد و گفت : اگر تو خود به مقصود نرسیدی ، اولاد خود را وصیّت کن که این نامه را بطنا بعد بطن محفوظ دارند تا بدان خلاصهء أنام ⁽¹¹⁾رسانند . لاجرم ، شامول با چهارصد (400) تن از مردم خود در مدینه سکون اختیار نمود . و آن نامه از پدر به پسر همی انتقال یافت تا به ابو ایّوب انصاری رسید که فرزند بیست و یکم شامول بود و او به خدمت پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله وسلم آورد ؛ و آن حضرت .

سه کرّت فرمودند « مَرحباً بالاَخِ الصّالِح تُبَّع » - چنان که در جای خود مذکور خواهد شد - .

مع القصه بعد از آنکه حسّان تشریف ایمان دربرکرد النّحام و هَدَل را ملازم رکاب ساخت ، و مردم مدینه را وداع گفته مراجعت نمود . و چون به میان عُسفان ⁽¹⁾و اَمَج ⁽²⁾رسید چند تن از اولاد هذیل بن مدرکة بن الیاس بن مضر بن نزار بن معدّ نزد او آمدند ، و ایشان این معنی را دانسته بودند که هر که قصد کعبه کند خسران ⁽³⁾بیند ، و با حسّان دل بد داشته ، لاجرم با او گفتند : همانا در خانهء مکّه گنجی از سیم و زر مدفون است که هیچ پادشاه به دو راه نبرده ، اگر ملک یمن به تخریب آن بنا فرمان دهد ، بیگمان آن دفینه ⁽⁴⁾را دریابد . حسّان سخن ایشان را استوار داشت ، و تصمیم عزم داد که آن بنا را از بن براندازد ، باشد که آن گنج را دریابد .

چون این خیال را در خاطر جای داد ، همان شب دستها و پایهای او از کار شد و اعضایش متشنج ⁽⁵⁾گشت . سخت بترسید و النّحام و هدل را طلب داشته صورت حال را بدیشان بازنمود . هدل و النّحام گفتند : همانا در خاطر چیزی ناستوده آورده ای که بدین بلا گرفتار شده ای . حسّان حدیث تخریب مکّه را بیان فرمود و آنچه از بنی هذیل شنیده بود بازنمود . ایشان گفتند : آن جماعت قصد هلاک تو کرده اند چه آن خانهء خداوند است ، اکنون از این اندیشه بگرد تا این بلا از تو بگردد .

حسّان گفت : اگر این است که شما گوئید خود چرا هرگز قصد طواف آن خانه نکرده اید ؟ عرض کردند که : کافران و بت پرستان مانع ما بوده اند .

لا جرم ، حسّان به حضرت یزدان انابت جست و بر خود حتم کرد که چون از این بلا خلاصی جوید ، خانهء مکّه را به جامه درپوشد ، و هم در آن شب شفا یافت . پس صبحگاه آن مردم را که به غوایت ⁽⁶⁾او پرداخته بودند حاضر کرد و حکم داد تا دستها و پایهای ایشان را قطع کردند ، و خود ، دین یهودیان پیشه کرد ، و از آنجا کوچ داده به مکّه آمد ، و مانند حاجیان طواف کرد . و شش (6) روز در آنجا توقف کرد و موی سر بسترد و قربانی کرد ، و اهلش را طعام داد و عسل خورانید . .

جامه پوشانیدن تُبّع مکه را

اشاره

و شبی در خواب دید که خانهء مکّه را با لیف خرما ⁽¹⁾جامه کرده است ، و بامداد چون جامهء خواب بگذاشت بفرمود تا خانه را با لیف خرما در پوشیدند . دیگر باره خواب دید که خانه را با معافری ⁽²⁾پوشیده است . هم بفرمود تا بر زبر جامهء نخستین از بافته ای که قبیله معافر ساز میدادند ⁽³⁾جامه بپوشیدند . کرّت سیم هم در خواب دید که آن خانه را با جامهء نیکوتر از آن پوشیده ، چون از خواب برآمد بفرمود تا کعبه را با وصایل در پوشیدند ⁽⁴⁾

و کسونا البیت الّذی حرم * اللّه ملاء معضّدا و برودا

و نحرنا بالشّعب ستّة آلا * ف تری النّاس نحوهن ورودا

و أمرنا ان لا تقرب للکع * بة میتا و لا دما مصفودا

ثمّ طفنا بالبیت سبعا و سبعا * و سجدنا عند المقام سجودا

و اقمنا فیه من الشّهر سبعا * و جعلنا لبابه أقلیدا

خانه ای را که خدا « بیت الحرام قرار داده با جامه های مخطّط و بردها پوشانیدم و در درّه مکّه شش هزار (6000) قربانی کردیم که مردم را بر گوشت آنها هجوم آور میبینی و فرمودیم تا برای کعبه مردار و خون میته قربانی نشود ، سپس هفت بار و هفت بار دیگر گرد آن طواف کردیم و در مقام ابراهیم به سجده افتادیم ، هفت ماه در مکه ماندیم و برای در خانهء کلیدی ساختیم (تاریخ یعقوبی ، 1 / 241 - 242) .

بالجمله از پس آن حکم داد تا آن خانه را پاک بدارند ، و هیچ خون در آنجا نریزند ، و زنهای خون آلود بدانجا نشوند و مردار بدانجا نگذارند و نیز دری و مفتاحی ⁽⁷⁾مقرّر داشت تا هر کس بدانجا نتواند شد .

بازگشت تُبّع به یمن

آنگاه از مکّه کوچ داده متوجه یمن گشت ؛ و با ساز و سپاه خود طی مسافت کرده

چون بدان بلده نزدیک شد گروهی عظیم از آل حمیر از شهر بیرون شدند ، و او را از دخول آن بلد منع کردند و گفتند : چون تو دین ما را خوار بگذاشتی و پشت با خدایان خویش کرده شریعت دیگر گرفتی هرگز تو را بدین بلده راه نخواهیم داد .

عاقبة الامر صنادید یمن و قوّاد ⁽¹⁾سپاه حسّان از جانبین سخن بسیار کردند تا کار بدانجا کشید که بزرگان این هر دو طایفه رضا بدان دادند که آتش افروخته در میانه حکم باشد .

و در یمن غاری بود که چون دو تن را با هم مناقشه افتادی ؛ و حق از باطل مجهول ماندی به نزدیک آن غار شدندی . پس آتشی از غار بیرون شدی و هر که را بر خطا بودی بسوختی . در این وقت بت پرستان ، چند تن از بزرگان خود را اختیار کردند ، و هدل و النّحام نیز به فرمان حسّان ، توریة را از گردن آویخته به سوی غار شدند . و چون این هر دو طبقه نزدیک شدند و در محل خروج نار فرود شده بنشستند ، ناگاه آتشی از غار سر بر زد و آن جمله را فرو گرفت ، و پس از زمانی بت پرستان ، پاک سوخته بودند و هدل و النّحام با توریة آویخته از آنجا تندرست بدر شدند ، جز اینکه پیشانی ایشان عرقناک بود .

چون آل حِمیَر این بدیدند جمله به دین یهود در آمدند و حسّان را به شهر درآورده سر در خط فرمان او نهادند .

و اهل یمن را خانه ای بود که آن را رِئام ⁽²⁾می نامیدند و آن را عظیم بزرگ میشمردند ، و در آنجا قربانی میکردند و از آن خانه ندائی بدیشان می رسید و با آن جماعت سخن میکرد ، و این نزد مردم سخت عجیب بود و هدل و النّحام نزد حسّان آمده عرض کردند که این نداء را منادئی جز شیطان نیست ، و بدین تعبیه مردم را به هلاکت افکند .

تبّع فرمود : هر چه سزاوار دانید چنان کنید . پس ایشان بدان خانه شدند و سگی سیاه از آنجا بدر کرده بکشتند ، و آن خانه را از بن برکندند .

مع القصّه چون از این واقعه روزی چند بگذشت ، خبر دین عیسی علیه السّلام به تُبَّع رسید و بدان حضرت نیز ایمان آورد . و مدّت پادشاهی حسّان در یمن یکصد (100) سال بود ، و او آخرین تبابعهء یمن است چه از پس او هیچ سلطان را در یمن .

آن مکانت بدست نشد که بدین لقب نامیده شود ⁽¹⁾.

وفات کعب بن لؤیّ پنج هزار و ششصد و چهل و چهار سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

اشاره

**وفات کعب بن لؤیّ پنج هزار و ششصد و چهل و چهار سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود⁽¹⁾

وفات کعب بن لُؤیّ و ذکر اجداد پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله وسلم

ذکر احوال پدران پیغمبر آخر زمان صلّی اللّه علیه و آله را تا به لُؤیّ بن غالب در ذیل قصهء پیدائی قریش مرقوم داشتیم . اکنون از کعب بن لؤیّ بنا کرده می آید .

همانا کَعب از صنادید عرب بود و در قبیلهء قریش از همه کس برتری داشت ، و درگاهش مَلجأ خواهندگان ⁽²⁾و پناهندگان بود ، و مردم عرب را قانون چنان بود که هرگاه داهیه ⁽³⁾عظیم یا کاری معجب ⁽⁴⁾روی می داد سال آن واقعه را تاریخ خویش می نهادند : لاجرم چون روزگار کعب بن لؤیّ به نهایت شد ، و از این جهان رخت بدر برد ، سال وفات او را تاریخ کردند . و نگارنده این کتاب مبارک از این روی شرح حال کعب را در ذیل سال تاریخ وفات او نگارش داد .

بالجمله کَعب را از وَحشِیّه ⁽⁵⁾دختر شیبان بن محارب بن فهر بن [ مالک بن ] نضر سه پسر بود : اول : مُرّة ، دوم : عَدِیّ ، سیم : هصیص . و چون هصیص از برادران دیگر .

بزرگتر بود کَعب را ابو هُصَیص می گفتند . و هُصَیص را پسری بود که عمرو نام داشت و عمرو را نیز دو پسر بود نخستین را سهم و آن دیگر را جمح می نامیدند و قبیله بنی سهم و بنی جمح منسوب بدیشان است ، و عمرو بن العاص که یار معاویة بن ابی سفیان بود از قبیله بنی سهم است ، و عثمان بن مظعون که از جملهء صحابه است ، و صفوان بن اُمَیّه و ابو محذورة ⁽¹⁾که مؤذّن پیغمبر آخر زمان صلّی اللّه علیه و آله وسلم بود از قبیله بنی جمح اند . و پسر دیگر کعب که عدیّ نام داشت هم پدر قبیله ای بزرگ شد و عمر بن خطاب و سعد بن زید [ اشهلی ] که اهل سنت از جمله عشره مبشره اش ⁽²⁾خوانند نسب به عدی رسانند .

مُرَّة بن کَعب

اما پیغمبر آخر زمان صلّی اللّه علیه و آله وسلم از اولاد مُرَّه است و نور محمدی صلّی اللّه علیه و آله وسلم از کعب به وی انتقال یافت . و مُرَّة بن کعب را سه پسر بود : اول : کلاب ، دویم : تیم ، سیم : یَقَظَه ، و مادر کِلاب ، هند دختر سریر ⁽³⁾بن ثعلبة بن حارث بن ملک ⁽⁴⁾بن کنانة بن خزیمه است ، و مادر یقظه ، بارقیه است که نسب به بارق بن عدی بن حارثة بن عمرو بن عامر بن حارثة بن امرئ القیس بن ثعلبة بن مازن بن الاسد ⁽⁵⁾بن الغوث رساند . و اسم بارق سعد باشد ، و آن قبیله را نیز بارق گویند و به سبب بغض و عداوتی که در میان ایشان بود هم آن جماعت را شنوئة ⁽⁶⁾گویند . کمیت ⁽⁷⁾بن زید که از جملهء شعر است این شعر .

گفته :

و اَزدُ شَنوَءه اَندَرُوا ⁽¹⁾عَلَینا * بِجُم ⁽²⁾تَحسَبُون لَها قَروناً

فَما قلنا لِبارقٍ قَد أسَأتُم * و مَا قلنا لِبارق ٍأعتَبُونا ⁽³⁾

و مادر تَیم نیز بارقیه است و این قبیله از یمن بوده اند .

بالجمله یقظه را پسری بود که مَخزُوم نام داشت ، و مَخزُوم پدر قبیله ای است چنان که بنی مخزوم مشهور است و امّ سلمه زوجهء رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله وسلم و خالد بن ولید و ابو جهل از این قبیله اند ؛ و تَیم نیز پدر قبیله است ، و ابو بکر ابن ابی قحافه و طلحة بن عبد اللّه را که از عشره مبشره شمرده شود از بنی تیم ⁽⁴⁾باشند .

کِلاب بن مُرّه

اما نسب پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله وسلم با کلاب پیوندد و کلاب بن مرّه را دو پسر بود . اول : زهره ، دوم : قُصَیّ و مادر ایشان فاطمه دختر سعد بن سیل بود و او یکی از قبیلهء جدره است و قبیلهء جدره از طائفه خثعمة بن یشکر بن مبشر بن صعب بن دهمان بن نصر بن زهران بن الحرث بن کعب بن عبد اللّه بن ملک بن نصر بن زهران بن الاسد بن الغوث باشند ، و ایشان در اراضی یمن با قبیلهء بنی الدّیل بن بکر بن مناة بن کنانة هم عهد و هم سوگند بوده اند .

بالجمله از این روی که عامر بن عمرو بن خزیمة بن خثعمه دختر الحرث بن مضاض الجرهمی را به زنی بگرفت و در خانهء مکّه بنای دیواری نهاد او را عامر جادر لقب دادند و اولاد او را جدره گفتند و یکی از شاعران عرب این بیت برای سعد بن سیل گفته است :

ما تَری فی النّاسِ شخصاً واحداً * مَن عَلِمناه کَسَعدِ بن سَیَل ⁽⁵⁾.

و بهترین دختران کِلاب مادر سعد و سُعَید بود و ایشان پسران سَهم بن عمرو بن هَصَیص بن کَعب بن لُؤیّ بودند .

مع القصه از زُهرة بن کِلاب ، قبیلهء معتبر بادید آمد و آمنه بنت وهب مادر حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله وسلم و پسر عمش سعد بن ابی وقّاص که از جمله عشرهء مبشره است ، و عبد الرحمن بن عوف که هم از عشرهء مبشره است از این قبیله اند .

قُصَیّ بن کِلاب

اشاره

اما قُصیّ بن کلاب را نام زید بود و کنیت او ابو المغیره است ، و او را از این روی قصیّ خواندند که چون پدرش کلاب وفات یافت مادرش فاطمه به حبالهء نکاح ربیعة بن حرم [ بن ضنّة بن عبد کبیر بن عذرة بن سعد بن زید ] ⁽¹⁾درآمد و ربیعه از قبیلهء بنی عذره است که از جملهء قبایل قضاعه باشند ، و فاطمه چون شوهر یافت فرزند بزرگتر خودش زهره را در مکّه بگذاشت و قصیّ را که خردسال بود با خود برداشته به اتفاق شوهر خود ربیعه به میان قضاعه آمد . چون قصیّ از مکّه دور افتاد او را قصیّ گفتند که به معنی دور شده است .

بالجمله چون قصیّ در میان قضاعه بزرگ شد روزی با یکی از قُضاعه او را مشاجره افتاد . آن مرد قُصَیّ را سرزنش کرد و گفت : تو از قبیلهء ما نیستی . قصیّ برنجید و به نزد مادر آمده از قبیله خویش پرسش کرد . فاطمه گفت : قبیله تو بزرگتر از قضاعه است ، و پدر تو نیز بزرگتر از ربیعه بود ، چه او در میان قریش حکومت داشت و آن طائفه در مکّه سکون دارند .

قُصَیّ چون این بشنید بماند تا هنگام حج برسید ، آنگاه مادر خود و برادر مادری خود رزاح که فاطمه او را از ربیعه داشت وداع گفته به اتّفاق جمعی از مردم قُضاعه که عزیمت مکّه داشتند به مکّه آمد و در آنجا در نزد برادر خود زهره بماند ، چندان که در مکه به مرتبت ملکی رسید بدین گونه که مذکور می شود .

همانا نگارنده این کتاب مبارک قصّه فرمانگذاران مکّه را از اولاد اسماعیل علیه السّلام و .

جُرهُمیان تا ظهور قریش برنگاشت ، و از پس ایشان نوبت به الغوث بن مرّ بن ادّ بن طابِخَة بن الیاس بن مضر رسید و او را ولدی نبود لاجرم با خداوند خود عهد کرد که چون اولادی آورد او را به خدمت مکّه گمارد و خداوند او را پسری عنایت کرد و او بر حسب پیمان فرزند خویش را خادم مکّه ساخت و ولایت مکّه با اولاد او افتاد و ایشان چنان بزرگ شدند که تا رخصت نمی دادند کس به حج کردن اقدام نمی نمود ، و تا رمی احجار نمیکردند کس بدان کار پیشی نمی جست ، و این جماعت را صوفه لقب بود . از جملهء ایشان عامر بن طرب عدوانی است که ذو الاصبع که یکی از معمرین است - چنان که شرح حالش مذکور خواهد شد - این شعر در حق او انشاد نموده :

غَدِیرِ الْحَیَّ مِنَ عَدُوّاً * ن کَانُوا حَیَّةً الارض

بَغَی بَعْضُهُمْ ظُلْماً * فَلَمْ یَرْعَ عَلَی بَعْضٍ

وَ مِنْهُمْ کَانَتْ السادا * ت وَ الْمُوفُونَ بِالْقَرْضِ

وَ مِنْهُمْ مَنْ یُجِیرُ أَلَنَّا * س فِی السَّنَةِ وَ الْفَرْضِ

وَ مِنْهُمْ حُکْمِ یُقْضَی * فَلَا یَنْقُضُ مَا یُقْضَی ⁽¹⁾

و جمیع عرب در هر امر معظم او را بر خود حکم می دانستند ، و سر از حکم او برنمی تافتند ، و او هرگز در هیچ حکومت فرو نماند جز اینکه طفلی خنثی نزد او آوردند و گفتند : این طفل را باید از میراث پدر نصیبه داد ، اکنون بفرمای تا وی را از جملهء زنان شمریم یا از مردانش دانیم . عامر متحیر بماند و در حل این عقده مهلت طلبید و به سرای خویش شد .

و چون هنگام خفتن رسید به جامهء خواب درآمد ، و همی از این پهلو بدان پهلو می شد و در کار آن طفل خنثی اندیشه میکرد . عامر را کنیزکی بود که سخیل نام داشت و شبانی گوسفندان عامر با او بود ، در این وقت که مولای خویش را دید از .

خواب رمیده است دانست رنجی به او رسیده است ، سؤال کرد که تو را چه پیش آمده که بدین غلق افتاده ای ؟ عامر گفت : ترا نرسد که در آن کار که من فرومانده ام سخن کنی . سخیل در این معنی ابرام نمود تا عامر حدیث خویش را بگفت .

سُخَیل در جواب عرض کرد : این کاری صعب نیست حکم کن تا او را بول کردن فرمایند ، اگر چون زنان بول کند حکم زنان با او روا دار ، و اگر نه مرد خواهد بود . عامر این سخن را پسندیده داشت و سُخَیل را تحسین فرمود و صبحگاه در میان جماعت بدان گونه حکومت کرد .

بالجمله جماعت صوفه در مکّه بزرگوار بودند تا روزگار قصیّ پیش آمد .

و دیگر از بزرگان مکّه در زمان قُصَیّ ، حلیل بن حَبَشیّة ⁽¹⁾بن سلول بن عمرو بن حارثة بن عامر بن خزاعه ⁽²⁾بود و سبب استیلای او چنان افتاد که عمرو بن الحارث بن مضاض الاصغر الجرهمی که در این وقت رئیس جرهمیان بود حکومت مکّه داشت و این جز مضاض اکبر است که از پیش گذشت .

مع القصه در عهد او جُرهُمیان تصرّفات نالایق در مکّه نمودند و طریق طغیان پیش گرفتند و بدان زر و سیم که قبایل نذر کرده به مکّه می فرستادند مداخلت می نمودند .

لاجرم بنو غبشان که در حوالی مکّه سکون داشتند بر ایشان بشوریدند و حلیل بن حبشیّه از قبیلهء خزاعه لشکری کرده به کنار مکّه آمد و با جرهمیان جنگ در انداخت . عمرو بن الحارث لشکر برآورده با او سخت بکوشید و عاقبة الامر شکسته شد و ناچار عمرو و جرهمیان از در زاری و ضراعت بیرون شده امان طلبیدند .

حلیل بن حبشیّه که رئیس خزاعه بود ایشان را امان داد به شرط آنکه دیگر در مکّه اقامت نجویند و کوچ داده به هر جا که خواهند بروند . لاجرم عمرو بن الحارث تصمیم عزم داد که از مکّه بیرون شود و آن چند روز که مهلت داشت و کار سفر راست میکرد از غایت خشم حجر الاسود را از رکن انتزاع نمود و دو آهو بره که اسفندیار بن گشتاسب از زر کرده به رسم هدیه به مکّه فرستاده بود ، با چند زره و .

چند تیغ که هم از اشیاء مکّه بود برگرفت و در چاه زَمزَم افکنده آن چاه را با خاک انباشته کرد و آن را عبد المطلب حفر نمود - چنان که در جای خود مذکور خواهد شد - .

مع القصه از پس این واقعه عمرو مردم خود را برداشته به سوی یمن گریخت ، و جرهمیان نیز پراکنده شدند و در ارض یمن شعری چند در غربت و کربت به حسرت و ضجرت نگاشت که این دو بیت از آن جمله است :

و نَحنُ وَلینَا البیتَ مِن بَعدِ نابت ⁽¹⁾* بِعِزٌّ فَمَا یُحظی لَدینا المُکاثِرُ

فَاَخرِجنا مِنها المَلیکُ بِقدرَةٍ * کَذَلِک یا للنّاس تَجری المَقادِرُ

و بعد از او مردم خزاعه بر مکّه مستولی شدند و در آنجا سکون اختیار کردند ، و حلیل بن حبشیّه همچنان بر آن جماعت حکومت داشت ، و بنی بکر بن عبد مناف بن کنانه را که نسبت به اسماعیل علیه السّلام می بردند هم راه به مکّه نداد و کلید خانهء مکّه را به دست کرد . و او را دختران و پسران بود ، و از جمله دختران او یک تن حبّی نام داشت . در این وقت که قصیّ در مکّه نشو و نما یافت و مکانتی تمام حاصل کرد حبّی را به حبالهء نکاح درآورد و از پس آنکه روزگاری با او هم بالین بود ، بلای و با و رنج رعاف ⁽²⁾در مکّه با دید آمد . پس ناچار حلیل و مردم خزاعه ⁽³⁾از مکّه بدر شدند و فرزندان حلیل نیز با پدر برفتند و حُلَیل در بیرون مکّه بمرد ، و هنگام رحلت وصیّت کرد که بعد از او کلید داشتن خانهء مکّه با دخترش حبّی باشد و ابو غبشان الملکانی ⁽⁴⁾در این منصب حجابت ⁽⁵⁾با حبّی مشارکت کند .

و این کار بدین گونه برقرار شد و چنین بماند تا قُصَیّ را از حُبّی چهار پسر به وجود آمد : دو تن از ایشان را منسوب به اصنام داشته نام بتان بر ایشان نهاد و یکی را عبد مناف ، و آن دیگر را عبد العُزّی نام نهاد ، و پسر سیم را با خود نسبت کرد و

عبد القُصَیّ خواند ، و پسر چهارم را عبد الدّار نامید ، و دار نام خانه ای بود که خود بنا نهاد . و هم از حُبّی دو دختر آورد : یکی را نام تَخمُر و آن دیگر بَرّه نام داشت .

بالجمله در این وقت که قصیّ پدر فرزندان شد و پسران حلیل نیز در مکّه حضور نداشتند با ضجیع خود حبّی گفت که : اکنون سزاوار آن است که کلید خانهء مکّه را با فرزند خود عبد الدّار سپاری تا این میراث از فرزندان اسماعیل علیه السّلام بدر نشود . حبّی گفت : من از فرزند خود هیچ چیز دریغ ندارم ، اما با ابو غبشان چه توانم کرد که او به حکم وصیّت پدرم حلیل در این کار با من شریک باشد ؟ قصیّ فرمود که من دفع او نیز خواهم کرد . پس حبّی حقّ خویش را با فرزند خود عبد الدّار گذاشت .

و قصیّ از پس روزی چند به ارض طایف آمد و ابو غبشان نیز در آنجا بود از قضا شبی ابو غبشان بزمی برآراست و به خوردن خمر مشغول شد ، قصیّ نیز در آن انجمن حضور داشت چون ابو غبشان را نیک مست یافت و از خرد بیگانه اش دید منصب حجابت را از او به یک خیک خمر بخرید و این بیع ⁽¹⁾را سخت محکم کرد و چند گواه بگرفت و کلید خانه را از وی اخذ نمود و برخاسته به شتاب تمام به مکّه آمد و خلق را انجمن ساخت و بانگ برداشت و گفت : ای گروه قریش ، این است مفتاح پدر شما اسماعیل که خدا به سوی شما رد کرد بیآنکه ظلمی شود یا غدری واقع گردد و کلید را به دست فرزند خود عبد الدّار داد .

و از آن سوی ابو غبشان از مستی با خود آمد سخت از کرده پشیمان شد و او را هیچ چاره به دست نبود ، و از این روی در میان عرب مثل گشت که گفته اند : أحمَقُ مِن أبی غَبشانَ ⁽²⁾و همچنین گفته اند : أندَمُ مِن أبی غَبشانَ ⁽³⁾و بازگفته اند : اَخسَرُ صَفقَة مِن أبی غَبشان ⁽⁴⁾و یکی از شاعران عرب گوید :

اذا فَخَرَتْ خُزَاعَةَ فِی قَدِیمٍ * وَجَدْنَا فَخْرَهَا شُرْبِ الْخُمُورِ

وَ بَیْعاً کَعْبَةُ الرَّحْمَنِ حُمْقاً * بَزَقَ بِئْسَ مُفْتَخِرِ الْفَخُورِ

و کس دیگر نیز گفته است :

أَبُو غبشان أَظْلَمُ مِنْ قصیّ * وَ أَظْلَمَ مَنْ بَنَی فهر خُزَاعَةَ

فَلَا تُلِحُّوا قَصِیًّا فِی شِرَاهُ * وَ لُومُوا شیخکم أَنْ کَانَ بَاعَهُ ⁽¹⁾

بالجمله چون قصیّ مفتاح از ابو غبشان بگرفت و بر قریش مهتر و امیر شد منصب سقایت و حجابت و رفادت و لواء و ندوه و دیگر کارها مخصوص او گشت .

و سقایت آن بود که حاجیان را آب دادی .

و حجابت کلید داشتن خانه مکّه را گفتندی و او حاجیان را به خانهء مکّه راه دادی .

و رفادت به معنی طعام دادن است و رسم بود که هر سال چندان طعام فراهم کردندی که همهء حاجیان را کافی بودی و به مزدلفه ⁽²⁾آورده بر ایشان بخش فرمودندی .

و لوا آن بود که هرگاه قصیّ سپاهی از مکّه بیرون فرستادی برای امیر آن لشکر یک لوا بستی و تا عهد رسول صلّی اللّه علیه و آله وسلم این در میان اولاد قصیّ برقرار بود .

و ندوه مشورت باشد و آن چنان بود که قصی در جنب خانه خدای زمینی بخرید و خانه ای کرد و از آن یک در به مسجد گذاشت و آن را دار النّدوه نام نهاد ، و هرگاه کاری پیش آمد بزرگان قریش را در آنجا انجمن کرد و شوری افکند .

بالجمله قصیّ قریش را مجتمع ساخت و گفت :

ای معشر قریش شما همسایهء خدائید و اهل بیت اوئید ؛ و حاجیان ، مهمان خدا و زوار اویند ، پس بر شما است که ایشان را طعام و شراب مهیا کنید تا آنکه از مکّه خارج شوند .

و قریش تا زمان اسلام بدین بودند و این قانون را سلاطین اسلام نیز بداشتند - چنان که مذکور خواهد شد - . و آنگاه قصیّ زمین مکّه را چهار قسم نمود و قریش را ساکن فرمود . اما بنی خزاعه و بنی بکر چون غلبه قصیّ را دیدند و کلید خانه را به .

دست بیگانه یافتند سپاهی گرد کرده با او مصاف دادند و در کرّت نخست قصیّ شکسته شد ، لاجرم رزاح برادر مادری خود را از میان قضاعه طلب فرمود و شعری چند به دو فرستاد که آن یک بیت از آن جمله است :

رزاح ناصری و به اسامی * فلست اخاف ضیما ⁽¹⁾ما حییت ⁽²⁾

چون این خبر به رزاح رسید سه تن از برادران خود را که نخستین حنّ ⁽³⁾نام داشت و آن دیگر محمود و سیم را جلهمه میگفتند . و این جمله فرزندان ربیعه بودند که از زنان دیگر داشت نه از مادر رزاح ، چه مادر او فاطمه مادر قصیّ بود . بالجمله ایشان را برداشته با فوجی از قضاعه به اعانت برادر خود قصیّ آمد و این شعرها از جمله اشعار رزاح است که در این معنی گفته :

وَ لَمَّا أَتَی مِنْ قصیّ رَسُولُ * فَقَالَ الرَّسُولُ أَجِیبُوا الجلیلا

فَلَمَّا انْتَهَیْنَا الَیَّ مَکَّةَ * الجنا الرِّجَالِ قَتِیلًا قَتِیلًا

قَتَلْنَا خُزَاعَةَ فِی دَارِهَا * وَ بِکْراً قَتَلْنَا وَ جِیلًا وَ جِیلًا⁽⁴⁾

و ثَعلَبة بن عبد اللّه بن ذُبیان بن الحرث بن سعد بن هذیم القضاعی چون رسول قصیّ را بدید با رزاح کوچ داد ، و در مکّه بعد از فتح قصیّ در غلبهء او با طایفهء صوفه شعری بیان کرد که این بیت از آن جمله است :

فامّا صوفة الْخُنْثَی فَخَلُّوا * مَنَازِلِهِمْ محاضرة الضِّرَابِ ⁽⁵⁾

و او نیز با جمعی از قُضاعه به حضرت قصیّ آمد و قصیّ دیگر باره گروهی از قریش فراهم کرد و از مکّه بیرون شده در برابر سپاه خزاعه از مردان قریش و قضاعه صف برکشید و جنگ در انداخت و جمعی کثیر را بکشت و دشمنان را هزیمت .

ساخت . در این وقت از دو سوی مردان دانشور خواستند تا کار به مصالحه کرد ، از این روی که خصومت در میان عرب باقی نماند . و مردم قصیّ به مصالحه رضا دادند به شرط آنکه یعمر بن عوف بن کعب بن عامر بن لیث بن مرّة بن عبد مناف بن کنانه در میان ایشان حکومت کند . و قبایل بنی خزاعه و بنی بکر چون سخت ذلیل و زبون بودند به حکومت او رضا دادند .

و او چنین حکم کرد که آنچه سپاه قصیّ از ایشان مقتول ساخته بازماندگان طلب خون آن جماعت را نکنند و خون ایشان در ازای آن باشد که در قدم قصیّ ریخته شده . و قصیّ بر خون ایشان رفته و هر کس از قصیّ مقتول شده آن جماعت بهای خون بدهند . و نیز قصیّ والی مکّه باشد و هیچ کس در کار او مداخلت نکند . از این روی یعمر را شدّاخ لقب دادند که کنایت از هدر کنندهء خون است .

مع القصه بنی خزاعه احکام یعمر را گردن نهادند و بر قصیّ به سلطنت سلام دادند ، و او اول ملک است که سلطنت قریش و عرب یافت و پراکندگان فراهم کرده هر کس را در مکّه جائی معین بداد و چنان بزرگ شد که هیچ کس بی اجازهء او هیچ کار نتوانست کرد و هیچ زن بی رخصت او به خانهء شوهر نتوانست رفت ؛ و احکام او در میان قریش در حیات و ممات او مانند دین لازم شمرده میشد .

اما آل صفوان و عدوان و النسأة و مرّة بن عوف را عقیده آن بود که قصیّ به قوّت ، سلطنت ولایت مکّه یافته و این کار مخصوص قبیلهء صوفه است و کس را در آن تصرّف جائز نیست و ایشان تا ظهور اسلام بدین عقیده بودند و از بیم قصیّ و اولادش این معنی را نهان می داشتند .

اما قصیّ چون کار به کام یافت و خزاعه را ذلیل کرد همیخواست تا مردم قضاعه را که به اعانت او آمده بودند شادکام بدارد . از قضا میانهء برادر او رزاح و نهد بن زید و حوتکة بن اسلم که از قضاعه بودند فتنه ای حادث شد و رزاح از آن جماعت بدگمان شد ، لاجرم ایشان بترسیدند و از حوالی مکه به سوی یمن کوچ دادند ، چه در آنجا جمعی از قضاعه و خویشان ایشان سکون داشتند . چون این خبر به قصیّ رسید رنجیده خاطر شد و این چند بیت گفته به سوی رزاح فرستاد :

الَّا مِنْ مُبْلِغِ عَنَی رزاحا * فانّی قَدْ لِحْیَتِکَ فِی اثْنَتَیْنِ

لِحْیَتِکَ فِی بَنَی نَهَدَ بْنُ زَیْدٍ * کَمَا فِرْقَةُ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنِی

وَ حوتکة بْنِ أَسْلَمَ انَّ قَوْماً * عَنُوهُم بِالمَسائَة اِذ عَنُونی

⁽¹⁾چون رزاح از فرمان قصیّ آگاه شد از در مهادنه ⁽²⁾و مداهنه ⁽³⁾بیرون آمد و با آن جماعت کار به رفق و مدارا گذاشت ، و قصیّ را از خویش راضی داشت .

و از میان فرزندان قصیّ ، عبد الدّار از همه بزرگتر بود و با اینکه حصافتی ⁽⁴⁾کم و دانشی اندک داشت مهر پدر با او زیاده بود . لاجرم خواست تا او را بزرگ بدارد ، منصب سقایت و رفادت و حجابت ولوا و دار النّدوه را با وی تفویض نمود . و قبیلهء بنی شیبه ⁽⁵⁾از اولاد اویند که کلید خانه را به میراث همی داشتند .

و از عبد العزّی بن قصیّ نیز قبیله ای بزرگ با دید آمد ؛ و خدیجهء کبری صلوات اللّه علیها که مادر فاطمه علیها السّلام است از این قبیله است ؛ و زبیر که از عشرهء مبشره شمرند برادرزاده خدیجه و پسر عمّه مصطفی صلّی اللّه علیه و آله وسلم است ، و حکیم بن حزام که پسر عم زبیر و از جملهء صحابه است هم از این قبیله باشد .

اما عبد مناف گزیدگی ⁽⁶⁾داشت و با او مکانتی تمام بود چنان که در حیات پدر شرفی به کمال حاصل کرد و مصطفی صلّی اللّه علیه و آله وسلم نسبت به دو رساند .

عبد مناف بن قصیّ

مع القصه چون روزگاری تمام برآمد قصیّ وفات یافت و او را در حجون ⁽⁷⁾مدفون ساختند . و عبد مناف بن قصیّ را نام مغیره بود و از غایت جمال قمر البطحاء ⁽⁸⁾لقب

داشت ، و کنیت او ابو عبد الشّمس است و او دختر ⁽¹⁾مرّة بن هلال بن فالج بن ذکوان بن ثعلبة بن بهثة بن سلیم بن منصور بن عکرمه را به زنی بگرفت و از وی دو پسر توأمان ⁽²⁾متولد شدند چنان که پیشانی ایشان با هم پیوستگی داشت و به هیچ گونه نتوانستند از هم جدا ساخت ، ناچار شمشیری آوردند و پیشانی ایشان را از هم جدا ساختند و یکی را عمرو نام نهادند و آن دیگر را عبد الشّمس ، و عمرو لقب هاشم یافت - چنان که مذکور می شود - .

بالجمله یکی از عقلای عرب چون این بدانست گفت : در میان فرزندان این دو پسر جز با شمشیر هیچ کار فیصل ⁽³⁾نخواهد یافت و چنان شد که او گفت ، چه عبد الشّمس پدر امیّه بود و اولاد او همیشه با فرزندان هاشم از در خصمی بودند و شمشیر آخته ⁽⁴⁾داشتند . و پسر سیم عبد مناف ، المطّلب نام داشت و مادر او نیز عاتکه [ دختر مرّة سلمی ] بود . و پسر چهارم عبد مناف ، نوفل نام داشت و مادر او واقذه ⁽⁵⁾دختر عمرو بود که نسب به مازن بن منصور بن عکرمه می رسانید . اما مادر عاتکه دختر مرّه ، صفیه دختر حوزة بن عمرو بن سلول بن صعصعة بن معاویة بن بکر بن هوازن بود ، و مادر صفیه دختر عایذ اللّه است که نسب به سعد العشیرة بن مذحج می برد ⁽⁶⁾، و عبد الشّمس که بزرگترین اولاد عبد مناف است از فرزندانش قبیله ای بزرگ با دید آمد . عثمان بن عفّان و مروان و معاویة و عتبه و شیبه از آن قبیله اند و عبیدة بن الحارث که در بدر شهید شد و شافعی از بنی المطّلب باشند .

و از نوفل نیز قبیله ای بزرگ عیان گشت و جبیر بن مطعم که از صحابه است که وحشی قاتل حمزه ، بندهء او بود از آن قبیله است . و مصطفی صلّی اللّه علیه و آله وسلم و امیر المؤمنین علیه السّلام و عباس و حمزه و سایر بنی هاشم نسب به هاشم می رسانند - و ذکر هر یک در جای خود مذکور خواهد شد - .

وفات اولاد عبد مناف

و اولادعبد مناف بدین ترتیب وفات کردند : نخستین هاشم در غزه که از ارض شام است وفات یافت ، پس از او عبد الشّمس در مکّه به درود جهان کرد ، و المطّلب در ارض ردمان که از نواحی یمن است رخت به دیگر سرای کشید ، آنگاه نوفل در سلمان که از اراضی عراق عرب است درگذشت چنان که مطرود که یکی از شعرای عرب است انشاد نمود :

ثُمَّ اندبی الْفَیْضِ وَ الْفَیَّاضِ مَطْلَباً * وَ استخرطی بَعْدَ فیضات بحمّات

أَمْسَی بردمان عَنَّا الْیَوْمَ معتربا * یَا لَهْفَ نَفْسِی عَلَیْهِ بَیْنَ أَمْوَاتُ

وَ أَبْکَی لَکَ الْوَیْلُ أَنَا کُنْتُ بَاکِیَةُ * لِعَبْدِ شَمْسٍ بشرقیّ البنیات

وَ هَاشِمِ فِی ضریح وَسَطِ بلقعة * تَسْفِی الرِّیَاحُ عَلَیْهِ بَیْنَ غَزَاةِ

وَ نَوْفَلٍ کَانَ دُونَ الْقَوْمِ خالصتی * أَمْسَی بسلمان فِی رَمسٍ بِمُوتات ٍ

مع القصة آنگاه که قصیّ وفات یافت بر حسب وصیّت او منصب سقایت و رفادت و حجابت و دار الندوة و لواء با عبد الدّار بود و عبد مناف چندان که زنده بود در آن رخنه نینداخت تا زمان هاشم پیش آمد .

هاشم بن عبد مناف

اما هاشم بن عبد مناف را نام عمرو بود و از جهت علوّ مرتبت او را عمرو العلی میگفتند و کنیت او ابو نضله ⁽¹⁾است و از غایت جمال او را و مطّلب را البدران ⁽²⁾گفتندی و او را با مطّلب کمال مؤالفت و ملاطفت بودی چنان که عبد الشّمس را با نوفل نهایت مؤانست و موافقت میبود .

مع القصه چون هاشم به کمال رشد رسید آثار فتوت ⁽³⁾و مروت از وی به ظهور رسید و مردم مکّه را در ظلّ حمایت خویش همی داشت . چنان که وقتی در مکّه بلای قحط و غلا ⁽⁴⁾پیش آمد و کار بر مردم صعب گشت ، هاشم در آن قحط سال همی

به سوی شام سفر کردی و شتران خویش را همی با گندم آسیا کرده حمل نموده به مکّه آوردی و از آن نان همی کردی و در هر صبح و هر شام یک شتر همی کشت و گوشتش را همیپخت و آنگاه ندا در داده مردم مکّه را به مهمانی دعوت میفرمود و از آن نان در آب گوشت ترید ⁽¹⁾کرده بدیشان می خورانید . از این روی او را هاشم لقب دادند چه هشم به معنی شکستن باشد چنان که یکی از شاعران عرب در مدح او گوید ⁽²⁾

عَمْرِو الَّذِی هَشَمَ الثَّرِیدَ لِقَوْمِهِ * قَوْمَ بِمَکَّةَ مُسنِتِینَ عِجافُ

سنّت إلیه الرّحلتان کلاهما * سفر الشّتاء و رحلة الأصیاف

(سیرت رسول اللّه ، 1 / 123 و 124) . عمرو العلی برای خویشان خود در مکه کسان لاغر و قحط زده خود نان را در آبگوشت خورد کرد و بر ایشان ترید مهیا کرد . به دو نسبت داده شده هر دو سفر ، سفر زمستان و سفر تابستان .

عَمْرِو الَّذِی هَشَمَ الثَّرِیدَ لِقَوْمِهِ * قَوْمَ بِمَکَّةَ مُسنِتِینَ عِجافُ

چون مردم مکّه را از آن زحمت رهائی بخشید برای آنکه دیگر چنین روز نبینند و وسعتی در کار ایشان پیدا شده با خصب ⁽³⁾نعمت زیست کنند نامه ای به حضرت فیروز بن یزدجرد فرستاد ، و از وی اجازت طلبید که قریش اگر خواهد در اراضی عراق عرب سفر توانند کرد ؛ و هم نامه ای به نزد الیون که در این وقت در مملکت ایتالیا و اراضی شام و دیگر حدود حکومت داشت انفاذ فرمود و درخواست نمود که قبیلهء قریش را از عبور در حدود شام منعی نباشد ، آنگاه فرمان داد تا آن جماعت در زمستان و تابستان ییلاق و قشلاق کنند و به هر جا که مناسب باشد کوچ دهند . و قریش کار بدان نهادند چنان که خدای فرماید : لِإِیلافِ قُرَیْشٍ إِیلافِهِمْ رِحْلَةَ الشِّتاءِ وَ الصَّیْفِ ⁽⁴⁾.

و هم از قصیدهء مدح اوست که یک بیت مسطور آمد : .

نِسْبَةُ الیه الرحلتان کِلَاهُمَا * سَیْرُ الشِّتَاءِ وَ رَحَلْةُ الاَصیافِ

بدین گونه روز تا روز کار هاشم بالا گرفت و فرزندان عبد مناف قوی حال شدند و از اولاد عبد الدّار پیشی گرفتند و شرافتی از ایشان زیاده بدست کردند ، لاجرم دل بدان نهادند که منصب سقایت و رفادت و حجابت و لواء و دارُالنّدوه را از اولاد عبد الدّار بگیرند و خود متصرّف شوند ، و در این مهم عبد الشّمس و هاشم و نوفل و مطّلب این هر چهار برادر همداستان شدند .

و در این وقت رئیس اولاد عبد الدّار ، عامر بن هاشم بن عبد مناف بن عبد الدّار بود و چون او از اندیشهء اولاد عبد مناف آگهی یافت دوستان خویش را طلب کرد و اولاد عبد مناف نیز اعوان و انصار خویش را فراهم کردند در این هنگامه بنی اسد بن عبد العزّی بن قصیّ و بنی زهرة بن کلاب و بنی تیم بن مرّة بن کعب بن لؤیّ و بنی الحرث بن فهر بن مالک بن النّضر از دوستان و هواخواهان اولاد عبد مناف گشتند .

پس هاشم و برادرانش ظرفی از طیب ⁽¹⁾و خوشبوئیها مملو ساخته به مجلس حاضر کردند و آن جماعت دستهای خود را بدان طیب آلوده ساخته و دست به دست اولاد عبد مناف دادند و سوگند یاد کردند که از پای ننشینند تا کار به کام نکنند . و هم از برای تشیید ⁽²⁾قسم ، به خانهء مکّه در آمده دست بر کعبه نهادند و آن سوگندها را مؤکد ساختند که هر پنج منصب را از اولاد عبد الدّار بگیرند . و از این روی که ایشان دستهای خود را با طیب آلوده ساختند آن جماعت را مطیّبین خواندند ، قبیلهء بنی مخزوم بن یقظة بن مرّه و بنی سهم بن عمرو بن هصیص و بنی عدی بن کعب از انصار بنی عبد الدّار شدند و با اولاد عبد الدّار به خانه مکّه آمده سوگند یاد کردند که اولاد عبد مناف را به کار ایشان مداخلت ندهند و مردم عرب این جماعت را احلاف ⁽³⁾لقب نهادند . اما قبیلهء عامر بن لؤیّ و طایفهء محارب بن فهر کناری گرفته با هیچ طایفه یار نشدند .

بالجمله این دو حلف در میان عرب مشهور شد و آن دو جماعت به احلاف و مطیّبین اشتهار یافتند . .

حِلفُ الفُضُول

و دیگر حلفی که در میان عرب مشهور است حِلفُ الفُضُول است ، و آن چنان بود که قبایل قریش در خانهء عبد اللّه بن جدعان بن عمرو بن کعب بن سعد بن تیم بن مرّة بن کعب بن لؤیّ حاضر شدند ، چه او مردی جلیل القدر بود و اولاد هاشم و بنی المطّلب و اولاد اسد بن عبد العزّی و زهرة بن کلاب و تیم بن مرّة در میان آن قبایل حاضر بودند ، پس سوگند یاد کردند که احدی را از اهل مکّه مظلوم نگذارند و اگر کسی را ظلمی در رسید آن جمله به استظهار ⁽¹⁾یکدیگر رفع ظلم از او بکنند .

و همچنان آن کس که وارد مکه شود مادام که در آن بلد شریف است در امان باشد ، و اگر مظلوم باشد هیچ کس آسوده نشود تا احقاق حق او نکنند ، و رسول صلّی اللّه علیه و آله وسلم در تمجید این حلف است که فرمود : اگر در اسلام مرا به چنین حلف دعوت کنند اجابت فرمایم . اکنون بر سر داستان رویم .

تقسیم مناصب مکّه

چون جماعت احلاف و مطیّبین از پی کین برجوشیدند و ادوات مقابله و مقاتله طراز ⁽²⁾کردند دانشوران و عقلای جانبین به میان در آمده گفتند : این جنگ جز زیان طرفین نباشد و از این آویختن و خون ریختن قریش ضعیف گردند و قبایل عرب بدیشان فزونی جویند ، بهتر آن است که کار به صلح رود .

و در میانه مصالحه افکندند و قرار بدان نهادند که سقایت و رفادت با اولاد عبد مناف باشد و حجابت و لوا و ندوه را اولاد عبد الدّار تصرف کنند . پس از جنگ بازایستادند و با هم به مدارا شدند . آنگاه اولاد عبد مناف از بهر آن دو منصب با هم قرعه زدند و آن هر دو به نام هاشم برآمد . پس در میان اولاد عبد مناف و عبد الدّار مناصب خمسه همی به میراث میرفت . چنان که در زمان رسول صلّی اللّه علیه و آله وسلم عثمان بن ابی طلحة بن عبد العزّی بن عثمان بن عبد الدّار کلید مکّه داشت ، و چون رسول صلّی اللّه علیه و آله

فتح مکه کرد عثمان را طلب داشت و مفتاح را به دو داد و فرمود : خُذُوهَا خالدة تالدة لَا یَنْزِعَهَا مِنْکُمْ الَّا ظَالِمُ . و این عثمان چون به مدینه هجرت کرد کلید را به پسر عم خود شیبه گذاشت و در میان اولاد او بماند .

اما لوا در میان اولاد عبد الدّار بود تا آن زمان که مکّه مفتوح گشت ، ایشان به خدمت آن حضرت رسیده عرض کردند که اجْعَلِ اللِّوَاءَ فِینَا . آن حضرت فرمود در جواب که : الاسلامُ أَوْسَعُ مِنْ ذَلِکَ . کنایت از آنکه اسلام از آن بزرگتر است که در یک خاندان رایات فتح آن بسته شود ، پس آن قانون برافتاد .

و دارُ النِّدوَه تا زمان معاویه برقرار بود و چون او امیر شد آن خانه را از اولاد عبد الدّار بخرید و دار الاماره کرد .

اما سقایت و رفادت از هاشم به برادرش مطّلب رسید و از او به عبد المطّلب بن هاشم افتاد و از عبد المطّلب به فرزندش ابو طالب رسید . و چون ابو طالب اندک مال بود برای کار رفادت از برادر خود عباس زری به قرض گرفت و حاجیان را طعام داد و چون نتوانست ادای آن دین کند منصب سقایت و رفادت را در ازای آن قرض به عباس گذاشت . و از عباس به پسرش عبد اللّه رسید ، و از او به علی بن عبد اللّه ، و از علی به فرزندش محمّد انتقال یافت و از او به سفّاح خلیفه و همچنان تا غایت خلفای بنی عباس بداشتند . و هم اکنون از اینجا بر سر سخن رویم .

چون هاشم منصب سقایت و رفادت بیافت و نیک بزرگ شد ، همه ساله چون هنگام حج کردن برسید در میان قریش برپا می ایستاد و می گفت : ای جماعت قریش ، شما همسایگان خدا و اهل بیت اوئید ، اینک حاجیان در میرسند و ایشان مهمان خدایند ، هر کرا هر چه ممکن است حاضر کند تا ایشان را طعام و شراب دهیم ، و اگر من از مال خود کفایت این جمله میکردم هرگز از شما چیزی طلب نمیکردم . مردم قریش سخنان او را به جان و دل اصغا میفرمودند و هر کرا مکانتی بود اعانتی مینمود و هاشم حاجیان را طعام و شراب میداد چندان که از مکّه بدر شوند . و چون ایام حج منقضی می شد هم به نظم و نسق امور قریش میپرداخت بدین روش ، روز تا روز بر جلالت و عظمت بیفزود .

اما عبد الشّمس که برادر بزرگتر بود قلّت مال و کثرت عیال داشت و بیشتر وقت برای کسب معیشت مشغول تجارت بود و در مکّه حضور نمیداشت از این روی به

مکانت و ثروت هاشم حسد برد و دل با او بد کرد و در میان ایشان خصمی بادید آمد و این خصومت در میان اولاد ایشان باقی ماند .

اولاد هاشم

و هاشم را چهار پسر بود .

اول : عبد المطّلب که جد رسول صلّی اللّه علیه و آله وسلم است .

دوم : اسد که پدر فاطمه است و فاطمه مادر امیر المؤمنین علی علیه السّلام است .

سیم : نَضلَه ⁽¹⁾و از او فرزندی باقی نماند .

چهارم : ابا صَیفی .

و نیز او را پنج دختر بود :

اول : شفا .

دوم : خالده .

سیم : ضعیفه ⁽²⁾.

چهارم : رقیه ⁽³⁾.

پنجم : حیّه .

مادر اسد ، قَیلَه دختر عامر بن مالک الخُزاعی بود ، و مادر ابا صیفی و حیّه ، هند دختر عمرو بن ثعلبه خزرجیه بود ، و مادر نضله و شفا زنی از قضاعه بود ، و مادر خالد و ضعیفه دختر ابی عدیّ مازنیه بود ، و مادر عبد المطّلب و رقیه ، سلمی ⁽⁴⁾بنت عمرو بن زید بن لبید بن خداش بن عامر بن غَنَم بن عدیّ بن النّجار بود ، و مادر سلمی ، عُمیره دختر صخر بن حارث بن ثعلبة بن مازن بن النّجار بود ، و مادر عمیره ، سلمی دختر عبد الاشهل النّجاریه بود و این سلمی که به حبالهء نکاح هاشم درآمد

مدت زمانی زن اُجَنحة بن الجُلاح ⁽¹⁾بن الجریش بن جحجبا بن کلفة بن عوف بن عَمرو بن عوف بن ملک بن الاوس بود و از او فرزندی عمرو نام داشت ⁽²⁾و در بلده مدینه سکون میفرمود ، و بعد از اجنحه پیمان داد که دیگر به حبالهء نکاح کس در نیاید مگر به شرط آنکه اختیار جدائی با خودش باشد و آن روز که شوهر را نخواهد از او طلاق تواند گرفت .

و از آن سوی چنان افتاد که هاشم در خواب دید که باید به مدینه شود و سلمی را به حبالهء نکاح درآورد ، پس در سفری که به سوی شام برای تجارت میرفت به مدینه درآمد و به خانهء عمرو فرود شده ، دختر او سلمی را به شرط زنی بگرفت . و عمرو با هاشم پیمان بست که دختر خود را با تو دادم بدان شرط که اگر از او فرزندی به وجود آید ، همچنان در مدینه زیست کند و کس او را به مکّه نبرد . هاشم بدین پیمان رضا داد و در مراجعت از شام ، سلمی را به مکّه آورد ، و چون سلمی حامله شد بنا به آن عهد که شده بود او را برداشته دیگر باره به مدینه آورد تا در آنجا بار بگذارد ، و خود عزیمت شام فرمود و در ارض غزه بدرود جهان کرد .

اما از این سوی سَلمی بار بنهاد و پسری آورد ، و چون کودک را بر سر ، موئی سفید بود او را شیبه نام نهادند و تربیت همی کردند .

و بعد از هاشم منصب سقایت و رفادت به برادر کوچکترش مطّلب انتقال یافت .

از این روی که مکانت و حصافت و ثروت او از عبد الشّمس زیاده بود و قریش او را به سبب آن سماحت ⁽³⁾و شرافت که داشت فیض لقب دادند ، و مطّلب چندان این دو منصب را بداشت که شَیبَه که مشهور به عبد المطّلب است در مدینه به حدّ رشد رسید ، پس برادرزاده را از مدینه به مکّه آورد و این دو منصب را به دو تفویض نمود - چنان که در ذیل قصهء عبد المطّلب در جای خود مذکور خواهد شد - . .

جلوس ربیعه در مملکت یمن پنج هزار و هفتصد و چهل و یک سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

اشاره

**جلوس ربیعه در مملکت یمن پنج هزار و هفتصد و چهل و یک سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود⁽¹⁾

تبابعه یمن

ربیعة بن نضر برادر عدیّ بن نضر لخمی است - که ذکر حالش در ذیل قصّهء جذیمة الابرش نگارش یافت . بالجمله ربیعه بعد از آنکه روزگار دولت تبّع الاصغر سپری شد به استظهار اعوان و انصار بر مملکت یمن استیلا جست و سریر ملکی را نشیمن ساخت ، خرد و بزرگ اوامر و نواهیش را مطیع و منقاد شدند و سر در خط فرمانبرداریش نهادند ، چندان که کار سلطنت بر وی استوار شد و مدّتی به شادکامی روزگار برد .

از قضا خوابی هولناک دید و سخت بترسید و چون بامداد جامهء خواب بگذاشت ، کاهنان و منجّمان حضرت را طلب داشت و گفت : دوش خوابی هولناک دیده ام ، نخست صورت خواب را باز نمائید ، آنگاه زبان به تعبیر گشائید .

ایشان عرض کردند که : ما را بدین کار توانائی نباشد ، اگر ملک خواهد خواب خود را باز نماید تا ما به تعبیر آن اقدام نمائیم .

ربیعه گفت : چون من آنچه در خواب دیده ام بازگویم و تعبیر شود من با آن تعبیر اطمینان نخواهد بود ، آنگاه مطمئن شوم با سخن شما که صورت خواب را نیز بنمائید .

آن جماعت عرض کردند که : این مهم جز از سطیح و شِق ساخته نشود و این دو تن سرآمد کاهنان جهان بودند - چنان که عن قریب ذکر حال ایشان مرقوم خواهد شد - .

لاجرم ربیعه کس به طلب سطیح و شِق فرستاد . نخستین سطیح حاضر شد ، پس پادشاه یمن روی با وی کرد و گفت : ای سطیح بازگوی که من به چه صورت در خواب دیده ام ؟

سطیح گفت :رَأَیْتُ جُمْجُمَةُ خَرَجَتْ مِنْ ظُلْمَةٍ ، فَوَقَعَتْ بارض تُهَمَةِ فاکلت مِنْهَا کُلَّ ذَاتِ جُمْجُمَةُ . یعنی : در خواب دیدی که انگشتی ⁽¹⁾افروخته از ظلمت برآمد و به زمین تهامه افتاد و خورد هر صاحب سری را .

ربیعه گفت : ای سطیح هیچ خطا نگفتی ، اکنون بازگوی که تأویل آن خواب به کجا خواهد کشید .

سطیح گفت : احْلِفْ بِمَا بَیْنَ الْحَرَّتَیْنِ مِنْ حنش ، لتهبطنّ أَرْضِکُمْ الْحَبَشِ ، وَ لَیَمْلِکَنَّ مَا بَیْنَ الَیَّ جُرشٍ . یعنی : سوگند یاد می کنم به هر جانوری که در میان حرّه دهنا و حرّهء بنی هلال است که مردم حبشه این اراضی را فرو می گیرند و مالک می شوند اراضی جرش را تا ابین که از یمن تا عدن باشد .

ربیعه گفت : ای سطیح این خبری دهشت انگیز و وحشت آمیز بود ، اکنون بگوی که این داهیه در زمان خواهد بود یا از پس روزگار ما صورت خواهد بست ؟

سطیح گفت : [ لا ] بَل بَعدَهُ بِحِینٍ ، اَکثَرُ من ستّین او سبعین بمضیین من السنین .

یعنی : در روزگار تو آسیبی نخواهد بود ، بلکه از پس شصت (60) سال و هفتاد (70) سال یا زیاده این ترکتاز واقع خواهد گشت .

ربیعه گفت : آیا این مملکت را همیشه مردم حبش خواهند داشت یا سلطنت ایشان منقرض خواهد شد ؟

سطیح عرض کرد :بَلْ یَنْقَطِعَ لبضع وَ سَبْعِینَ مِنَ السِّنِینَ ثُمَّ یُقْتَلُونَ وَ یُخْرِجُونَ مِنْهَا هَارِبِینَ. یعنی : بعد از هفتاد سال سلطنت حبشه منقرض میشود و کشته و پراکنده می گردند .

ربیعه گفت : آیا کدام پادشاه بدین جماعت غلبه خواهد کرد ؟ .

سطیح گفت : یَلِیهِ ارْمِ ذِی یَزِنَ یَخْرُجُ عَلَیْهِمْ مِنْ عَدْنٍ فَلَا یَتْرُکْ مِنْهُمْ أَحَداً بِالْیَمَنِ .

یعنی : پسر ذی یزن بر آن قوم غلبه خواهد جست ، ایشان را قلع و قمع خواهد کرد .

ربیعه گفت : آیا اولاد ذی یزن سلطنت جاودانه در یمن خواهند داشت ؟ یا دولت ایشان نیز سپری میشود ؟

سطیح عرض کرد : دولت ایشان نیز نخواهد ماند .

گفت : کدام کس غلبه کند ؟

سطیح معروض داشت : نَبِیٍّ کَرِیمُ زَکَّی یَأْتِیهِ الْوَحْیِ مِنْ قِبَلِ الْعُلی .

ربیعه گفت : این پیغمبر از کدام خاندان خواهد بود ؟

سطیح گفت : رَجُلُ مِنْ وُلْدِ غَالِبِ بْنِ فهر یَکُونُ الْمَلَکُ فِی قَوْمِهِ الَیَّ آخِرَ الدَّهْرِ .

یعنی : آن پیغمبر مردی از اولاد فهر است و تا انتهای دنیا پادشاهی در دودمان او خواهد بود .

ربیعه گفت : مگر از برای دنیا نهایتی است ؟

سطیح گفت : بَلَی ، یَوْمَ یَجْمَعُ فِیهِ الاولون وَ الْآخِرُونَ یَسْعَدُ فِیهِ الْمُحْسِنُونَ وَ یَشْقَی فِیهِ الْمُسِیئُونَ ⁽¹⁾. و بدین سخنان خبر از روز قیامت داد .

ربیعه گفت : ای سطیح آیا بدانچه مرا خبر دادی راست گفتار باشی ؟

در جواب عرض کرد : [ نعم ] و الشفق ⁽²⁾و الغسق ⁽³⁾وَ الْفَلَقِ اذا اتَّسَقَ انَّ مَا انبائک بِهِ لَحَقُّ ، یعنی : قسم به شام و صبح که آنچه گفتم مقرون به صدق و صواب بود .

چون این کلمات به پایان رسید ، خبر ورود شق را به عرض ربیعه رسانیدند . ملک یمن فرمود تا سطیح را به جائی معیّن بازداشتند و شق را پیش طلبید تا این دو کاهن از سخنان یکدیگر نیابند و روی با شق کرد و گفت : صورت خواب مرا بازگوی ؟

شق عرض کرد : رَأَیْتُ حُمِمْتُ خَرَجَتْ مِنْ ظُلْمَةٍ فَوَقَعَتْ بَیْنَ رَوْضَةِ ⁽⁴⁾و اکمة ⁽⁵⁾فَاَکَلَت مِنْهَا کُلَّ ذَاتِ نَستِمُة .

و چون از تعبیر آن خواب پرسید گفت : اخْلُفْ بِمَا بَیْنَ الْحَرَّتَیْنِ مِنْ انسان لینزّلن أَرْضِکُمْ السُّودَانِ وَ لیغلبنّ عَلَی کُلِّ طِفْلَةُ البنان وَ یَمْلِکْنَ مَا بَیْنَ أَبْیَنُ الَیَّ نَجْرَانَ ⁽¹⁾.

و چون از غلبهء آن جماعت بازجست که در عهد دولت اوست یا از پس او ؟

فَقَالَ : لَا . بَلْ بَعْدِهِ بِهِ زَمَانُ ثُمَّ یستنقذکم مِنْهُمْ عَظِیمُ شَأْنٍ وَ یذیقهم أَشَدُّ الْهَوَانِ .

شق گفت : ای ربیعه بعد از زمان دولت تو اهل سودان بدین مملکت چیره خواهند شد ، آنگاه مردی بزرگ شما را از بلای ایشان نجات خواهد داد و آن جماعت را ذلیل و زبون خواهد کرد .

ربیعه گفت : آن کس که بر ایشان غلبه جوید ، کیست ؟

شق گفت : غُلَامُ لَیْسَ مدنیّ وَ لَا مُدُنِ یَخْرُجُ مِنْ بَیْتِ ذِی یَزِنَ .

چون از مدّت پادشاهی اولاد ذی یزن سؤال کرد ؟ گفت : ینقطع برسول مرسل یأتی بالحقّ و العدل بین اهل الدّین و الفضل یکون الملک فی قومه الی یوم الفضل .

آنگاه ربیعه از آثار روز قیامت پرسید ؟ قَالَ : یَوْمَ تخزی فِیهِ الْوُلَاةِ یُدْعَی فِیهِ مِنَ السَّمَاءِ بِدَعَوَاتٍ یَسْمَعُ مِنْهَا الاحیاء وَ الاموات وَ یُجْمَعُ فِیهِ بَیْنَ النَّاسِ للمیقات یَکُونُ فِیهِ لِمَنْ أَبْقَی الْفَوْزَ وَ الْخَیْرَاتِ .

ربیعه گفت : ای شق آیا راست گفتی این سخنان را ؟ قَالَ : أَیْ وَ رَبِّ السَّمَاءِ وَ الارض وَ ما بَیْنَهُمَا مِنَ رَفْعٍ وَ خَفْضُ انَّ مَا انبائک بِالْحَقِّ مَا فِیهِ امْضِ .

چون این سخنان به پایان رفت و ربیعه سخنان سطیح و شق را موافق یافت به نبوّت و رسالت خاتم الانبیاء صلّی اللّه علیه و آله و بازپرس روز جزاء ایمان آورد و از بیم آنکه اهل بیتش به دست مردم حبشه اسیر و دستگیر شوند ، زن و فرزند خود را از یمن کوچ داده به سوی عراق عرب فرستاد و نامه ای به حضرت اردوان که در این وقت ملک ایران بود نگاشت و از وی درخواست نمود که ایشان را در بلدی شایسته ساکن فرماید .

پادشاه ایران حکم داد تا ایشان را در حیره فرود آوردند و حکومت حیره در این وقت از قبل اردوان با عمرو بن عدیّ مفوّض بود که هم برادرزاده ربیعه بود . لاجرم عمرو فرزندان برادر را نیکو بداشت و در تربیت ایشان مساعی جمیله معمول فرمود . و مدت سلطنت ربیعة بن نضر در مملکت یمن دو سال بود . .

ظهور سطیح و شق پنج هزار و هفتصد و چهل و دو سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

اشاره

**ظهور سطیح و شق پنج هزار و هفتصد و چهل و دو سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود⁽¹⁾بالجمله ربیع بن ربیعة بن مسعود ⁽²⁾جسدی بود بر پشت افتاده و از برای او سر و گردن نبود و جوارح نداشت بلکه صورت او در سینه او واقع بود و قدرت بر جلوس نداشت مگر گاهی که غضب شدید بر وی مستولی می شد و ابدا ایستادن نتوانست ، و از این روی که همیشه مانند سطحی از گوشت بر قفا افتاده بود سطیح لقب یافت ، و پیوسته در ارض جابیه سکون داشت . و چون ملوک خواستندی از وی خبر گرفتندی او را در جامه ای پیچیده به مجلس حاضر میساختند ؛ و چون مشگش جنبش میدادند تا تنبیه یافته به جواب و سؤال اقدام میفرمود و از اخبار آینده آگهی می داد ، و او پسر خالهء شق است ، و هو شق بن صعب بن نشکر بن رهم بن افرک بن قسر بن عبقر بن انمار بن اراش بن لحیان بن عمرو بن الغوث بن نابت بن مالک بن زید بن کهلان بن سبا ⁽³⁾، و شق از این روی این نام یافت که یک نیمه آدمی بود .

چه او را یک پا و یک دست و یک چشم نبود و این هر دو در یک ساعت متولد شدند و هم در آن ساعت طریفة الخیر ایشان را بخواست و آب دهان خود را در دهن ایشان افکند و گفت : این دو پسر در فن کهانت قائم مقام و نایب مناب منند . این .

بگفت و جان بداد .

و این دو تن در فن کهانت به درجهء کمال ارتقا نمودند . و ما بعضی از کلمات ایشان را که دلالت بر ظهور پیغمبر آخر زمان صلّی اللّه علیه و آله وسلم داشت در ذیل قصهء ربیعة بن نضر مرقوم داشتیم . اکنون از کلمات سطیح که منهی ⁽¹⁾بر ظهور قائم آل محمّد است برمی نگاریم .

معلوم باد که روزی ذا جدن که اول کس است که در یمن غنا کرد و به سبب حسن صوت این لقب یافت ، چه نام او علس بن الحارث است و از قبیله حمیر باشد .

مع القصه سطیح را طلب داشت تا از زمان آینده خبر گیرد ، و قبل از رسیدن سطیح چند دینار زر از بهر انعام او برگرفت ، و در تحت قدم خود پنهان فرمود ، و خواست تا قبل از حکم و کهانت او را آزموده کند . و چون سطیح درآمد ، ذا جدن گفت : ای سطیح بگو تا چه از بهر تو نهفته ام ؟

سطیح عرض کرد : حَلَفْتُ بِالْبَیْتِ وَ الْحَرَمِ وَ الْحَجَرِ الاصم وَ اللَّیْلِ اذا أَظْلَمُ وَ الصُّبْحِ اذا تَبَسُّمُ وَ بِکُلِّ فَصِیحٍ وَ أَبْکَمَ لَقَدْ خَبَأْتُ لِی دِینَاراً بَیْنَ النَّعْلِ وَ الْقَدَمِ .

ذا جدن از گفتار وی در عجب رفت و گفت : این علم را از کجا آموختی ؟

سطیح گفت : من قبل أخ لی جنّی ینزل معی أنّی نزلت یعنی . از برادرم که یکی از جن باشد و هر جا من فرود میشوم او نیز با من است .

این بگفت و آنگاه این کلمات را فرمود که : خبر از ظهور قائم آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله وسلم دهد .

فَقَالَ سطیح : اذا غَارَتْ الاخیار وَ فارت الاشرار وَ کَذَبَ بالاقدار وَ حَمَلَ الْمَالَ بالاوقار وَ خَشَعَتِ الابصار لِحَامِلِ الاوزار وَ قَطَعْتُ الارحام وَ ظَهَرَتِ الطَّغَامُ المستحلی الْحَرَامِ فِی حَرُمَتْ الاسلام وَ اخْتَلَفَتِ الْکَلِمَةُ وَ خُفِرَتِ الذِّمَّةِ وَ قُلْتُ الْحُرْمَةُ وَ ذَلِکَ عِنْدَ طُلُوعِ الْکَوْکَبَ الَّذِی یَفْزَعُ الْعَرَبِ وَ لَهُ شَبِیهُ الذَّنْبِ فَهُنَاکَ تَنْقَطِعُ الامطار وَ تَجِفَّ الانهار وَ تَخْتَلِفُ الاعصار وَ تغلو الاسعار فِی جَمِیعِ الاقطار ثُمَّ یُقْبِلُ الْبَرْبَرِ بالرّایات الصُّفْرِ عَلَی الْبَرَاذِینِ التِّبْرِ حَتَّی یَنْزِلُوا مِصْرٍ فَیَخْرُجُ رَجُلُ مِنْ وُلْدِ صَخْرٍ فیبدّل الرَّایَاتُ السُّودُ بالحمر فیبیح الْمُحَرَّمَاتِ وَ یُنَزِّلُ النِّسَاءِ بالثّدایا مُعَلَّقَاتُ وَ هُوَ صَاحِبُ نَهْبِ الْکُوفَةِ فَرَّةٍ بَیْضَاءَ السَّاقِ مَکْشُوفَةُ عَلَی الطَّرِیقِ مردوفة بِهَا الْخَیْلِ مَحْفُوفَةُ قَدْ قَتَلَ زَوْجُهَا وَ کَثُرَ عَجُزِهَا وَ اسْتَحَلَّ فَرْجِهَا فَعِنْدَهَا یَظْهَرُ ابْنِ النَّبِیِّ المهدی .

وَ ذَلِکَ اذا قَتَلَ الْمَظْلُومِ بِیَثْرِبَ وَ ابْنِ عَمِّهِ فِی الْحَرَمِ وَ ظَهَرَ الْخَفِیِّ فَوَافَقَ الوسمی فَعِنْدَ ذَلِکَ یَقْبَلُ الْمَشْئُومُ بجمعه الظَّلُومَ فیظاهی الرُّومِ بِقَتْلِ القروم فَعِنْدَهَا یَنْکَسِفُ کُسُوفِ اذا جَاءَ الرَّجُوفِ وَ صَفَّ الصُّفُوفَ ثُمَّ یَخْرُجُ مَلَکُ مِنَ الْیَمَنِ مِنْ صُنْعاً وَ عَدْنِ ابْیَضَّ کالقطن اسْمُهُ حُسَیْنِ أَوْ حُسْنِ فَیَذْهَبُ بِخُرُوجِهِ غَمَرِ الْفِتَنِ فَهُنَاکَ یُظْهِرَ اللَّهُ مُبَارَکاً زَکِیًّاوَ هَادِیاً مَهْدِیّاً وَ سَیِّداً عَلَوِیّاً یَنْفَرِجْ النَّاسِ اذا أَتَاهُمْ بِهِ مِنَ اللَّهِ الَّذِی هَداهُمُ فَیَکْشِفُ بِنُورِهِ الظَّلْمَاءِ وَ یَظْهَرَ بِهِ الْحَقِّ بَعْدَ الْخَفَاءُ وَ یُفَرَّقُ الاموال فِی النَّاسِ بِالسَّوَاءِ وَ یغمد السَّیْفِ فَلَا یَسْفِکُ الدِّماءَ وَ یَعِیشُ النَّاسُ فِی الْبَشَرِ وَ الهناء وَ یُغْسَلُ بِمَاءِ عَدْلِهِ عَیْنِ الدَّهْرِ مِنِ الْقَذَی وَ یَرُدَّ الْحَقَّ عَلَی أَهْلِ الْقُرَی وَ یُکْثِرُ فِی النَّاسِ الضِّیَافَةِ وَ الْقُرَی وَ یَرْفَعُ بِعَدْلِهِ الْغَوَایَةِ وَ الْعَمَی کانّه کَانَ غُبَاراً وَ انجلا ، فَیَمْلَأُ الارض عَدْلًا وَ قِسْطاً وَ الایام حَیّاً وَ هُوَ عِلْمُ لِلسَّاعَةِ بِلَا افْتِراءً .

این جمله بی زیاده و نقصان کلام سطیح است و خلاصه معنی آن این است که فرماید : چون اندک شوند اخیار و طغیان کنند اشرار و مردم قطع ارحام فرمایند و حلال از حرام نشناسند و با هیچ پیمان و عهد نپایند ، آنگاه ستاره ذو ذنب بادید آید و قبائل عرب ترسان و هراسان باشند ، در این وقت سحاب از سیلان بازایستد و انهار را جریان نماند و بلای قحط و غلا در افتد ، پس جماعتی از مردم بربر خروج کنند و بر اسبها زین زرّین بندند ، و علمهای زرد بر پای کنند ، و مصر را فروگیرند .

آنگاه از اولاد صخر مردی با لشکر به سوی کوفه تاختن کند و آن اراضی را مسخّر فرماید و مردان را بکشد و زنان را با پستانها بیاویزد و دختران را مکشوف و برهنه بدست لشکریان دهد ، در آن هنگام قائم آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله وسلم ظاهر شود و از پس او مردی بزرگوار در مدینه شهید شود ، و پسر عم او در مکّه به قتل آید ، و این در ماه ربیع الاول باشد . از پس این واقعه ، بزرگان روم مقتول شوند و کسوفی نیز واقع گردد ، آنگاه ملکی از یمن بادید آید که نام او حسین یا حسن باشد و از خروج او فتنه های برخاسته فرو نشیند . و در آن هنگام دولت صاحب الزّمان صلوات اللّه علیه جهان را فروگیرد و خونریزی به کران رسد و مالها بر مردم بالسّویه قسمت شود ، و قبایل در طرب و راحت درآیند ، و با هم مهربان و دوست باشند ، و یکدیگر را میهمان کنند ، و کار همه به عدل و نصفت رود و این علامت قیامت باشد .

بالجمله سطیح با شق چنان که در یک ساعت متولد شدند هم در یک ساعت

وداع جهان گفتند و جسد ایشان را در زمین جحفه مدفون ساختند و مدت زندگانی ایشان در این جهان شش صد (600) سال بود .

جلوس مُرثَد بن عَبدِ کِلال در مملکت یمن پنج هزار و هفتصد و چهل دو سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

**جلوس مُرثَد بن عَبدِ کِلال در مملکت یمن پنج هزار و هفتصد و چهل دو سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود⁽¹⁾مرثد بن عبد کلال برادر مادری تُبَّع اصغر است ، بعد از ربیعة بن نضر بر کرسی سلطنت بر آمد و بر مملکت یمن استیلا یافت ⁽²⁾. خرد و بزرگ سر در ربقهء طاعتش نهادند و اوامر و نواهیش را مطیع و منقاد آمدند . و او در سال سی و هفتم سلطنت خویش خوابی هولناک دید و سخت بترسید و چون بیدار شد آن خواب را فراموش کرد و کاهنان عرب را فراهم نموده خواست تا صورت خواب را بازنمایند و تعبیر کنند ، هیچ یک را این قدرت نبود ، عاقبة الامر غفیرا ⁽³⁾که زنی کاهنه بود صورت خواب او را بازنمود و تعبیر آن را که دلالت بر ظهور خاتم الأنبیاء صلّی اللّه علیه و آله وسلم داشت بگفت - چنان که تفصیل آن در ذیل قصهء غفیرا مرقوم خواهد افتاد - و مدت سلطنت مرثد در مملکت یمن چهل (40) سال تمام بود .

ظهور غفیرای کاهنه پنج هزار و هفتصد و هشتاد سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

**ظهور غفیرای کاهنه پنج هزار و هفتصد و هشتاد سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود⁽¹⁾

غفیرا دختر دوشیزه ای بود که پرتو دیدارش با خورشید چاشتگاه پنجه زدی و لمعات ⁽²⁾جبینش از فروغ ماه خراج گرفتی با حسن دیدار و لطف گفتار ، در فن کهانت سرآمد ابنای روزگار بود . در زمان او مرثد بن عبد کلال که سلطنت یمن داشت - چنان که مذکور شد - خوابی دید هولناک و سخت ترسیده و از جامهء خواب انگیخته شد و از غایت دهشت صورت خواب از خاطرش محو گشت . لاجرم به نزد مادر خود که از علم کهانت بهره ای داشت آمد و قصّه خویش را بگفت . مادر او در جواب فرمود که : مرا در کهانت آن دست نیست که خواب ناشنفته را توانم گفت و تعبیر نمود .

چون مُرثَد از مادر مأیوس شد چندان که مرد و زن کاهن در طوایف میدانست کس فرستاد و حاضر نمود و هیچ کس حل این عقده نتوانست کرد ، ناچار مرثد دست از طلب بازکشید و این مهم مبهم بماند تا روزی که مرثد عزم نخجیر کردن فرمود و از شهر بیرون شده در اطراف بیابان عبور کرد ، ناگاه آهوئی بر وی گذشت مرثد اسب برانگیخت و از قفای آهو بشتافت و چون یک دو میل از مردم خویش دور افتاد سخت کوفته و عطشان گشت .

در این وقت خانه ای چند دید که در دامن جبلی و کنار غاری برآورده بودند ، مرثد بیاختیار به کنار آن آبادی آمد و زنی فرتوت از آن خانه ها بدر شده نزد مرثد آمد و بازوی وی بگرفت و گفت : اندکی فرود آی و از رنج راه بیاسای .

پادشاه یمن از اسب پیاده شد و جرعه ای آب بنوشید و در سایهء دیوار آن زن پیر بخفت و آنگاه بیدار شد و چشم بگشود ، دیده اش بر دیدار دختری افتاد که با ستارهء مشتری برابری داشت ، سخت در رویش خیره بماند ، پس آن دختر لب شکرین بگشود و گفت : ای پادشاه یمن ، اگر هیچ آرزوی خوردنی باشدت بازگوی تا نزلی ⁽³⁾.

مهنا ⁽¹⁾مهیّا سازم ؟ مُرثَد بترسید که مبادا از این شناخته شدن آسیبی بیند ، لاجرم سخن او را جوابی آغاز نکرد .

دیگر باره آن دختر به سخن آمد و گفت : ای پادشاه ، از شناخت خویش به اکراه مباش که هیچ رنجی در این مأمن عاید تو نخواهد گشت و خوان خوردنی پیش او نهاد و مرثد به خوردن طعام مشغول گشت و از او پرسید که ای دختر نیکو صورت نام تو چیست ؟

وی عرض کرد که : من غفیرا نام دارم .

مرثد گفت : مرا چه دانستی که پادشاه خطاب کردی ؟

غفیرا عرض کرد که : تو مرثد بن عبد کلالی که جمیع کاهنان را فراهم کردی تا خواب تو را بازگویند و تعبیر آن را بنمایند و هیچ کس این کار نتوانست کرد .

مرثد گفت : آیا تو را آن دست هست که حل آن مشکل کنی ؟

غفیرا گفت : این چنین کارها از من ساخته شود . همانا در خواب دیدی که گردبادی بادید آمد و به سوی فلک بر رفتن گرفت و از میان آن آتشی رخشنده و دودی تیره فام آشکار گشت و ناگاه جوی آبی گوارا پدیدار آمد و شخصی مردم را همی به شرب آب دعوت فرمود و گفت : هر که این آب را به عدالت و نصفت نوشد سیراب گردد و هر که دهان آلوده کند و با ظلم ارتکاب فرماید همه نکال و عقاب عاید او شود .

این جمله صورتی است که ملک یمن در خواب دید و تعبیر آن باشد که :

گردبادها کنایت از پادشاهان جهان است ، و آن دود و آتش جور و جفای ایشان باشد ، و آن چشمهء زلال نمودار شریعت و آئین پیغمبر آخر زمان صلّی اللّه علیه و آله وسلم است که هر که به دین او شود و انصاف کند پاداش نیکو خواهد یافت ، و اگر نه از خدای قادر قاهر کیفر خواهد دید ، و نیز نسب پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله وسلم را بازنمود .

مُرثَد از دیدار و گفتار غفیرا در عجب رفت و دل بر آن نهاد که او را خواستاری نموده به شرط زنی به سرای خود آورد .

و غفیرا این معنی را نیز تفرّس فرمود و گفت : هان ، هان ای ملک یمن ، از این اندیشه بگذر که هیچ کس از من کامروا نشود . ناچار مرثد او را وداع گفته برنشست و .

به لشکرگاه خویش آمد و یکصد (100) شتر سرخ موی بلند کوهان به دستیاری فرستادگان خویش به رسم هدیه انفاذ غفیرا داشت و چندان که از پس این واقعه همی زیست ، با او از در حفاوت و مهربانی بود و همه ساله به انفاذ تحف و هدایا او را شاد میداشت .

جلوس ولیعه در مملکت یمن پنج هزار و هفتصد و هشتاد و سه سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

**جلوس ولیعه در مملکت یمن پنج هزار و هفتصد و هشتاد و سه سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود ⁽¹⁾

ولیعه پسر مُرثَد بن عبد کلال است . چون مرثد از این جهان رخت بدر برد ، به تخت ملک برآمد و اعیان کشور و قواد لشکر را در حضرت خویش حاضر ساخت و گنج پدر را برگشاد و هر کس را در خور حال به بذل زر و سیم شاد کرد و از جلوس خود خورسند داشت . مردم از افضال و احسان او سخت امیدوار شدند و طوق طاعت او را از دل و جان بر گردن نهادند و او را همه درود و تحیّت فرستادند و در روزگار دولت او در کمال فراغت و آسایش بزیستند . مدت سلطنت ولیعه در یمن نود و نه (99) سال بود ⁽²⁾.

جلوس ابرهة بن صباح پنج هزار و هشتصد و هفتاد و دو سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

**جلوس ابرهة بن صباح پنج هزار و هشتصد و هفتاد و دو سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود⁽³⁾

ابرهة بن صباح مرد دانا دوست و دانشور بود و از هر گونه علمی و حکمی

بهره ای جداگانه داشت ، چنان که از مؤلفات و مصنفات او کتب فراوان بجا ماند ، و نسب او به کعب بن سباء الاصغر الحمیری میپ یوندد و لقب او نیز شَیبَة الحَمَد است .

بالجمله چون بعد از ولیعة بن مرثد ، درجه پادشاهی یافت و مملکت یمن را زیر فرمان بازداشت ، از برای استحکام مبانی سلطنت و تشیید قواعد دولت پیشکشی در خور حضرت شاپور ذو الاکتاف برآورد و با نامه ضراعت انگیز به دستیاری رسولان نرم گوی انفاذ درگاه او داشت .

شاپور فرستادگان او را بزرگواری داد و ایشان را کامروا مراجعت فرمود و خلعتی شاهوار از بهر ابرهه کرده ، با منشور سلطنت یمن به دو فرستاد ، و ابرهه شادخاطر بنشست و به کار سلطنت پرداخت .

و چون دانسته بود از در علم و کهانت که : مملکت یمن در زیر فرمان بنی عدنان خواهد شد ، بزرگان آن قبیله و صنادید آن سلسله را پیوسته رهین احسان و افضال میداشت و پاس عظمت و حشمت ایشان را لازم می شمرد . چون مدت نود و هفت (97) ⁽¹⁾سال از سلطنت او بگذشت ، رخت به سرای دیگر برد و ملک به فرزند گذاشت - چنان که در جای خود مذکور خواهد شد - . .

ظهور معمرین عرب پنج هزار و نه صد و بیست و چهار سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

اشاره

**ظهور معمرین عرب پنج هزار و نه صد و بیست و چهار سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود⁽¹⁾

از این پیش قصه هر کس از معمرین را که از جمله انبیا و سلاطین و دیگر کسان بوده اند مرقوم داشته ایم . اکنون ذکر حال آن مردم از عرب که در این جهان فراوان زیستن کرده اند و با ظهور خاتم الأنبیاء علیه آلاف التحیة و الثّناء نزدیک بوده اند ، نگاشته میآید .

ذو الاصبع عَدوانی

از جملهء معمرین ذو الاصبع عَدوانی است و نام ذو الاصبع ، حرثان است و هو :

حُرثان بن محرّث بن الحارث بن ربیعة بن وهب بن ثعلبة بن ظرب بن عمر بن عیاذ بن یشکر بن عدوان است و نام عدوان ، الحارث بوده و هو : الحارث بن عمرو بن قیس بن غیلان بن مضر است .

و الحارث را از این روی عَدوان گفتند که بر برادرش فهم ، خصمی آغازید و بر او تاختن برده مقتولش ساخت و او را قبیله ای بزرگ بود چنان که وقتی بر سر چشمه آبی نزول کرد و در میان قبیلهء او هفتاد هزار (70000) غلام ختنه ناکرده بود .

بالجمله حرثان از این در ذو الاصبع لقب یافت که وقتی انگشت او را ماری بگزید و خشک شد . و کنیت ذو الاصبع ، ابا عدوان است و او از بطن جِذیله بود ، و .

دندانهای ثنایا نداشت ، هم از این روی او را اثرم ⁽¹⁾گفتندی ، مردی شجاع و دلاور بود و هرگز از نهب و غارت آسوده نمینشست ، و در زمان جاهلیت حکومتی لایق داشت . در این جهان سیصد (300) سال زندگانی کرد و شعر نیکو توانست گفت .

همانا او را چهار دختر بود که هر یک با شعشعهء جمال و فروغ جبین ، خورشید را پنجه زدی و شعری را شکنجه دادی ، و ذو الاصبع را با ایشان چندان شیفتگی بود که هرگز رضا نمیداد به کابین کس در شوند و به خانهء شوهر روند ، و بر این معنی دانا نبود که دختر را از شوهر گزیری نیست و زنان را بی شوی ، بهشت جاودان به گونهء زندان باشد .

از قضا روزی چنان افتاد که در پس حجرهء فرزندان آمد و ایشان را با هم در سخن یافت ، پس خود را از دختران پنهان کرده گوش فرا داشت و اصغا فرمود که ایشان با یکدیگر گفتند که : چون این مجلس از بیگانه پرداخته است ، بهتر آن است که هر چه در دل داریم بر زبان آریم . و نخستین دختر بزرگتر به سخن آمد و گفت :

ألا هل أراها لیلة و ضجیعها ⁽²⁾* أشمّ ⁽³⁾کنصل ⁽⁴⁾السّیف عین مهنّد ⁽⁵⁾

علیم بأدواء النّساء و أصله * اذا ما انتمی ⁽⁶⁾من سرّ اهلی ⁽⁷⁾و محتدی ⁽⁸⁾

یعنی : ممکن است شبی را ببینم و همخوابه ای که بزرگوار باشد چون شمشیر هندی و دانا باشد به مداوای زنان و اصل او از اهل من بود ؟

با او گفتند : همانا تو جفتی را آرزو کرده ای که از خویشان و عم زادگان توست .

آنگاه دوشیزهء دوم ، لب شکرین برگشاد و گفت :

ألَا لَیْتَ زوجی مِنْ أُنَاسُ أَوْلَی عُدَیَّ * حَدِیثُ الشَّبَابِ طِیبُ الثَّوْبِ وَ الْعِطْرَ

لصوق ⁽⁹⁾بأکباد النّساء کأنّه * خلیفة جان ⁽¹⁰⁾لا ینام علی وتر ⁽¹¹⁾

یعنی : آیا باشد که شوهر من از آن مردم گردد که او را دشمن بسیار بود - و این .

کنایت از آن است که مردی بزرگ باشد ، چه مردم پست پایه را دشمن نخواهد بود - ، و جوان باشد و جامهء نیکو پوشد و خوشبوی بود و بپیچد با زن چون مارپیچان و تنها نخسبد .

با او گفتند : تو از غیر خویشان خود کسی را خواسته ای .

آنگاه دختر سیم به سخن آمد و گفت :

ألا لیته یکسی الجمال ندیّه ⁽¹⁾* له جفنة ⁽²⁾تسعی بها المغر ⁽³⁾و الجزر ⁽⁴⁾

له حکمات الدّهر من غیره کبرة ⁽⁵⁾* تشین ⁽⁶⁾فلا فان و لا ضرع ⁽⁷⁾غمر ⁽⁸⁾

یعنی : باشد که شوهر من کسی باشد که مجلس او به زیب و زینت بود و خوان او همیشه گسترده باشد . حکیم و مجرب روزگار بود و ذلیل و زبون کس نشود .

با او گفتند : سید شریفی را قصد کرده ای .

دختر چهارم سخن نمیکرد . ایشان گفتند : اکنون که اندیشهء ما را دانسته ای چگونه دست از تو بداریم و مکنون خاطر ترا مجهول بگذاریم ؟

ناچار او نیز به سخن آمد و گفت : زَوْجُ مِنْ عُودِ خَیْرُ مِنْ قُعُودٍ ⁽⁹⁾.

یعنی : دختران را اگر جفتی از چوب بدست باشد ، بهتر از آن است که در خانهء پدر نشسته باشند . و این سخن در میان عرب مثل شد .

بالجمله چون ذو الاصبع سخن فرزندان را اصغا فرمود ، دانست که ایشان را بایست به شوهر داد ، پس هر یک را بدان کس که خواسته بودند سپرد و یک سال نام نبرد ، آنگاه ایشان را طلب داشت و نخستین با دختر بزرگتر روی کرده فرمود : چون است شوهر تو و با تو چگونه زیستن کند ؟ قَالَتْ : خَیْرُ زَوْجُ یُکْرِمَ الحلیلة وَ یُعْطَی الْوَسِیلَةِ ⁽¹⁰⁾. گفت : بهترین شوهران است ، زن خود را بزرگوار دارد و اسعاف حاجت .

فرماید .

ذو الاصبع فرمود : مال شما چیست و معاش شما از کدام حرفت باشد ؟ قالَتْ خَیْرُ مَالِ الْإِبِلِ نَشْرَبُ أَلْبَانِهَا جرعا وَ نَأْکُلُ لُحْمَانِهَا مزعا⁽¹⁾و تحملنا و ضعفتنا معا .

گفت : مال ما شتر است که شیر و گوشتش را میخوریم و بر او جفت جفت سوار می شویم .

ذو الاصبع گفت : زَوْجُ کَرِیمُ وَ مَالُ عَمیمٌ .

آنگاه با دختر ثانی گفت : حال تو با شوی چگونه است ؟ قَالَتْ : خَیْرُ زَوْجُ یُکْرِمَ أَهْلِهِ وَ یَنْسَی فَضْلِهِ ⁽²⁾. گفت : بهترین شوهران است که زنش را بزرگوار میدارد و احسانش را در حق او فراموش می کند .

چون از مالش جستجو کرد. قَالَتْ : الْبَقَرُ تَأَلُّفِ الْفَنَاءَ وَ تملا الاناء وَ تؤدک السِّقَاءَ وَ نِسَاءً مَعَ نِسَاءٍ . گفت : مال ما گاو است که از آستان خانهء ما جدا نشود و کاسه های ما را از شیر و روغن پر کند .

ذو الاصبع گفت : حَظیتِ ⁽³⁾و رَضِیتِ : برخوردار و دولتیار شدی از شوی خود .

آنگاه با دختر سیم گفت : روزگار تو در چسان رود ؟ قالت لا سمح ⁽⁴⁾بذر ⁽⁵⁾و لا بخیل حکر ⁽⁶⁾. گفت : نه بخشنده ای است که مبذر باشد و نه بخیلی که اندوخته کند . و چون از مال و طریق معاشش سؤال کرد : قالَتِ الْمِعْزَی لَوْ کُنَّا نُوَلّدُها فُطُما ⁽⁷⁾و نَسلَخُها اُدماً لَم نَبغِ ⁽⁸⁾بِها نَعَماً .

گفت : مال ما بز است که از پوست و گوشت بزغاله آن سودی اندک حاصل شود .

ذو الاصبع گفت : جَذَوَةٌ ⁽⁹⁾مغنیة با آن توان قناعت کرد .

آنگاه با دختر کوچکتر گفت کار تو بر چگونه است ؟ قالَتْ شَرِّ زَوْجُ یُکْرِمَ نَفْسِهِ وَ یُهِینُ عِرْسَهُ ⁽¹⁰⁾. گفت : بدترین شوهران است خود را گرامی دارد و زن خویش را خوار شمارد . .

ذو الاصبع گفت : معیشت شما از کدام مال بود ؟ قالت : الضّأنُ ⁽¹⁾، جوفٌ لا یشبعن و هیم ⁽²⁾لا یَنْفَعْنَ وَ صُمْ لَا یَسْمَعَنَّ وَ أَمَرَ مُغوِیتَهن یُتْبِعَنَّ : گفت : مال ما میش است ، گرسنه ای است که سیر نمیشود و تشنه ای است که سیراب نمیگردد و کری است که شنوا نخواهد شد و درندگانی باشند که اگر یکی خود را به مهلکه دراندازد همه اقتفا به دو کنند .

ذو الاصبع گفت : اَشبَهُ اِمرَؤً بَعضُ بَزَّه ⁽³⁾: شوهر تُرا مال او شبیه شده است و ایشان را وداع گفته به خانه شوهران فرستاد .

حارث بن کعب

و دیگر از معمرین حارث است ، و هو حارث بن کعب بن عمرو بن وعلة بن خالد بن مالک بن ادد المذحجی است ، و مذحج نام مادر مالک بن ادد است و او را از این روی مذحج ، نام دادند که ولادت او در پشته ای واقع شد که نام آن پشته مذحج بود ؛ و قبیله ای که از اولاد او بادید آمد به دو نسبت کرده مذحجی گفتند ، و مذحج دختر ذی منجشان بن کلّة بن بردمان است ، و منجشان نام بستانی بود که مالک آن ذی منجشان لقب یافت .

بالجمله حارث یکصد و شصت (160) سال زندگانی یافت ، و هنگام وفات فرزندان خود را فراهم کرده ، این سخنان را بر ایشان وصیّت نهاد ، گفت : هرگز از در حیلت با کس در نیامدم ، و دوستی مردم فرومایه نجستم ، و با دختر عم و زن پسر و برادر از در خیانت نگاه نکردم ، و هیچ زن بدکاره را با خود راه ندادم و اسرار خویش را اگر چه با دوستان بود در میان ننهادم و بر دین شعیب علیه السّلام بزیستم ، و در میان عرب جز من و اسد بن خزیمه و تیم بن مرّه ⁽⁴⁾کسی بر دین شعیب نبود .

هان ای فرزندان من پند مرا پذیره شوید و بر دین من باشید و از خدای بترسید و در عصیان او طغیان نکنید و با هم نفاق مورزید و پراکنده نگردید که مورث ذلّت شود و مرگ در عزّت بهتر از زندگانی در ذلّت است ، آگاه باشید که در این جهان هر .

چه بر تقدیر رفته است صورت بندد و هر جمعی پریشان گردد و روزگار را دو گام باشد : گامی بر رفق و مدارا زند ، و گامی بر سختی و بلا گذارد .

و روز نیز بر دو گونه است : روزی از بهر رحمت است ، و روزی از پی زحمت . و مردم بر دو طریق شوند : یکی با تو نرد مودّت بازد و آن دیگر خصومت آغازد .

هان ای فرزندان من ، قطع رحم و قرابت مکنید و با مردم احمق موافق مشوید ، و زن جز از مردم بزرگ و شریف به خانه نیاورید و بدانید که چون در قومی اختلاف کلمه بادید آمد ، پراکنده شوند و دشمن بر ایشان ظفر جوید و هرگز از پی کردار بد مباشید و مردم را از مکانت خویش فرومگذارید تا نعمت شما زایل نگردد ، و حقد و حسد پیشه مکنید تا جمعیت شما پریشان نشود و در سیّئات قدم نزنید تا با بلیّات دچار نگردید ، و آنجا که سخن را پذیرفتار نباشد لب به نصیحت باز نکنید که سبب فضیحت شود و بدانید که عقوق والدین محو کند عدد را و مطموس ⁽¹⁾سازد بلد را .

آنگاه این اشعار را برخواند :

اَکَلْتُ شبابی فافنیته * وَ أُنْضِیَتِ بَعْدَ دهور دهوراً

ثَلَّثْتَ أهلین صَاحِبَتُهُمُ * فبادوا وَ أَصْبَحَتِ شَیْخاً کَبِیراً

أَبَیْتُ اراعی نُجُومِ السَّمَاءِ * أَقْلِبُ أَمْرِی بطونا ظهوراً

این سخنان را بگفت و رخت به سرای دیگر برد .

مُستَوغِر

و دیگر از معمرین مُستَوغِر است و هو عمرو بن ربیعة بن کعب بن سعد بن زید بن مناف بن تیم بن مرّة بن ادّ بن طابخة بن الیاس بن مضر است . و عمرو آنگاه که این شعر گفت ، مستوغر لقب یافت :

یَنِشَّ الْمَاءِ فِی الربلات مِنْهَا * نَشِیشُ الرَّضْفِ فِی اللَّبَنِ الوغیر

یعنی : بانگ جوشیدن میکند ، آب در گوشتهای غلیظ کباب . چون بانگ کردن جماره محماة ⁽²⁾در آن شیر که سنگ گرم در آن افکنند . چه لبن الوغیر آن شیر باشد که .

سنگ تافته ⁽¹⁾در آن اندازند ، پس بنوشند .

بالجمله او را بدین شعر مستوغر نامیدند و او سیصد و بیست (320) سال در این جهان فانی زندگانی یافت و نزدیک به ظهور خاتم الانبیاء صلّی اللّه علیه و آله بمرد و عند الموت این شعرها بگفت :

وَ لَقَدْ سَئِمْتُ مِنَ الْحَیَاةِ وَ طُولِهَا * وَ عُمْرَةُ مِنْ عَدَدَ السِّنِینَ مئینا

مِائَةَ أَتَتْ مِنْ بَعْدِها مِائَتَانِ لِی * وَ ازْدَدْتَ مِنْ عَدَدِ الشُّهُورِ سِنِیناً

هل ما بقی الّا کما قد فاتنا * یوم یکرّ و لیلة تحدونا

این سخنان بگفت و جهان را وداع کرد .

دُوَید بن زید بن لیث

و دیگر از معمرین دُوَید بن زید بن لیث بن سود بن اسلم بن الحاف بن قضاعة بن مالک بن مرّة بن مالک بن حمیر چهار صد و پنجاه (450) سال زندگانی یافت و هنگام وفات فرزندان خود را مجتمع ساخته ، بدین سخنان وصیّت کرد و گفت :

اُوصِیکُمْ بِالنَّاسِ شَرّاً ، لا تَرَحَّمُوا عَبْرَةً وَ لَا تقیلوهم عَثَرْتُ ، قَصَّرُوا الاعنة وَ طَوِّلُوا الاسنة اطْعُنُوا شزرا ⁽²⁾وَ اضْرِبُوا هبرا وَ اذا أَرَدْتُمْ المحاجزة فَقَبِلَ المناجزة ، وَ الْمَرْءُ یَعْجِزْ وَ لَا الْمَحَالَةِ بِالْجِدِّ⁽³⁾لا بِالْکَدِّ التَّجَلُّدِ ، وَ لَا التَّبَلُّدِ⁽⁴⁾وَ الْمُنْیَةِ ، وَ لَا الدَّنِیَّةُ لَا تَأْسَوْا عَلَی فَائْتِ ، وَ انَّ عَزَّ فَقْدِهِ وَ لَا تحنّوا الَیَّ ظَاعِنُ وَ انَّ أَلْفَ قُرْبِهِ ، وَ لَا تطمعوا فتطبعوا وَ لا تَهِنُوا فتخرعوا وَ لَا یَکُنْ لَکُمْ الْمِثْلِ السَّوْءِ انَّ الموصین بَنُو سَهوان ⁽⁵⁾اذا مِتُّ فارحبوا خَطِّ ⁽⁶⁾مضجعی وَ لَا تضنّوا عَلَی برحب الارض وَ مَا ذَلِکَ بمؤدّ الَیَّ رُوحاً.

خلاصهء معنی آن است که گوید : ای فرزندان من ، وصیت میکنم شما را که در حق مردم جز بد نیندیشید ، و رحم بر آب چشم و استغاثت کس مکنید ، و عنانهای .

خویش را کوتاه سازید ، و نیزه های خود را دراز کنید ، و از چپ و راست بزنید ، و چون در حق دشمن کیدی اندیشید فرصت از دست مگذارید تا مبادا عاجز شوید و جای حیلت نماند . و بر شماست که کار را به نیروی بخت دانید و جلادت ورزید ، و مرگ را از ذلّت بهتر دانید ، و هرگز بر چیزی که از دست شده دریغ مخورید اگر چه عزیز باشد ، و بر هیچ رونده ای افسوس مدارید اگر چه الیف بود ؛ و طمع کار مباشید تا خوار و ذلیل گردید . و مفاد این مثل بد نباشید که گفته اند : وصیت کرده شدگان فرزندان سهو و غفلت اند .

آنگاه گفت : چون من بمردم قبر مرا گشاده دارید و از سعت و گشادگی آن بخل مورزید که نزد من پسندیده نیست .

زُهَیر بن جَناب بن هُبَل

اشاره

دیگر از معمرین زُهَیر بن جناب بن هُبَل بن عبد اللّه بن کنانة بن عوف بن عُذرَة بن زید اللّات بن رُفیدة بن ثور بن کلب بن وبرة بن تغلب بن حلوان بن عمران بن الحاف بن قضاعة بن مالک بن عمرو بن مرّة بن زید بن مالک بن حمیر است ، دویست و بیست (220) سال زندگانی یافت و او سید بزرگ و شریف بود و مکانتی تمام داشت ؛ زیرا که در میان قوم خود او را سلطنت بود و شعر نیکو گفت ، و هم خطیب بود و نزدیک سلاطین عزّتی لایق داشت ، و هم او را از علم طب بهره ای به سزا بود و کهانت توانست کرد و در شجاعت و دلاوری نامش سایر بود ، و با این همه زنی در سرای داشت که او را به کس نمیشمرد و هر روزش میآزرد ، چنان که روزی زهیر او را از کاری ناشایست منع فرمود ، ناگاه سر برداشت و گفت : هان ای زهیر ، ساکت باش که با خدای سوگند من نیستم آن کس که صبور بنشینم و تو چیزی بشنوی و تعقّل ناکرده با من سخن کنی ، همانا برخیزم و با این عمود تنت را نرم کنم . زهیر در جواب او این شعرها بگفت :

الَّا یَا لقومی لَا أَرَی النَّجْمِ طَالِعاً * وَ لَا الشَّمْسُ الَّا حاجبی بیمینی ⁽¹⁾.

مُعذّبَتی عِنْدَ الْقَفَا بعمودها * تَکُونُ نکیری انَّ أَقُولُ ذَرینی

و چون سال زهیر به دویست (200) رسید این شعرها بگفت :

لقد عمّرت حتّی لا ابالی * احتفی ⁽¹⁾فی صباح ام مساء

و حق من اتت مائتان عاما * علیه ان یملّ من الثّواء ⁽²⁾

و آنگاه که روزگار مرگش فرا رسید فرزندانش را فراهم کرد و گفت : همانا من پیر شدم و روزگار فراوان یافتم و تجربت دهر بسیار کردم ، سزاوار است که هم اکنون سخن مرا استوار دارید و بدان کردار کنید ، شما را آگاهانم که : وقت مصایب ، زاری و بیقراری مکنید و روز نوایب ، کار با یکدیگر حوالت نفرمائید که زاری و ضراعت موجب شماتت و شناعت اعدا گردد . و بپرهیزید از حیلت اعدا و از کید ایشان ایمن نشوید و هیچ کس را تسخر مزنید که به کیفر گرفتار خواهید شد و بدانید که انسان در دنیا نشان سهام دواهی ⁽³⁾است و روزی این تیر بر نشان خواهد شد .

این بگفت و رخت به سرای دیگر کشید .

ربیع بن ضُبُع الفزاری

و دیگر از معمرین ربیع بن ضُبُع الفزاری است و او سیصد و هشتاد (380) سال زندگانی کرد و زمان اسلام را ادراک نمود و در زمان خلافت عبد الملک بن مروان - که ذکر حالش ان شاء اللّه در جای خود خواهد شد - آهنگ خدمت او کرد و فرزندزادهء خود را که وهب بن عبد اللّه بن ربیع باشد با خود برداشت و به حضرت عبد الملک آمد .

وَهب جدّ خویش را در بیرون سرای عبد الملک بگذاشت و خود با جمعی از مشایخ عرب به درون رفت . و ابروهای وهب چنان فرو ریخته بود که چشمش را پوشیده میداشت و از بهر دیدن ابروهای خویش را برکشیده ، عصابه ⁽⁴⁾بر پیشانی بربسته بود و موی زنخش سر بر زانو داشت و پشت خمیده را به قوّت عصا نگاهبانی میکرد تا به روی نیفتد .

عبد الملک را بر وی رحم آمد و گفت : ای شیخ فرونشین که ترا نیروی ایستادن نباشد .

وهب گفت : ای خلیفه آیا روا باشد من بنشینم و جدّ من بر در ایستاده بود .

عبد الملک گفت : آیا از فرزندان ربیع باشی ؟ عرض کرد که چنین باشد .

پس بفرمود تا ربیع را حاضر کردند و او به هر سوی متمایل بود ، پس درآمد و بر خلیفه سلام کرد .

عبد الملک فرمود : ای ربیع چند سال بر تو گذشته است ؟

گفت : دویست (200) سال در فترت عیسی علیه السّلام زیسته ام و یکصد و بیست (120) سال زمان جاهلیت را سپرده ام و اینک شصت (60) سال است در اسلام روزگار میبرم .

عبد الملک گفت : از چهار ⁽¹⁾تن که عبد اللّه نام داشتند با تو سخن میکنم تا خصایل ایشان را بر من مکشوف داری . نخست بگو که : عبد اللّه بن عباس چگونه کس بود ؟ گفت : فَهمٌ وَ عِلمٌ وَ عَطاءٌ جَذم ⁽²⁾و مقری ⁽³⁾ضَخمٌ ⁽⁴⁾.

پس از عبد اللّه بن جعفر پرسید . گفت : ریحانة طیّب ریحها لیّن مسّها قلیل علی المسلمین ضرّها .

آنگاه فرمود که عبد اللّه بن زبیر چگونه بود ؟ گفت : جَبَلٌ وَعرٌ (4) یَنحَدِرُ عَنهُ الصَّخرُ .

پس گفت که : از عبد اللّه بن عمر بگوی . گفت : حِلْمٍ وَ عِلْمٍ وَ طُولِ وَ کَظْمِ وَ بُعْدُ مِنَ الظُّلْمِ .

بالجمله ربیع را آنگاه که دویست (200) سال از روزگار گذشته بود این شعر فرموده :

اذا عَاشَ الْفَتَی مِائَتَیْنِ عَاماً * فَقَدْ ذَهَبَ اللذاذَةُ وَ الفَتاءُ ⁽⁵⁾.

اَبُو الطَّمَحان القِینی

و دیگر از معمرین ابُو الطَمَحان القِینی است . و هو حنظلة بن الشّرقی من بنی کنانة بن القین است و او دویست (200) سال در این جهان زیست کرد ، و این شعر را در روزگار پیری خود گفته :

حَنَتنی حانِیاتُ الدَّهْرِ حَتَّی * کانّی خاتل أَ دَنَوْا لِصَیْدٍ

قَرِیبُ الخطو یُحْسَبُ مِنْ رآنی * وَ لَسْتُ مُقَیَّداً أَنَّی بِقَیْدِ ⁽¹⁾

عُبَید بن شَرید جُرهُمی

و دیگر از معمرین عُبید بن شرید جُرهُمی است ، و او سیصد و پنجاه (350) سال عمر یافت ، و زمان حضرت خاتم الانبیاء علیه آلاف التّحیّة و الثّناء را ادراک نمود و اسلام آورد و تا زمان سلطنت معاویه - که شرح حالش مذکور خواهد شد - بماند و روزی در انجمن معاویه درآمد و بر وی سلام کرد .

معاویه با او گفت : هان ای عبید خبر ده مرا از آنچه از روزگار دیده ای . گفت : أَمَّا الدَّهْرِ فرئیت لَیْلًا یُشْبِهُ لَیْلًا وَ نَهَاراً یُشْبِهُ نَهَاراً وَ مَوْلُوداً یُولَدْ وَ حَیَّا یَمُوتُ وَ لَمْ أُدْرِکِ أَهْلِ زَمَانُ الَّا وَ هُمْ یذمّون زَمَانِهِمْ .

یعنی : روزگار را همه شب چون شب دیگر است و همه روز مانند روز دیگر و مردم ناچار روزی به دنیا آیند و روزی بار بربندند و هیچ اهل زمانی را ندیدم جز اینکه از روزگار خود شکایت داشت .

ابو رَیَید البدر

و دیگر از معمرین ابو ریید البدر بن حرملة الطّائی است و او یکصد و پنجاه .

(150) سال زندگانی یافت و در شریعت عیسی علیه السّلام بود .

سود بن حداء

و دیگر از معمرین سود بن حداء المعیدی است و او دویست (200) سال روزگار گذاشت .

عدی بن حاتم

و دیگر از معمرین عدی بن حاتم طائی است و او یکصد و بیست (120) سال زندگانی یافت و عرب آن کس را که از یکصد و بیست (120) سال کمتر روزگار بگذارد از جملهء معمرین نشمارد .

اماتاة بن قیس

و دیگر از معمرین اماتاة بن قیس بن قیس بن الحارث بن سنان الکندی است و او یکصد و شصت (160) سال زندگانی یافت .

تیم بن ثعلبه

و دیگر از معمرین تیم بن ثعلبة بن عکاشه است و او دویست (200) سال زندگانی کرد .

ابو هبل بن عبد اللّه

اشاره

و دیگر از معمرین ابو هبل بن عبد اللّه بن کنانه است و او ششصد (600) سال

عمر یافت .

سویان بن کاهن

و دیگر از معمرین سویان بن کاهن و او سیصد (300) سال زندگانی یافت و چون زمانش فرا رسید قوم بر او جمع شدند و گفتند : ای سویان ، قبل از آنکه ترا مرگ از ما بستاند ما را پندی فرمای . فَقَالَ : تَوَاصَلُوا وَ لَا تَقَاطَعُوا وَ تَعَاوَنُوا وَ لَا تَدَابَرُوا وَ اوصلوا الارحام وَ احْفَظُوا الذمام وَ سوّدوا الْحَلِیمِ وَ اجلوا الْکَرِیمِ ، ⁽¹⁾وَ وَقِّرُوا الشَّیْبَةِ وَ اذلوا للّئیم وَ تَجَنَّبُوا الْهَزْلِ فِی مَوَاطِنَ الْجَدُّ وَ لَا تکدّروا الانعام بِالْمَنِّ وَ أَعْفُوا اذا قَدَرْتُمْ وَ هادنوا اذا عَجَزْتُمْ ، وَ أَحْسِنُوا اذا کوبدتم ، وَ اسْمَعُوا مِنْ مشایخکم وَ استهنوا دَوَاعِی الصَّلَاحِ عِنْدَ آخِرِ الْعَدَاوَةَ فَانٍ بُلُوغِ الْغَایَةِ فِی النِّکَایَةِ جَرَحَ بَطِی ءٍ الاندمال وَ ایاکم وَ الطَّعْنُ فِی الانساب لَا تفضحوا عَنْ مساویکم وَ لَا تودّعوا عقائلکم، ⁽²⁾غَیْرُ مساویکم الرِّفْقُ مَنْدَبَةً فِی الْعَوَاقِبِ مسکتة للعواتب الصَّبْرُ أَنْقَذَ عیاذ وَ الْقَنَاعَةُ خَیْرُ مِنَ الْمَالِ وَ النَّاسُ اتِّبَاعِ الطَّبْعِ ⁽³⁾و قَراینُ الهَلعِ ⁽⁴⁾و مَطایا ⁽⁵⁾الجَزَعَ .

گفت : با هم پیوسته باشید ، و یکدیگر را اعانت کنید ، و قطع رحم روا ندارید و عهد خویش را مشکنید ، و مردم حلیم و کریم را بزرگوار دارید ، و پیران را حشمت نهید و بخیل را زبون سازید ، و در کارها به هزل و مزاح مباشید ، و زلال احسان خویش را به خس و خاشاک منت آلوده مسازید ، و در نزد قدرت از عفو غایب مشوید ، و چون دشمن عذر آورد بپذیرید ، و چون کار صعب شود از بذل مال دریغ مدارید ، و نصیحت پیران را خوار مشمارید ، و در عداوت مبالغت نفرمائید ؛ و در نژاد و نسب مردم زبان فضیحت مگشائید و دختران خویش را جز به کفو کریم به ودیعت مسپارید ، واجب است که با رفق و مدارا زیستن کنید ، و در کارها صبوری پیشه سازید ، و بدانید که قناعت بهترین مالها است و مردم تابع طبع و نهاد خویشند و انباز حرص و آز باشند .

آنگاه گفت : یَا لَهَا نَصِیحَةً زِلْتُ عَنْ عُذِّبَتْ فصیحة اذا کَانَ دَعَاهَا وکیعاً ⁽¹⁾و مَعدنُها منَیعاً .

یعنی : این سخنان من برآمده است از زبان فصیح اگر باشد کسی که نگاهدارد و به کار بندد . این بگفت و از جهان رخت بدر برد .

اَوس بن ربیعة بن کعب

و دیگر از معمرین اوس بن ربیعة بن کعب بن امیّة الاسلمی است و او دویست و چهارده (214) سال در این جهان بزیست و وقت مردن این شعر بگفت :

لَقَدْ عُمْرَةُ حَتَّی مَلَّ أَهْلِی * ثوائی عِنْدَهُمْ وَ سَئِمْتُ عُمْرَی

وَ حَقُّ لِمَنْ أَتَی مِائَتَانِ عَاماً * عَلَیْهِ وَ ارْبَعْ مِنْ بَعْدَ عَشْرِ

یَمَلُّ مِنْ الثوا فِی صُبْحِ یَوْمٍ * یآب بِهِ وَ لَیْلٍ بَعْدَ یَسْرِی

فابلی ⁽²⁾جدّتی و ترکت شلوا ⁽³⁾* و ماج بما اجنّ ضمیر صدری

خلاصهء سخن وی آن است که می گوید که : چندان بزیستم که مردم من از من ملول شدند و من خود نیز ملول گشتم ، سزاوار است کسی را که دویست و چهارده (214) سال عمر کند از منزل خود دلتنگ گردد ، همانا جوانی من برفت و راز من آشکار شد .

نصر بن دَهمان بن سلیم

و دیگر از معمرین نصر بن دَهمان بن سلیم بن اسمع بن رَتب بن غطفان است و او صد و نود (190) سال عمر کرد و عقلش برفت و مویش سفید شد و دندانهایش بریخت ، قوم بر وی محزون شدند و در حضرت یزدان بنالیدند تا خدای دیگر باره به دو عقل و جوانی بازآورد و مویش سیاه شد . عباس بن مرداس السُلمی این شعر در .

این معنی گفت :

لنصر بن دهمان الهبیدة مائة * و تسعین حولا ⁽¹⁾ثمّ ضاء أضاءتا

و عاد سواد الرّأس بعد بیاضه * و راجعه شرخ ⁽²⁾الشّباب الّذی فاتا

و راجع عقلا بعد ما مات عقله * و لکنّه من بعد ذا کلّه ماتا

گوید : نصر بن دهمان صد و نود (190) سال عمر کرد ، آنگاه جوان شد و مویش سیاه گشت و عقلش بازآمد .

جَعشَم بن عون بن جُذَیمه

دیگر از مُعَمّرین جعشم بن عون بن جُذیمه است که مدتی دراز زندگانی یافت و این شعر بگفت :

حتّی متی جَعشَمُ فی الاحیاء * لیس بذی أید ⁽³⁾و لا غناء

هَیْهَاتَ مَا لِلْمَوْتِ مِنْ دَوَاءُ

گوید : چند با فقر و مسکنت زنده خواهم بود ؟ برای مرگ دوائی نیست که بمیرم و برهم .

ثَعلَبة بن کَعب

دیگر از معمرین ثَعلَبة بن کَعب بن کعب بن عبد الاشهل الاشوس است و او دویست (200) سال زندگانی یافت . و در پیری خود این شعر گفته :

لقد صاحبت اقواما فامسوا * خفاتا ⁽⁴⁾ما یجاب لهم دعاء

مضوا قصد السّبیل فخلفونی * فطال علیّ بعد هم الثواء ⁽⁵⁾

فاصبحت الغداة رهین بیتی * و خلّفنی من الموت الرّجاء

گوید : مصاحبت کردم با مردم بسیار که همه بمردند و من فراوان در منزل خود .

بزیستم و آرزوی مرگ دارم و بدان نمی رسم .

داود بن کعب بن ذُهل

دیگر از معمرین داود بن کعب بن ذُهل بن قَیس بن النخعی است و او سیصد (300) سال در این جهان بزیست و این شعر در شیخوخت خود بگفت :

و لم یبق تا خدنه ⁽¹⁾من لداتی ⁽²⁾* و لا أقربیّ و لا من الات

عقیم و لا غیر ذات بنات * ألا بعد یوم لی الّا موات

گوید : باقی نماندند دوستان و فرزندان و بزرگان عهد من و از برای من هیچ عیش و سروری نیست . آیا بعد از این جز مردگان کسی ندیم من خواهد بود ؟

سیف بن وهب بن خُزَیمه

و دیگر از معمرین سیف بن وهب بن خزیمة الطّائی و او دویست (200) سال زندگانی یافت و این شعر گفته :

أَلَا یَا بُنَیَّ اننی ذَاهِبُ * فَلَا تحسبوا اننی کَاذِبُ

لَبِسْتَ شَبَاباً فافنیته * وَ أدرکنی الْقَدْرِ الْغَالِبِ

وَ خَصْمُ دَفْعَةٍ وَ مَوْلَی نَفَعَتِ * حَتَّی یَنُوبُ لَهُ نایب

گوید : من ازین جهان وقت است که میروم زیرا که شباب من گذشت و دست قدر بر من چیرگی یافت ، بسا دشمنان را که دفع کردم و دوستان را که سبب نفع شدم و همه بمردند و فرزندان ایشان بماند .

عُبَید بن الارض

اشاره

دیگر از معمرین عبید بن الارض است و او سیصد (300) سال زندگانی یافت و .

این شعر را در آخر عهد خود گفته :

فَنِیتُ وَ افنانی الزَّمَانِ وَ أَصْبَحْتَ * لَدَی بَنُو الْعِشْرُونَ هُنَّ الفواقد

گوید : روزگار مرا فانی کرد با اینکه بسی مردم را پشت در پشت مصاحبت کردم و جمله درگذشتند .

و او در روز بؤس نعمان بن منذر - که شرح حالش در جای خود مذکور خواهد شد - بر او وارد شد و مقتول گشت .

سبرة بن عبد اللّه الجُعفی

و دیگر از معمرین سبرة بن عبد اللّه الجُعفی است و او سیصد (300) سال زندگانی یافت و در روزگار خلافت عمر بن خطّاب در مدینه به انجمن او حاضر شد و با عمر گفت : لَقَدْ رُئِیَتِ هَذَا الوادی الَّذِی أَنْتُمْ فِیهِ وَ مَا بِهِ قَطْرَةً وَ لَا هضبة ⁽¹⁾وَ لَا شَجَرَةٍ وَ قَدْ أَدْرَکَتْ أُخْرَیَاتِ قَوْمٍ یَشْهَدُونَ شَهَادَتَکُمْ هَذِهِ یُعْنَی لَا إِلَهَ الَّا اللَّهُ .

یعنی : دیدم این بلد را که شما سکنی دارید وقتی که خراب بود ، و قومی را قبل از شما دیدم که همین سخن که عبارت ازلَا إِلَهَ الَّا اللَّهُ باشد می گفتند .

بالجمله او را پسری بود که آثار شیخوخت از پدر زیاده داشت . عمر گفت : ای سبرة چون است که فرزند تو از پیری به خرافت رسیده و تو همچنان بر حال خودی ؟

گفت : همانا من (70) هفتادساله بودم که مادر او را به سرای آوردم « وَ لَکِنِّی تَزَوَّجْتُهَا عَفِیفَةُ ستیرة انَّ رَضِیَتْ رُئِیَتِ مَا تَقْرَبْهُ عَیْنِی وَ انَّ سَخِطْتِ أَتَتْنِی حَتَّی أَرْضَی وَ انَّ ابْنَیْ هَذَا مزوّج بِامْرَأَةٍ بذّة ⁽²⁾فَاحِشَةً انَّ رای مَا تَقْرَبْهُ عَیْنُهُ تَعَرَّضْتُ لَهُ حَتَّی تَسْخَطْ وَ انَّ سَخِطَ تَلَقَّتْهُ حَتَّی هَلَکَ » یعنی : من زنی نیکخوی داشتم که با من به رفق و مدارا بود و اندوه و حزن مرا به شادی بدل میساخت و او زنی بدخوی داشت که لحظه ای او را آسوده نمیگذاشت .

صَبَرَة بن سعد بن سهم القرشی

و دیگر از معمرین صبرة بن سعد بن سهم القرشی است که تا زمان اسلام بزیست و بیایمان ، از جهان به مرگ فجاهء ⁽¹⁾درگذشت .

لَبید بن ربیعة الجعفری

و دیگر از معمرین لبید بن ربیعة الجعفری است و او صد و چهل (140) سال زندگانی یافت و ادراک اسلام نموده و مسلمان گشت ، و هنگام وفات ، اهلش را فراهم کرده گفت : ای فرزندان من همانا پدر شما نمرده است اما از امتداد روزگار فانی شده است ، بالجمله آن هنگام که دم فرو بست چشم او را ببندید و بر قبله بدارید و تنش را به جامه اش در پوشید و کسی را آگاه مکنید که بر او بگرید یا ناله برآورد ، پس این اشیاء خوردنی که حاضر کردم به سوی مسجد حمل کنید و بعد از نماز به نزدیک مردم بگذارید تا بخورند ، آنگاه بگوئید برادر شما ، لبید بن ربیعه از دنیا و جهان برفت ، تشییع جنازهء او کنید .

پس روی با پسر بزرگتر کرد و این شعر گفت و بمرد :

فَاِذا دَفَنت أباکَ فَاَجعَل فُوقَهُ * آجرا ⁽²⁾و طیناً و صَفایح صُمّا

یعنی : وقتی پدر خود را مدفون ساختی قبر او را با آجر و گل و سنگهای سخت پوشیده دار .

عامر بن طَرَب عَدَنی

و دیگر از معمرین عامر بن طرب العدنی است و او سیصد (300) سال در این جهان زندگانی یافت . .

جعفر بن فیط

اشاره

و دیگر از معمرین جعفر بن فیط است و او نیز سیصد (300) سال بزیست و زمان اسلام را ادراک فرمود .

یَحصُر بن عینان بن ظالم

و دیگر از معمرین یحصر بن عینان بن ظالم بن عمرو بن قطیعة الحارث بن سلمة بن زِمّان الزُبیدی است و او دویست و پنجاه (250) سال زندگانی یافت و این شعر بگفت :

ألا یا سلم انّی لست منکم * و لکنّی امرؤ فوهی سعوب ⁽¹⁾

دعانی الدّاعیات فقلت هیّا * حقیقا ⁽²⁾کلّ من یدعا یجیب ⁽³⁾

ألا یا سلم أعیانی ⁽⁴⁾قیام * و أعیتنی المکاسب و الذّنوب

کفاک الدّهر و الأیّام حوری ⁽⁵⁾* لها فی کلّ سائمة ⁽⁶⁾نصیب

عَوف بن کنانة الکلبی

و دیگر از معمرین عَوف بن کنانة الکلبی است . هو عوف بن کنانة بن عوف بن عذرة بن زید بن ثور بن کلب است و او سیصد (300) سال بزیست ، و عند الوفاة فرزندانش را مجتمع ساخت و گفت :

وصیت مرا در خاطر بدارید تا سیّد قوم شوید ، ای فرزندان من ، از خدای بترسید و با هم محاربه نکنید تا بیگانه بر شما دست نیابد ، و بیهوده سخن مکنید و گسترده دارید مهر و حفاوت خود را تا ضمیر مردم با شما صافی شود و مردم را از منافع

خود بازمدارید تا از شما شکایت به هر جا نبرند ، و با مردم مجالست فراوان مکنید تا ذلیل و زبون نشوید ، و چون مشکلی پیش شما آید صبوری اختیار کنید و با آن کس که شما را بزرگوار دارد خاضع باشید و ترک وفا مجوئید ، و کذب پیشه مکنید که آفت مرد در کذب است .

و دختران خود را جز به اکفاء ⁽¹⁾و امثال مسپارید ، و فریفتهء جمال زنان مشوید ، چندان که خود را در مهالک اندازید ، و مردم منافق را با خود راه مدهید و در کارهای صعب اعانت قوم خود کنید ، و روز حرب سخنان خود را متفق دارید که اختلاف کلمه سبب وحشت و دهشت لشکر گردد .

و حسد مورزید که مورث هلاکت شود و بنای معالی ⁽²⁾بر خود بگذارید و به عطا کردن طلب تحیّت و ثنا کنید ، و اهل علم را عزیز بدارید و از مردم مجرّب کسب ملکات و مخایل ⁽³⁾فرمائید و در اعطای اشیاء اندک خودداری مکنید که از برای آن نیز ثوابی باشد ، و مردم را به چشم حقارت نظاره مکنید و هرگاه داهیه ای ⁽⁴⁾رخ نماید ثابت باشید .

صفی بن ریاح بن اکثم

و دیگر از معمرین صفی بن ریاح بن اکثم است که یکی از قبیلهء بنی اسد بن عمرو بن تمیم است و او دویست و هفتاد (270) سال روزگار برد ، و این کلمات از اوست که میفرماید : ترا بر دوستان حقّی و حکومتی است چندان که کار بر مقاتله نیفتاده باشد ، و چون مرد سلاح جنگ در بر کرد هیچ کس را با او حکومتی نیست .

و گوید : آن کس که بسیار عتاب کند از قانون ادب مهجور باشد . و فرمود : و أقرع ⁽⁵⁾الارض بالعصی و این سخن در میان عرب مثل گشت و کنایت از آن است که : در امور بینا باشید و با سر عصا زمین را آزموده کردن و گذشتن عبارت از آن است که در امور نخست باید اندیشه کرد پس اقدام نمود . .

اَکثَم بن صیفی

و دیگر از معمرین اکثم بن صیفی است که نیز یکی از قبایل بنی اسد بن عمرو بن تمیم است و او یکصد و نود (190) سال زندگانی یافت چنان که از شعر او توان دانست که فرموده :

و انّ امرأ قد عاش تسعین حجة ⁽¹⁾* الی مائة لم یسأم العیش جاهل

خلت مائتان غیر ستّ و اربع * و ذلک من عدّ اللیالی قلائل ⁽²⁾

و او از جملهء حکمای عرب است و زنده بماند تا خبر بعثت خاتم الانبیاء صلّی اللّه علیه و آله به دو رسید ، پس فرزند خود را که جشی نام داشت طلب نمود و گفت :

ای فرزند من ، میخواهم ترا به رسالت نزد رسول خدای فرستم ، شرط است که چون از نزد من بیرون شوی تا آنگاه که بازآئی از سخن من انحراف نجوئی ؛ زیرا که چون فرستاده از خود چیزی انشا کند رسول نخواهد بود . آگاه باش که این مرد که از بیت قریش سر بر کرده ، تواند بود که در طلب ملک و سلطنت باشد و این چنین کس را بزرگ باید داشت . پس چون به نزدیک او شدی بایست در پیش روی او و بیرخصت او منشین و چون رخصت یافتی بدانجا نشین که اشارت فرماید و اگر در طلب سلطنت نیست ، پیغمبر خدای خواهد بود ، هم خضوع در حضرت پیغمبران واجب باشد و آنچه با تو پاسخ فرمود نیکو در خاطر بدار و با من القا کن تا لازم نشود که دیگری را رسول فرستم .

و این نامه را نیز به دست فرزند به حضرت رسول خدای فرستاد و در آن نوشت که :

بِاسْمِکَ اللَّهُمَّ مِنَ الْعَبْدِ الَیَّ الْعَبْدِ فابلغنا مَا بَلَغَکَ فَقَدْ أَتَانَا عَنْکَ خَبَرُ مَا نَدری أَصْلِهِ فَانٍ کُنْتُ اریت فارِنا وَ انَّ کُنْتُ عَلَّمْتُ فَعَلِمْنَا وَ أَشْرَکْنا فِی کَنْزُکَ وَ السَّلَامُ .

گوید : این نامه از بنده ای به سوی بنده ای است ، همانا خبری به ما رسیده است .

که از اصل آن آگهی نداریم . پس آگاه کن ما را از آنچه آگاه شده ای ، و بنما آنچه دیده ای ، و تعلیم فرمای آنچه دانسته ای ، و ما را با گنج خود شریک نمای .

پس فرزند او این نامه را بگرفت و به نزدیک رسول خدای آورد و پیام پدر را بگذاشت .

آن حضرت در جواب او نوشت : مِنْ مُحَمَّدِ الَیَّ أَکْثَمَ بْنِ صیفی احْمَدِ اللَّهَ الیک انَّ اللَّهُ تَعَالَی أَمَرَنِیَ انَّ أَقُولُ لَا إِلَهَ الَّا اللَّهِ أَقُولُهَا وَ آمُرَ النَّاسَ بقولها وَ اتخلق بِخَلْقِ اللَّهِ وَ الامر کُلُّهُ لِلَّهِ خَلَقَهُمْ وَ أَمَاتَهُمُ وَ هُوَ ینشرهم وَ الیه الْمَصِیرُ أَذِنْتُکُمْ باذانة الْمُرْسَلِینَ وَ لَنَسْئَلَنَّ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ وَ لنعلمنّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِینٍ .

پس جَشِیّ آن نامه را بگرفت و به نزد پدر شتافت و گفت : دیدم آن حضرت را که امر به معروف و نهی از منکر میفرمود . لاجرم اکثم ، بنی تمیم را مجتمع ساخت و گفت :

ای قوم دیوانه با خود حاضر مکنید که رأی سفیه ضعیف است اگر چه به تن قوی باشد و خیر در آن کس نیست که از عقل بیگانه است ، همانا من پیر شدم و ذلّت پیری در من اثر کرد . اکنون اگر از من نیکوئی معاینه می فرمائید متابعت من کنید و اگر نه مرا به راه راست بدارید . آگاه باشید که اینک پسر من از راه درآمده و میگوید ، این مرد امر به معروف و نهی از منکر می فرماید و مردم را به خدای واحد می خواند و به خلع اوثان و ترک سوگند با آتش فرمان می دهد و میگوید : من رسول خدایم و انبیاء گذشته از بعثت من خبر داده اند .

من می دانم که سخن او با صدق مقرون است و او پیغمبر خدای است و این همان کس است که اسقف نجران از نبوت او خبر داده و سفین بن مشاجع او را به پیغمبری ستوده و فرزند خود را محمّد نام نهاد تا بلکه وی باشد ، اینک شما به کثرت عدد وسعت بلد بزرگتر از قبایل عرب باشید متابعت کنید امر او را زودتر از دیگران تا شریف باشید و برترین عرب گردید ، زیرا که از بهر دنباله پویان چندان کمالی نخواهد بود و خود بدین شریعت سود و سرور کنید از آن پیش که شمشیرهای برّان با کراهت خاطر شما را به شریعت آرد .

از میان جماعت مالک بن نویره سر برداشت و گفت : ای قوم ، همانا شیخ شما را خرافتی رسیده که از این گونه سخن کند .

اکثم گفت : ای مالک ، مرا به خرافت نسبت کنی و قوم را به هلاکت افکنی ، اکنون که مرا سفیه دانید بهتر آن است که از میان شما کناری گیرم . این بگفت و بفرمود : شتر او را حاضر کردند و بر نشست و جمعی از فرزندان و برادرزادگانش با او کوچ دادند و از میان آن گروه بیرون شد و دور از ایشان جای سکونت نهاد .

و وقتی چنان افتاد که جمعی از خالوزادگان او که در میان طوائف بنی مرّه و قبایل طی سکون داشتند به دو نگاشتند که ما را پندی ده تا بدان زیستن کنیم . در جواب نوشت که : وصیت میکنم شما را که از خدای بپرهیزید و عصیان خدای پیشه مکنید و قطع رحم روا مدارید و از مردم احمق زن مگیرید و بدانید که هر کس قدر خود را بداند هلاک نمیشود و مسکین آن کس باشد که از عقل بیبهره بود ، و آفت عقل عشق باشد و بدانید که حسد دردی است که دوا ندارد ، همانا هر کس را از دنیا بهره ای است که آن را دریابد اگر چند ضعیف باشد و افزون از بهره خود نیابد اگر چند قوی باشد ، و بدانید که حلم عمود عقل است و حسن عهد سبب بقاء مودّت .

و هنگام موت اولاد و احفادش را فراهم کرد و گفت : ای فرزندان ، روزگار بر من فراوان گذشت ، اکنون بر آنم که شما را آزادی بخشم و رخت بربندم ، وصیت میکنم شما را به تقوی و نیکوئی با خلق ، و نهی می کنم شما را از معصیت خدای و قطع رحم ، نگاه دارید زبان خود را از هرزه درائی که مقتل مرد در دهان اوست ، و بیهوده خندان مشوید بر چیزی که موجب خنده نباشد ، و در امور اهمال روا مدارید که آن کاری را که کس بر سر درآید ، من دوست تر دارم که از دنبال باشد ، و هرگز چیزی را که از شما سؤال نکرده باشند جواب مگوئید و بدانید که حیلت در کاری که حیلت پذیر نیست صبر است و گفت : وای بر عالمی که مأمور جاهلی باشد و دم در بست .

فروة بن فغالة بن هانه

و دیگر از معمرین فروة بن فغالة بن هانة بن السّلولی است و او یکصد و سی

(130) سال در جاهلیت زندگانی کرد و ادراک زمان خاتم الانبیاء علیه آلاف التّحیّة و الثناء نمود و به شرف اسلام درآمد .

حارث بن کعب مَذحجی

و دیگر از معمرین حارث بن کعب مذحجی است و او یکصد و شصت (160) سال زندگانی یافت .

معدی کَرِب حِمیَری

و دیگر از معمرین معدی کرب حمیری است که از آل ذی رعین است و او دویست و پنجاه (250) سال زندگانی یافت این شعر از اوست :

ارانی کُلَّمَا أَفْنِیَةِ یَوْماً * أَتَانِی بَعْدَهُ یَوْمُ جَدِیدُ

یَعُودُ بَیَاضِهِ فِی کُلِّ فَجَرَ * وَ یَأْبَی لِی شبابی مَا یَعُودُ

و دیگر از معمرین گروهی باشند که در کتاب بعد از هجرت رسول خدای قصه هر یک مذکور خواهد شد بعون اللّه تعالی .

جلوس صباح بن ابرهه در یمن پنج هزار و نهصد و شصت و نه سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

**جلوس صباح بن ابرهه در یمن پنج هزار و نهصد و شصت و نه سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود⁽¹⁾

صباح بن ابرهه بعد از پدر در مملکت یمن لوای حکمرانی برافراخت و ابواب عدل و احسان بر روی صغار و کبار بگشاد و اولاد عدنان را هر که در یمن سکنا داشت بر حسب وصیّت پدر مورد الطاف و اشفاق ساخت ؛ زیرا که از خبر کهنه ⁽²⁾.

دانسته بود که سلطنت یمن بهرهء بنی عدنان خواهد شد . بعد از آنکه مدت پانزده (15) سال به پادشاهی روز گذاشت از جهان بگذشت .

جلوس حسان بن عمرو در مملکت یمن پنج هزار و نهصد و هشتاد و چهار سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

**جلوس حسان بن عمرو در مملکت یمن پنج هزار و نهصد و هشتاد و چهار سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود⁽¹⁾

بعد از صباح بن اَبرَهه سلطنت یمن بهرهء حسان بن عمرو بن تُبَّع گشت ، و او بر سریر ملک برآمده به حل و عقد امور بپرداخت و مملکت یمن را به نظم و نسق بداشت . مردی دانا و دانشور بود ، جود طبعی و جودت طبیعی داشت و در سلطنت بسیار بزرگ و نامور گشت .

و چون بهرام گور - که ذکر حالش در جای خود مذکور خواهد گشت - به سلطنت ایران برآمد و نام او بلند گشت ، در حضرت او اظهار ضراعت و انکسار نمود و به متحف ⁽²⁾و مهدا ⁽³⁾خاطر او را از خود خوشنود داشت و مدت پنجاه و هفت (57) سال پادشاهی کرد ، آنگاه به سرای دیگر شتافت .

جلوس ذُو شَناتر در مملکت یمن شش هزار و چهل و یک سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

**جلوس ذُو شَناتر در مملکت یمن شش هزار و چهل و یک سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود⁽⁴⁾

ذُو شَناتر لقب لَخنِیعَه است و او مردی از قبیلهء حمیر است ، نسبی مجهول داشته و از خاندان ملک نبوده ، بعد از حسان ابن عمرو ، گروهی از اشرار را با خود یار کرده مملکت یمن را فرو گرفت و در آن اراضی پادشاهی یافت و هر کس از اولاد تبابعه را .

به دست آورد بکشت ، مردی جفاپیشه و غلام باره بود ، هر جا پسری نیکو منظر گمان داشتی خواه از اشراف و خواه از ادنی بیاوردی و با او آنچه خواستی کردی ، و هر غلامی زنی عقد بستی نخست آن دختر را به سرای خویش آورده ، مهر دوشیزگان از او برمیگرفت ، آنگاه به خانهء شوی می فرستاد .

و از بهر خود منظره کرده بود دیده بانان در آنجا گماشته داشت چون قصد پسری سیم تن می کرد او را در آن منظره در میآورد و دیده بانان در به روی هر دوان استوار می کردند آنگاه که ذو شناتر کار خویش را با آن غلام تمام میکرد بر کنار میشد و سر خویشتن را از دریچهء آن منظره به در می کرد و مسواکی به دست کرده دندانهای خود را میزد و این علامتی از بهر دیده بانان بود که بدان دانستندی که ذو شناتر از آن کردار شنیع فراغت جسته ، پس در منظره را گشوده آن غلام را رها می ساختند .

و ذو شناتر این کردار زشت بدین پیدائی در حق ابنای ملوک از آن روی روا میداشت که ایشان را در چشم مردم مکانت سلطنت نماند . و هم آن گروه با این ننگ خود آهنگ پادشاهی نکند .

بالجمله چون ذُو شَناتر بیست و هفت (27) سال بدین فضاحت روزگار گذاشت ، با او گفتند زرعه که او را ذو نواس گویند - چنان که شرح پادشاهی و حسب و نسب او گفته خواهد شد - نیک بالیده است و او را روئی چون آفتاب و موئی چون مشک ناب است . ذو شناتر دل در او بست و کس فرستاده تا او را در منظره حاضر کنند .

چون فرستادهء ذُو شَناتر به نزدیک زرعه آمد و او را طلب کرد ، زرعه دانست که در حق او چه اندیشیده است ؟ پس حربه ای از حدید برداشته در میان بغل و قدم خود بنهفت و به درگاه ملک روان شد .

چون به منظره در آمد و دربانان در به روی او استوار کردند ، ذو شناتر با او درآویخت تا کار خویش به کام کند ، زرعه زبان به ضراعت گشود و گفت : ای پادشاه با من تباهی مکن و مرا عفو فرمای که من از بیت الشّرف و خاندان ملوکم ، پدران من پادشاهی کرده اند و اکنون در این ملک کس چون من حقیر نیست ، به شکرانه اینکه این پادشاهی از من به تو بازگذاشته است تو تن مرا با من بازگذار .

ذُو شناتر در خشم شد و گفت : هم اکنون فرمان بردار باش و اگر نه دیده بانان را بر خوانم تا سرت از تن برگیرند . زرعه چون کار را بدان گونه دید دست بزد و حربهء

خویش را برکشید و به سوی او دویده و شکمش را بر درید و سرش را با دست راستش از تن جدا کرده بر دریچهء آن منظره بنهاد و مسواکی به دستش کرده سر مسواک را بر دهانش بنهاد و خود آمده از پس در بایستاد . دیده بانان چون آن علامت بدیدند بدان قانون که معمول بود چنان دانستند که ذو شناتر کار خود را به نهایت برده پس پیش شده در بگشودند و ذو نواس بیرون خرامید .

دربانان زبان به تسخر دراز کرده فَقَالُوا لَهُ ذَا نُوَاسٍ أَرْطَبُ أَمْ یَابِسٍ . گفتند : آیا ذو نواس خشک از منظره بیرون خرامیده یا تر است . ذو نواس در جواب گفت : این سؤال را از آن سر باید کرد . این بگفت و بشتاب گذشت . دربانان چون به درون رفتند ذو شناتر را بدان حال دیدند دانستند که این کار زرعه کرده است و از منظره به زیر آمدند و بزرگان درگاه و قواد سپاه را آگهی دادند .

مردم سخت شاد شدند که از کردار زشت و رفتار ناهنجار ذو شناتر رهائی جستند و همه یک جهت شده گفتند : شایسته پادشاهی جز زرعه نتواند بود که از خاندان ملوک است و جلادتی بدین عظمت کرده . پس از دنبال او بشتافتند و او را آورده بر تخت سلطنت جای دادند - چنان که در جای خود مذکور خواهد شد - و مدت سلطنت ذو شناتر بیست و هفت (27) سال بود .

جلوس ذُونَواس در مملکت یمن شش هزار و شصت و هشت سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

**جلوس ذُونَواس در مملکت یمن شش هزار و شصت و هشت سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود⁽¹⁾

ذُونَواس لقب زرعه است و هو زُرعَة بن زید بن کعب بن کهف الظلم بن زید بن سهل بن عمرو بن قیس بن جشم بن وائل بن عبد الشّمس بن الغوث بن حداء بن قطن بن غریب بن الرّایش بن قیس بن صیفی بن سباء الاصغر بن حمیر بن سباء بن یُشحَب بن یعرب بن قحطان است .

وی بعد از آنکه ذو شناتر را به قتل آورد بدان تفصیل که مرقوم شد سپاهی و .

رعیت از قفای او بتاختند و با او گفتند : امروز جز تو بر ما پادشاه نشاید بود که هم جلادت طبع داری و هم نژاد بزرگ و او را آورده بر سریر سلطنت جای دادند . و زرعه چون در تخت ملکی جای کرد نام خود را یوسف نهاد و کار ملک به نظم و نسق کر و بر شریعت جهودان همیبزیست و مردم یمن را با دین موسی علیه السّلام آورد و هر که از آن شریعت روی برتافت عقاب و نکال کرد و ما دیگر احوال او را و خاتمهء ملکش را در ذیل قصهء اصحاب اخدود خواهیم نگاشت .

ظهور عبد المُطّلِب در مدینه و مکه شش هزار و هفتاد سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

اشاره

**ظهور عبد المُطّلِب در مدینه و مکه شش هزار و هفتاد سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود⁽¹⁾

در ذیل قصه وفات کعب بن لُؤیّ مرقوم شد که هاشم بن عبد مناف ضجیع ⁽²⁾خود سلمی را همچنانکه حمل داشت در مدینه گذاشت و خود عزیمت شام فرمود و در غزّه به درود جهان کرد و بعد از وفات هاشم ، سلمی پسری بزاد و عامر نام کرد ، و شیبه خواندند ؛ ازین روی که بر سر موی سفید داشت ، و او را سلمی همی تربیت فرمود تا یمین از شمال بدانست ، و چندان نیکو خصال بود و ستوده فعال برآمد که شَیبَة الحَمد لقب یافت .

در این وقت عم او مطّلب در مکّه سیّد قوم بود و کلید خانهء کعبه و کمان اسماعیل علیه السّلام و علم نزار او را بود ، و منصب سقایت و رفادت او داشت . روزی مردی از عرب نزدیک او آمد و گفت : ای مطّلب ، در یثرب کودکی هفت ساله دیدم که با کودکان تیر همی انداخت و در هر نوبت که کمان خویش گشاد دادی گفتی : من فرزند سید بطحا هستم . و با اینکه جامهء مردم فرومایه در برداشت آثار سیادت و حشمت از جبین او مطالعه میرفت .

مُطّلِب چون این سخن بشنید تصمیم عزم داد که به مدینه شتافته او را با خود به مکّه آرد . و ساز راه کرده از مکّه به مدینه شد و به خانهء سلمی نازل گشت و شیبه را طلب کرد تا به مکّه برد . و سلمی از جدائی فرزند کراهت داشت و شیبه عرض کرد که بیرضای مادر نتوانم سفر کرد . مطّلب با سلمی گفت : ما خاندان شرفیم و قبیلهء ما .

عظمت تمام دارد لایق نیست که شیبه بدین کلفت در غربت زندگانی کند .

پس سلمی رخصت داد و مطّلب فرزند برادر خویش را بر شتر خویش ردیف ساخته به مکّه آورد . و قریش چون او را دیدند چنان دانستند که مطّلب در سفر مدینه عبدی خریده و با خود آورده ⁽¹⁾، لاجرم او را عبد المطّلب خواندند و بدین نام شهرت یافت .

و از آن پس که مطّلب به خانه خویش شد ، عبد المطّلب را جامه های نیکو در بر کرد و در میان بنی عبد مناف او را عظمت بداد و ملکات ستودهء او روز تا روز بر مردم ظاهر شد و نام او بلند گشت و چنین بزیست تا مطّلب رخت از جهان بدر برد ، و منصب رفادت و سقایت و دیگر چیزها به دو منتقل گشت و سخت بزرگ شد ، چنان که از بلاد و امصار بعیده به نزدیک او تحف و هدایا میکردند و هر کرا او زینهار میداد ابدا در امان میزیست ، و چون عرب را داهیه ای پیش آمدی او را برداشته به کوه ثبیر ⁽²⁾بردندی و قربانی کردندی و اسعاف ⁽³⁾حاجات را به بزرگواری او شناختندی و خون قربانی خویش را همه بر چهرهء اصنام مالیدندی ، اما عبد المطّلب جز خدای یگانه را ستایش نمی فرمود .

بالجمله نخستین ولدی که عبد المطّلب را بادید آمد حارث بود و از این روی عبد المطّلب مکنی به ابو الحارث گشت ، و چون حارث به حد رشد و بلوغ رسید ، روزی چنان افتاد که در میان حجر ⁽⁴⁾که اتصال با کعبه دارد عبد المطّلب به خواب رفت و در خواب فرشتهء خدا را دید که با او خطاب کرد که : برخیز ای عبد المطّلب ، و از خاک برآر طیبه ⁽⁵⁾را .

گفت : چیست طیبه ؟ گفت : آنجا ذهبی ⁽⁶⁾از من است .

عبد المطّلب از آن خواب در اندیشه بود و روز دیگر هم به مضجع ⁽⁷⁾خود برفت و .

بخفت و در خواب همان فرشته را دید که فرمود : ای عبد المطّلب برخیز و حفر کن برّه را گفت : چیست برّه ؟ گفت : آنجا ذهبی از من است . عبد المطّلب از خواب برآمد و امروز اندیشهء او بیشتر شد . و روز دیگر نیز در آنجا بخفت و دید فرشتهء خدا را که میگوید : برخیز و حفر کن مضنونه ⁽¹⁾را . گفت : چیست مضنونه ؟ گفت : آنجا ذهبی از من است . عبد المطّلب انگیخته شد بر حیرت بیفزود .

و روز دیگر هم در آنجا به خواب دید که فرشتهء خدای گفت برخیز و حفر کن زمزم را در میان اساف و نایله ⁽²⁾گفت : چیست زمزم ؟ گفت :

لا تنزف ⁽³⁾أبدا و لا تزم * تسقی الحجیج الاعظم

و هی بین الفرث و الدّم * عند نقرة الغراب الاعصم ⁽⁴⁾

عند قَریَة النَّملِ

یعنی : آن چشمه مبارک است که زیارت کنندگان خانهء خدای را بر آن آب دهی و .

آن در میان حشو شکم قربانیها و خون ایشان است آنجا که همی بینی فردا غراب ⁽¹⁾منقار زند نزدیک خانهء موران .

چون عبد المطّلب از خواب برآمد این سخن را از الهامات یزدانی شمرد و دانست زمزم در میان اساف و نایله است و آن دو بت بود که عرب قربانی خویش در میان ایشان میکردند پس به مسجد الحرام اندر نشست و در میان اساف و نایله نظاره ⁽²⁾میکرد ناگاه دید گاوی در آنجا قربانی کردند و گوشت و پوستش ببردند خونش بریخت و سرگینش بماند ، در زمان غرابی رسید منقار بر آن سرگین همیزد ، پس آن راز یکباره از بهر عبد المطّلب کشف شد و در میان اساف و نایله آمد و حارث را فرمود تا آلت حفر حاضر کرد .

در این وقت قریش از این راز آگهی یافتند و نزدیک عبد المطّلب شتافته گفتند : تو خود می گوئی : این چشمه از آن اسماعیل علیه السّلام بوده است اینک ما همه فرزندان اسماعیل هستیم ، اگر خواهی ما را به حکم میراث در این چشمه شریک فرمای و اگر نه نخواهیم گذاشت نزدیک بتان ما چاهی احداث کنی . عبد المطّلب فرمود : من شما را در ملکیت این چاه شرکت ندهم ، اما چون برآوردم با همه عطا خواهم کرد .

قریش بدین سخن رضا ندادند و غوغا برداشتند و عاقبت کار بدان نهادند که نزد سلمهء کاهنه روند که نسب به سعد بن هذیم می رسانید تا او در میانه قضا کند . و سلمة الکاهن در شام مقام داشت .

پس عبد المطّلب با فرزندش حارث و بنی عبد مناف ساز راه کردند و از آن سوی حارث ابن امیّه و جمعی از قبایل بنی ثقیف کوچ دادند . هر دو گروه به اتّفاق از راه بیابان آهنگ شام کردند چون از حدّت باحورا ⁽³⁾و تابش آفتاب چشمه سارها را آب نمانده بود بعد از پیمودن منزلی چند ، آب در [ میان ] مردم عبد المطّلب نایاب شد و

بیم آن آمد که از عطش عرضهء هلاک شوند ، ناچار به نزد بنی ثقیف آمدند و گفتند : اگر هر یک از ما را به جرعه آبی دستگیری کنید از مرگ رهانیده شوید .

آن جماعت در جواب گفتند : اگر ما آب خویش را به شما بخشیم فردا خود چنان که امروز شما پایمال مرگ خواهیم بود . و مردم عبد المطّلب چون مأیوس شدند به جایگاه خویش بازشده هر یک از بهر خود گوری بکندند و در آن مقبره منتظر مرگ نشستند . عبد المطّلب فرمود : ای قوم ، هم بدین ضعف و سستی نباید جان داد ، برخیزید تا لختی بیابان درنوردیم باشد که خدای ما را آب دهد ، و نخست خود برخاست ، و چون شتر خویش را برانگیخت تا بر نشیند ، از جای سینهء او که بر خاک نهاده چشمه ای خوشگوار بجوشید . او و مردمش تکبیرگویان بر سر آب آمدند و سیراب شدند و مشگها پرآب کردند و راه پیش گرفتند .

روزی چند برنگذشت که در میان بنی ثقیف آب نایاب شد و از در مسکنت به حضرت عبد المطّلب آمدند . چون حارث این بدید شمشیر خود را برکشید سر آن را بر سینهء خود نهاد و گفت : ای پدر ، اگر مسئول ایشان را به اجابت مقرون داری چنان تکیه بر این تیغ کنم که سر از پشتم بدر کند . عبد المطّلب فرمود : ای فرزند ، تو خود را خسته مکن و چنان مباش که ایشان بودند و از آن کار که خود بدین گونه بد دانی هم خویشتن کناره باش . پس حارث با ایشان مدارا کرد و آن جماعت را سیراب فرمود و از آنجا کوچ داده به اراضی شام در آمدند .

آنگاه خواستند سلمهء کاهنه را آزمایش کنند اگر مجرب افتاد پس او را حکم سازند . به اجازت هر دو گروه سر ملخی را در انبانی ⁽¹⁾که زاد سفر در آن داشتند پنهان کردند و آن را از گردن سگی که سوار نام داشت بیاویختند تا اگر سلمه نخست از آن پوشیده آگهی دهد در میان ایشان قضا کند . آنگاه به اتّفاق به نزدیک سلمه آمدند .

سلمه گفت : که هان ای جماعت شما را حاجت چیست که بدین جا شتافته اید ؟ گفتند : چون نخست پوشیدهء ما را آشکار سازی حاجت خویش را مکشوف خواهیم داشت و اگر نه راه خویش برگیریم و بازشویم .

سلمه گفت : خَباتُم لِی شَیْئاً طَارَ فَسَطَعَ فتصوّب فَوَقَّعَ فالارض مِنْهُ بُقَعٌ . [ یعنی ] :چیزی از بهر من نهفته اید که پرواز میکند و بلند می شود و فرود میآید و در ارض .

خانه می کند . گفتند : اَلادَه : بهتر از این بگوی . قَالَ هُوَ شَیْ ءٍ طَارَ فاستطار ذُو ذَنْبٍ جِرَارٍ وَ سَاقَ کالمنشار وَ رَأْسُ کَالمِسمارِ . گفت : چیزی است که از پس پریدن طلب پریدن میکند ، صاحب دم عقرب است ، و ساق چون ارّه دارد ، و سر چون میخ . بازگفتند : ألاده ، یعنی : روشن کن . گفت : الادة فلادة هُوَ رَأْسُ جَرَادَةً فِی حِرْزُ مزادة فِی عُنُقُ سَوَّارٍ ذِی الْقِلَادَةَ . یعنی : جز آن نیست که آن سر ملخ است در انبان زاد و در گردن سگی است که سوار نام دارد ، صاحب قلاده است .

چون سخن بدین جا کشید ، حاجت خویش را کشف کردند و او قضا ⁽¹⁾کرد که این چشمه خاص از بهر عبد المطّلب است . و قریش بدان رضا دادند و گفتند : با آن بزرگواری که ما در راه از عبد المطّلب مشاهده کردیم جای آن نیست که در سر زمزم با او مخاصمه کنیم ⁽²⁾.

پس مراجعت کردند و زمزم را به دو گذاشتند تا از بهر خود حفر فرماید . پس عبد المطّلب با فرزند خود حارث به حفر زمزم مشغول شدند و چون اندک زمین را بکاوید ⁽³⁾آثار چاه هویدا گشت و او تکبیر بگفت و بر جدّ خویش بیفزود و خاک از آن چاه انباشته برآورد تا دو آهو برّهء زرّین و چند شمشیر و چند درع ⁽⁴⁾بیافت و از پس آن حجر الاسود را برآورد و چشمه زمزم را روشن کرد ؛ و این همان اشیا بود که عمرو بن حارث هنگام هجرت از مکّه در آن چاه گذاشت و با خاک بینباشت - چنان که در ذیل قصهء وفات کعب بن لؤیّ مرقوم شد - .

بالجمله چون قریش دانستند که عبد المطّلب بدان اشیا دست یافته به نزد او شتافتند و گفتند : این اشیا از پدران برگذشتهء ما بوده ، اکنون که بدان دست یافتی لایق آن است که دو بهره ⁽⁵⁾کنی و یک نیمهء آن را با ما عطا فرمائی . عبد المطّلب گفت :شما را در این کالا حقی نیست و اگر خواهید این کار به حکم قرعه فیصل دهم .ایشان بدین سخن رضا دادند .

پس عبد المطّلب آن اشیا را دو نیمه کرد ، دو آهو برّه زرّین را یک قسم نهاد و زره و

شمشیرها را قسم دیگر فرمود ، آنگاه صاحب قداح ⁽¹⁾که قرعه زدن با او بود حکم داد تا به نام کعبه و نام عبد المطّلب و نام قریش قرعه زند . چون قرعه بزد آهو برّه های زرّین به نام کعبه برآمد و شمشیر و درع بهره عبد المطّلب گشت ؛ و قریش بی نصیب شدند . - و ما تفصیل این قدح و قرعه زدن را چگونه داشتند در ذیل قصه ولادت عبد اللّه بن عبد المطّلب مرقوم خواهیم داشت - .

مع القصه چون قریش از آن اشیاء طمع بریدند ، عبد المطّلب آن چند درع و شمشیر را بفروخت و از بهای آن دری از بهر کعبه ساخت و آن آهوان زرّین را از در کعبه بیاویخت و به غزالی الکعبه مشهور شد . و این اول ذهبی است که زینت مکّه گشت و عاقبت آن را ابو لهب دزدیده و بفروخت و بهای آن را در خمر و قمار به کار برد - چنان که مذکور خواهد شد - .

چاه های مکّه

معلوم باد که قبل از زمزم هر قبیله ای از قریش را در مکّه چاهی بود : عبد شمس بن عبد مناف را در فراز ⁽²⁾مکّه نزد بیضا ⁽³⁾خانهء محمد بن یوسف چاهی بود که « طوّی » نام داشت ، و هاشم بن عبد مناف را در دهانهء شعب ابی طالب چاهی بود که « بذّر » ⁽⁴⁾نام داشت ، و مطعم بن عدیّ بن نوفل بن عبد مناف را چاهی بود که « سجله » نام داشت . و این چاه را بعد از حفر زمزم چون استغنا حاصل کرد اسد بن هاشم به دو عطا فرمود . و نام چاه اسد بن عبد العزّی « شفیه » ⁽⁵⁾بود و چاه بنو عبد الدّار ، « اُمّ اَحراد » نام داشت و چاه بنو جمح « سُنبُله » نام داشت و آن را خلف بن وهب حفر کرد ، و چاه بنو سهم « الغَمر » نام داشت و اُمیّة بن عبد الشّمس را نیز چاهی بود .

و در بیرون مکّه ، مرّة بن کعب بن لُؤیّ را چاهی بود که « رُمَّ » نام داشت و بنی کلاب بن مرّه را دو چاه بود که یکی را « حَم » و آن دیگر را « حَفر » می گفتند . و

آنگاه که زمزم بادید آمد نام این ابار ⁽¹⁾بر افتاد و زایرین بیت اللّه از آن آب نوشیدند ، و بنو عبد مناف بدان بر قریش و دیگر قبایل عرب فخر همیکرد ، چنان که مسافر بن ابی عمرو بن امیّة بن عبد شمس بن عبد مناف گوید :

بیت

ورثنا المجد من آبا * ئنا فنمی بنا صعدا ⁽²⁾

أ لم نسق الحجیج ⁽³⁾و نن * حر الدّلاقة ⁽⁴⁾الوفدا ⁽⁵⁾

و نلقی عند تصریف ال * منایا شدّدا رفدا ⁽⁶⁾

فان نهلک فلم نملک * و من ذا خالد ابدا

و زمزم فی ارومتنا ⁽⁷⁾* و نعقا ⁽⁸⁾عین من حسدا

بالجمله عبد المطّلب بعد از حفر زمزم عظیم بزرگوار شد و سیّد البطحا و ساقی الحجیج و حافر الزّمزم ⁽⁹⁾بر القاب او افزوده گشت ، و زنان همی گرفت و فرزندان همی آورد .

اولاد عبد المُطّلِب

و او را ده(10) پسر بود و پسر بزرگتر او - چنان که مذکور شد - حارث بود⁽¹⁰⁾.

دویم : عباس .

سیم : حمزه .

چهارم : عبد اللّه .

پنجم : ابو طالب که عبد مناف لقب داشت .

ششم : زُبَیر . [ کنیه اش ابو طاهر بود ] .

هفتم : حَجل که از کثرت خیر به غیداق ملقّب گشت .

هشتم : مُقَوِّم . [ او را عبد الکعبه نیز گفته اند ] .

نهم : ضِرار .

دهم : اَبو لَهب که عبد العُزّی لقب بودش ⁽¹⁾.

و او را شش دختر بود :

اول : صَفیّه که مادر زُبَیر بن العَوّام است .

دوم : اُمّ حَکیم البَیضاء ⁽²⁾.

سیم : عاتکه .

چهارم : اُمَیمه .

پنجم : أروَی که جدهء عثمان بن عفان است .

ششم : بَرَّه نام داشت .

و مادر عباس و ضرار ، نبیله ⁽³⁾نام داشت و او دختر خباب بن کلیب بن مالک بن عمرو بن عامر بن زید مناة بن عامر بن سعد بن الخزرج بن تیم اللّات بن النّمر بن قاسط بن هنب بن اقصی بن جدیلة بن اسعد بن ربیعة بن نزار است .

و مادر حمزه و مقوّم و حجل و یک دختر که صفیّه نام داشت هاله است و او دختر اهیب بن عبد مناف بن زهرة بن کلاب بن مرّة بن کعب بن لؤیّ بود .

و مادر عبد اللّه و ابو طالب و زبیر و آن سه دختر دیگر فاطمه نام داشت ⁽⁴⁾و او دختر -

عمرو بن عائذ بن عبد بن عمران بن مخزوم بن یقظة بن مرّة بن کعب بن لؤیّ بود .

و مادر صخره ⁽¹⁾تخمر نام داشت و او دختر عبد بن قصیّ بن کلاب بود .

اما مادر حارث بن عبد المطّلب ، سمرار نام داشت ⁽²⁾و او دختر جندب بن مجیر بن رئاب بن سواه بن عامر بن صعصعة بن معاویة بن بکر بن هوازن بن منصور بن عکرمه بود .

و مادر ابو لهب ، لبنی نام داشت و او دختر هاجر بن عبد مناف بن ضاطر بن جثیة بن سلول بن کعب بن عمرو الخزاعی بود .

ابو طالب و حمزه و عباس از پسران عبد المطّلب بعد از بعثت خاتم الانبیاء صلّی اللّه علیه و آله به شرف اسلام درآمدند و از دخترانش صفیّه و اَروی ⁽³⁾و عاتکه ⁽⁴⁾مسلمان شدند و صفیه از جمله مهاجرات بود .

مع القصه عبد المطّلب در جهان زنده بماند تا آنگاه که پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله هشت ساله شد پس به درود جهان کرد . و دیگر قصه های او در ذیل داستان فرزندش عبد اللّه و ابرهة الاشرم و ولادت حضرت خاتم الانبیاء علیه آلاف التّحیة و الثّناء مذکور خواهد شد .

ظهور اصحاب اخدود شش هزار و هشتاد و پنج سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

**ظهور اصحاب اخدود شش هزار و هشتاد و پنج سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود⁽⁵⁾

در حدیث اصحاب اخدود چنان صواب نمود که مردم نجران را شناخته آریم و .

باز نمائیم که چگونه ایشان نصرانی شدند و شریعت عیسی پیش گرفتند .

معلوم باد که نَجران بلده ای در سرحدّ اراضی مکّه بود از سوی یمن ، و گروهی از قبایل عرب که نسب به بنی تغلب می بردند در آن بلده سکونت داشتند و بر کیش بت پرستان می زیستند ، و ایشان را در ظاهر شهر نخلهء خرمائی بس عظیم بود که هم پرستش آن را واجب شمردندی و هر سال یک روز عید کردندی ، و چون روز عید فرا رسیدی خرد و بزرگ فراهم شده از شهر بیرون می شدند و بتهای خود را گرد آن درخت نصب می کردند و هر حلی و زیور که زنان ایشان را بود از آن درخت میآویختند و جامه های دیبا بر آن می پوشانیدند و از بامداد تا شبانگاه در آنجا اعتکاف میفرمودند و گاه گاه گرد آن شجره طواف می نمودند و شیاطین از آن درخت بدیشان سخن می کرد و بر طریق باطل ایشان را مأمور می داشت ، آنگاه به خانه های خویش بازشده ، یک سال بدان گفتار کردار داشتندی ، و چون دیگر باره آن عید فرا رسیدی آن کار از نو کردندی .

در آن ایام مردی که او را فیمیون نام بود و نسب با حواریون عیسی علیه السّلام داشت در اراضی شام بادید آمد ، و او مردی زاهد و متّقی و مستجاب الدّعوة بود و بر شریعت عیسی می زیست و با دستمزد خود معاش میکرد و صنعت او بنّائی و دیوارگری بود ، و قانون داشت که ایام هفته را به کار بنّائی روزگار می گذاشت ، و چون روز یکشنبه فرا می رسید دست از حرفت کشیده می داشت و از بامداد به گوشهء بیابانی گریخته تا شامگاه در حضرت یزدان به نماز و نیاز و ستایش و نیایش مشغول بود . و چون اهل بلده و قریه بر حال او وقوف می یافتند از آنجا فرار کرده به اراضی دیگر می شد و به کار خویش می پرداخت .

در زمان او مردی که او را صالح نام بود در نهانی از حال او آگاه شد و چنان افتاد که در مهر فیمیون کار بدانجا برد که بیدیدار او زیستن نتوانست ناچار چنان که فیمیون ندانست از قفای او گام برمی داشت و به دو نگران بود تا روز یکشنبه فرا رسید و فیمیون به صحرا شتافته در نماز ایستاد و صالح چند گام دور تر از وی در گوشه ای مخفی شده نظارهء او میکرد ، ناگاه ماری را دید که هفت سر داشت و از یک جانب بیرون شده قصد فیمیون کرد ؛ و فیمیون چون آن جانور را بدید از خدا هلاکش بخواست و در حال آن مار عرضهء هلاک و دمار گشت . اما صالح ندانست که مار به

دعای فیمیون بمرد و بیم کرد که او را زیان رساند ، ناچار خود را از کمین آشکار کرد و فریاد برداشت که ای فیمیون خود را از اژدها حفظ کن و فیمیون همچنان در نماز بود و به دو التفات نکرد . صالح بیاختیار پیش شتافت و چون نزدیک شد آن مار را مرده یافت ، پس بماند تا فیمیون از نماز فراغت جست . آنگاه از در ضراعت و مسکنت عرض کرد که : ای فیمیون سوگند با خدای که من در مهر تو بیاختیارم و آرزوی من آن است که پیوسته ملازم خدمت تو باشم . فیمیون گفت : اگر ملازمت من خواهی کرد بر قانون من زیستن کن . پس صالح دین او بیاموخت و ملازم حضرت او شد .

و در این وقت جلالت قدر فیمیون اندک روشن گشت و مردم دانستند که مرضی به دعای او شفا یابند ، پس مردی را که پسر کور بود بدان سر شد که فیمیون را به بالین فرزند حاضر کند و او را از بلای کوری برهاند . بعضی از مردم به او گفتند که :فیمیون هرگز اجابت این مسئول نکند و بدین نام به خانهء تو در نیاید ، مگر اینکه حیلتی اندیشی و او را به بهانه دیوارگری و بنّائی به خانه آری .

لاجرم آن مرد فرزند خود را بر بستر بخوابانید و جامه ای بر فراز او افکند و به نزدیک فیمیون آمد و گفت : مرا عزم آن است که خانه ای بنیان کنم و او را از بهر عمارت به سرای خویش آورد و بهر حجره همی عبور داد تا بدانجا رسید که فرزندش خفته بود ، ناگاه جامه از زبر او دور کرد و دست او را گرفته پیش داشت و گفت : ای فیمیون این یک تن از بندگان خداست و از هر دو چشم نابیناست اگر در حق او دعای خیر کنی تا شفا یابد روا باشد . فیمیون از خدای بخواست تا دیدگانش روشن گردد .

و چون در آن اراضی شناخته شد ناچار کوچ داد و صالح همی از قفای او بود آنگاه از حدود شام عبور میکردند به درختی بزرگ گذشتند و از زیر درخت مردی فریاد برآورد که آیا تو فیمیون باشی ؟ گفت : بلی . عرض کرد : بسیار روز انتظار تو بردم تا هم اکنونت یافتم ، آگاه باش که هم در این هنگام من به درود جهان خواهم کرد و کفن و دفن من بر ذمّت تو باشد . این بگفت و بمرد . فیمیون بر حسب وصیّت او را به خاک سپرد و از آنجا با صالح کوچ داده در بعضی از بلاد عرب عبور داشت .

ناگاه کاروانی از قبایل عرب بدیشان باز خوردند و هر دو تن را اسیر کردند و

گفتند : همانا شما بندگانید که از مولای خود گریخته اید و ایشان را در اراضی نجران آورده هر تن را به کسی فروختند . اما فیمیون هر روز از بام تا شام خدمت مولای خویش کردی و چون شام به حجره خویش شتافتی به نماز ایستادی و خدای را ستایش نمودی تا آنگاه که سپیدی صبح بر دمیدی .

شبی چنان افتاد که مولای فیمیون خواست حال او را بازداند پس به نهانی به پشت حجره وی آمد ، و چون از روزن نگریست فیمیون را دید که در نماز ایستاده است و بی چراغ آن خانه مانندهء روز روشن است ، سخت در عجب شد و در بگشود و پیش دوید و گفت : ای فیمیون این جلالت قدر از کجا یافتی و با کدام آیین بدین مقام رفیع ارتقاء جستی ؟

فیمیون گفت : مگر ندانسته ای که شما را طریقتی ناهنجار و شریعتی ناستوده است ، هیچ نگوئید که پرستش درختی که آن را هرگز سودی و زیانی نتواند بود چرا باید کرد و این بتان را چرا باید گرامی داشت ؟ من این برکت از بندگی خدای دادگر و پیروی عیسی پیغمبر یافتم و اگر خواهم خدای خویش را بخوانم تا آن درخت را که شما پرستش میکنید برکند و بیفکند و نابود سازد . او در جواب گفت : اگر تو چنین کنی و این کار توانی کرد من و اهل من به شریعت تو در شویم و آئین تو گیریم .

پس فیمیون بی توانی تن خویش بشست و نماز بگزاشت و خدای را یاد کرد تا صرصری عاصف بفرستاد و آن درخت را از بن بر آورد و خشک ساخت و نگون کرد . چون مردم آن قریه این بدیدند بیشتر همه عیسوی شدند و بر شریعت او رفتند و از بهر فیمیون در ظاهر قریه خیمه ای راست کردند و او را سخت گرامی داشتند . و فیمیون در خیمهء خود سکونت اختیار کرد و به عبادت خدای پرداخت .

و چنان بود که بر یک سوی آن اراضی قریه ای بود که مرد ساحری در آنجا جای داشت و از سوی دیگر نیز قریه ای بود که مردم این قریه هر روز پسران خویش را به نزدیک آن ساحر می فرستادند تا علم سحر فراگیرند و این پسران هر روز به کنار خیمهء فیمیون عبور کرده به نزدیک آن ساحر می شدند . در میان این کودکان پسری بود که عبد اللّه نام داشت و پدر او را نام الثامر بود . این کودک نیز به فرمان پدر به تعلیم سحر می شتافت و هر روز از کنار خیمهء فیمیون گذشته او را در نماز و نیاز می دید ، اندک اندک دلش به سوی او رفت و به خیمهء او در رفته با او سخن همی کرد

تا بدانجا کشید که خدمت ساحر را ترک گفت ؛ و هر روز مقیم حضرت فیمیون بود و پدرش چنان میدانست که او کسب علم سحر میکند .

بالجمله عاقبت عبد اللّه بن الثامر شریعت عیسی علیه السّلام گرفت و فیمیون دین خود به دو بیاموخت و کلمات انجیل را از بهر او روشن ساخت و گفت : ای عبد اللّه بدان که اسم بزرگ خداوند که مفتاح جمیع بستگی هاست در این انجیل مبارک است و آن نام بزرگ هرگز در آتش سوخته نشود و از بهر هر حاجت بخوانی روا گردد . عبد اللّه گفت : چه باشد که این نام مبارک را به من بیاموزی ؟

فیمیون گفت : ای برادر تو هنوز حمل آن بار نتوانی کرد ، آنگاه که لایق باشی از تعلیم آن دریغ نخواهم داشت .

عبد اللّه چون این سخن بشنید به سرای خویش آمد و دانسته بود که اسم اعظم خدای در آتش نخواهد سوخت ، پس قداحی چند راست کرد و هر اسم که در انجیل یادداشت بر قدحی جداگانه می نگاشت و آن قداح را یک یک همی در آتش افکند تا بسوخت چون بدان تیر رسید که اسم اعظم بر آن ثبت بود نسوخت و از آتش بیرون جست ، و عبد اللّه آن نام را بدانست و نزدیک فیمیون شتافته صورت حال را بازگفت .

فیمیون فرمود : ای فرزند اکنون که یافتی نیکو بدار و در کارهای ناسزا به کار مبر که سبب هلاک تو خواهد شد .

و از این هنگام مدتی دراز بر نیامد که فیمیون وداع جهان گفت و عبد اللّه در اراضی نجران همی عبور کرد و هر جا مریضی بود به نزد او حاضر می کردند تا شفا بخشد ، اما عبد اللّه نخست دین حق بر مریض عرضه میکرد و او را مسلمان می ساخت و از پس آن در حق او دعای خیر کرده تا شفا می یافت . بدین گونه نام او در نجران بزرگ گشت و مردم به دو پیوستند و حاکم نجران بیم کرد که حکومت او محو گردد ، پس کس فرستاد و عبد اللّه را حاضر کرد و گفت : این چه قانون است که پیش گذاشته ای و دین آبا و اجداد ما را محو و مطموس داشته ای ، از این آیین بگرد و اگر نه ترا کیفر خواهم کرد .

عبد اللّه گفت : هرگز ترا بر من غلبه نتواند بود و جز خدای را بر بندگان قدرت نباشد . حاکم شهر از سخن او در خشم شد و بفرمود او را برده از جبلی بلند به زیر

افکندند ، عبد اللّه بی رنج و آسیب برخاسته به نزد او شتافت و گفت : خدای مرا حافظ و ناصر است و هم او را به دین خدای دعوت فرمود . درین کرّت حکم کرد تا عبد اللّه را به آبی سهمناک غرقه ساختند و چنان دانستند که از بهر او رهائی نخواهد بود ، عبد اللّه از آب به سلامت برآمد و نزد حاکم شتافته فرمود : بر شریعت عیسی باش و خدای یگانه را به توحید بستای ، و هم آگاه باش که آنگاه بر من غلبه توانی کرد که خدای را به کلمهء توحید ستایش کنی .

آن مرد جفاکار از در سخره خدای را به کلمه توحید یاد کرد و آن عصا که در دست داشت بر سر عبد اللّه بزد تا بشکست و او بدان زخم اندک بمرد .

و این عبد اللّه آن کس باشد که در زمان عمر بن خطاب در نجران بادید شد و آن چنان بود که مردی در خرابه های نجران حفر زمین می کرد ناگاه به سردابه ای رسید و در آنجا مردی را بیافت که نشسته و دست خود بر سر داشت ، چون دست او را بگرفت و از سر او دور بداشت خون از زخم او روان گشت ، و چون دست او بازداشت هم بر زخم سر گذاشت تا خون بایستاد . این خبر به عمر آوردند . وی گفت :

چنان که از خبر دانسته ام او عبد اللّه بن الثامر است هم چنان جسد او را بر جای خود بگذارید و مدفون دارید و بر حسب حکم او چنان کردند .

بالجمله بعد از آنکه عبد اللّه بن الثامر به زخم عصا بمرد حاکم نجران نیز در حال کیفر عمل یافته هلاک شد و این نیز بر عقیدت مردم نجران بیفزود و یکباره عیسوی شدند و هر که به شهر ایشان در می شد او را به شریعت عیسی دعوت می کردند ، چون سخن ایشان را استوار می داشت رستگار بود و اگر نه او را هلاک می ساختند .

در آن ایام چنان افتاد که مردی از یمن با دو پسر خویش به نجران آمدند و ازین قانون آگهی نداشت و بر دین یهودیان بود ، ناگاه مردم نجران ایشان را بگرفتند و گفتند : هم اکنون یا شریعت عیسی علیه السّلام پیش گیرید و اگر نه شما را هلاک کنیم . پسران آن مرد قبول اسلام نکردند و هر دو مقتول گشتند . آن مرد از بیم جان حیلت کرد و به دروغ شریعت عیسی گرفت و روزی چند با ایشان ببود ، پس فرصتی کرده به سوی یمن گریخت ، و صورت حال را به عرض ذو نواس که در این وقت پادشاه یمن بود رسانید . - چنان که قصهء سلطنت او را مرقوم داشتیم - .

چون ذو نواس بر دین یهودیان بود از این معنی برآشفت و گفت از بهر کیفر به

نَجران شوم و این کین از آن مرد بازجویم و کلیساها ویران کنم و صلیبها بشکنم و هر که دین یهود پیش نگیرد او را به آتش بسوزم . پس پنجاه هزار (50000) مرد شمشیرزن فراهم کرده از یمن کوچ داد و طیّ مسافت کرده به نجران آمد و کلیساها را پست کرد و صلیبها در هم شکست و مردم نجران را انجمن فرمود و گفت : اگر خواهید دین یهودیان پیش گیرید و اگر نه یک تن از شما زنده نگذارم . ایشان گفتند :

ما هرگز جان ناچیز را با دین عزیز برابر نخواهیم داشت گو یک تن زنده نمانیم .

ذو نواس در خشم شد و بفرمود تا حفره ای مستطیل برسان خندقی بکردند و حطبی فراوان در آن اخدود ⁽¹⁾انباشته کردند و آتش در زدند و از اینجاست که ذو نواس و اهلش اصحاب اخدود نام یافت ، چنان که خدای فرماید : قُتِلَ أَصْحابُ الْأُخْدُودِ النَّارِ ذاتِ الْوَقُودِ إِذْ هُمْ عَلَیْها قُعُودٌ وَ هُمْ عَلی ما یَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِینَ شُهُودٌ ⁽²⁾یعنی : ملعون شد ذو نواس و اهلش که حفر اخدود کرده و با آتش بینباشت .

بالجمله چون آتش از آن حفره زبانه زدن گرفت ذو نواس بر یک سوی آن حفره بنشست چنان که هم خدای یاد فرموده النَّارِ ذاتِ الْوَقُودِ إِذْ هُمْ عَلَیْها قُعُودٌ ⁽³⁾و بفرمود اهل نجران را پیش داشتند و بعضی را با تیغ همیبگذرانید و برخی را به آتش اندر افکند . در میانه زنی را آوردند که طفلی یک ماهه در بر داشت و دین یهود بر او عرضه کردند ، آن زن از بیم جان و مرگ فرزند همی خواست تا دین یهود پیش گیرد ناگاه آن کودک به سخن آمد و گفت : ای مادر آتش دوزخ را بر آتش دنیا اختیار مکن که این از بهر رضای خداوند باری اندک باشد . پس آن زن با طفل خود خویشتن را در آتش افکند .

بالجمله بیست هزار (20000) تن از مردم نجران را نابود ساخت و شهر ایشان را ویران کرد و با سوی یمن مراجعت نمود از میان مردم نجران مردی که او را دوس ذُو ثعلبان گفتندی نجات یافت و به گوشه ای گریخت . و او را از این روی دوس ذُو ثعلبان می گفتند که اسبی داشت نام آن از غایت تندی و راه دانی ثعلبان بود .

بالجمله دوس بعد از آنکه ذو نواس به یمن رفت به میان نجران آمد و چند تن که .

از مردم نجران زنده بودند فراهم آورد و گفت : شما همچنان در آبادانی کلیسیاها سخت بکوشید که من از پای نخواهم نشست تا این کین باز نخواهم . این بگفت و بر اسب ثعلبان سوار شد و کتابی از انجیل که یک نیمهء آن سوخته بود برگرفت و به قسطنطنیه آورده در حضرت زنون برد که در این وقت قیصری مشرق داشت - چنان که مذکور شد - . و صورت حال را به عرض رسانید و آن کتاب انجیل نیم سوخته را به دو نمود . زنون از آن حال بگریست و نامه ای به حاکم حبشه کرد که از قبل او بود تا کین از ذو نواس بخواهد . و این فرمانگذاران حبشه را عربان نجاشی مینامیدند .

بالجمله دوس نامه قیصر بر گرفت و چون صبا و سحاب طیّ مسالک کرده به حبشه آمد و آن نامه نزد نجاشی نهاد و انجیل سوخته را بر او ظاهر کرد و ستم های ذو نواس را بگفت . نجاشی فرمود که : من این کینه از او بجویم و هفتاد هزار (70000) مرد شمشیرزن فراهم کرد و اریاط را که مردی دلیر و دلاور بود سپهسالار آن لشکر فرمود ، و ابرهة الاشرم را که یکی از سرداران بزرگ بود با او همراه ساخت و ایشان لشکر برآوردند و به رهنمائی دوس کشتی در آب افکندند و به ساحل یمن آمده از اراضی حضر موت سر برکردند .

چون این خبر به ذُونَواس رسید سخت بترسید و قواد سپاه را فراهم کرده گفت :

اینک سپاه حبشه به سوی ما تاختن کرده ، بیم آن دارم که در نبرد ایشان زبون گردیم ، بهتر آن است که حیلتی اندیشم تا بیزحمت ایشان را به هلاکت افکنم . پس حکم داد تا سرکردگان سپاه هر یک با مردم خود به شهر و مقام خویش شدند و آرام گرفتند و چشم بر حکم ذو نواس داشتند . اما از آن طرف ذو نواس خود با پنج هزار (5000) تن از سپاهیان در زمین صنعا که دار الملک یمن بود بنشست و کلید گنج خانه ها همه فراهم کرد و بر هم نهاد و نامه ای به اریاط نوشت که :

من دانسته ام نجاشی را با من کینهء دیرینه نیست و من هرگز با لشکر او جنگ نخواهم کرد و لشکر خویش را فراهم نکردم تا معلوم باشد که نبرد نخواهم آزمود ، اینک کلیدهای گنجینهء خویش را که در هر بلد داشته ام بر هم نهاده ام و آماده نشسته ام تا هر چه حکم کنی چنان کنم ، اگر فرمائی جمله را به نزد تو آرم و بسپارم و خود به نزدیک نجاشی

شوم و اگر نه هم در این مُلک ملازم حضرت تو خواهم بود .

چون این نامه به اریاط رسید صورت حال را بنوشت و به نجاشی فرستاد .

فرمانگذار حبشه سخت شاد شد و به اریاط حکم داد که این ملک و مال را از ذو نواس بپذیر و او را به نزدیک من رها کن . اریاط این حکم به ذو نواس رسانید و او را به نزدیک خویش طلب داشت . پس ذو نواس کلیدهای خزاین را حمل کرده به حضر موت شتافت و آن جمله را نزد اریاط بنهاد و اظهار عقیدت و چاکری نمود و گفت اینک با من به صنعا عبور فرمای و این خزاین را مأخوذ دار تا از پس آن من به حضرت نجاشی شوم .

پس اریاط با ذو نواس به صنعا آمد و هر خواسته و گنج خانه که در دار الملک بود بدست کرد . آنگاه ذو نواس گفت که : آن گنج که در دیگر بلاد و امصار اندوخته کرده ام هم تراست سرهنگان خویش را بفرمای تا این کلیدها برگیرند و هر یک با جمعی از لشکر به بلدی شده گنج خانهء آن بلده را برگیرد . پس اریاط با خاطری خُرّم قوّاد سپاه را بخواست و هر یک را با گروهی به جانبی گسیل ساخت و خود با معدودی از سپاهیان در صنعا ساکن گشت .

چون لشکر حبشه پراکنده شدند ذو نواس به سرداران خویش نامه کرد که هر جا با لشکر حبشه دچار شوند یک تن زنده نگذارند . سرداران او در بلاد و امصار دست به قتل مردم اریاط گشودند و خود نیز در صنعا برشورید و ناگاه بر اریاط تاختن کرد و مردم او را همی کشت . اریاط چون چنان دید به زحمت تمام با چند کس از مردم خود از صنعا بگریخت و به حضر موت آمد و پراکندگان سپاه او نیز معدودی به او پیوستند و از آنجا کشتی در آب رانده به نزدیک نجاشی گریخت و صورت حال را مکشوف داشت . فرمانگذار حبشه در خشم شد و در این کرّت صد هزار (100000) مرد جنگی مجتمع ساخت و هم ایشان را به دست اریاط و ابرهه سپرد و بازفرستاد .

و اریاط چون پلنگ زخم خورده کشتی در آب رانده و دیگر باره از حضر موت سر بدر کرد .

چون ذو نواس این بشنید دانست که این کار به حیلت راست نشود ناچار لشکر بر آورده به اراضی حضر موت تاخت و با مردم حبش جنگ در انداخت بعد از کوشش و کشش فراوان لشکر یمن شکسته شد و ذو نواس خواست که از میدان جنگ جان

به سلامت برد و از هیچ روی راه نجات ندید جز اینکه اسب به دریا افکند باشد که به شناوری باره از بحر بگذرد ، چون لختی راه بپیمود از لطمات امواج غرقه گشت و جسدش طعمهء ماهیان شد . و در این همه سفرها و جنگها دوس ذو ثعلبان ملازم سپاه حبش بود و از اینجاست که یکی از اهل یمن در حق او گفت : لا کَدوَسٍ وَ لَا کَاَعلاقِ رَحْلِهِ و این سخن مثل گشت .

بالجمله بعد از مرگ ذو نواس ، اریاط به یمن تاخت و قلعه های استوار را ویران کرد و بیشتر از آنکه ذو نواس از مردم نجران بکشت از اهل یمن مقتول ساخت و مراجعت فرمود . و مدت پادشاهی ذو نواس در یمن بیست (20) سال بود .

جلوس ذُوجَدن در یمن شش هزار و هشتاد و هشت سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

**جلوس ذُوجَدن در یمن شش هزار و هشتاد و هشت سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود ⁽¹⁾

ذو جدن یک تن از خویشان ذو نواس است بعد از آنکه ذو نواس غرقه گشت اریاط چنان که مرقوم شد ، هیچ در اراضی یمن از قتل سکنه و تخریب امکنه فرو نگذاشت و قلعهء بینون و قلعهء سلحین و قلعهء غمدان را ویران ساخت و در بلاد و امصار یمن مردم را بعضی بکشت و برخی اسیر کرد ، آنگاه به سوی حبشه کوچ داد .

از پس او ذو جدن به تخت ملک بر آمد و در تعمیر خرابیهای اریاط بکوشید و این شعرها بگفت :

هوّنک لَیْسَ یَرُدُّ الدَّمْعِ مَا فاتا * لا تهلکی أَسَفاً فِی أَثَرٍ مِنْ مَاتَا

أَبْعَدُ بینون لَا عَیْنٍ وَ لَا أَثَرٍ * وَ بَعْدُ سلحین بَیْنِی النَّاسِ أَبْیَاتاً

و هم دیگر شعرهای ذو جدن در مرثیه ذو نواس و خرابی یمن گوید که نگارندهء این مبارک این چند شعر از آن نگاشت :

بیت

فَانِ الْمَوْتِ لَا یَنْهَاهُ نَاهٍ * وَ ذُو شَرِبَ الشِّفَاءُ مَعَ التشوق .

وَ لَا مترهّب فِی اسطوان * تناطح جدره بَیْضَ الانوق

وَ غمدان الَّذِی حَدَّثْتَ عَنْهُ * بَنُوهُ مستمکا فِی رَأْسِ نیق

مَصَابِیحُ السَّلِیطُ تلوح فِیهِ * اذا یُمْسِی کَیَوْمَ ذِی البروق

فاصبح بَعْدَ جَدَّتَهُ رَمَاداً * وَ غَیْرِ حُسْنِهِ لَهَبِ الْحَرِیقِ

وَ أَسْلَمَ ذُو نُوَاسٍ مُسْتَکِیناً * وَ حَذَّرَ قَوْمِهِ ضَنْکِ الْمُضَیَّقِ

بالجمله ذو جدن مدت هشت سال در یمن سلطنت کرد و در عمارت خرابیها روز برد و اندک اندک سپاهی فراهم کرد ، در این وقت نجاشی بیم کرد که مبادا ذو جدن قوت گیرد و نام پست شدهء یمن را بلند کند ، پس تصمیم عزم داد که مملکت یمن را مسخر کند و در حوزهء فرمان بدارد و سپاهی بزرگ ساز داد و همچنان ابرهه و اریاط را سپهسالار کرده به سوی یمن بیرون فرستاد .

از این سوی ذو جدن چون این بشنید مردم خود را مجتمع ساخته از در مدافعه برخاست و به استقبال جنگ تا به حضر موت آمد و در آن اراضی هر دو سپاه با هم دوچار شده صف راست کردند و جنگ درافکندند مدتی دراز نکشید که لشکر یمن شکسته شد و بر ذو جدن کار تنگ شده راه فرار پیش گرفت ، و از بیم دشمن اسب به دریا افکند و در بحر جان بداد . وی آخرین سلاطین حمیر است و بعد از او سلطنت یمن با مردم حبش افتاد ، چنان که در جای خود مذکور خواهد شد .

جلوس اریاط در مملکت یمن شش هزار و نود و شش سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

**جلوس اریاط در مملکت یمن شش هزار و نود و شش سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود⁽¹⁾

اریاط چنان که مذکور شد بعد از آنکه ذو جدن را مقهور کرد ، سلطنت یمن یافت و عمّال خویش را در بلاد و امصار آن مملکت منصوب فرمود و کار مُلک را به نظام کرد ؛ و اَبرهة الاَشرم را که از جانب نجاشی ملازم خدمت او بود همچنان به سپهسالاری لشکر حبشه بازگذاشت و حدود و ثغور مملکت را به دو سپرد و در .

پادشاهی خوش بنشست .

و چون مدت بیست و چهار (24) سال از سلطنت او بگذشت ابرهه بدان سر شد که او را از پادشاهی خلع کرده بر جای او خود قرار گیرد ، پس با قواد سپاه حبشه همداستان شد و لشکریان را فراهم کرده به سوی صنعا کوچ داد . چون این خبر به اریاط بردند ، ناچار از مردم خود انبوهی ساخته به استقبال جنگ بیرون شد .

چون این هر دو لشکر با هم نزدیک شدند ، ابرهه کس سوی اریاط فرستاد که مرا با تو از بهر تاج و تخت ستیز و آویز است و این روا نیست که در هوای آرزوی ما جمعی از مردم حبشه از جانبین مقتول شوند ، اگر رضا دهی ما خود یکتنه با هم مصاف دهیم تا هر که چیره شود لشکر حبشه به تمامت او را خواهد بود . اریاط در پاسخ گفت : نیکو فرمودی . و کار بدان نهادند که یکتنه با هم نبرد جویند . و هر دو از لشکر خود جدا شده در میدان جنگ در آمدند .

و ابرهه مردی قصیر القامه و کریه المنظر و فربه بود و اریاط مردی تمام بالا و نیکواندام بود ، و ابرهه در این جنگ حیلتی اندیشید و با غلام خویش که عتوده نام داشت فرمود که : چون من با اریاط درآویزم ناگاه از قفای او در آمده با زخم تیغش مقتول ساز و دل از کار او فارغ کن .

بالجمله ابرهه با اریاط درآویختند و بر یکدیگر حمله بردند ، اریاط پیشدستی کرده حربهء خود را بر سر ابرهه فرود آورد و آن تیغ از سپر ابرهه گذشته ابرو و چشم و بینی او را بشکافت ، و ازین روز ابرهه به اَشرَم ملقّب گشت . چه اشرم به معنی کفته ⁽¹⁾بینی باشد .

مع القصه چون ابرهه زخم دار شد عَتُودَه اسب برانگیخت و بر اریاط تاخته زخمی سخت بر او فرود آورد ، چنان که از اسب در افتاد و جان بداد . چهار هزار (4000) مرد لشکری که در این وقت با اریاط بودند ، بعضی بگریختند و بعضی با ابرهه پیوستند . پس ابرهه به صنعا درآمد و سلطنت یمن یافت .

اما از آن سوی چون خبر به نجاشی بردند که ابرهه ، اریاط را بکشت و سلطنت یمن بدست کرد ، در خشم شد و گفت : ابرهه چه کس باشد که بیاجازت من اریاط را که از جانب من حکومت داشت از میان برگیرد و خود حکم راند ، و سوگند یاد .

کرد به عیسی و صلیب که تا آن خاک را که ابرهه در آن است زیر پی نسپرم و خون ابرهه را بر آن خاک نریزم خاموش نباشم .

چون این سخن با ابرهه بردند سخت بترسید و دانست که با ملک حبشه نتواند نبرد آزمود ، پس از طریف و تالد پیشکشی بزرگ از بهر نجاشی کرد و نامه [ ای ] به دو نوشت که من و اریاط هر دو تن بندهء تو بوده ایم غایت امر در میان ما خصمی افتاد و من به دو چیره شدم و من نیکوتر از او ملک یمن را توانم از بهر نجاشی بدارم ، و اینک همان رهی باشم که بودم ، ملک را نباید آهنگ من کرد ، چه هر وقت مرا طلب فرمائی حاضر شوم ، اما اگر من از این اراضی بیرون شوم ملک یمن از دست خواهد شد .

پس رسولی چرب زبان پیش خواست و آن خواسته و نامه به دو داد و قیفال خویش را بگشود و مقداری از خون خویش در مینائی کرده با مخلاتی ⁽¹⁾از خاک صنعا ، هم با رسول سپرد و گفت : در حضرت نجاشی معروض دار که اینک خاک صنعا را در بساط خویش گسترده کن و این مینای خون مرا بر خاک بریز و بر آن بگذر تا از سوگند برآئی و حانث نباشی .

پس فرستاده ابرهه به حبش شد و آن پیشکشها را در حضرت نجاشی پیش گذرانید و نامهء ابرهه را بداد و آن خاک و خون را بازنمود . نجاشی عذر او را بپذیرفت و تحف او را برگرفت و حیلت او را در کار پسندیده داشت و سلطنت یمن را به دو گذاشت - چنان که در جای خود مذکور خواهد شد - . .

جلوس ابرهة الاشرم در مملکت یمن شش هزار و یکصد و بیست سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

اشاره

**جلوس ابرهة الاشرم در مملکت یمن شش هزار و یکصد و بیست سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود⁽¹⁾

تبابعه یمن

بعضی از سیر ابرهة الاشرم و ذکر اینکه چگونه او اشرم لقب یافت از پیش گذشت و مرقوم شد که بعد از قتل أریاط به حکم نجاشی ملک حبشه سلطنت یمن یافت . اما چون پادشاهی یمن بر أبرهه محکم گشت و نجاشی گناه او را معفو داشت بدین شکرانه همی صدقه کرد و با مردم مسکین و درویش همی عطا داد و در شهر صنعاء ⁽²⁾کنیسه ای ⁽³⁾به نام نجاشی برآورد و قُلّیس نام کرد بدان رصانت ⁽⁴⁾و صیانت که هیچ کس را مانند آن بنا معاینه نرفته بود .

لاجرم نام آن کلیسیا در بلاد و امصار جهان پراکنده گشت و ابرهه به سوی نجاشی نامه کرد که اینک در مدت چهار (4) سال به نام تو بنیانی برآورده ام که هیچ کس انباز ⁽⁵⁾آن نکرده است ، و این بسی بهتر است از خانهء مکّه که مردم عرب بدانجا به زیارت شوند و از پای نخواهم نشست تا این زیارتگاه را از مکّه بدین خانه نیفکنم ؛ زیرا که بسی از مردم یمن همه ساله به حجّ مکّه روند و این از بهر رعیّت نجاشی زیانی باشد . چون این به نجاشی رسید شاد شد و حکم داد تا رعیّت او جز در صنعا به حج کردن نشوند و هیچ خانه را جز قُلّیس حرم نخوانند .

و چون یُوطاباس که قیصری مشرق داشت این خبر بدانست مسرور گشت و نجاشی را تحسین فرستاد که فرمانگزار یمن به فرمان تو کنیسه ای نیکو برآورده و دین عیسی علیه السّلام را رونقی تازه بخشیده .

مع القصه چون بعضی از قبایل عرب که در زمین تهامه و مکّه روزگار به صعوبت میبردند از حضرت ابرهه پناه جستند و در یمن وطن داشتند ، محمّد بن خزاعی الذّکوانی و برادرش قیس از آن جماعت بودند . در این وقت که ابرهه ، قلّیس را به پایان برد ، محمّد و قیس را طلب داشت و به میان عرب فرستاد تا مردم را به حج کردن قلّیس دعوت کنند و نام کعبه را محو سازند .

ایشان چون به اراضی مکّه و قبیلهء بنی کنانه آمدند و آغاز این دعوت کردند عروة بن عیاض ⁽¹⁾که یکی از جماعت هذیل بود محمد را بگرفت و بکشت و برادرش قیس بگریخت و این خبر به ابرهه رسانید .

پادشاه یمن در خشم شد و سوگند یاد کرد که این کینه از عرب بازجوید و خانهء مکّه را به کیفر این کار محو سازد . و از این سوی نیز چون مردم عرب اندیشهء او را بازدانستند هم بر غضب بیفزودند و یکی از مردم نسأه بدان سر شد که به صنعا شتافته در آن خانه فضیحتی کند و مردم را باز نماید که این کنیسه زیارتگاه مردم نتواند بود .

در آداب و رسوم مردم نَسأه

در اینجا چنان صواب نمود که مردم نَسأه را شناخته آریم ؛ و ایشان آن کسان بودند از عرب که شهری از شهور حرام را حلال میکردند و به جای آن شهر حلالی را حرام مینمودند ، چنان که خدای از آن خبر داده : إِنَّمَا النَّسِیءُ زِیادَةٌ فِی الْکُفْرِ یُضَلُّ بِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا یُحِلُّونَهُ عاماً وَ یُحَرِّمُونَهُ عاماً لِیُواطِؤُا عِدَّةَ ما حَرَّمَ اللَّهُ ⁽²⁾و عرب را چهار ماه حرام بود : اول : رجب ، دوم : ذی القعده ، سیم : ذی الحجّه ، چهارم : محرم . و در این شهور

قتل و غارت و مانند این بسی کارها را حرام می شمردند . و بعضی از مردم عرب از بهر مفاخرت یکی از شهور حرام را حلال می کردند و یکی از ماه های حلال را حرام می نمودند و از قفای آن در می آوردند تا در عدد اربعه خللی بادید نشود ، و این کار آن هنگام می کردند که می خواستند از حج مکّه مراجعت کنند . پس آن کس که این حشمت داشت و این قصد می کرد در میان مردم می ایستاد و می گفت : اللّهمّ انّی قد احللت احد الصّفرین الصّفر الاوّل و نسأت ⁽¹⁾الآخر للعام المقبل . از این روی این جماعت را نسأه مینامیدند .

و اول کس از نسأه ، القلمّس بود و هو حذیفة بن عبد بن تیم بن عدیّ بن عامر بن ثعلبة بن الحارث بن مالک بن کنانة بن خزیمه بود و بعد از او پسر او عبّاد بن حذیفه بود . و بعد از او فرزندش قلع بن عبّاد بود و بعد از او فرزندش امیّة بن قلع بود و بعد از او فرزندش عوف بن امیّه بود و بعد از او فرزندش جنادة بن عوف بود که ابو ثمامه کنیت داشت و روزگار او به زمان اسلام پیوست و از اینجاست که عمیر بن قیس که نسب به بنی فراس بن غنم بن مالک بن کنانه میرساند در مفاخرت گوید :

بیت

لَقَدْ عَلِمْتَ مَعْدٍ انَّ قومی * کِرَامُ النَّاسِ انَّ لَهُمْ کِراماً

أَلَسْنَا الناسئین عَلَی مَعْدٍ * شُهُورِ الْحِلِّ نَجْعَلُها حَرَام

اکنون بر سر داستان آئیم . یک تن از جماعت نسأه که نسب او از بنی فقیم بن عدیّ بن عامر بن ثعلبة بن الحارث بن مالک بن کنانة بن خزیمة بن مدرکة بن الیاس بن مضر بود میان بر بست و طیّ مسافت کرده به صنعا آمد و به نزد سدنه ⁽²⁾و حفظهء قلّیس شده و گفت : مردم عرب نیکوئیهای این کلیسیا شنیده اند و مرا فرستاده اند تا در آنجا شبی به روز آورم و مکانت این مکان را معلوم کنم و بر ایشان مکشوف سازم تا اگر شایسته است زیارتگاه خویش را از کعبه بدینجا کنند .

سَدَنه قلّیس این سخن را از در صدق نهاده او را در کنیسه جای دادند و او چون یک نیمه از شب بگذشت برخاست و از پلیدی خود دیوار محراب کنیسه را بیندود ، و صبحگاه چون در کلیسیا باز شد اول کس او بود که سر بدر کرد و به اراضی خویش شتافت و از پس او خادمان کلیسیا فعل او را بازدانستند و به عرض ابرهه رسانیدند.

در این کرّت خشم ابرهه فزونی گرفت و از بهر هدم خانهء کعبه یک جهت شد ، و کس به حضرت نجاشی فرستاد و استمداد کرد و فیلی که آن را در جنگها مبارک شمرده « محمود » لقب داده بودند طلب نمود ، و فیلهای دیگر نیز بخواست تا کعبه را در پای پیل پست کند . و نجاشی او را به اسب و فیل و مرد و مال مدد کرد .

و ابرهه تجهیز لشکر کرده شصت هزار (60000) تن مرد مبارز از دلیران حبشه انجمن کرد و چهار هزار (4000) فیل با برگستوان ⁽¹⁾رسته فرمود و از جای بجنبید و گفت : سنگ و خاک مکّه را بر پشت این فیلان حمل داده به یمن آرم . چون این خبر پراکنده شد و مکشوف گشت که ابرهه قصد هدم خانهء مکّه دارد مردم عرب جنگ با او را جهاد دانستند ، و نخستین کس دو نفر بود از قبیلهء حمیر که نسب به ملکزادگان یمن میبرد .

بالجمله ذُونَفر ده هزار (10000) تن از رجال عرب را گزیده کرده از راه و بیراه بتاخت و ناگاه در برابر ابرهه صف بر کشید و جنگ درانداخت . در میانه رزمی دراز نرفت که لشکر دو نفر شکسته شد و خود اسیر گشت . او را به درگاه ابرهه آوردند و پادشاه یمن حکم داد تا سر از تن او برگیرند . دو نفر از در عجز و مسکنت پیشانی بر خاک نهاد و عرض کرد که : ای ملک مرا مکش که تواند بود که بقای من ترا سودی کند و من از بهر سپاه تو در این راه دلیلی باشم . ابرهه بر خون او ببخشید و حکم داد تا او را در محبس بداشتند . و از آنجا با لشکر خویش کوچ داده به اراضی خثعم رسید و خثعم را دو قبیلهء بزرگ بود که یکی را « ناهس » و آن دیگر را « شهران » مینامیدند و ایشان در تحت فرمان نفیل بن حبیب الخثعمی بودند .

لاجرم نُفَیل از مردم خود لشکری انبوه کرده از ایشان ده هزار (10000) سوار رزم آزموده اختیار کرد و با ابرهه به جنگ درآمد و او نیز در اول حمله شکسته شد و همچنان نفیل اسیر شده او را به نزد ابرهه راندند و حکم شد تا او را مقتول سازند .

نفیل نیز پیشانی معذرت بر خاک نهاد و گفت : ای ملک عبور از بیابان عرب بسی صعب باشد اگر مرا از کشتن آزاد کنی لشکر تُرا از سهل و صعب به آسانی بگذرانم .

ابرهه بر وی نیز بخشایش آورد و او را از قتل رها ساخت و همچنان طی مسالک ⁽²⁾و .

معابر کرده به اراضی طایف پیوست .

در آنجا مسعود بن معتّب بن مالک بن کعب بن عمرو بن سعد بن عوف بن ثقیف و هو قَسِی بن النَبیت بن منیّة بن منصور بن تقدم بن اقصی بن دُعمیّ بن ایاد بن مُعَدّ بن عدنان با قبایل خود بیرون شتافت و به درگاه ابرهه آمده و گفت : أَیُّهَا الْمَلِکُ نَحْنُ عَبِیدِکَ سامعون لَکَ مُطیعونَ . [ یعنی ] : ما بندگان توایم و بر طریق خلاف تو نرویم و خانهء مکّه زیارتگاه ما نیست ؛ زیرا که زیارتگاه ما در طایف بتکدهء لات است .

و هم از اینجا اَبُورِغال ثقفی را ملازم رکاب ابرهه ساختند تا به سوی مکّه دلیلی باشد ، و ابو رغال چون به منزل المُغَمَّس ⁽¹⁾رسید هلاک شد و جسدش را در آنجا مدفون ساختند ، و تا کنون مردم عرب چون به مقبرهء او رسند سنگی در افکنند و این زمان کوهی عظیم گشته .

بالجمله بعد از مرگ ابو رِغال پادشاه یمن ، اَسوَد بن مقصود را که یکی از سرهنگان حبشه بود طلب فرمود و حکم داد که با ابطال ⁽²⁾رجال به اراضی مکّه تاخته هر مال و مواشی ⁽³⁾که از قریش و دیگر قبایل عرب مشاهدت کند به نهب و غارت اخذ فرماید و بازآید . پس اسود با لشکر خویش به ارض مکّه تاخت و گاو و گوسفند و شتر و هر چه جز این نیز بیافت فراهم کرد و جمله را به حضرت ابرهه آورد ، هیچ کس از عرب در طلب مال خویش با او هم آورد ⁽⁴⁾نگشت از بهر آنکه عبد المطّلب فرموده بود که : ما را با ابرهه قدرت جنگ و نیروی ستیز نیست ، صواب آن است که سپر بیفکنیم و از در مقاتله و مقابله بیرون نشویم .

پیام ابرهه به عبد المطّلب

بالجمله چون اسود به نزدیک ابرهه آمد و آن اشیاء که آورده بود بازنمود ، پادشاه یمن با او گفت که : اندیشهء مردم مکّه را چگونه یافتی ؟ آیا با ما طریق نبرد پویند یا راه مدارا سپرند ؟ اسود گفت : مردم مکّه را با تو حرب نخواهد افتاد و آنچه او را از عبد المطّلب مسموع افتاده بود مکشوف داشت . ابرهه شاد گشت و حُناطَه

حِمیَری را که ملازم حضرت بود به سوی مکّه رسول کرد و گفت :

بشتاب و با عبد المطّلب بگوی که اگر مردم مکّه را با ما سر خصمی نباشد ما هرگز ایشان را زیانی نخواهیم کرد ؛ زیرا که ما قصد قتل و نهب کس نکرده ایم ، بلکه از بهر خرابی و هدم خانهء مکّه آمده ایم ، این بگوی و او را به نزدیک آور تا مورد الطاف و اشفاق ملکی گردد .

حُناطَه زمین خدمت ببوسیده به مکّه شتافت و پیام ابرهه را به نزد عبد المطّلب بگذاشت و او را برداشته به لشکرگاه ابرهه آورد و نزد دو نفر و نفیل جای داد تا آن شب را به پایان برده صبحگاه او را به حضرت ابرهه برد .

عبد المطّلب خواست که قبل از دیدار ابرهه کسی را گمارد که شرافت او را در نزد ملک یمن روشن دارد و با هیچ کس در لشکرگاه او مألوف نبود . پس روی با ذُنَفر کرد که او را از دوستان قدیم بود و گفت : تو را آن مکانت تواند بود که مرا اعانت کنی ؟ ذُونُفر عرض کرد که : مردی اسیر و دستگیرم ، نمیدانم صبح کشته خواهم شد یا شامگاه عرضهء دمار خواهم گشت ، از چون منی چه میآید ؟ جز اینکه سایس فیلان و رئیس فیلبانان که اُنیس نام دارد با من اظهار مهر و حفاوتی ⁽¹⁾کند و او در حضرت ملک گاه گاه سخنی تواند گفت ، اگر فرمائی او را آگهی دهم باشد که در حق تو سخنی خیر گوید . عبد المطّلب فرمود : این مرا بس باشد . پس ذُونَفر به اُنیس پیام کرد که :

این مرد که : از مکّه بدینجا شده سیّد همهء عرب و مهتر ایشان است و در همهء این قبایل مانند او سخی نبود ، همانا با باد شمال مصاف دهد ؛ زیرا که هرگاه باد شمال وزیدن کند او شتری ذبح فرماید و از گوشت او مردم را بخوراند و از آنچه در شکم اوست بر قلل جبل فرستند تا نخجیران ⁽²⁾بخورند و استخوان آن را شکسته بر زبر هم نهد و سگان را دهد ، و چون روز دیگر باد شمال بوزد هم چنان کند ، از این روی او را مُطعِمُ النّاس و السَّباع لقب داده اند اگر توانی صورت حال او را بر ابرهه مکشوف دار تا مقام او را بشناسد و حشمت او را در خور .

عظمت او نهد .

اُنیس این سخنان را پذیرفت و وقتی لایق این جمله را با ابرهه گفت . و صبحگاه پادشاه یمن ، عبد المطّلب را به درگاه خویش طلب فرمود و مناسب نمی نمود که در میان بزرگان حبشه ، عبد المطّلب را در تحت خویش جای دهد و او را همبر ⁽¹⁾خود نشاند و همچنان سزاوار ندانست که خود بر سریر نشیند و او را بر بساط نشاند ، پس از سریر فرود شد و بر بساط نشست تا چون عبد المطّلب درآید او را نیز در بساط جای فرماید .

مع القصه عبد المطّلب آن چند تن از فرزندان خویش را که به همراه داشت بگذاشت و خود به درگاه ابرهه شتافت . چون چشم ابرهه بر وی افتاد آثار عظمت و جلالت از جبهت ⁽²⁾او مطالعه کرد و مردی یافت که اجلّ و اجمل از او در جملهء ناس دیدار نشود ، پس او را در پهلوی خویش جای داد و عظمت فراوان نهاد و با خود واجب کرد که اگر این مرد بزرگوار خلاصی مکّه از من خواهد و مرا فرمان مراجعت دهد بیتکلّف خواهم پذیرفت . و روی با ترجمان خویش کرد و گفت : با این سیّد بزرگ بگوی که من در آثار و دیدار ⁽³⁾تو شگفت مانده ام و ترا مردی به کمال دانسته ام از این روی هر چه از من طلب کنی به اجابت مقرون دارم .

عبد المطّلب در جواب فرمود که : آن هنگام که اَسوَد مال و مواشی مردم مکّه را به غارت میربود دویست (200) شتر نیز از من مأخوذ داشته از تو نخواهم جز اینکه فرمان دهی تا شتران مرا مسترد ساخته و من با وطن خویش مراجعت کنم .

ابرهه گفت : تو مردی بزرگ و جلیلی ، مرا همی عجب آید که شفاعت این قبایل را بگذاشتی و آن خانه که قوام دین تو و پدران تو بود نادیده انگاشتی و سخن از شتر خویش کردی .

عبد المطّلب گفت : أَنَا رَبُّ الاِبلَ وَ انَّ لِلْبَیْتِ رِبًا ⁽⁴⁾من خداوند این شترانم و این خانه را نیز پروردگاری است تو بدان و او .

ابرهه این سخن را خوش ندانست و روی درهم کشید . .

در این وقت یعمر بن نُفَاثة بن عَدِیّ بن الدّیل بن بکر بن عبد مناة بن کنانه که سیّد بنی بکر و هذیل بود و به همراه عبد المطّلب به نزد ابرهه شتافته بود بترسید و عرض کرد که : اگر پادشاه یمن از این عزیمت بازگردد ثلث اموال تهامه را در حضرت به رسم پیشکش پیش گذرانم . ابرهه سخن او را وقعی ننهاد و حکم داد تا شتران عبد المطّلب را بازدادند و او را رخصت انصراف فرمود .

عبد المطّلب شتران خود را برداشته به مکّه بازآمد و قریش را فرمود تا اموال و اثقال خود را برداشته به شعاب ⁽¹⁾جبال شامخه گریختند ، و خود به باب کعبه آمده دست فرا برد و حلقهء در را بگرفت و گفت :

بیت

لا همّ ⁽²⁾انّ العبد یم * نع رحله فامنع حلالک

لا یغلبنّ صلیبهم ⁽³⁾* و محالهم ⁽⁴⁾غدوا محالک ⁽⁵⁾

و لئن فعلت فانّه * امر تسمّ به فعالک

انت الّذی ان جاء با * غ نرتجیک له کذلک

ولّوا و لم یحووا سوی * خزی و تهلکهم هنالک

لم استمع یوما بار * جس منهم یبغوا قتالک

جرّوا جموع بلادهم * و الفیل کی یسبوا عیالک

عمدوا حماک بکیدهم * جهلا و ما رقبوا جلالک

پروردگارا ، هر بنده ای باروبنهء خود را پاس میدارد . تو بارگاه خویش پاس بدار ، مبادا صلیب و نیروی ایشان بر نیروی تو چیره گردد . اگر نیز چنین کنی ، کاری است که با آن کارهای خود به پایان بری . بازگشتند و جز خواری و نابودی از اینجا چیزی به دست نیاوردند . هرگز پلیدتر از ایشان نشنیدم که آهنگ پیکار تو را دارند . سپاهیان کشور خود و پیلانشان را فراز آوردند تا خاندان تو را اسیر کنند . اینان نیز با نیرنگ و نادانی خود ، آهنگ بارگاه تو کردند و بزرگواری تو را پاس نداشتند . (ابن اثیر ، تاریخ کامل . برگردان دکتر محمد حسین روحانی . تهران : اساطیر ، 1374 . ج 2 ، 515 - 516) .

این بگفت و حلقهء در را رها کرده به اتّفاق قریش به شعب کوه در گریخت و با .

فرزندان خود در کوه حِرا ⁽¹⁾منزل گزید . مردی دانا و کارآگاه که ابو مسعود نام داشت و نسب به بنی ثقیف میرسانید ، هر سال زمستان از طایف به مکّه میآمد و در خانهء عبد المطّلب فرود میشد و با او همی بود تا بهار پیش آید ، در این وقت با عبد المطّلب گفت که : خداوند خانهء خویش را که به دست ابراهیم خلیل علیه السّلام بنیان کرده پایمال دشمن نخواهد ساخت بیا تا من و تو بر سر کوه ابو قبیس رویم و بدین لشکرگاه نظاره کنیم و ببینیم تا خدای چه پیش آرد . پس به اتّفاق بر فراز کوه ابو قبیس شدند و از بهر نظاره ساکن گشتند .

اما از آن سوی چون شب به پایان آمد ابرهه بفرمود تا لشکر بر نشست و فیلها را به راه درانداختند و فیل محمود را از همه پیش براندند .

در این وقت نفیل بن حبیب از میان سپاه خود را به فیل محمود رسانید و گوش آن را بگرفت و گفت : أَبْرَکَ مَحْمُودٍ ، أَوْ ارْجِعْ رَاشِدٍ مِنْ حَیْثُ جِئْتُ فانّک فِی بَلَدِ اللَّهِ الْحَرَامِ ⁽²⁾، و گوش او را رها کرد و آن فیل چون به حدّ حرم رسید دیگر گام پیش نگذاشت و به روی در افتاد و هر چند فیلبانان بر سر و روی او تبرزین کوفتند مفید نگشت و هرگاه روی او را به سوی شام و یمن و مشرق میکردند چون برق و باد می شتافت و چون عنانش را به سوی مکّه برمی تافتند ، همچنان به روی در میرفت .

لشکریان گرد او فراهم شدند و از آن کار همی پند برمی داشتند .

ظهور ابابیل

در این وقت کردگار جلیل مرغان ابابیل ⁽³⁾را بفرستاد که هر یک گِل مُهره ای ⁽⁴⁾از .

سفال در منقار داشتند و دو گل مهره دیگر در دو چنگال حمل مینمودند و این گل مهره ها از نخودی کوچکتر و از عدسی بزرگتر بود که آن مرغان از لب دریا برگرفتند ، و چون بر فراز لشکر ابرهه آمدند آن گل پاره ها را از چنگ و منقار فرو هشتند چنان که هر یک از آن گل پاره ها به مرد و مرکب و فیلی بازخورد و بر سر و بر هر جا نور فرود آمد از آن سوی گذر کرد . و در لشکرگاه ابرهه از هر گونه جانور بود عرضهء هلاک ساخت و از میانه فیل محمود زنده ماند ، دو نفر و نفیل که محبوس بودند جان خویش به سلامت برده به کوهستان تهامه گریختند . این شعر از نفیل است آنگاه که بلای خدای را مشاهده کرد و گفت :

بیت

أَیْنَ الْمَفَرُّ وَ الَّا لَهُ الطَّالِبِ * وَ الاشرم الْمَغْلُوبُ لَیْسَ الْغَالِبُ ⁽¹⁾

و هم اوست که اضطراب مردم حبش را آن هنگام باز نماید :

بیت

أ لا حیّیت عنّا یا ردینا ⁽²⁾* نعمناکم مع الاصباح عینا

اتانا قابس منکم عشاء * فلم یقدر لقابسکم لدینا

ردینة لو رأیت و لا تریه ⁽³⁾* لدی جنب المحصّب ما رأینا

اذا لعذرتنی و حمدت أمری * و لم تأسی علی ما فات بینا ⁽⁴⁾

اذا لعذرتنی و حمدت رایی * و لم تأسی لما قد فات بینا

حمدت اللّه اذا بصرت طیرا ⁽⁵⁾* و خفت حجارة تلقی علینا

و کلّ القوم یسئل عن نفیل * کانّ علیّ للحبشان دینا ⁽⁶⁾

بالجمله نُفَیل و ذُو نَفر برستند و ابرهه نیز از میان آن لشکر یک تنه بیرون شد و راه حبش پیش گرفت و در راه او را علت جذام گرفت و همی انگشتانش بند از بند باز شد و بریخت و بدین حال خود را به حضرت نجاشی رسانید و قصّه خویش همیگفتن گرفت ، ناگاه مرغی از ابابیل بر فراز سر خویش دید . پس روی با نجاشی کرد و گفت : این مرغ بدان پرندگان ماند که لشکر ما را تباه ساخت . این سخن هنوز در دهان ابرهه بود که آن مرغ گل مهره بر سر او فرو فرستاد و در زمانش نابود ساخت ⁽¹⁾

تا صاحب خانه نرساند به تو آزار

همانا بعضی از مردم یوروپ و گروهی دیگر از قبایل را عقیده آن است که این جهان را مدار بر طبع خویش بود و هیچ کس را آن قدرت نیست که طبیعت جهان را بگرداند و در اجرام فلکی بلکه در عناصر ارضیه مداخلت اندازد معجزات انبیا و کرامات اولیا را حمل بر کذب و بهتان کنند ، و ما بدین قصّه اصحاب فیل سخافت ⁽³⁾سخن ایشان را مکشوف سازیم .

زیرا که این واقعه در سال میلاد خاتم الانبیاء علیه آلاف التّحیة و الثّناء افتاد و مردم عرب چنان که هر کار بزرگ را تاریخ نهادندی بر قانون خویش هم از آن سال تاریخ کردند و آن سال که خدای این سوره بدان حضرت فرستاد از پنجاه و اند سال کمتر و بیشتر از واقعهء فیل نرفته بود . و پیداست که کس این آیات را بر قرآن خدای نیفزوده زیرا که از عهد پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله وسلم و خلیفت او قرآن خدای در میان مردم فراوان بوده . پس .

معلوم شد که این کلمات از زبان پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله وسلم به مردم رسیده و هر که را اندک حصافتی بود داند که هر کس خواهد او را به پیغمبری باور دارند و از روی صدق به دین او در شوند چنین قصّهء بزرگ را به کذب نتواند گفت ، زیرا که آن هنگام که پیغمبر این آیات بخواند مردم بسیار از قریش و دیگر قبایل در حضرت او حاضر بودند و زندگانی داشتند که خود واقعهء فیل را معاینه کرده بودند ، و هنوز یک قفیز ⁽¹⁾از آن گل مهرها در خانهء امّ هانی ⁽²⁾بود که ابن عباس گوید : در هنگام کودکی بدان لعب میکردیم .

و این خرق عادتی به غایت بزرگ بود که در سال ولادت پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله وسلم افتاد . چون این معنی ثابت شد که خرق عادتی تواند بود با معجزهء انبیا ستیزه نتوان کرد ، باشد که هم بدست ایشان جاری شود . اگر چه راقم حروف را هرگز در این کتاب مبارک با هیچ طایفه مشاجره و مباحثه نرفته ، چون این حدیث را در این معنی کافی یافت و بازنمود ، اگر اطیاب ⁽³⁾رجال همین قدر اطناب مقال را معفو دارند روا خواهد بود .

اکنون با سر سخن شویم .

ابو مسعود و عبد المطّلب - چنان که گفته شد - بر سر کوه ابو قبیس نظاره بودند .

پس ابو مسعود با عبد المطّلب فرمود که : بر خویش واجب کن که اگر خدای این خانه را از آسیب لشکر بیگانه حراست ⁽⁴⁾فرماید صد (100) شتر از مال خویش هدیه کنی .

و این صد (100) شتر را هم اکنون از شتران خویش جدا کرده به سوی لشکر ابرهه بران تا لشکریان در آن تصرف کنند و ذبح نمایند و خدای بر ایشان خشم گیرد . پس عبد المطّلب چنان کرد و لشکر ابرهه از آن شتران بگرفتند بکشتند و بخوردند .

آنگاه ابو مسعود گفت : گرد خانهء مکّه را نظاره کن تا چه می نگری ! عبد المطّلب گفت : مرغان سیاه همی بینم که هرگز مثل آن را در شام و یمن و تمامت زمین عرب ندیده ام و آن مرغان از لب دریا برخاسته به سوی لشکرگاه شوند . ابو مسعود گفت :آن مرغان لشکرهای خدایند که به سوی این جماعت شوند .

بالجمله چون آن شب سیاه شد در سر آن جبل ببودند و روز دیگر صَهِیل ⁽⁵⁾ستور .

و بانگ مردم هیچ نشنودند و دانستند که بلائی بدان قوم نازل شده . ابو مسعود گفت :دست من گیر و از این کوه فرود شو تا به لشکرگاه شویم و حال بازدانیم . پس هر دو تن به لشکرگاه ابرهه شتافتند و مرد و اسب و فیل و هر جانور که در لشکر بود مرده یافتند ، و در کنار هر یک گل مهره ای دیدند که نام آن جانور بر آن نگاشته بود .

عبد المطّلب خواست بشود و قریش را بخواند . ابو مسعود گفت : شتاب مکن اکنون مرا و خویشتن را توانگر فرمای و آنگاه مردم را بخوان . پس در میان آن لشکرگاه عبور کردند و هر خواسته که حمل خفیف و بهای گران داشت فراهم کردند . ابو مسعود گفت : اکنون دو چاه حفر کن و در یکی بهره من و در آن دیگر آن خویش را پوشیده دار . چون عبد المطّلب چنان کرد ، ابو مسعود گفت : اکنون آن چاه که از بهر خویش کرده ای ، مرا بخش و آن مرا نصیبه خویش گیر . عبد المطّلب بدین سخن رضا داد و ابو مسعود بر سر چاه خویش بنشست .

آنگاه عبد المطّلب بر شتری سوار شده در شعاب جبال بتاخت و مردم را از هر جانب بخواند و بدان لشکرگاه آورد . مردم قریش و دیگر قبایل شاد شدند و اموال و اثقال آن قوم را برگرفتند و در میان خویش بخش کرده و جملگی توانگر شدند .

و از آن پس ابو مسعود در طایف مهتری عظیم گشت و قریش سخت بزرگ شدند و ایشان را تمامت عرب مهتر گرفتند و بازرگان آن جماعت هزار (1000) شتر از مکّه بیرون فرستادندی و بر گردن هر شتر شاخی از درخت یا رسنی از پشم آویختندی . و این علامتی بود که هیچ دزد و راهزن آهنگ ⁽¹⁾ایشان نکردی . عبد اللّه بن الزبعری بن عدیّ بن قیس بن عدیّ بن سعید بن سهم بن عمرو بن هصیص بن کعب بن لؤیّ بن فهر گوید :

بیت

تنکّلوا ⁽²⁾عن بطن مکّة انّها * کانت قدیما لا یرام حریمها

سائل امیر الجیش عنها ما رأی * و لسوف ینبی الجاهلین علیمها

ستون الفا لم یئوبوا ⁽³⁾ارضهم * بل لم یعش بعد الایاب سقیمها

لم یخلق الشّعری لیالی حرّمت * اذ لا عزیز من الانام یرومها .

کَانَتْ بِهَا عَادٍ وَ جَرِّهِمْ قِبَلَهُمْ * وَ اللَّهُ مِنْ فَوْقِ الْعِبَادِ یُقِیمَهَا

و اول کس که ستارهء شعری را در میان عرب پرستش کرد ابو کبشه بود ، و هو جزء بن غالب الخزاعی و او یکی از پدران مادری پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله وسلم بود و اینکه قریش آن حضرت را ابن ابی کبشه می نامیدند از این در بود و این کنایت از آن بود که وی مانند جدّ خود ابو کبشه در دین بدعتی نهاده .

بالجمله بعد از هلاک لشکر ابرهه چون جسد ایشان در هوای مکّه عفن گشت بارانی سخت ببارید و خدای سیلی بفرستاد تا جسد آن جماعت به دریا افکند و زمین مکّه را پاک بشست .

و بعد از سلطنت ابرهه پادشاهی یمن به فرزندش یَکسوم افتاد - چنان که مذکور خواهد شد - و از اینجاست که کنیت ابرهه ، ابُو یَکسوم بود ؛ و مدت ملک ابرهه چهل و سه (43) سال بود .

خواب دیدن نوشیروان و مؤبد موبدان

اشاره

**خواب دیدن نوشیروان [ و مؤبد موبدان ]⁽¹⁾

. . . چون سی و نه (39) سال از سلطنت نوشیروان بگذشت اردشیر که مؤبد موبدان بود در خواب دید که اشتران عرب با اشتران بزرگ عجم نبرد کردند و شتران عجم هزیمت شدند و شترهای عرب از دجله بگذشتند و بر زمین عجم پراکنده شدند . این خواب را به حضرت نوشیروان عرضه داشت .

و هم کسری خود در خواب دید که چهارده (14) کنگرهء ایوان او به زیر افتاد ، سخت از این خواب بترسید . چون سه روز از این واقعه گذشت کنگره های ایوان به زیر افتاد و بیثقلی و حملی طاق ایوان از میان بشکست بدانسان که تا این زمان آن شکسته پدیدار است . همانا این شب ولادت رسول قرشی صلّی اللّه علیه و آله وسلم بود .

بالجمله از پس این حادثه خبر رسید که دریاچه ساوه بخشکید و از سوی دیگر انهی ⁽²⁾کردند که آتشکدهء فارس بیفسرد ⁽³⁾و تا آن زمان هزار سال بود که فروغ داشت .

لاجرم نوشیروان هراسناک شد و گفت : کاری بزرگ پیش آمده است . و جمیع موبدان و ساحران و کاهنان و منجمان را انجمن کرد و صورت خواب و کسر ایوان را بنمود و قصّهء آتشکدهء فارس و دریاچهء ساوه را مکشوف داشت ، و هم از جوشش آب در اودیهء سماوه ⁽⁴⁾که در آن ایّام خبر آورده بودند خبر داد و گفت : شما چه بینید در این کار . .

ایشان گفتند : بدان می نماید که کسی از عرب بیرون آید و بر عجم استیلا کند و در دین عجمان رخنه افکند ، اکنون مردی از عرب باید که اخبار و کتب ایشان را بداند تا این راز آشکار تواند کرد .

در این وقت عمرو بن هند از طرف کسری فرمانگزار حیره بود ، پس نامه به دو کرد که مردی دانا از جماعت عرب به سوی ما فرست تا از اخبار ایشان چیزی پرسش کنیم .

حضور عبد المسیح نزد نوشیروان

چون این حُکم به عمرو رسید عبد المسیح را به نزدیک انوشیروان فرستاد و هو عبد المسیح بن عمرو بن قیس بن حیّان بن بقیله ⁽¹⁾است و اسم بقیله ، ثعلبه است . او را از این روی بقیله نامیدند که روزی دو بافتهء برد اخضر شعار کرده به میان قوم آمد ، ایشان گفتند : مَا اَنتَ الّا بُقَیلَةٌ وی را به خضرت آن گیاه تشبیه کرده این نام دادند . و او از اولاد ملوک غسّان بود و تا آن زمان قریب سیصد (300) سال از زندگانی او گذشته بود و در این جهان سیصد و شصت (360) سال عمر یافت و بر کیش ترسایان می زیست و در حیره سکون می فرمود و در آنجا قصری بساخت که به قصر بنی بقیله مشهور بود و تا زمان اسلام او زنده بماند - چنان که قصهء او را با خالد [ بن ] ولید و لشکر اسلام ان شاء اللّه در کتاب ثانی مسطور خواهیم داشت - .

بالجمله چون روزگاری از وفات او بگذشت یکی از مشایخ حیره خواست تا در پشت آن بلد بنیان دیری کند ، پس زمینی را اختیار کرد و برای بنیان حفر کردن گرفت ناگاه به دخمه ای رسید که چون غاری بود و جسدی را دید که بر سنگ سفید افتاده و بالای سر او این خط نوشته است :

بیت

انا عبد المسیح بن بقیلة * حلبت الدّهر اشطره حیاتی ⁽²⁾

وَ نِلْتُ مِنِ الْمُنَی بَلغَ الْمَزِیدِ * وَ کافحتُ الاُمور وَ کافَحتَنی

وَ لَمْ أَحْفَلَ بمعضلة کئود * وَ کِدْتُ أَنَالَ فِی الشَّرَفِ الثُّرَیَّا

وَ لَکِنْ لَا سَبِیلَ الَیَّ الْخُلُودِ

اکنون بر سر داستان رویم .

آمدن عبد المسیح نزد سَطِیح

چون عبد المسیح به حضرت نوشیروان آمد ملک عجم صورت حال به دو بازنمود . عبد المسیح در پاسخ عاجز آمد و عرض کرد که : در بلاد شام مردی است که سطیح نام دارد و او خال من است اگر فرمان بود به نزد او شوم و این راز را مکشوف سازم .

کسری او را اجازت داد و عبد المسیح همیبشتافت و پست و بلند زمین را در نوشته در میان شام و یمن به بالین سطیح رسید ، وقتی که او را در سکرات و غمرات موت یافت به دو سلام داد و جواب نشنید پس فریاد بر کشید و گفت :

بیت

اصمّ ام یسمع غطریف ⁽¹⁾الیمن * ام فاز ⁽²⁾فازلم به شأو ⁽³⁾العنن

یا فاصل الْخُطَّةِ أَعْیَتْ مَنْ وَ مَنْ * وَ کَاشِفِ الْکُرْبَةِ فِی الْوَجْهُ الغضن

أَتَاکَ شَیْخُ الْحَیَّ مِنْ آلِ سُنَنِ * وَ أُمِّهِ مِنْ آلِ ذِئْبٍ بْنِ حجن

أَزْرَقُ ضَخْمِ النَّابِ صرّار الاذن * ابْیَضَّ فضفاض الرِّدَاءَ وَ الْبَدَنِ

رَسُولُ قِیلَ الْعَجَمِ کِسْرَی للوسن * لَا یَرْهَبُ الرَّعْدِ وَ لَا رَیْبَ الزَّمَنِ

تَجُوبُ بِی الارض علنداة شَجَنُ * ترفعنی طَوْراً وَ تَهْوَی لِی وَ جُنَّ

حَتَّی أَتَی عاری الجیاجی وَ الْقُطْنِ * تَلَفَهُ فِی الرِّیحُ بوغاء الدِّمَنِ

خلاصه سخن عبد المسیح آن است که گوید : آیا کر است یا می شنود سید یمن یا مرده است و برده است او را مرگ ؟ و باز خطاب میکند که : ای تمیز گذرانده شهر و کاشف غم از وقوع حادثه ، عاجز شده اند جماعت کثیره از حکمای حضرت کسری ،

از این روی شیخ قبیله که از مادر و پدر نسب به سنن و حجن میرساند یعنی از خویشان توست به سوی تو آمده و او ازرق چشم ، بزرگ دندان و پهن گوشی است که جثهء سفید و بزرگ دارد زیرا که رداء و زرهء او وسیع است و نمیترسد از رعد و برق و ریب و مکر زمانه ، و فرستادهء پادشاه عجم است تا خواب او را مکشوف سازد و شتر قوی جثهء او پست و بلند زمین را در ظلمت قطع میکند چنان که گوئی ریگهای نرم و غبار ارض او را در باد پیچیده اند .

خبر سَطِیح در ولادت پیغمبر

اشاره

چون این سخنان به گوش سطیح رسید چشم بگشود و فرمود : عَبْدُ الْمَسِیحُ عَلَی جَمَلٍ یَسِیحَ الَیَّ سطیح وَ قَدْ أَوْفَی عَلَی الضَّرِیحِ⁽¹⁾بَعَثَکَ مَلَکٍ بَنَی ساسانَ لِاَرتِجاسِ ⁽²⁾الایوان وَ خمود ⁽³⁾النِّیرَانِ وَ رُؤْیَا الموبذان رَأَی ابلا صعابا تَقُودُ ⁽⁴⁾خیلا عرابا ⁽⁵⁾قَدْ قُطِعَتْ الدجلة وَ انْتَشَرْتُ فِی بِلَادِهَا .

گوید : عبد المسیح بر شتری طیّ مسافت به سوی سطیح می کند ، همانا نزدیک مرگ او رسید پس خطاب میکند که ترا پادشاه آل ساسان فرستاد برای بانگ شکستن ایوان و فرو نشستن آتشکده و خواب مؤبد موبدان ، همانا در خواب دید که شترهای صعب شدید مردم عرب را از دجله گذرانیدند و در بلاد عجم پراکنده ساختند .

دیگر باره گفت : یَا عَبْدَ الْمَسِیحُ اذا کَثْرَةِ التِّلَاوَةِ وَ بَعَثَ صَاحِبُ الْهِرَاوَةِ ⁽⁶⁾و فاض ⁽⁷⁾وادی ⁽⁸⁾السَّمَاوَةِ وَ غاضَت ⁽⁹⁾بَحِیرَةٍ سَاوَتْ وَ خَمَدَتِ نَارٍ فَارِسَ لَمْ تَکُنْ بَابِلَ لِلْفَرَسِ مَقَاماً وَ لَا الشَّامِ لسطیح شاما یَمْلِکُ مِنْهُمْ مُلُوکِ وَ ملکات عَلَی عَدَدِ الشرفات ثُمَّ تَکُونُ هَنَاتُ ⁽¹⁰⁾وَ هَنَاتُ وَ کُلُّ مَا هُوَ آتٍ آتٍ ⁽¹¹⁾. .

گوید : ای عبد المسیح ، وقتی بسیار شود خواندن قرآن مجید و ظاهر شود صاحب عصا که پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله وسلم باشد و روان شود رودخانهء سماوه و فرو رود دریاچهء ساوه و فرو نشیند آتشکدهء فارس ، بابل مسکن عجم و شام مقام سطیح نخواهد بود ، همانا سلطنت میکنند آل ساسان از زن و مرد به عدد آن کنگره ها که از ایوان فرو ریخت ، بعد از آن شداید امور بادید شود و کار آمدنی بیاید .

این بگفت و در حال جان بداد .

از پس مرگ او عبد المسیح بر شتر خویش برآمده و این شعرها بگفت .

بیت

شمر ⁽¹⁾فانّک ماضی العزم شمّیر * لا یفزعنّک تفریق و تغیر

ان یمس ⁽²⁾ملک بنی ساسان افرطهم ⁽³⁾* فان ذا الدّهر اطوار دهاریر ⁽⁴⁾

و ربّما کان قد اضحوا بمنزلة * تهاب ⁽⁵⁾صولتهم الاسد المهاصیر

منهم اخو الصّرح بهرام و اخوته * و الهرمزان و سابور و سابور

و النّاس اولاد علّات ⁽⁶⁾فمن علموا * ان قد اقلّ فمحقور و مهجور

و هم بنو الامّ امّا إن رأو نشبا ⁽⁷⁾* فذاک بالغیب محفوظ و منصور

و الخیر و الشّر مقرونان فی قرن * فالخیر متّبع و الشّر محذور

خطاب به خویش میکند و میگوید : چالاک باش زیرا که تو سریع العزم و چالاکی و از هر حادثه و تغییری بیباکی ، اگر پادشاهی بنی ساسان به نهایت شود و سلطنت از ایشان درگذرد عجب نباشد ، کار دهر از قدیم گوناگون رفته است ، بسیار مردم بوده اند و گذشته اند که شیرهای دلیر از ایشان بیم میکردند ، همانا از آل ساسان بود ، بهرام گور و چندین هرمز و شاپور که روزگار ایشان به کران رسید . این مردمان برادرانند از یک پدر و چند مادر ، اما هر که فقیر شد او را حقیر گیرند و هر جا سامانی یافتند آن صاحب ثروت را نصرت دهند ، خیر و شر از پی یکدیگر است و هر دو از .

واردات جهان ، اما خیر را نیکو دارند و از شر بپرهیزند .

بازگشت عبد المسیح

مع القصه عبد المسیح به شتاب باد و برق طیّ مسافت کرده به حضرت کسری آمد و صورت حال را بازگفت .

انوشیروان فرمود تا آن زمان که چهارده (14) تن از اولاد ما سلطنت کنند روزگاری دراز خواهد رفت ، از پس آن گوهر چه خواهی باش . و از این آگهی نداشت که مدت این جمله بس اندک خواهد بود - چنان که در این کتاب همایون مذکور خواهد شد - .

خراب شدن پل

بالجمله چون کسری از این قصه بپرداخت و بر حال خویش بیاسود ناگاه روزی بانگی مهیب که دل و جان میشکست از دجله به گوش او رسید که شاه شکست و آن جسر که بر دجله بسته بود بریخت و ضایع شد . نوشیروان از آن بانگ و آن کلمه و فرو ریختن جسر به نهایت بترسید و جمیع کهنه و سحره و موبدان و منجمان را انجمن کرد و سایب که در علم قیافت دانشی به کمال داشت نیز حاضر شد . و ملک عجم صورت حال را بازگفت و این جمله در پاسخ فرو ماندند و زمان خواستند تا در آن کار اندیشه کنند و هر کس به مسکن خویش شتافت .

اما سایب آن شب را از شهر بیرون شد زمینی را که بس بلند بود اختیار کرد و بر آن بلندی بنشست و همی به اطراف آسمان و زمین نگران بود ، ناگاه برقی دید که از طرف حجاز ظاهر شد و همی مستطیل گشت تا به مشرق رسید و چون صبح شد ، زیر قدم خود را سبز یافت . پس به قیافه بدانست که از حجاز سلطانی برخیزد که نام او تا به مشرق سایر گردد و هیچ سلطنتی از آن بزرگتر نباشد و زمین با فرّ و فضل او سبز شود .

پس به میان شهر آمد و موبدان و دانایان را بدید ، ایشان نیز بعضی با بعضی

گفتند :

این آیات نباشد جز اینکه از آسمان فرود شد و آن نیست مگر اینکه پیغمبری مبعوث خواهد شد و این مملکت و سلطنت را محو خواهد ساخت ، اما اگر با کسری این سخن یاد کنیم ما را عرضه هلاک سازد ، پس واجب باشد که این راز از وی پنهان داریم و آن وقت که این آیت عیان گردد او را قوت نماند که ما را زحمت رساند .

پس به اتّفاق نزد نوشیروان آمدند و گفتند :

بنای این جسر و بنیان این طاق را در ساعت نحس نهاده اند و از نظر اختران نحوست آن در این وقت اثر کرد و این بنیان را خراب ساخت ، اکنون ما حسابی نیکو کنیم و شمار اخترها بگیریم تا این جسر در ساعتی نیک ، بنیان شود و هرگز خرابی بدان ره نکند .

پس ساعتی معین کردند و کسری در آن ساعت بنیان جسر نهاد و پس از هشت ماه به انجام رفت ، آنگاه روزی مرازبه ⁽¹⁾و موبدان بر سور آن جسر فرشی بگستردند و زیب و زینت داده پادشاه را اعلام فرستادند تا آن بنا را دیدار کند ، پس نوشیروان بدان بساط درآمد و بنشست و نظاره بود ناگاه آب دجله بر آن جسر بپیچید و آن را فرو گرفته از هم بگسیخت و بانگ از دجله برآمد که : شاه شکست .

انوشیروان از آنجا خود را به زحمت تمام بر کنار برد و سحره و منجمین را طلب کرد و صد (100) تن از ایشان را بکشت و گفت : شما وظیفه و مرسوم مرا میبرید و مرا سخره میکنید ؟ ایشان عرض کردند : ای ملک ؛ ما خطا کردیم در حساب چنان که پیشینیان ما خطا کردند اینک به دقت نظر رفته حسابی درست برگیریم تا دیگر خطا نیفتد ، لاجرم دیگر باره ساعتی اختیار کردند و نوشیروان خزینه کرد هشت ماه دیگر به کار جسر پرداختند تا به پایان بردند .

چون نوشیروان انجام آن بدانست و بدان جانب بیرون شد ، هنوز آن راه به پایان نبرده بود که آب دجله در جسر پیچیدن گرفت و آن بانگ مهیب در نیمه راه به گوش نوشیروان رسید که : شاه شکست .

آتش خشم پادشاه عجم زبانه زدن گرفت و با سحره و کهنه و منجمین گفت : .

سوگند با خدای خود یاد می کنم که شما را جملگی خواهم کشت و شانه های شما را به در خواهم کرد و در پای پیل پست خواهم نمود و اگر نه راست بگوئید که این چه علامت است ؟

ایشان ناچار شده عرض کردند که : راستی آن است که ما از علم خود چنان دانسته ایم که پیغمبری مبعوث میشود و این مملکت را برمیاندازد ، ما این سخن را از بیم جان خود مکشوف نداشتیم . پادشاه عجم جرم ایشان را معفو داشت و رضا بر قضا گماشت و انتظار می برد که تا چه پیش آید .

و چنان افتاد که آن سال به زمین عجم شکال اندر آمد و این جانور از آن پیش در زمین ترکستان می بود . بالجمله شکالان به هر شهری و هر دیهی راه کردند و بانگ در انداختند و بانگی سهمناک و بیمناک بود که مردمان بترسیدند و این سخن با پادشاه برداشتند و گفتند : این بانگ دیوان و غولان است که در جهان افتاده .

انوشیروان مؤبد موبدان را بخواست و گفت : این چه بانگ است که پدید شده ؟

اردشیر گفت : که چنین خوانده ام که چون عمّال و نواب ملکی ستم کنند از آسمان بانگ فرود آید و مردم آن بانگ بشنوند و در زمین کس نبینند ، چنان می نماید که کارداران از آنچه ملک فرموده از رعیّت بیش ستانند .

انوشیروان سیزده (13) تن از موبدان و دانشوران گزیده کرد و جریده های خراج را بدیشان سپرد و هر کس را به شهری فرستاد تا رفع ظلم کنند و مردم را داد دهند .ایشان به اطراف ممالک پراکنده شدند و در آن سال نود (90) تن از عمّال جور را سر از تن برگرفتند از پس آن مردم دام بنهادند و شکالی گرفتند و به حضرت نوشیروان آوردند . چون آن جانور را نگریست فرمود : خلقی بدین ضعیفی و بانگی چنین سخت و سهمناک کند بسیار عجب باشد .

ظهور قسّ بن ساعده شش هزار و یکصد و سی سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

**ظهور قسّ بن ساعده شش هزار و یکصد و سی سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود ⁽¹⁾

قُسُّ بن ساعدة بن حُذاقة بن زُهیر بن إیاد بن نزار الایادی ، و او نسب به أدّ بن معد رساند و از حکمای بزرگوار عرب است چنان که هیچ کس را قبل از بعثت رسول قرشی صلّی اللّه علیه و آله وسلم در میان عرب آن فضل و ادب نبود که با او پهلو تواند زد ، در حصافت عقل و رزانت رأی و سماحت طبع فرید زمانه ؛ بلکه فرد و یگانه بود . و او را در علم طب و علم فال زدن و علم رجز گفتن مصنفات مشبعه و کتب کافیه است و در طلاقت لسان و بلاغت بیان کار بدانجا داشت که در میان عرب ابلغ من قسّ ⁽²⁾مثل است چنان که اعشی گوید :

وَ ابْلُغْ مِنْ قسّ وَ أَجْرَی مِنَ الَّذِی * بِذِی الْغَیْلُ مِنْ خُفَّانِ أَصْبَحَ خادرا

و همچنان خطیئه گفته است :

بیت

وَ ابْلُغْ مِنْ قسّ وَ أَمْضَی اذا مَضَی * مِنَ الرِّیحِ اذ مَسَّ النُّفُوسِ نکالها

و قُسّ اول کس است که تکیه بر عصا کرد و خطبه فرمود ، و هم اول کس اوست که در نگارش لفظ « اما بعد » نگاشت و هم او در کتاب قانون نهاد که کلمهء « من فلان الی فلان » نوشت . و او فرمود که مدعی را در اثبات مدعای خود شاهد باید و سوگند و یمین بر منکر باشد ، و او اول کس است که قبل از بعثت پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله به آن حضرت ایمان آورد و در میان جاهلیّین به ظهور خاتم الانبیاء اعلام میداد ، چنان که وقتی گروهی از قبیلهء بنی بکر بن وائل به نزدیک پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله شتافتند ، و چون از حوایج خویش پرداختند ، آن حضرت فرمود که : قسّ بر چگونه است ؟ عرض کردند : از این جهان رخت بدر برد . فرمود : رحمة اللّه گویا او را میبینم که بر شتر سرخ موی خود بر نشسته و در بازار عکاظ ایستاده است و میگوید :

أَیُّهَا النَّاسُ اجْتَمَعُوا وَ اسْتَمِعُوا وَ عُوا کُلُّ مَنْ عَاشَ مئات وَ کُلُّ مَنْ مئات فَاتَ وَ کُلُّ مَا

هُوَ آتٍ آتٍ انَّ فِی السَّمَاءِ لخبرا وَ انَّ فِی الْأَرْضِ لعبرا مِهَادٍ مَوْضُوعُ وَ سَقْفُ مَرْفُوعٍ وَ بِحَارِ تَمُوجُ وَ تِجَارَةٍ تروج وَ لَیْلٍ دَاجٍ وَ سَمَاءُ ذَاتُ أَبْرَاجٍ أُقْسِمُ قسّ حَقّاً لَئِنْ کَانَ فِی الْأَمْرِ رِضًا لَیَکُونُنَّ بَعْدَهُ سَخِطَ وَ إِنَّ لِلَّهِ عَزَّتْ قُدْرَتِهِ دَیْناً هُوَ أَحَبُّ الیه مِنْ دِینِکُمْ الَّذِی أَنْتُمْ عَلَیْهِ مَا لِی أَرَی النَّاسَ یَذْهَبُونَ فَلَا یَرْجِعُونَ أَ رَضُوا فاقاموا أَمْ تَرَکُوا فَنامُوا .

چه این کلمات قس بود که بیشتر وقت مردم را بدان انهی و اندرز میفرمود و خلاصهء معنی آن است که : قبایل را از مرگ بیم میداد و قدرت خدای را از خلق آسمان و زمین بدیشان بازمینمود و سوگند یاد میفرمود ، از پس این قانون که شما بدان اندرید و نیکو شمارید سخط و غضب خدای در خواهد رسید و شما را در خواهد یافت ، زیرا که از برای خدا دینی است که آن را دوست دارد و آن جز این است که شما بدان اندرید و این سخن کنایت از ظهور خاتم الانبیاء صلّی اللّه علیه و آله وسلم بود . بالجمله ابو بکر نیز در انجمن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله وسلم حاضر بود عرض کرد که من نیز شعری از قس به خاطر دارم و این شعر بخواند .

بیت

فی الذّاهبین الأوّلی * ن من القرون لنا بصائر

لما رأیت مواردا * للموت لیس لها مصادر

و رأیت قومی نحوها * یسعی الأصاغر و الأکابر

لا یرجع الماضی إلیّ * و لا من الباقین غابر

أیقنت انّی لا محا * لة حیث صار القوم صائر

مع القصه قُسّ بیشتر زندگانی خود را در اراضی نجران بگذاشت و یک صد و هشتاد (180) سال در این جهان بزیست و هرگز دین و شریعت خود را بر کس آشکار نساخت و کلمات خود را بیشتر به رمز ادا میفرمود تا عوام بدان راه نکنند و خواص بهرهء خود برگیرند . چون هنگام مرگ او فرا رسید فرزندانش را گرد خود فراهم کرده بدین سخنان پند و اندرز کرد . میفرماید : انّ الالمعیّ ⁽¹⁾تکفیه البقلة ⁽²⁾و ترویه المذقة ⁽³⁾. یعنی : مرد دانا را سیر میکند گیاه اندک و سیراب میکند آب اندک .

و گوید : مَنْ ظَلَمَکَ وَجَدَ مَنْ یَظْلِمُهُ . یعنی : کسی که با تو ظلم کند میباید کسی را .

با او ظلم کند .

و گوید : مَتَی عُدِّلَتِ عَلَی نَفْسِکَ عَدْلٍ عَلَیْکَ مِنْ فَوْقِکَ . یعنی : هر جا تو عدل کنی آن کس که زبردست توست بر تو رحم کند .

و گوید : اذا نَهَیْتَ عَنْ شَیْ ءٍ فَابْدَأْ بِنَفْسِکَ . یعنی : نخست خود را از کار ناشایست بازدار آنگاه مردم را .

و گوید: وَ لَا تَجْمَعْ مَا لَا تَأْکُلُ وَ مَا لَا تَحْتَاجُ الیه وَ اذا ادَّخَرْتُ فَلَا یَکُونَنَّ کَنْزُکَ الَّا فِعْلِکَ . یعنی : زیاده از کار معاش مجوی و جز عمل صالح خود را ذخیره مگذار .

و گوید : کُنَّ عَفَّ الْعَیْلَةِ مُشْتَرَکِ الْغِنَی تُسَدُّ قَوْمِکَ . یعنی : فقر خویش را پوشیده دار و صابر باش و چون غنا یافتی از بذل مال دریغ مدار تا سیّد و بزرگ قوم خود باشی .

و گوید : وَ لَا تُشَاوِرَنَّ مَشْغُولًا وَ انَّ کَانَ حازما وَ لَا جَائِعاً وَ انَّ کَانَ فَهْماً وَ لَا مَذْعُوراً وَ انَّ کَانَ نَاصِحاً وَ لَا تَضَعَنَّ فِی عُنُقِکَ طَوْقاً لَا یُمْکِنْکَ نَزَعَهُ الَّا بِشِقِّ نَفْسِکَ . یعنی :

شور مکن با کسی که مشغول کاری است ، اگر چه عاقل باشد ، و با گرسنه اگر چه دانا باشد ، و با مرد ترسیده اگر چه خیراندیش باشد . و می گوید : بیهوده کاری بر گردن مگیر که با زحمت تمام نتوانی از گردن انداخت .

و گوید :اذا خَاصَمْتُ فَاعْدِلْ وَ اذا قُلْتُ فَاقْتَصِدْ . یعنی : چون در میانهء دو کس حکومت کنی عدل کن و چون سخن گوئی بر طریق استقامت و میانه روی باش .

و گوید : وَ لَا تستودعنّ أَحَداً دِینِکَ وَ انَّ قَرُبَتْ قَرَابَتُهُ فانّک اذا فَعَلَتْ ذَلِکَ لَمْ تَزَلْ وَجِلًا ⁽¹⁾وَ کَانَ الْمُسْتَوْدَعِ بِالْخِیَارِ فِی الْوَفَاءُ وَ الْعَهْدِ وَ کُنْتُ عَبْداً لَهُ مَا بَقِیتُ فَانٍ جَنَی عَلَیْکَ کُنْتُ أَوْلَی بِذَلِکَ وَ انَّ کَانَ وَ فِی کَانَ الممدوح دُونِکَ . یعنی : ادای کاری که بر تو است به دست دیگری ودیعت مکن تا اگر وفا کند او ممدوح باشد و اگر مسامحت فرماید تو مذموم باشی . و این شعر نیز ازوست :

هَلِ الْغَیْبِ معطی الاْمِنَ عِنْدَ نُزُولِهِ * بِهِ حَالَ مُسِی ءُ فِی الامور وَ مُحْسِنُ

وَ مَا قَدْ تَوَلَّی وَ هُوَ قَدْ فَاتَ ذَاهِبُ * فَهَلْ ینفعنّی لیتنی أَوْ لَوْ أَنِّی .

.

از ولادت تا بعثت

اشاره

.

ولادت عبد اللّه شش هزار و یکصد و سی و هشت سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

**ولادت عبد اللّه شش هزار و یکصد و سی و هشت سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود ⁽¹⁾

عبد اللّه برگزیدهء فرزندان عبد المطّلب است و ما شرح نسب مادر و جدهء آن حضرت را در قصهء عبد المطّلب مرقوم داشتیم ⁽²⁾. چون جنابش از مادر متولّد شد بیشتر از احبار یهود و قسیسین نصاری و کهنه و سحره بدانستند که پدر پیغمبر آخر الزّمان از مادر بزاد ؛ زیرا که گروهی از پیغمبران بنی اسرائیل مژدهء بعثت رسول اللّه را رسانیده بودند ، چنان که برخی در این کتاب یاد شد و جماعتی از کهنه و سحره به شمار خویش از پیش خبر دادند و طایفه [ ای ] از یهود که در اراضی شام سکون داشتند جامهء خون آلودی از یحیی پیغمبر علیه السّلام در نزد ایشان بود و بزرگان دین علامت کرده بودند که چون خون این جامه تازه شود ، همانا پدر پیغمبر آخر الزّمان متولّد شده است . و شب ولادت آن حضرت از آنجا که صوف سفید بود خون تازه بجوشید .

بالجمله عبد اللّه چون متولد شد نور نبوی صلی اللّه علیه و آله وسلم که از دیدار هر یک از اجداد پیغمبر لامع بود از جبین او ساطع گشت و روز تا روز همیببالید تا رفتن دانست و سخن گفتن توانست . آنگاه آثار غریبه و علامات عجیبه مشاهده .

می فرمود ، چنان که روزی در حضرت پدر عرض کرد که :

هرگاه من به جانب بطحا و کوه ثبیر سیر میکنم نوری از پشت من ساطع شده و دو نیمه میشود یک نیمه به جانب مشرق و نیمی به سوی مغرب کشیده می شود ، آنگاه سر به هم گذاشته دایره گردد ، پس از آن مانند ابر پاره بر سر من سایه گسترد و از پس آن درهای آسمان گشوده شود و آن نور به فلک در رود و بازشده در پشت من جای کند .

و وقت باشد که چون در سایهء درخت خشکی جای کنم آن درخت سبز و خرم شود و چون بگذرم باز خشک گردد ؛ و بسا باشد که چون بر زمین نشینم بانگی به گوش من رسد که ای حامل نور محمّد صلّی اللّه علیه و آله وسلم بر تو سلام باد .

عبد المطّلب فرمود ای فرزند بشارت باد ترا مرا امید آن است که پیغمبر آخر الزّمان از صلب تو پدیدار شود .

در این وقت عبد المطّلب خواست تا در حضرت یزدان ادای نذر خویش فرماید چه آن زمان که حفر زمزم میفرمود و قریش با او بر طریق منازعت و مبارات ⁽¹⁾میرفتند با خدای خویش پیمان نهاد که چون او را ده (10) پسر آید تا در چنین کارهایش پشتوانی کنند یک تن را در راه حق قربانی کند . در این وقت که او را ده (10) پسر بود بدان نام و نشان که از پیش گذشت تصمیم عزم داد تا وفای عهد کند پس فرزندان را فراهم کرده ایشان را از عزیمت خویش آگهی داد و جملگی بدین حکومت گردن نهادند . پس بر آن شد که قرعه زند و نام هر که برآید قربانی کند .

و قانون عرب آن بود که قرعه در نزد هُبل می زدند و آن صنم اندر کعبه بر سر چاهی نصب بود که هر چه مردمان از بهر کعبه نذر می کردند و هدیه می فرستادند در آن سردابه انباشته می نهادند و از بهر استخاره و قرعه قبایل عرب به نزدیک هبل میشدند و در آنجا هفت قدح ⁽²⁾بود و بر هر یک کلمه ای نگاشته داشتند بر یکی « عقل » نوشته بودند که به معنی « دیت » باشد و چون از میان چند تن نمی دانستند .

دیت بر ذمّت کیست ، اسم ایشان را بر اقداح نگاشته درهم میکردند و بر هم میزنند ، پس به نام هر کس برمیآمد وجه دیت از وی مطالبت می کردند .

و همچنان بر یکی از اقداح لفظ « ملصق » و بر یکی کلمه « منکم » و بر یکی « من غیرکم » نگاشته بود . و این از بهر آن بود که چون در نسب کس خلافی پیش آمد و او را با قبیله ای نسبت کردن مشکل می افتاد ، وی را پیش می نشانیدند و آن اقداح را بر هم زده برمی آوردند ، اگر لفظ « منکم » برمیآمد می گفتند : فلان پسر فلان است ، و اگر « من غیرکم » برمی آمد او را بیگانه میشمردند و نسب او را با آن کس که نسبت می کردند قطع می داشتند ؛ و اگر لفظ « ملصق » برمی آمد می گفتند : نسب با آنکه می جوید ندارد و حلیف آن قبیله نباشد ، اما منزلت فرزند و حلیف دارد .

و بر قدحی لفظ « میاه » رسم بود تا چون عزیمت حفر چاهی می نمودند نیک و بد مقصود را بدان قدح معلوم می فرمودند و بر قدحی دیگر لفظ « لا » و بر یکی « نعم » تا در جمیع اختیارات فعل و ترک فعل را بدان بازمی دانستند .

و رسم بود که چون در نزد هبل خواستند قرعه زدن ، شتری آورده نحر میکردند و صد درهم به خداوند اقداح هدیه می کردند و او اقداح را به هم زده می گفت : یا الهنا هَذَا فُلَانُ بْنَ فُلَانَةَ قَدْ أَرَدْنَا بِهِ کَذَا وَ کَذَا فَاخْرُجْ الْحَقَّ فِیهِ . پس هر قدح بیرون میآمد حکم آن بود و بدان عمل می نمودند اگر چه هیچ یک از اجداد پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله وسلم جز خدایپرست نبود اما آن نیرو نداشتند که قانون عرب را براندازند و آشکارا از قانون ایشان کناره جویند .

لاجرم عبد المطّلب با فرزندان به نزدیک صاحب قداح حاضر شد و فرمود : بزن این اقداح را تا به نام هر یک از فرزندان من برآید در راه خدایش قربانی کنم . پس فرزندانش هر یک قدح خویش را که نام خود را بر آن نگاشته داشت به دست صاحب قداح سپرد ؛ و عبد المطّلب بر عبد اللّه ترسان بود و گمان نداشت که نام او برآید ، چه او را پدر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله وسلم می دانست . از قضا چون صاحب قداح آن قدح ها را بر هم زد نام عبد اللّه برآمد ، عبد المطّلب چون آن بدید دوست نداشت که در راه حق کار به کراهت کند ، پس بیتوانی دست عبد اللّه را بگرفت و آورد میان اساف و نائله که جای نحر بود و کارد برگرفت تا او را قربانی کند .

برادران عبد اللّه و جماعت قریش چون آن بدیدند به نزدیک عبد المطّلب

شتافتند و سوگند یاد کردند که عبد اللّه کشته نخواهد شد جز اینکه از برای تو جای عذر نماند و چون تو این کار کنی قریش در قربانی کردن فرزندان اقتفا با تو جویند و بسی روزگار برنیاید که این قوم نابود شود . و مغیرة بن عبد اللّه بن عمرو بن مخزوم بن یَقَظَه گفت : ای عبد المطّلب ، عبد اللّه فرزند خواهر ماست و او را ذبح نتوان کرد چندان که از برای تو جای عذر باقی است ، اگر چه تمامت اموال و اثقال ما فدای او شود .

عاقبت الامر ناچار عبد المطّلب را از آن عقیدت بازداشتند و سخن بر آن نهادند که در مدینه زنی است کاهنه و عرّافه که او سجاح نام دارد باید به نزدیک او شد تا در این کار حکومت کند و چاره [ ای ] اندیشد .

لاجرم عبد المطّلب با صنادید قریش به مدینه آمد و سجاح را در قلعه خیبر یافتند و به نزدیک او شتافته صورت حال بازگفتند . در جواب فرمود که : چون فردا آن جنّ که با من موافق است دیدار کنم چارهء این کار بازجویم . پس ایشان مراجعت کرده روز دیگر نزد او حاضر شدند . سجاح فرمود : در میان شما دیت مرد بر چه ثمن نهند ؟ گفتند : بر ده (10) شتر برابر گذاریم . گفت : هم اکنون به سوی حجاز بازشوید و عبد اللّه را با ده (10) شتر نزد صاحب قداح حاضر کنید و قرعه افکنید اگر به نام شتران برآمد ، فدای عبد اللّه خواهد بود و اگر به نام عبد اللّه برآمد فدیه را افزون کنید و بدین گونه همی بر عدد شتر بیفزائید تا قرعه به نام شتر برآید و عبد اللّه به سلامت ماند و خدای نیز راضی باشد .

پس عبد المطّلب با قریش به جانب مکّه مراجعت کردند و عبد اللّه را با ده (10) شتر به نزدیک صاحب قداح حاضر ساخته قرعه زدند ، قرعه به نام عبد اللّه برآمد پس ده (10) شتر دیگر برافزودند و همچنان قرعه به نام عبد اللّه بر میشد بدین گونه همی ده (10) شتر دیگر برافزودند و قرعه زدند تا شماره به صد (100) شتر رسید .

در این هنگام قرعه به نام شتر برآمد ، قریش آغاز شادمانی نهادند و گفتند : خدای راضی شد . عبد المطّلب فرمود : لا و ربّ البیت بدین قدر نتوان از پای نشست .

بالجمله دو نوبت دیگر قرعه افکندند و به نام شتران برآمد . پس عبد المطّلب را استوار افتاد و آن صد (100) شتر را به فدیهء عبد اللّه قربانی کرده و آیتی بود که در اسلام دیت مرد بر صد (100) شتر مقرر گشت .

مع القصه از اینجا بود که پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله وسلم فرمودند : اَنَا بنُ الذَّبیحَینِ . - چنان که در قصه

اسماعیل ذبیح نیز مذکور شد - . از پس این واقعه آن یهودیان که در شام به جامهء خون آلود یحیی ولادت عبد اللّه را دانسته بودند و انتهاز فرصت می بردند در این هنگام هفتاد (70) تن از آن جماعت سلاح جنگ در بر راست کرده به پیرامون مکّه آمدند و روزی چند خود را پنهان داشتند تا وقتی که عبد اللّه به صیدگاه درآمد . ایشان وقت را مغتنم شمرده از کمین بیرون تاختند و قصد عبد اللّه کردند ، از قضا وهب بن عبد مناف در آن صیدگاه حاضر بود و از دور عبد اللّه را مینگریست ناگاه دید که گروهی از سواران به دو حمله بردند و وهب را آن عدد نبود که او را مدد تواند کرد و در حیرت و دهشت بود ناگاه چنانش مشاهده افتاد که جمعی از سواران که اسبان ابلق به زیر داشتند از آسمان فرود آمدند و بر ایشان می تاختند و آن یهودیان را هزیمت کرده نابود ساختند و خود ناپدید شدند .

چون وهب این بدید و کرامت عبد اللّه را دانست همی خواست تا دختر خود را به شرط زنی به دو دهد ؛ و به خانهء خویش شده این راز را با ضجیع خود در میان نهاد و او را به خدمت عبد المطّلب فرستاد تا مکنون خاطر را مکشوف دارد . و چون او این قصه با عبد المطّلب برداشت ، ضجیع عبد المطّلب که هاله نام داشت عرض کرد که : آمنه دختر وهب دختر عمّ من است و امروز در میان عرب هیچ دختر را آن فضل و ادب نباشد در حشمت و عصمت نادره ای است و در صباحت و ملاحت ماهپاره .

عبد المطّلب را از اصغای این سخنان عزیمت رفت که این مواصلت را به انجام برد و مادر آمنه را از ضمیر خویش آگهی بخشید و او شاد باز خانه آمد .

و چنان رفته بود که وقتی عبد المطّلب سفر یمن کرد و در آنجا با یکی از احبار یهود بازخورد و او چون عبد المطّلب را بدید گفت : تو چه کسی و از کدام قبیله [ ای ] ؟ جواب داد که : من از قبیله هاشم و خود فرزند هاشمم . گفت : اگر اجازت رود بعضی از اعضای ترا فحص کنم . و پیش شده یک راه بینی او را به دست بسود و از پس آن ثقبهء دیگر را نیز احتیاط کرد و به روایتی کف او را مس نمود و گفت : در یکی آیت سلطنت می نگرم و از آن دیگر حجّت نبوت . و جمع این دو دولت در میان دو عبد مناف خواهد بود . و از این سخن عبد مناف بن قصی و عبد مناف بن زهره را در نظر داشت . و عبد المطّلب را با مواصلت بنی زُهرُه تحریض فرمود .

لاجرم این معنی نیز او را بر خواستاری آمنه استوار کرد و ساز و برگ این مقصود

را فراهم کرده روزی عبد اللّه را با خود برداشت و بر شعب ابو طالب همیگذشت تا به سرای وهب شده آمنه را با فرزند پیوند زناشوئی دهد .

از قضا در خلال عبور امّ قتال خواهر ورقة بن نوفل بن اسد بن عبد العزّی با عبد اللّه بازخورده و در پیشانی او مانندهء زهره درخشنده نوری ساطع دید و دانسته بود که این علامت از وجود رسول خدای صلّی اللّه علیه و آله وسلم باشد ؛ زیرا که برادر او ورقه که طریقت عیسوی داشت از کتب آسمانی این معنی را دانسته و خواهر را خبر داده بود . و نیز بازنموده که وقت انتقال آن نور هم اکنون است ، لاجرم امّ قتال همیخواست که خود مهبط آن فروغ گردد . پس با عبد اللّه گفت : ای پسر توانی یک امشب با من هم بستر شوی و آن صد (100) شتر که به فدیه تو قربانی شد از من ستانی . عبد اللّه فرمود :

امّا الحرام فالممات دونه * و الحلّ ⁽¹⁾لا حلّ فاستبینه

فکیف بالامر الّذی تنوینه ⁽²⁾گفت : اگر مرام را در حرام جوئی من آنم که در راه مرگ روم و حرام را ساز و برگ نکنم و اگر این طلب به حلال کنی و قانون زناشوئی جوئی بیاجازت پدر اقدام در کاری نکرده ام پس مقصود تو صورت نبندد ، یک امشب آسوده باش چون فردا بگاه از این راه بازشوم پاسخ این سخن با تو خواهم گذاشت .

این بگفت و از دنبال پدر تاخته هم در آن ساعت در شعب ابو طالب نزدیک جمرة الوسطی ، عبد المطّلب ، آمنه را از بهر عبد اللّه عقد بست و او دختر وهب بن عبد مناف بن زهرة بن کلاب بن مرّة بن کعب بن لُؤیّ بن غالب بن فِهر بن مالک بن النضر بود ؛ و نام مادر آمنه ، بَرَّه است و او دختر عبد العزّی بن عثمان بن عبد الدّار بن قُصی بن کلاب بن مرّة بن کَعب بن لُؤیّ بود ؛ و نام مادر برّه ، اُمّ حبیب است و او دختر اسد بن عبد العزّی بن قُصیّ بن کلاب بن مرّة بن کعب بن لُؤیّ بود ؛ و نام مادر اُمّ حبیب نیز بَرّه است و او دختر عوف بن عبید بن عویج بن عدیّ بن کعب بن لُؤیّ

بود . مع الحدیث این کابین در شب جمعه عشیه عرفه بسته شد و بعضی در ایام حج در اوسط ایّام التّشریق دانند .

و عبد اللّه علیه السّلام بعد از عقد نکاح یک شبانه روز در نزد آمنه ببود و نخستین نوبت که با او شرط مضاجعت بگذاشت آمنه بار گرفت و آن نور مبارک از عبد اللّه به دو انتقال یافت . و از پس آن عبد اللّه مراجعت کرده دیگر باره در نیمه راه با امّ قتال دچار شد و با او فرمود هم اکنون بر چگونه [ ای ] آیا بدان وعده که دوش دادی وفا توانی کرد ؟ امّ قتال چون در جبین عبد اللّه نگریست و آن نور را ناپدید یافت گفت :

قَدْ کانَ ذَاکَ مَرَّةً فَالْیَوْمَ لَا ⁽¹⁾.

و این سخن در میان عرب مثل گشت .

گفت : ای عبد اللّه آن نور مبارک که در جبین داشتی چه شد ؟ فرمود با آمنه بنت وهب سپردم . عرض کرد که : من در طلب آن نور بودم که بهره من نگشت و در کمال حسرت و ضجرت این شعر بگفت .

بیت

بَنَی هَاشِمٍ قَدْ غادرت مِنْ أَخِیکُمْ * أَمِینَةُ اذ للباه یَعْتَلِجَانِ

کَمَا غَادِرِ الْمِصْبَاحِ بَعْدَ حبوّه * فتایل قَدْ میثت لَهُ بدُهان

وَ مَا کُلُّ مَا نَالَ الْفَتَی مِنْ نَصِیبِهِ * بِحَزْمٍ وَ لَا مَا فَاتَهُ بِتَوان

فاجمل اذا طَالِبَةُ أَمْراً فانّه * سیکفیکه جدّان یَصطَرِعانِ ⁽²⁾

بَنَی هَاشِمٍ قَدْ غادرت مِنْ أَخِیکُمْ * أَمِینَةُ اذ للباه تعترکان

کَمَا غَادِرِ الْمِصْبَاحِ عِنْدَ خموله * فنائل قَدْ بُلْتَ لَهُ بدهان

مِمَّا کُلُّ مَا یحوی الْفَتَی مِنْ تلاده * لعزم وَ لَا فَاتَهُ لتوان

فاجمل اذا طَالِبَةُ أَمْراً فانّه * سیکفیکه جدّان یَعْتَلِجَانِ

سیکفیکه أَمَّا یَدِ مقفعلّة * وَ أَمَّا یَدِ مَبْسُوطَةُ ببنان

وَ لَمَّا حُوتٍ مِنْهُ أَمِینَةُ مَا حُوتٍ * حُوتٍ مِنْهُ فَخْراً مَا لِذَلِکَ ثَانٍ

یعنی : ای هاشمیان ، هنگامی که شما برای کام جوئی با یکدیگر گلاویز بودید و مرد و زنتان بر یکدیگر همی پیچیدند ، گوهری گرانبها از میان رخت بر بست [ گوهر گرانبهایی که پرتو محمدی (ص) بود، از پشت پسر هاشم برفت و در دامان آمنه جای گرفت .چنانکه به هنگام خاموش گشتن چراغ ، پفتیله هایی که برای آن با روغن آغشته شده اند ،پرتو خود را از دست میدهند .نه همه آنچه را جوانمرد از دارایی و زر خواسته دارد،از نیروی بازو و یا اندیشه زاینده خویش دارد؛نیز /انچه را از دست مید هد،در پی سستی میبازد.اگر چیزی را می جویی ،بردبار و آرام باش چه تاند بود روزی از روزها ،دو بخت و بهره ای که با هم گلاویز گردند،آن برای گرفتن وا هلید باشند.چون آمنه از وی بار گرفت ،چیزی را درون دل خود جای داد که مایه بالندگی است و در سراسر جهان مانند ندارد(2/ 813)

و از پس آن باز به سوی عبد اللّه به حسرت نگریسته این شعر بگفت :

انّی رأیت مخیلة نشأت * فتلا لآت بحناتم القطر

للّه ما زهریّة سلبت * ثوبیک ما استلبت و ما تدری ⁽¹⁾

أَنَّی رَأَیْتَ مَخِیلَةً لُمْعَةً * فتلألأت بحناتم الْقَطْرِ

فلمأتها نُوراً یُضِی ءُ لَهُ * مَا حَوْلَهُ کاضاءة الْبَدْرِ

فرجوته فَخْراً أَبُوءُ بِهِ * مَا کُلُّ قادج زَنْدِهِ یوری

لِلَّهِ ما زهریّة سَلَبَتْ * ثَوْبَیْکَ مَا استلبت وَ مَا ندری

یعنی : من پرهیبتی دیدم که درخشیدن گرفت و با آوردن ابرهای باران زا ، روشنی بخشید . آن را به سان پرتوی دیدم که به سان ماه شب چهاردهم ، سراسر پیرامون خود را روشن کرد . امید بدان بستم که برای من باشد ؛ آن را با خود بردارم و بدان ببالم ؛ دریغا نه هر که آتش افروزه کوبد ، آتش تواند روشن کرد . خوشا به آن زن زهرینژاد که هر دو جامهء تو را بیرون آورد و ربود و خود نمیدانست چه گوهر بیهمتایی را میرباید (تاریخ کامل ، 2 / 812) .

و بقیت عمر در حسرت بزیست .

گویند عبد اللّه علیه السّلام را چندان صباحت و سماحت بود که شب زفاف او از کمال ضجرت و حسرت دویست (200) دختر عرب در شش دره ندب جان بدادند .

مع الحدیث چون در روز جمعه شب عرفه حضرت آمنه صدف آن درّ ثمین گشت ، جمله کَهَنه عرب آن بدانستند و یکدیگر را خبر دادند . و چند سال بود که عرب به بلای قحط گرفتار بودند و بعد از انعلاق نطفهء آن حضرت باران ببارید و مردم در خصب نعمت شدند تا به جائی که آن سال را سنة الفتح نام نهادند .

و هم در آن سال عبد المطّلب ، عبد اللّه را به رسم بازرگانان به جانب شام فرستاد و عبد اللّه هنگام مراجعت از شام چون به مدینه رسید مزاج مبارکش از صحّت بگشت .

و همراهان او را بگذاشتند و به مکّه شدند . و از پس ایشان عبد اللّه در آن بیماری بمرد و جسد مبارکش را در دار النابغه به خاک سپردند .

اما از آن سوی چون خبر بیماری فرزند به عبد المطّلب رسید حارث را که بزرگترین برادران او بود به مدینه فرستاد تا جنابش را به مکّه کوچ دهد ؛ وقتی رسید که آن حضرت وداع جهان گفته بود .

و مدت زندگانی عبد اللّه بیست و پنج (25) سال بود و هنگام وفات او هنوز آمنه علیها السّلام حمل خویش نگذاشته بود .

ولادت با سعادت محمّد مصطفی صلّی اللّه علیه و آله وسلم شش هزار و یکصد و شصت و سه سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

اشاره

**ولادت با سعادت محمّد مصطفی صلّی اللّه علیه و آله وسلم شش هزار و یکصد و شصت و سه سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود⁽¹⁾

از این پیش آنچه در کتب پیغمبران سلف و صحف انبیای متقدّم و کلمات حکمای دانشور و اخبار کاهنان دلالت بر ظهور پیغمبر آخر الزّمان داشت مرقوم افتاد ؛ و هر یک به حکم زمان و تاریخ وقت نگاشته آمد و سیر آباء و امّهات آن حضرت تا عبد اللّه بن عبد المطّلب علیهما السّلام بازنموده شد ؛ و معلوم گشت که نور پاک پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله وسلم همه از اصلاب شامخه در ارحام مطهّره منتقل شده و پدران و مادران آن حضرت جمله خدایپرست بوده اند و بر شریعت انبیای سلف رفته اند و هرگز هیچ یک از آن جماعت را پرستش اصنام و نیایش اوثان آلوده نساخته .

و هم در ذیل قصه عبد اللّه بن عبد المطّلب علیهما السّلام به حامل شدن آمنه بنت وهب بدان حضرت اشارت رفت اکنون بر سر داستان شویم .

همانا مردم عرب را در زمان جاهلیت به اقتضای فصل و هوای موافق حجّ گذاشتن بودی ، لاجرم گاهی در محرم و گاهی در صفر و زمانی در ماه دیگر حجّ همی کردند ، از این روی چنان افتاد که در ماه جمادی الآخره در ایام تشریق نزد جمرهء وسطی آمنه علیها السّلام به رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله وسلم حامل شد . و چون یک ماه از حمل آمنه بگذشت آسمان و زمین و درختان یکدیگر را همی بشارت کردند و در این وقت عبد اللّه علیه السّلام به مدینه سفر کرد و بعد از پانزده (15) روز به مرض موت وداع .

جهان گفت و سقف آن خانه که در آن ارتحال فرمود شکافته شد و هاتفی ندا در داد که : مرد آنکه در صلب او بود پیغمبر آخر زمان ، و کیست آنکه نخواهد مرد . و جسد مبارکش را در دار النّابغه مدفون ساختند چنان که مذکور شد .

و چون دو ماه از حمل آن حضرت برآمد ملکی از آسمان و زمین ندا در داد که صلوات کنید محمّد و آل او را و استغفار کنید از بهر امّت او .

و چون سه ماه انقضا یافت ابو قحافه از سفر شام مراجعت میکرد چون به نزدیک مکّهء متبرکه رسید ناقه او سر بر زمین نهاده سجده همی کرد . ابو قحافه چوبی بر سر او سخت بزد و هم سر برنداشت . در خشم شد و گفت : مثل تو ناقه ندیده بودم . ناگاه هاتفی بانگ زد که : مزن او را مگر نبینی که جبال و بحار و اشجار و جملهء آفرینش را که سجده شکرانه کنند که از پیغمبر امّی در شکم مادر سه ماه گذشته است ، وای بر بت پرستان از شمشیر او و شمشیر اصحاب او .

چون چهار ماه منقضی شد حبیب زاهد از طایف روانهء مکّه شد و در راه طفلی را دید که به رو در افتاده ، هر چند او را بر گرفت و به پای داشت هم به سجده در افتاد و هاتفی ندا در داد که : دست از او بدار که سجده شکر می کند به وجود پیغمبر برگزیده .

و چون پنج ماه سپری شد و حبیب زاهد به خانهء خویش مراجعت کرد صومعهء خود را دید که به زلزله اندر است و سکون نمیپذیرد و بر محراب آن نوشته بود که :

ای اهل صوامع ایمان آرید به خدا و رسول او محمّد صلّی اللّه علیه و آله وسلم که نزدیک شد ظهور او ، خوش آنکه به دو ایمان آرد ، وای بر آن کس که بر او کافر شود . و حبیب از نگریستن این آیات ایمان آورد .

و چون شش ماه گذشت اهل مدینه و مردم یمن به قانون خویشتن که هر سال عید کردندی در عیدگاه خود حاضر شدند و رسم داشتند که نزد درختی شده که ذات انواط داشت و آن درخت را ستایش و پرستش مینمودند و آن روز را خوش میخوردند و خوش میآشامیدند . در این وقت چون نزد آن درخت انجمن شدند بانگی از درخت برآمد که جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ کانَ زَهُوقاً ⁽¹⁾مردم از آن بانگ بیم کردند و به سرای خویشتن شتافتند . .

و در ماه هفتم سواد بن قارب نزد عبد المطّلب آمد و گفت : دوش میان خواب و بیداری درهای آسمان را گشوده دیدم و ملائکه همی فرود شدند به سوی زمین و گفتند : زینت کنید زمین را که نزدیک شد ظهور محمّد پسرزادهء عبد المطّلب رسول خدای به سوی کافهء خلق ، صاحب شمشیر قاطع . من گفتم : کیست او ؟ گفت : محمّد بن عبد اللّه بن عبد المطّلب بن هاشم بن عبد مناف . عبد المطّلب فرمود : این خواب را پوشیده دار ⁽¹⁾.

و چون هشت ماه برآمد ماهیی که طموسا نام داشت در بحر اعظم بر دم خویش بایستاد و ملکی او را گفت : چیست ای ماهی که بحر را متلاطم ساخته [ ای ] ؟ گفت :پروردگار من آنگاه که مرا بیافرید فرمود که : چون محمّد صلّی اللّه علیه و آله وسلم ظهور کرد امّت او را دعا کن اینک شنیدم که ملایک بشارت او را میدادند ، پس برای دعا به حرکت آمدم . آن ملک خطاب کرد که آرام باش و دعا کن .

و در ماه نهم ده هزار (10000) ملک از آسمان فرود شد و هر یک قندیلی از نور به دست داشتند که بر آن نگاشته بود لا إله الّا اللّه محمّد رسول اللّه پس به دور مکّه صف بر زدند و همیگفتند : این نور محمّد است و عبد المطّلب از آن جمله آگاه بود و پوشیده میداشت .

و چنان بود که حمل آن حضرت بر آمنه تا شش ماه هیچ گرانی نداشت و جز قطع آن خون که مر زنان را عادت است او را علامتی به دست نبود .

بالجمله چون مدّت بسر شد و شب جمعه هفدهم ربیع الاول برسید ، آمنه با .

مادر خود گفت : ای برّه دلتنگ شده ام می خواهم به حجرهء خویش شوم و قدری به سوگواری شوهر خود بگریم . پس در زاویه برابر از آن خانه از جانب چپ به حجرهء خویش شده و در بر روی خویش ببست ، ناگاه او را درد زادن گرفت . پس از جای بجنبید که در باز کند آن نیرو نیافت .

لاجرم بازشده بنشست و از تنهائی همی وحشت داشت ، ناگاه سقف خانه شکافته شد و چهار حور به زیر آمدند و گفتند : بیم مکن که ما بهر خدمت تو آمده ایم ، و هر یک از طرفی به پهلوی او نشستند و هاتفی آواز داد که : ای آمنه چون بار بگذاری بگو : أُعِیذُهُ بِالْوَاحِدِ مِنْ شَرِّ کُلِّ حَاسِدٍ وَ کُلِّ خَلْقٍ مارِدٍ ⁽¹⁾یأخُذ بِالمَراصِد ⁽²⁾فِی الْمَوَارِدِ مِنْ قَائِمٍ وَ قَاعِدُ پس مرغی سفید بر آن حضرت ظاهر شد و پر خود بر شکم او کشید تا خوف از او زایل شد .

آنگاه زنان چند دید که هر یک به قامت نخلی بودند با خوشبوئی و جامه های بهشتی با او سخن همیکردند به زبانی که شبیه به زبان آدمیان نبود و در دست ایشان کاسه های بلور که سرشار از شربتی شیرین بود ، پس بشارت دادند آمنه را به محمّد صلّی اللّه علیه و آله وسلم و او را از آن شربت بچشانیدند .

پس آن نور که آمنه در روی داشت او را فرو گرفت و چیزی چون دیبای سفید در میان آسمان و زمین گسترده شد و هاتفی ندا در داد که بگیرید عزیزترین مردم را .

مردی چند بر فراز سر خویش ایستاده دید که ابریقها بر کف داشتند و علمی از سندس مشاهده کرد که بر یاقوت سرخ بسته هم بر بام کعبه نصب بود .

بالجمله در روز جمعه بعد از صبح صادق آن حضرت متولد شد و از پای به زیر آمد و روی به کعبه به سجده در افتاد و دستها برداشت و با خدای مناجات کرد و لا إله الّا اللّه همی گفت . در این هنگام ابری سفید از آسمان فرود شد و آن حضرت را فرو گرفت و ندائی در رسید که طُوفُوا بِمُحَمَّدٍ شَرْقِ الارض وَ غَرْبِهَا وَ الْبِحَارِ لتعرفوه بِاسْمِهِ وَ نَعْتَهُ وَ صُورَتِهِ یعنی: بگردانید محمّد را به مشرق و مغرب زمین و دریاها تا همهء خلایق او را به نام و صفت و صورت بشناسند .

آنگاه آن سحاب به یک سوی شده و آمنه ، محمّد را بر فراز حریر خضرا در میان .

جامه ای سفید یافت که سه کلید از مروارید خوشاب به کف داشت ، و هاتفی بانگ داد که : محمّد گرفت کلید نصرت و سودمندی و نبوّت را . آنگاه ابری دیگر بادید شده او را فرو گرفت و جنابش را از کرّت نخستین بیشتر پوشیده و ندائی در رسید که طُوفُوا بِمُحَمَّدِ الشَّرْقِ وَ الْغَرْبِ وَ اعْرِضُوهُ عَلَی روحانیّ الْجِنِّ وَ الانس وَ الطُّیُورِ وَ السِّبَاعِ وَ أَعْطَوْهُ صَفَاءُ آدَمَ وَ رِقَّةٍ نُوحٍ وَ خَلَّتْ ابراهیم وَ لِسَانُ اسماعیل وَ جَمَالِ یُوسُفَ وَ بُشْری یَعْقُوبَ وَ صَوْتٍ دَاوُدَ وَ زَهَّدَ یَحْیَی وَ کَرَّمَ عِیسَی و آن ابر نیز برخاست و در دست پیغمبر حریری سفید و محکم برتافته بود و گوینده ای گفت : قَدْ قُبِضَ مُحَمَّدٍ عَلَی الدُّنْیَا کُلُّهَا فَلَمْ یَبْقَ شَیْ ءُ الَّا دَخَلَ فِی قَبْضَتِهِ یعنی : محمّد جمیع دنیا را در قبضهء تصرف آورد چنان که هیچ جزوی از آن باقی نماند .

پس سه تن را دید مانند آفتاب درخشان و در دست یکی ابریقی از سیم و نافه ای از مشک و در دست دیگر طشتی از زمرّد که در چهار جانب مرواریدی سفید نصب داشت و گوینده ای میگفت : هَذِهِ الدُّنْیَا فَاقْبِضْ عَلَیْهَا یَا حَبِیبَ اللَّهِ فَقَبَضَ عَلَی وَسَطِهَا یعنی : این دنیاست بگیر ای دوست خدا پس میانش را گرفت . و قائلی گفت :قَبض َالکَعبَة و در دست سیّم حریری سفید سخت برتافته بود آن را بگشود و از آن خاتمی برآورد که بیننده را حیرت میگرفت ، و هفت مرتبه آن حضرت را شسته و آن خاتم را بر کتفش نهاد ، چنان که نشان محجمه آشکار گشت و سرو رویش را با روغنی مسح کرده چشمش را سرمه کشید و آب دهان خود را در دهانش کرد تا به نطق آمد ؛ و چیزی گفت که آمنه ندانست . پس آن ملک گفت : فِی أَمَانِ اللَّهِ وَ حَفِظَهُ وَ کلائته ⁽¹⁾قد حشوت ⁽²⁾قَلْبِکَ أَیْمَاناً وَ عِلْماً وَ یَقِیناً وَ عَقْلًا وَ شجاعتا أَنْتَ خَیْرُ الْبَشَرِ طُوبَی لِمَنِ اتَّبَعَکَ وَ وَیْلُ لِمَنْ تَخَلَّفَ عَنْکَ پس هر یک آن حضرت را زمانی اندک در میان بال خود بداشتند و به جای گذاشتند و خازن بهشت که این کارها همه او می کرد برفت .

و چون لختی دور شد روی برتافته بدان حضرت گفت یا عِزَّ الدُّنیا و الآخِرَةِ .

و آن حضرت ناف بریده و ختنه کرده متولّد شد و نوری از فرق مبارکش ساطع گشت که آسمان روشن شد و قصرهای شام و یمن و فارس مشاهده آمنه افتاد که مانند آتش افروخته و درخشان بود و مرغان بسیار مانند اسفرود گرد او را گرفتند . .

بعضی بر آنند که شفا مادر عبد الرّحمن بن عوف قابلهء آن حضرت بود و چون آن حضرت به دست او رسید ندائی شنید که یرحمک ربّک و از شرق تا غرب را نورانی دید .

بالجمله در حین ولادت پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله وسلم عبد المطّلب نزدیک کعبه خفته بود ناگاه نگریست که کعبه و ارکانش از زمین خلع شده به جانب مقام ابراهیم به سجده رفت ، پس مستوی بایستاد و ندا در داد که اللَّهُ أَکْبَرُ رَبَّ مُحَمَّدِ الْمُصْطَفَی أَلَانَ قَدْ طهّرنی مِنْ اَنجاس ⁽¹⁾المشرکین و ارجاس ⁽²⁾الکافرین پس اصنام و اوثان شکسته بر روی در افتادند و مرغان به سوی کعبه جمع شدند و کوهها را به جانب کعبه مشرف شدند و ابری سفید نگریست که در برابر حجرهء آمنه ایستاد .

عبد المطّلب را شگفتی فرو گرفت و به نزدیک آمنه بشتافت و در سرای او بکوفت و به خانه در رفت و گفت : ای آمنه نمی دانم به خواب اندرم یا این همه به بیداری می نگرم . گفت : همانا بیداری . فرمود : آن نور که در جبین تو بود چه شد ؟

گفت با آن فرزند است که از من جدا شد . فرمود : فرزند مرا بیاور تا ببینم . آمنه گفت :چنان دانم که تا سه روز او را دیدار نتوانی کرد .

عبد المطّلب در خشم شد و شمشیر برکشید و فرمود : حاضر کن فرزند مرا و اگر نه ترا بکشم یا خود را عرضهء تیغ سازم . آمنه گفت : وی اندرین خانه است تو خود اگر توانی او را دیدار کن . عبد المطّلب آهنگ آن حجره کرد مردی پیر از آنجا به در شد و گفت : بازشو که هیچ کس از بشر او را نتواند دید تا جمیع ملائکه خدا او را زیارت نکنند . پس عبد المطّلب بر خویشتن بلرزید و بازشد .

و هم قریب به ولادت آن حضرت چنان افتاد که عید بت پرستان پیش آمد و گروهی از قریش در بتخانهء خویش معتکف شدند و شتران کشتند و خمر نوشیدند .چون ولادت پیش آمد آن بت که از همهء اصنام بزرگتر بود به روی در افتاد و آن جماعت سه کرّت آن بت را نصب کردند و هم به روی در افتاد . چون دیگر بارش برگرفتند و بر جای محکم کردند از میان آن بت بانگی شنیدند که می گفت : .

نُردّی لَمَوْلُودُ أَضَاءَتْ بِنُورِهِ جَمِیعِ فِجَاجِ ⁽¹⁾الارض بالشّرق و الغرب و خرّت ⁽²⁾له الاوثان طرّا و ارعدت ⁽³⁾قلوب ملوک الارض جمعا من الرّعب و هم در آن شب شهب و ثواقب و آثار عجیب بر آسمان پدیدار شد . قریش به نزد ولید بن مغیره شدند و آن حال باز نمودند . وی گفت : این علامت قیامت باشد و اگر نه حادثه ای واقع شده است .

و از آن سوی چون یوسف یهودی که در مکّه سکون داشت این آثار بدید ، گفت : از کتب چنین خوانده ام که شب ولادت پیغمبر آخر الزّمان این شگفتیها بادید آید و بامداد به مجلس قریش آمد و فحص همی کرد تا بدانست مولودی در میان قریش به ظهور رسیده .

پس از روزی چند در انجمن هاشم و ولید پسرهای مغیره و عاص بن هشام و ابو حمزة بن ابی عَمرو بن اُمیّه و عُتبَة بن ربیعه و جمعی از اکابر قریش درآمد و خواستار شد تا اینکه آن حضرت را بدید ، نشان خاتم را در کتف او مشاهده کرد ، فریادی برآورد و مدهوش شد . قریش به دو عجب کردند و بخندیدند . یوسف به خود آمد و گفت : ای معشر قریش آیا میخندید بر من هذا نبیّ السّیف اینک نبوّت از میان بنی اسرائیل برخاست و این خبر پراکنده شد .

در این وقت حسّان بن ثابت هفت ساله بود و در مدینه سکون داشت یکی از احبار یهود را نگریست که غوغا برانگیخت و یهودان را گرد خود مجتمع ساخت و گفت : ستارهء احمد دوش پدید شد همانا از مادر بزاده است اما با این همه سعادت ایمان نیافت و چون خبر بعثت به دو رسید انکار نبوّت او کرد .

و از آن سوی چون ابو قبیس بن عدی که از بت پرستیدن کیش نصاری گرفته بود اصغا فرمود که ستارهء احمد آشکار شده گفت : راست است این خبر ، چه وقت ظهور اوست و من که جامهء رهبانان گرفته ام از بهر آن است که روزی او را دریابم و به دو ایمان آرم . آنگاه که خبر دعوت پیغمبر را از مکّه شنید تصدیق نمود ، و چون آن .

حضرت به مدینه هجرت فرمود هنوز ابو قبیس زندگی داشت اما به غایت پیر بود .

و هم در شب ولادت آن حضرت شیاطین به نزد ابلیس آمدند و از آن آیات که مشاهده کرده بودند بازگفتند و مکشوف داشتند که امشب ما را از عروج به فلک و سیر در آسمانها ردّ و منعی حادث شده و ندانسته ایم که سبب چیست ؟ ابلیس خود میان ببست و گرد جهان طوافی کرد ، چون به خانهء مکّه آمد ملایک را دید که گرد آن خانه را فرو گرفته اند ، خواست به درون شود جبرئیل بانگ بر وی زد که دور شو .گفت که : چیست ؟ فرمود که بهترین انبیا متولد شده . گفت : آیا مرا با او دوستی باشد و بهره ای از او توانم گرفت ؟ فرمود : هرگز ترا به دو دست نخواهد بود . عرض کرد که :آیا از امّت او نصیبی دارم ؟ فرمود : بلی . گفت : من بدان کفایت خویش کنم .

همانا قبل از ولادت عیسی علیه السّلام ابلیس را تا آسمان هفتم راه بود و چون عیسی متولد شد سیر او از سه آسمان منقطع شد ، پس از آسمان چهارم برتر نتوانست شده ، بعد از ولادت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله وسلم یک بار راه او از فلک انقطاع یافت و کاهنان نیز از همزادان دور افتادند و اخبار به غیب نتوانستند و کردار سحره و علم قیافه نیز محو شد .

مع الحدیث حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله وسلم در روز جمعهء هفدهم شهر ربیع الاول بعد از طلوع فجر متولد شد و این روز موافق بود با بیست و هشتم نیسان و بیستم شباط رومی و هفدهم دی ماه فرس و از واقعه فیل و قصهء ابرهه چنان که مذکور شد پنجاه و پنج (55) روز گذشته ، و ولادت آن حضرت در مکّهء معظمه در کوئی بود که مشهور است به ارقاق المولد و آن کوی در شعبی است که معروف است به شعب بنی هاشم ، در سرائی که شناخته است به سرای محمد بن یوسف ، و آن سرای به میراث بهرهء پیغمبر گشت و آن را در زمان خود به عقیل بن ابی طالب بخشید . و اولاد عقیل بعد از فوت او به محمد بن یوسف ثقفی برادر حجّاج فروختند و او آن خانه را جزو سرای خویش کرد که بیضا نام داشت . و چون زمان دولت هارون الرشید پیش آمد خیزران که مادر او بود به حج کعبه رفت و آن خانه را از سرای محمد بن یوسف برآورده مسجدی بنیان کرد . و در سال شش صد و پنجاه و نه (659) از هجرت گذشته ملک مظفر والی یمن در عمارت آن مسجد سعی جمیل فرمود و اکنون ساکنین خیر البلاد روز میلاد آن حضرت به زیارت آن مسجد رفته رسم ضیافت و

شادی به پای برند .

و طالع میلاد آن حضرت بیستم درجه جدی بود و زحل و مشتری در عقرب جای داشتند و مریخ و آفتاب در حمل به نقطهء شرف بودند و زهره و عطارد هم در حوت تمام شرف داشتند و قمر در اول میزان بود و رأس در جوزا با شرف قرین داشت و ذنب در قوس که خانهء اعداست هم به نقطهء شرف بود .

همانا هیچ یک از سلاطین ایران عید مولود نبی قرشی را آن پاس حشمت که شایسته بود نمی داشتند و بسا بود که آن روز مبارک میگذشت و عامه مردم بدان آگاه نبودند . در این عهد خجسته که نوبت دولت به نام ملک الملوک اعظم فرمانگذار عرب و عجم پادشاه عالم عادل محمد شاه قاجار که ملکش مخلّد و دولتش مؤبّد باد افتاد ، عید مولود محمّد صلّی اللّه علیه و آله وسلم را بزرگترین اعیاد نهاد و همه جشن ملکی و بساط خسروانی گسترد و خلعت و افضال افزون کرد چندان که نام این عید همایون بلند آوازه شد و این قانون از وی در ایران تذکره گشت . اکنون چهارده (14) سال است که نگارندهء این کتاب چون عید مولود فرا رسد و صنادید ایران در حضرت شاهنشاه حاضر شوند قصیدهء تهنیت را در آن انجمن بین یدیه عرضه دارم . اگر چه راقم را قانون نباشد که در این کتاب از بهر زینت شعری نویسد ، جز اینکه از بهر تاریخ به کار شود و تشیید قصه را تمیمه گردد ، در این هنگام از بهر میمنت یکی از آن قصاید را چند شعر برنگاشت :

عید مولود شهنشاه عرب شد آشکار * ز آن شهنشاه عجم هم شاد شد هم شاد خوار

این چه مولود است کز مادر پدر را خالق است * دیدهء پوری کزو مادر پدر شد آشکار

این چه مولود است کاین هر چار مادر نه پدر * چار و نه فرزند اویند از پس نهصد هزار

این چه مولود است کو خود بود پیری سالخورد * پیش از آن کاین روز بر ما تابد و این روزگار

این چه مولود است کز فرش ازل زاد و ابد * کز ازل او پیشتاز است از ابد او یادگار

این چه مولود است کز هر هستئی در سال و ماه * خردتر نبود مگر یک سال از پروردگار

این چه مولود است کو مر بوالبشر را در بهشت * نهی کرد و امر کرد و خواند پیش و راند خوار

بخت اگر با روی آن مولود خرسندم نساخت * مظهر نام و صفات اوست شاه بختیار

شهریار تاج بخش و پادشاه باج گیر * خسرو غازی محمد شه خدیو کامکار

اکنون بر سر داستان شویم .

چون آمنه علیها السّلام بار بنهاد قایلی بانگ برداشت که بهترین مردم از تو بزاد و او را محمّد نام کن ⁽¹⁾. پس آمنه او را بدین نام خواند ، و بعد از سه روز عبد المطّلب ، محمّد صلّی اللّه علیه و آله را در آغوش گرفته به مکّه آورد و چون به درون کعبه رفت آن حضرت فرمود : بسم اللّه و باللّه و کعبه در جواب به سخن آمد و گفت : السّلام علیک یا محمّد و رحمة اللّه و برکاته . هاتفی آواز داد جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ کَانَ زَهُوقًا ⁽²⁾آنگاه عبد المطّلب گهواره ای از خیزران سیاه به دست کرد و با زر و گوهر مرصّع نمود و بافتهء زر تاری سفید از آن بیاویخت و عقدی از مروارید و دیگر جواهر بدان بست و آن حضرت با آن دانه ها خدای را تسبیح می گفت .

و روز چهارم سواد بن قارب نزد عبد المطّلب آمد و خواستار دیدار رسول اللّه شد .

عبد المطّلب ، سواد را به خانه درآورده آن حضرت را حاضر ساخت و چون پرده از .

جمالش برگرفت نوری ساطع شد که ایشان آستین بر دیده نهادند . پس از آن سواد سر و پای آن حضرت را ببوسید و عبد المطّلب را گواه گرفت که من به دو ایمان آوردم .

و روز هفتم ولادت ابو طالب از بهر آن حضرت عقیقه کرد . و در این هفته آمنه پیغمبر را شیر داد .

دایگان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله وسلم

و شب هشتم ثُویَبه کنیز ابو لهب به شیر پسر خود که مسروح نام داشت پیغمبر را ارضاع کرد و این ثویبه مژدهء ولادت پیغمبر را به ابو لهب برد و او به مژدگانی وی را آزاد ساخت ، و این آزادی را خدای در حق او ضایع نگذاشت ، چنان که عباس عمّ رسول اللّه بعد از هلاکت ابو لهب او را در خواب دید به بدترین حالتی با او گفت : بعد از ما به چه رسیدی ؟ ابو لهب گفت : بعد از شما به راحتی نرسیدم جز اینکه مرا این قدر آب دهند که در اینجا گنجد ، و اشاره کرد به گوی که در میان دو انگشت ابهام و سبابه است و این به برکت آزاد کردن ثوبیه است .

بالجمله ثُویبه سه ماه آن حضرت را شیر داد و از این روی اهل سنّت بر آنند که حمزة بن عبد المطّلب و ابو سلمهء مخزومی ⁽¹⁾و عبد اللّه بن حجش با رسول اللّه برادران رضاعیاند ، چه ایشان را نیز ثویبه شیر داده بود . اما علمای اثنیعشریه بر آنند که اگر ثویبه را فرزندی دیگر باشد یا ابو لهب را از زنی جز ثویبه نیز فرزندان باشد برادران رضاعی آن حضرت خواهند بود و غیر از این خواهر و برادر رضاعی نتوانند شد ، چه از بطن ثویبه یا صلب ابو لهب نبوده اند . و پیغمبر پیوسته اکرام با ثویبه را مرکوز خاطر میداشت و از مدینه برای او جامه و انعام انفاذ میداشت . و در سال هفتم هجرت بعد از فتح خیبر ثویبه وفات کرد و رسول اللّه از آن پس به مکّه شده از خویشان او فحص کرد و کسی را نیافت ⁽²⁾، اما اسلام او مختلف فیه است .

و بعد از ثُویبه ، حلیمه آن حضرت را شیر داد و او دختر ابو ذُؤیب است و نام ابو ذُؤیب عبد اللّه است و هو عبد اللّه بن الحارث بن شجنة بن جابر بن رزام بن ناصرة بن فصیّة ⁽¹⁾بن نصر بن سعد بن بکر بن هوازن بن منصور بن عکرمة بن خصفه بن قیس بن غیلان [ بن مضر ] است و نام شوهر حلیمه ، الحارث بن عبد العزّی بن رفاعة بن ملّان بن ناصرة بن فصیّة بن نصر بن سعد بن بکر بن هوازن است ، و برادر رضاعی آن حضرت عبد اللّه بن حارث بود و خواهران رضاعی انیسه و خدامه ⁽²⁾دختران حارث بودند و خذامه به شیما مشهور شد و این نام بر خذامه غلبه جست ، و این هر سه فرزند از بطن حلیمه بودند .

همانا صنادید عرب را قانون بود که طفلان خویش را به دایگان میسپردند تا زنان ایشان به فراغت باشند و اولاد زیادت کنند و مرضعات از صحرانشینان اختیار میکردند تا ایشان در میان قبایل به شجاعت و فصاحت برآیند ، چه طیب هوا و عذوبت آب را در طلاقت لسان و بلاغت بیان دخلی تمام است و از اینجاست که پیغمبر فرمود : أَنَا أُعْرِبَ مِنْ قُرَیْشِ اسْتُرْ ضَعَةُ فِی سَعْدِ بْنِ بَکْرٍ چه قبیلهء سعدیه در میان عرب به فصاحت نامدار بودند .

بالجمله از این روی در هر خزان و بهاری زنان مرضعات از قبایل عرب که در حوالی مکّه بودند متوجّه حرم شده اطفال شیرخواره را از نظر ارضاع به قبایل خود می بردند و می داشتند تا مدّت رضاع به سر می شد . چون نوبت به پیغمبر افتاد فرشتگان خدای او را از نظر مادر غایت کرده بر تمامت بقاع شرق و غرب بگذرانیدند و منادی رحمن همی ندا کرد که : ای آفرینش این محمّد بن عبد اللّه بن .

عبد المطّلب است حبّذا پستانی که او را شیر دهد و خوشا آن دست که او را پرورش فرماید و خنکا آن خانه که در آنجا ساکن شود . ازین ندا تمامت آفرینش به آرزوی این مقام شدند و طیور و ریاح و سحاب هم بدین امید بودند . دیگر باره از غیب ندا شد که : از نخست رقم این سعادت به نام حلیمهء سعدیه بنت ابو ذؤیب شده .

بالجمله در آن سال در قبیلهء حلیمه قحطی بزرگ بود و حلیمه و شوهر او حارث را حماری لاغر و شتری پیر بود که شیر اندک در پستان او به زحمت یافت میشد و ایشان به صعوبت معاش میکردند و این ببود تا آن زمان که مرضعات قصد سفر مکّه کردند و حارث نیز ضجیع خود حلیمه را برداشته با قبیله کوچ داد و دختران خود را به خانه گذاشت و خود بر شتر سوار شد و حلیمه بر حمار برآمد ، و عبد اللّه را که طفل شیرخواره بود از پیش روی بداشت . چون به حوالی مکّه رسیدند قبیلهء بنی سعد را ندائی به گوش آمد که امسال خدای حرام کرد که زنان دختر آرند به برکت مولودی که در قریش به وجود آمد ، خوش وقت آن پستانی که او را شیر دهد ، ای زنان بنی سعد بشتابید تا آن دولت دریابید .

چون قبیله این ندا بشنیدند الم جوع را فراموش کرده به شتاب همی تاختند ، و چون حمار حلیمه بی توان بود از قفای کاروان کوچ می داد و هر چه قوت می کرد سبقت نمی توانست گرفت و از جانب راست و چپ خود ندائی می شنید که هیئتا لک یا حلیمه ، ناگاه از میان شکاف دو کوه مردی بر او ظاهر شد مانند نخلی باسق و حربه ای از نور به دست او بود ، و دست بر شکم حمار حلیمه زد و گفت : ای حلیمه خدای ترا بشارت فرستاده و مرا امر فرموده که شیاطین را از تو دور کنم . با شوهر گفت : آنچه من می بینم و می شنوم آیا تو می بینی و می شنوی ؟ حارث گفت : نی ، چیست ترا که مانند خایفانی ؟ پس شتاب همیکردند تا به دو فرسنگی مکّه فرود شده منزل ساختند .

در آن شب حلیمه در خواب دید که درختی سبز با شاخه های بسیار بر سر او سایه افکنده و از میان آن نخلی با گوناگون رطب پدید است و زنان بنی سعد بر او گرد شده می گویند : ای حلیمه تو ملکهء مائی و از آن درخت یک خرما به زیر افتاد و آن را حلیمه برگرفته بخورد ⁽¹⁾و حلاوتی از آن یافت که در خواب و بیداری با او بود و .

چندان که پیغمبر خدای صلّی اللّه علیه و آله وسلم را در بر داشت آن حلاوتش در مذاق بود .

بالجمله حلیمه این خواب را مستور داشت و روز دیگر کوچ دادند و زنان قبایل سبقت کرده به مکّه در آمدند و هر طفلی شیرخواره که در میان قبایل اشراف و مالداران چون بنی مخزوم و دیگر اقوام یافتند بگرفتند ، آنگاه که حلیمه برسید هیچ طفلی نیافت و سخت اندوهناک گشت ، ناگاه مردی را با عظمت یافت که ندا همی کرد و فرمود : ای گروه مرضعات هیچ کس هست از شما که طفلی نیافته باشد ؟

حلیمه سؤال کرد که : این مرد که باشد ؟ گفتند : وی عبد المطّلب بن هاشم سیّد مکّه است . لا جرم پیش تاخت گفت : آن منم . فرمود : تو کیستی ؟ گفت : زنی از بنی سعدم و حلیمه نام دارم . عبد المطّلب تبسّم فرمود و گفت : بَخْ بَخْ خَصْلَتَانِ جیّدتان سَعْدٍ وَ حِلْمُ فِیهِمَا عَزَّ الدَّهْرِ وَ عَزَّ الابد [ یعنی ] : خوش خوش نیکوست سعادت و حلم که در ضمن آن عزّ سرمدی و عزّ ابدی باشد . آنگاه گفت : ای حلیمه نزد من کودکی است یتیم که محمّد نام دارد و زنان بنی سعد او را نپذیرفتند و گفتند : او یتیم است و تمتع از یتیم متصوّر نمیشود ، تو بدین کار چونی ؟ حلیمه گفت : مرا مهلت ده تا با شوهر خود مشورت کنم . و چون این راز با شوهر در میان گذاشت گفت : زود بشتاب و او را دریاب دیگر طفلی به جای نمانده . و در حال با حلیمه الهام شد که اگر محمّد را ترگ گوئی هرگز فلاح نیابی .

پس به نزد عبد المطّلب آمد و آن جناب او را به خانهء آمنه آورد و آمنه او را اهلا سَهلاً گفت ، و طفل را به او عرض کرد . حلیمه به اول دیدار شیفتهء جمال مبارکش شد و آن حضرت را برگرفته پستان راست خویش را در دهانش گذاشت ؛ و محمّد صلّی اللّه علیه و آله وسلم هرگز از پستان چپ حلیمه شیر نیاشامید و آن را از بهر برادر رضاعی خود میداشت . و حلیمه را آن مقدار شیر نبود که فرزند خود را سیر کند ، چندان که شبها از بانگ گریستن او همسایگانش به خواب نتوانستند شد ؛ و از برکت آن حضرت پستانهای او شیرآور شد ، چنان که هر دو سیر بخوردند و شبانگاه شاد بخفتند .

و چون حلیمه آن حضرت را به منزل خویش آورد شوهر او حارث به نزدیک آن شتر پیر شد تا مگر از آن شیر دوشد ناگاه پستان او را پرشیر یافت ، چندان که سیر بخورد و گفت : ای حلیمه من از این فرزند مبارکتر ندیده ام و این جمال در هیچ بشر نیافته ام و سجدهء شکر به جای آورد .

پس حلیمه سه روز دیگر در مکّه توقّف فرمود و هر روز پیغمبر را به خدمت آمنه همیآورد و آمنه از آنچه در ایام حمل دیده بود با او بگفت و او را به کتمان آن اسرار وصیّت کرد . پس روز چهارم عبد المطّلب پیغمبر را به پای کعبه آورد و هفت شوط طواف داد و خدای را به دو گواه گرفت و با حلیمه سپرد و چهار هزار (4000) درهم و ده (10) جامه و چهار (4) کنیز رومی به دو عطا کرد و تا بیرون کعبه اش مشایعت فرمود ⁽¹⁾

أعیذوه بِاللَّهِ ذِی الْجَلَّالِ * مِنْ شَرِّ ما مَرَّ عَلَی الْجِبَالَ

حَتَّی أَرَاهُ حَامِلُ الْحَلَالِ * وَ یَفْعَلُ الْعُرْفِ إِلَی الْمَوَالِی

و غیرهم من حشوة الرّجال او را در پناه خداوند که دارای جلال است قرار میدهم از شرّ آنچه در کوهستانها می گذرد .

امیدوارم او را در حالی ببینم که بردهای گران قیمت پوشیده و نسبت به بردگان خوشرفتاری میکند . و نسبت به همه مردم نیکو رفتار است (طبقات ج 1 ، ص 106) .

پس حلیمه بر حمار خویش سوار شده آن حضرت را از پیش روی خود بداشت و حارث بر آن شتر لاغر برآمده عبد اللّه فرزند خود را برگرفت . و چون به راه آمدند آن حمار لاغر در حال توانا شد و بر جمیع ستور قبیله پیشی گرفت و چنان فربه و خرّم بود که زنان قبیله او را نمی شناختند و آن حمار به سخن آمده می گفت : به برکت خاتم پیغمبران شفا یافتم که بر پشت من سوار است . و حلیمه در میان راه به غاری رسید که مردی نورانی از آنجا بیرون شد و سلام کرد به آن حضرت و گفت :

حق مرا موکّل کرده است به رعایت او ؛ و گلهء آهوئی پدیدار گشت و گفتند : ای حلیمه نمیدانی تربیت که میکنی ؟ او پاکترین پاکان است و به هر کوه و دشت میرسید به آن حضرت سلام میدادند . و فرشته [ ای ] بر او موکّل بود نمیگذاشت از بدن مبارکش آنچه نباید دید پدیدار شود و پیوسته نادیدنی را به زیر جامه پنهان میداشت و به هیچ منزلی فرود نمیشد جز اینکه سبز و خرم میگشت .

و چون به قبیلهء خویش رفتند برکت در ایشان پدیدار گشت و گوسفندان ایشان شیرآور شد و روز تا روز خیر در ایشان زیاده بود . و حلیمه همی خواست تا از آن حضرت اصغای کلمه ای کند ، اول سخنی که شنید این بود لا إِلهَ اِلّا اللّه قُدُّوسا .

قُدُّوساً نَامَتِ الْعُیُونُ وَ الرَّحْمنِ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةُ وَ لَا نَوْمُ و آن حضرت هرگز محتاج به غسل و تطهیر نشد و هرگز از وی مدفوعی دیده نگشت چه در زمین اندر می شد و در روز هفته و ماه چنان بالیده میگشت که مشابهت با دیگر طفلان نداشت و هرگز با طفلان به بازی نشد و ایشان را نیز از بازی بازمی داشت و هرگز به دست چپ چیزی اخذ نفرمود و چون زبانش گشوده شد به هر چه دست بردی بسم اللّه گفتی . و حلیمه چندان که آن حضرت با وی بود شوهر را در کنار خویش نمی گذاشت . و هر روز نوری چون آفتاب بدان حضرت فرود شده غاشیه او می گشت و هر روز دو مرغ سفید به گریبان او در رفته ناپدید گشت .

چون دو سال از مدّت آن حضرت بگذشت حلیمه او را به مکّه آورد و به خدمت آمنه سپرد و چون برکت از آن حضرت یافته بود در دل همی خواست تا وسیله ای انگیزد و جنابش را دیگر باره به منزل خود برد . پس عرض کرد که :

ای آمنه آب و هوای مکّه نیکو نباشد و بیشتر وقت مرض و با در این اراضی ظاهر گردد و من بر این طفل سخت ترسانم اگر اجازت دهی و بازش به من گذاری او را دیگر باره به خانه خویش برم و نیکو بدارم .

الحاح فراوان فرمود تا اجازت یافت و آن حضرت را برداشته به خانهء خویش شتافت و مدتی دیگر بداشت چنان که مذکور خواهد شد .

همانا جماعتی از مورخین بر آنند که شیما بعد از مبعث رسول اللّه ایمان آورد و در اسلام حلیمه خلاف کرده اند و این سخن با آن همه آیات که حلیمه مشاهده کرد و آن سعادت ارضاع که او را ارزانی شد استوار نباشد و نیز بعضی از محققین ، اسلام او را تصریح کرده اند .

جلوس یَکسُوم در مملکت یمن شش هزار و صد و شصت و سه سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

اشاره

**جلوس یَکسُوم در مملکت یمن شش هزار و صد و شصت و سه سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود⁽¹⁾

یَکسُوم ⁽²⁾پسر ابرهة الاشرم است که شرح حالش مرقوم افتاد ، بعد از هلاکت ابرهه سلطنت یمن یافت و دست جور و اعتساف ⁽³⁾از آستین برآورد و مردم یمن را عرضهء زحمت و شدّت ساخت . و این یکسوم ، با پسر ذی یزن از سوی مادر ، برادر بود .

و این قصه چنان است که مردی از صنادید یمن را که العاص نام بود ، نسب به تبابعه یمن می رسانید و کنیت او ابو مرّه بود و لقب ذو یزن داشت و این لقب بر نام و کنیت او غلبه کرد ، و چون نژاد او با سلاطین یمن پیوسته می شد مردمش عظیم و بزرگوار می داشتند ، و او را زنی بود که ریحانه نام داشت ، و از عمالقه ⁽⁴⁾بود و صورتی نیکو داشت ، و نیک پارسا می زیست ، و او را از ذو یزن پسری بود که معدی کرب نام داشت و به لقب سیف خوانده میشد .

چون ابرهه در یمن استیلا یافت و دانست که ذو یزن را در سرای ، زنی است که آفتاب در صحبت او بیتاب شود و ستاره در هوای او بیچاره گردد ، دل در او بست و از شوهرش طلب داشت . ذو یزن چون از هیچ در ، چاره ای ندید ترک زن گفت . و .

ریحانه فرزند خود سیف را که در این وقت دوساله بود برداشته به سرای ابرهه در آمد ، و با او همبستر گشت و از ابرهه دو پسر آورد : یکی یکسوم ، و آن دیگر مسروق نام داشت .

اما ذو یزن چون زن و فرزند از او بستدند دیگر نتوانست در یمن زیستن کند ، ناچار از آنجا کوچ داده آهنگ قسطنطنیه ⁽¹⁾کرد و به نزدیک سطایانس که در این وقت قیصری روم و یونان داشت شتافت ، و در حضرت او سخت بنالید و بازنمود که مردم یمن از جور ابرهه و سپاه حبش به صعب ترین الم و حزن اندرند ، و نسب خویش بگفت ، و خواستار شد که قیصرش به مرد و مرکب اعانت کند تا مملکت پدران خویش را از بیگانه بازستاند ، و عموم مردم را از سختی جور و ظلم برهاند ، و بر ذمّت نهاد که همه ساله خراج یمن به حضرت قیصر فرستد .

سَطایانس گفت که : مردم حبش بر شریعت عیسی علیه السّلام زیستن کنند و ما را نیز کیش ترسایان است ، از این روی من سپاه به دو نفرستم ، اگر خواهی از بهر تو به دو نامه کنم تا اگر بر تو ستمی رفته است بردارد . ذو یزن گفت : این ستم که بر من حمل شده به نامهء تو برنخیزد و از نزدیک او مراجعت نموده روی به حضرت کسری نهاد و طیّ مسافت کرده به حیره اندر آمد .

و در این وقت به حکم انوشیروان ، عمرو بن هند حکومت حیره داشت ، پس ذو یزن به نزدیک او شد و بازنمود که به دو چه رسیده است و گفت : به نزدیک قیصر شدم و مرا انصاف نداد ، اکنون به حضرت نوشیروان می روم ، باشد که ملک الملوک عجم داد من دهد ، عمرو بن هند او را بشناخت و بدانست که نسب او با حمیر منتهی شود و خود نیز نژاد به حمیر میبرد . لا جرم بر حال او رقّت کرد و خواست تا کین او بازجوید و بر دشمنانش چیرگی دهد ، پس او را بزرگوار داشت و گفت : روزی چند به نزدیک من سکونت فرمای که مرا هر سال به درگاه کسری باید رفت و زمان شدنم بدان حضرت نزدیک شده ، چون هنگام فراز آید تو را با خویشتن به حضرت برم و داد تو را از کسری بخواهم . و ذو یزن از این گفته شاد شد و ببود تا هنگام شدن ⁽²⁾.

او برسید .

پس عمرو بن هند او را برداشته به درگاه انوشیروان آمد و نخست ذو یزن را در سرای خویش بگذاشت و خود به نزدیک کسری آمد و روزی چند با کسری بگذاشت و در کار شراب و شکار و طعام مرافقت نمود ، و ملازمت کرد تا روی دل کسری را با خویش آورد ، و در سخن کردن گستاخ شد ، پس حدیث ذو یزن را با انوشیروان در میان نهاد و اجازت گرفت که او را در پیشگاه حضور در آورد .

پس روزی در بارگاه پادشاهی ، انوشیروان بر تختی زرّین که هر چهار ستون با یاقوت سرخ مرصّع بود ، جای کرد و آن تاج گوهرآگین که از نهایت گرانی با سلسله بر فراز سر او بداشته بودند ، و سر آن سلسله با آسمانه خانه محکم کرده بودند از سر بنمود ، و دیگر ادوات حشمت و بساط جلالت که او را بود آراسته فرمود ، پس حکم داد تا ذو یزن درآید .

و چون به بارگاه ملک الملوک عجم در آمد و آن آئین و حشمت بدید چشمش خیره و خردش پریشان گشت ، و از هیبت ملک پایش بسر آمد و به روی در افتاد .

انوشیروان فرمود : برگیرید او را ، پس ملازمان حضرت او را به پای داشتند و به انجمن کسری درآوردند . عمرو بن هند در پیش تخت نوشیروان نشسته بود و جز او همه کس به پای بود . چون ذو یزن برسید ، عمرو بن هند از جای بجست و او را برتر از خویشتن بنشاند . انوشیروان دانست که او مردی بزرگ است ، او را فراتر خواند و به زبان ، او را بنواخت و چون بنشست از حال او پرسش نمود و گفت : به کدام حاجت این راه دور درنوشتی ⁽¹⁾؟

ذو یزن چون این بشنید از جای خود فراتر شده به میان مجلس اندر آمد و دو زانو زده بر پادشاه ثنا گفت و از صیت ⁽²⁾عدل و داد او که در جهان پراکنده است یاد کرد و گفت : ای ملک ، مرا نسب از خاندان تبابعهء یمن است ، پدران من پادشاهان بودند ، حبشه بیامد و ملک از ما بستد و بر رعیّت ستم کرد و بر ما ستمها رفته از خون و خواسته ⁽³⁾و حرمت که شرم دارم در حضرت ملک زبان بدان آلوده سازم ، و امروز به زنهار تو آمده ام و از تو فریاد خواهم که به سپاهی مرا مدد دهی تا دشمن را از خانهء خویش برانم ، و اراضی یمن را با ملک تو پیوسته گردانم .

ملک عجم را بر ذو یزن و ریش سفید او دل به درد آمد و آب در چشم بگردانید و گفت : ای پیر ؛ نیکو سخن کردی و همه بر صدق گفتی و دل مرا به درد آوردی ، اما به حکم عدل و شریعت سلطنت ، پادشاه باید نخستین مملکت خویش را نیکو بدارد ، و آنگاه ، طلب ملک دیگر کند ، مملکت یمن از این پادشاهی دور است و زمین بادیه و حجاز به میانه اندر است و از سوی دیگر دریا میانجی است ، و سپاه از دریا عبور دادن هم کاری صعب است ، مرا در این کار اندیشه باید کردن ، تو اکنون به نزد من جای کن که هیچ از خواسته و نعمت با تو دریغ ندارم تا کارها راست کنم و مقصود ترا در کنارت نشانم .

و بفرمود تا ده هزار (10000) درم حاضر کرده به دو عطا دادند . ذو یزن آن درم بگرفت و از حضرت ملک بیرون شد و همی بیفشاند و برفت تا مردمان برگرفتند ، چون به سرای خود آمد چیزی با او نبود .

این خبر به نوشیروان بردند ، و چون روز دیگر ذو یزن به درگاه آمد ، کسری با وی گفت : به اعطای ملوک آن نکنند که تو کردی ، سخت درم مرا خار گرفتی و بر خاک و خاره ⁽¹⁾افشاندی .

ذو یزن عرض کرد که : من آن از در شکر خدای کردم که روی ملک مرا بنمود و آواز او مرا بشنوانید ، و زبان مرا با او به سخن آورد ، همانا آن مملکت که مرا بوده خاکش همه زر و سیم است ، و هیچ کوه در آن نیست که کان زر و سیم نباشد ، اگر پادشاه مرا نصرت کند آن مملکت بدست کنم ، و درد دل من برخیزد .

نوشیروان گفت : صبر کن تا در حاجت تو بنگرم و ترا چنان که تو خواهی بازگردانم ، و دیگر باره او را عطا داد و بزرگوار داشت .

اما ذو یزن را بخت موافقت نکرد و توفیق انتقام نیافت ، ده (10) سال در حضرت کسری روزگار برد ، و عاقبت زمانش فرا رسیده بمرد ، و این کینه از دودمان ابرهه فرزندش سیف بجست ، چنان که در جای خود مذکور خواهد شد .

مع الحدیث : یَکسُوم بعد از پدر مدت دو سال به پادشاهی روز گذاشته اجلش فرا رسید و رخت به سرای دیگر کشید . .

جلوس مسروق در مملکت یمن شش هزار و صد و شصت و پنج سال بعد از هبوط آدم علیه السلام بود

**جلوس مسروق در مملکت یمن شش هزار و صد و شصت و پنج سال بعد از هبوط آدم علیه السلام بود⁽¹⁾

مَسرُوق پسر ابرهة الاَشرم و برادر یَکسُوم است که شرح حالش مذکور شد ، وی بعد از برادر به تخت ملک برآمد و در مملکت یمن نافذ فرمان گشت و دست ظلم بر رعیّت دراز کرد و مردم را به زحمت و ضجرت بداشت و سوء خلق و خشونت طبع وی از برادر زیاده بود .

و چون سه سال از مدّت ملک او بگذشت به دست سیف بن ذی یزن کارش به نهایت شد و دولت حبش به کران ⁽²⁾رسید و پادشاهی ایشان انقراض یافت و تفصیل این اجمال در ذیل قصهء سیف مرقوم خواهد شد ان شاء اللّه .

واقعه شقّ صدر خاتم النبیّین صلّی اللّه علیه و آله وسلم شش هزار و یکصد و شصت و شش سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

**واقعه شقّ صدر خاتم النبیّین صلّی اللّه علیه و آله وسلم شش هزار و یکصد و شصت و شش سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود⁽¹⁾

چون حلیمه دیگر باره محمّد صلّی اللّه علیه و آله وسلم را از نزدیک آمنه به سرای خویش آورد و ماهی چند بگذشت ، روزی آن حضرت با حلیمه فرمود که : برادران خود را روزها نمیبینم ایشان به کجا میشوند ؟ حلیمه عرض کرد که : هر بامداد گوسفندان را از بهر چرانیدن برند و شامگاه بازآرند . رسول اللّه فرمود که : مرا نیز با ایشان فرست که من هم کاری کنم . بامداد دیگر حلیمه موی آن حضرت را شانه زد و جامه بپوشید و سرمه بکشید و دفع عین الکمال را رشته از حرز یمانی از گردنش بیاویخت . پیغمبر آن رشته را از گردن گسسته به زیر افکند و گفت : نگهبان من با من است . و با برادران رضاعی بیرون شد و در محلی که قریب به سرای بود به چرانیدن گوسفندان مشغول گشت و بر هر سنگ و کلوخی که باز می خورد بانگ بر می آمد که السّلام علیک یا محمّد ، السّلام علیک یا محمود ،السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا صَاحِبَ الْقَوْلِ الْعَدْلِ ، لا إِلهَ الَّا اللَّهُ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ و چون روز گرم میشد ابری بدان حضرت سایه میگسترد و هرگاه میبارید بر سر آن حضرت بارندگی نداشت ، بلکه امطار آن سحاب در اطراف آن فرود میشد و در راه چنان افتاد که به نخلی خشک بازخورد و پشت مبارک بدان نخل داد در حال سبز شد و رطب گوناگون آورد .

بالجمله چون نیمروز شد حمزه که پسر بزرگتر حارث بود و او را از زنی جز حلیمه داشت نالان و غریوان به سوی حلیمه شتافت و فریاد برکشید که برادر قرشی مرا دریاب که دو مرد سفید جامه در رسیدند و او را گرفته به فراز کوه شدند و .

شکمش بشکافتند ، هم اکنون تا تو او را دریابی زنده نخواهد بود .

حلیمه با شوهر بی دستار و کفش به جانب کوه دویدند و چون به رسیدند آن حضرت را سالم و خندان یافته سر و چشمش را ببوسیدند و گفتند : چه پیش آمد ترا ؟ فرمود که : دو تن سفید جامه بر من درآمدند همانا جبرئیل و میکائیل بودند ، در دست یکی طشتی از زمرّد پربرف بود و مرا در ربوده به فراز کوه آوردند و یکی سینهء مرا چاک داد و دست برده احشای درون مرا برآورد و بدان برف شست و شو کرده به جای خود گذاشت و آن دیگر دست فرا برده قلب مرا از جای برآورد و دو نیمه ساخت نکتهء سودائی که با خون آلایش داشت برگرفت و بینداخت و گفت : هَذَا خَطُّ الشَّیْطَانُ مِنْکَ یَا حَبِیبَ اللَّهُ و بعد از آن اندرون دل مرا به چیزی که با خود داشتند بپرداختند و به جای خود نهادند و خاتمی از نور بدان برزدند که هنوز خوشی آن در عروق و مفاصل من سایر است . آنگاه یکی با دیگری گفت : او را با ده (10) کس از امّت او موازنه کنید ، چون وزن دادند من افزون آمدم . بدین گونه با صد هزار (100000) کس موازنه کردند هم افزون بودم . پس گفت : بگذار او را که از تمامت امت فزون آمد . پس میان چشمان مرا ببوسیدند و گفتند : یا حبیباه بیم مکن اگر بدانی برای چه نیکوئیها آمده ای چشم تو روشن گردد . پس مرا بگذاشتند و به سوی آسمان شدند اگر خواهی با تو بنمایم که از کجا به درون رفتند .

حلیمه او را برداشته به خانه آورد و شوهر و خویشان با او گفتند که : این طفل را به نزدیک عبد المطّلب رسان پیش از آنکه داهیه ای درآید ، همانا این کودک را جنّ گرفته است . پس حلیمه با شوهر ، آن حضرت را برداشته روانهء مکّه شدند ، ناگاه هاتفی ندا در داد که : ربیع خیر و امان از بنی سعد بیرون می رود ، وقت تو خوش ای بطحا که نور و بها باز تو خواهد آمد و بدان برکت محروس خواهی بود .

بالجمله چون به دروازه مکّه رسیدند حلیمه آن حضرت را بنشاند و خود از بهر حاجتی بدر شد و چون بازآمد او را نیافت فریاد برکشید و به هر جایش جست اثری ندید ، ناچار به نزد عبد المطّلب آمد و این خبر بداد . عبد المطّلب بیرون شده به کوه صفا برآمده فریاد برکشید که ای آل غالب . قریش او را اجابت کردند و بر او مجتمع شدند ، فرمود که : فرزند من محمّد مفقود شده او را طلب باید کردن . پس همگی سوار شدند و از هر جانب فحص همیکردند و او را نیافتند . عبد المطّلب به

درون حرم آمده هفت نوبت طواف کرده این رجز بخواند ⁽¹⁾

لَا هُمَّ أَدِّ راکبی مُحَمَّداً * أَ دَهْ إِلَیَّ وَ اصْطَنِعِ عِنْدِی یَداً

أَنْتَ الَّذِی جَعَلْتَهُ لِی عَضُداً * لَا یَبْعُدُ الدَّهْرُ بِهِ فیبعدا

أَنْتَ الَّذِی سَمَّیْتُهُ مُحَمَّداً

پروردگارا چابک سوار من محمّد را برگردان ، او را برگردان و یار و یاور من قرار ده . این توئی که او را بازوی من قرار داده ای ، روزگار او را هرگز از من دور نگرداناد . و تو خود او را محمّد نامیدی .و باز به نقل از سعید بن سلیمان واسطی از طریق سلسله روات می نویسد : گرد خانهء کعبه طواف می کردم شنیدم مردی این بیت را می خواند :

رَبُّ رَدَّ إِلَیَّ راکبی مُحَمَّداً * رَدَّهُ إِلَیَّ وَ اصْطَنِعِ عِنْدِی یَداً

ای پروردگار من ، چابک سوار من محمّد را برگردان و نعمت خود را بر من تمام کن ، او را یار و یاور من قرار بده . (طبقات ، ج 1 / 107 ، 108 ، متن عربی ، 1 / 112) .

یا ربّ ردّ راکبی ⁽²⁾محمّدا * ردّ إلیّ و اتّخذ عنّی یدا

أَنْتَ الَّذِی جَعَلْتَهُ لِی عَضُداً * یَا رَبِّ انَّ مُحَمَّداً لَمْ یُوجَدَا

فانّ قومی کلّهم تبدّدا ⁽³⁾

در این وقت بانگ هاتفی را اصغا فرمود که می گوید : ای مردمان غم مخورید که محمّد را خدائی است که او را فرو نگذارد . عبد المطّلب گفت : ای گوینده کجاست او ؟ پاسخ آمد که : در وادی تهامه به پای درختی نشسته . عبد المطّلب بدان سوی بتاخت و در راه ورقة بن نوفل به دو پیوست ، و هر دوان شتافته آن حضرت را در پای درخت موردی یافتند که ورق مُورد می گیرد . پس عبد المطّلب او را برداشته به مکّه آورد و با آمنه سپرد ، و زر و شتر فراوان صدقه بداد ، و حلیمه را به انواع افضال و احسان نواخته به خانهء خویش گسیل ساخت .

بالجمله در شقّ صدر خلاف کرده اند ، بعضی پس از پنج سال و یک ماه گذشته از مدّت زندگانی آن حضرت گفته اند و برخی در سال ششم و گروهی در سال دهم و جماعتی از اهل سنت گویند : در شب معراج واقع شد . و آنچه راقم حروف نگاشت پس از دو سال و چند ماه است ، و از حدیث جمهور چنان مستفاد میشود که آن قصه مکرّر تحقق یافته است . امّا محقّقین علمای اثناعشریه را این سخن راست .

نیاید چه استوار ندارند که در پیکر پاک پیغمبر بهره و نصیبی از بهر شیطان بوده باشد که آن را ملائکه رفع کند ⁽¹⁾نعوذ باللّه من مکاید الشّیطان .

بالجمله چون آن حضرت را به نزد آمنه آوردند ، امّ ایمن حبشیّه که کنیزک عبد اللّه بود و برکه نام داشت و به میراث به محمّد صلّی اللّه علیه و آله وسلم رسیده بود به حضانت و نگاهداشت او پرداخت و هرگز رسول اللّه را ندید که از گرسنگی و تشنگی شکایت کند . هر بامداد شربتی از زمزم بنوشیدی و تا شامگاه هیچ طعام نطلبیدی و بسیار بود که چاشتگاه بر او عرض طعام می کردند و اقدام به خوردن نمی فرمود . علیه الصلاة و السّلام .

جلوس سیف بن ذی یزن در یمن شش هزار و یکصد و شصت و هشت سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود

اشاره

**جلوس سیف بن ذی یزن در یمن شش هزار و یکصد و شصت و هشت سال بعد از هبوط آدم علیه السّلام بود⁽¹⁾

سیف پسر ذی یزن است و شرح حال ذی یزن در ذیل قصهء یَکسُوم مرقوم افتاد و سیف با یکسوم و مسروق از سوی مادر برادر بود و چون در خانهء ابرهه برآمده بود و چنان میدانست که پدر وی نیز اَبرَهه باشد تا آنگاه که مسروق به تخت ملک برآمد و آن خوی زشت که در جبلت نهان داشت آشکار ساخت و سیف را به چشم خواری همینگریست و گاه گاه با او به خشونت سخن کرد .

روزی چنان افتاد که خشم کرده با سیف گفت که : لعنت بر تو باد و بر پدر تو باد که از پشت او آمدی . سیف تافته شد و از نزد برادر به سوی مادر آمد و گفت : راست بگوی پدر من کیست ؟ ریحانه گفت : ای فرزند پدر تو ابرهة الاشرم است و مرا جز ابرهه شوی نبوده . سیف گفت : مسروق هرگز بر پدر خود لعنت نکند . و تیغ برکشید و گفت : راست بگوی و اگر نه خود را با این شمشیر هلاک کنم . مادرش بگریست و شمشیر از وی بستد و قصهء خویش را پای تا سر بگفت و مردن پدرش را از بهر کینه جوئی در نزد انوشیروان مکشوف داشت .

سیف چون این بشنید شمشیر از مادر بستد و او را بدرود کرده از یمن بیرون شد و خواست تا به نزدیک انوشیروان شود ، چون مرگ پدر را در حضرت او یاد کرد این آهنگ را مکروه داشت و عزم برتافته به سوی قسطنطنیه کوچ داده به نزد سطایانس شده از وی نصرت جست . قیصر در جواب گفت : اگر خواهی از بهر تو نامه به مسروق نویسم تا جور از تو برگیرد ، همانا او بر شریعت عیسویان است و با من

هم کیش است ، من لشکر بر سر چنین کس نفرستم . و این سخن از این پیش با پدر تو نیز گفتم . سیف گفت : اگر دانسته بودم پدر من از این درگاه نومید رفته هرگز بدینجا نیامدم . و روی برتافته آهنگ حضرت کسری کرد و گفت : اگر نصرت یابم و اگر نه بر سر گور پدر بنشینم تا بمیرم .

و به درگاه انوشیروان آمد و یک سال ببود و هر روز بامداد بر در کسری آمده بنشست تا شب در آمد و هر شبانگاه بر سر گور پدر رفته بگریستی و سپیده دم به درگاه کسری آمدی تا با دربانان آشنا گشت و بدانستند که او پسر ذو یزن است ، اما کسی حال او با پادشاه نتوانست مکشوف داشت .

از قضا بامدادی انوشیروان بر در سرای خویش عبور میکرد سیف به پای خاست و عرض کرد که : سلام بر ملک عزیز بزرگوار از ملکزادهء ذلیل خاکسار که به امید ملک یک سال بر در او نشسته . ای پادشاه عادل دادگر ، عدل تو جهان را فرو گرفت و مرا نزد تو میراثی و حقی است به فضل خویش داد من بده .

انوشیروان بگذشت و به سرای خود درآمده او را بخواند و گفت : تو چه کسی و تو را نزد من چه حق است ؟ عرض کرد که : من پسر پیر یمانیم که به درگاه تو آمد و از تو نصرت جست و تو او را وعدهء خیر کردی و ده (10) سال در این حضرت بماند تا بمرد . اکنون آن وعده که پادشاه او را داد حق من و میراث من است . کسری را دل به دو به درد آمد و گفت : راست گفتی تو نیز صبر کن تا در کار تو نیک بنگرم . و فرمود تا ده هزار (10000) درم به دو عطا دادند . سیف آن سیم بگرفت و بر خاک و خاره بیفشاند و همی برفت تا مردمان جمله را برگرفتند و آنگاه که به مقام خویش رسید چیزی با وی نبود .

روز دیگر کسری با او گفت : چرا عطای مرا خوار داشتی و آن درم بریختی ؟عرض کرد که : من از شهری آمده ام که خاک آن درم است اگر ملک الملوک مرا نصرت کند تا مملکت از دشمن بازستانم هم خاک این شهر درم کنم . نوشیروان فرمود :همانا تو پسر پیرمرد یمانی هستی ؛ زیرا که او نیز چنین کرد و چنین گفت .

و از پس آن با صنادید حضرت از بهر حاجت سیف سخن کرد و فرمود مکروه دارم که او را نصرت نکنم و اگر لشکر خویش با او فرستم و از دریا عبور دهم تهاونی از بهر لشکر کرده باشم چارهء این کار چیست ؟ مؤبد موبدان عرض کرد که : پادشاه را

بسیار کس به زندان اندر است که کشتن ایشان واجب باشد ، تدبیر آن است که این جماعت را از زندان برآورده ملازم رکاب سیف فرمائی اگر ایشان را در بحر آفتی رسد به سزای خویش رسیده باشند و اگر به سلامت عبور کردند و بر یمن غلبه جستند مملکت پادشاه افزون خواهد بود .

[کسری ]این رأی را استوار بداشت و حکم داد تا زندانیان را برآوردند و شماره کرده هشتصد (800) تن برآمد و در میان ایشان مردی (80) هشتادساله بود که وهرز نام داشت و در عجم مانند وی کماندار نبود و در حسب و نسب از آن جمله برتری داشت .

انوشیروان آن جماعت را ساز و سلاح داد و تیر و کمان عطا کرد چه ایشان کمانداران بودند آنگاه وهرز را بدان جمله سپهسالار کرد و آن جماعت را ملتزم رکاب سیف ساخت و ایشان را به سوی یمن گسیل داشت .

پس آن جماعت طیّ مسافت کرده به کنار بحر آمدند و هشت (8) کشتی به دست کرده هر صد (100) تن به یک سفینه در آمدند و کشتی براندند ، در بحر دو کشتی غرقه شد . پس وهرز و سیف با شش (6) کشتی و ششصد (600) مرد در کنار اراضی یمن از بحر بیرون شدند . و این خبر به مسروق بردند .

پادشاه یمن نخست جاسوسان فرستاد و عدد و عدّت ایشان را بدانست و دل استوار کرد پس رسولی به سوی وَهرِز گسیل فرمود و پیام داد که : بد کردی بدینجا شدی ، همانا این کودک که پسر ذو یزن است تو را و ملک عجم را بفریفت و اگر نه تو مردی پیر و مجرب بوده ای اگر عدد سپاه من بدانستی هرگز بدین مقدار آهنگ جنگ من نکردی ، اکنون اگر خواهی تو را آزادی دهم تا مراجعت کنی و اگر خواهی نزد من باش هم نیکوت بدارم .

وهرز گفت : یک ماه مرا زمان ده تا در کار خویش نیک اندیشه کنم . مسروق او را مهلت نهاد و از بهر او علوفه و آذوقه بفرستاد ، وَهرِز علفهء او را پذیرفتار نگشت و گفت باشد که مرا با تو جنگ باید کردن ، نمی خواهم از تو حقی بر من واجب شود .

و از آن پس وَهرِز به راست کردن سلاح و اعداد جنگ مشغول شد ، و سیف به حِمیَریان کس فرستاد و ایشان را به سوی خود طلب داشت در اندک مدت پنج هزار (5000) کس با او گرد آمدند .

و در این وقت آن مدّت که مَسرُوق به مهلت نهاده بود به پایان رفت پس کس نزد وهرز فرستاد که کدام اندیشه تو را اختیار افتاد ؟ وهرز گفت : من جنگ اختیار کردم و دل بر حرب نهادم . مسروق برآشفت و ده هزار (10000) تن از لشکریان را با پسر خویش به جنگ وهرز بفرستاد .

از این سوی وَهرِز را پسری بود او را با تیراندازان عجم به استقبال جنگ مأمور ساخت ، چون هر دو سپاه زمین جنگ تنگ کردند ، تیراندازان عجم کمانها گشاد دادند و سپاه حبش را دست تیر و کمان نبود ، لا جرم مقهور شده پشت با جنگ کردند و از میانه تیری بر پسر مسروق آمده جان بداد . و از این سوی نیز چنان افتاد که پسر وهرز در قفای هزیمتیان می تاخت از دنبال مردی حبشی همی اسب براند ناگاه او را اسب بکشید و به میان دشمنان در برد و اعدا از اطراف بیرون شده او را بکشتند .

بالجمله هزیمت شدگان حبش به نزد مسروق شدند جهان در چشم او تاریک شد و از درد پسر سخت بنالید و لشکرهای خود را از اطراف بخواند تا صد هزار (100000) کس بر وی جمع شد پس آهنگ حرب کرد .

از این سوی وهرز که نیز پسر کشته بود کشتیهای خویش را بسوخت و هر ثروت و سلب که لشکریان را بود به آب غرقه ساخت و هر خوردنی که در لشکرگاه بود به دریا در افکند و افزون از یک روزه قوتی باقی نگذاشت ، آنگاه سپاه عجم را مجتمع ساخت و گفت : اینها همه بدیدید و دانستید که راه فرار از بهر شما بدست نیست و افزون از یک روز خوردنی میسر نیست ، نان و جامهء شما آن است که در لشکرگاه دشمن شماست اگر این سپاه حبش بر شما غلبه کند من پیش از آنکه به دست دشمن اسیر شوم خود را هلاک کنم و اگر مردانه بکوشید و نصرت کنید از نو زندگانی یابیم . سپاه عجم با او پیمان دادند و سوگند محکم کردند که تا جان در تن دارند از کوشش و کشش بازنمانند .

پس روز دیگر مسروق با سپاه خویش برسید و صف جنگ راست کرد . وهرز تیراندازان عجم را بفرمود رده ⁽¹⁾شدند و خود ابروان را برکشیده عصابه بر پیشانی

بست تا چشمش تواند دید ⁽¹⁾و گفت : با من بنمائید که مسروق در کجاست و کدام است ؟ با او گفتند : اینک بر پشت فیلی سوار است و تاجی زرین بر سر دارد و یاقوتی سرخ در برابر پیشانی او از تاج فروغ دهد . وهرز فروغ آن یاقوت بدید و گفت :بگذارید او را که فیل مرکب ملوک است تا از آن فرود آید . چون زمانی بگذشت باز فحص حال او کرد ، گفتند : اینک بر اسبی نشسته . گفت : هم او را بگذارید که اسب مرکب عزت است . و لختی دیگر ببود آنگاه پرسش کرد ؟ گفتند : اینک بر استری سوار است . گفت : استر پسر خر است و خر مرکب ذلّ است .

و کمان برگرفت و تیر بر نهاد و گفت : قبضه کمان من برابر آن یاقوت کنید که بر پیشانی اوست و چون این تیر بیندازم اگر لشکر او از جای نجنبد و به جنگ درآیند شما نیز به جنگ درآئید و بدانید که تیر من خطا کرده و یک چوبه تیر دیگر به من دهید و اگر لشکر او گرد وی درآیند بدانید که زخم یافته . پس ایشان را تیرباران کنید و آنگاه حمله بیفکنید . این بگفت و کمان را به قوت خویش تمام بکشید و آن تیر را گشاد داد و راست بر آن یاقوت زده دو نیمه ساخته از تاج بگذشت و بر سر مسروق گذر کرده از استرش در انداخت . و سپاه حبشه از جای جنبیده گرد او درآمدند و سپاه عجم ایشان را تیرباران کردند و همی مرد و مرکب به خاک افکندند پس تیغها برکشیده بدیشان تاختند و خلقی عظیم بکشتند .

در این وقت سیف با وهرز گفت که : در این سپاه از حِمیَرِیان و خویشان من و عرب فراوان است بفرمای جز از سپاه حبشه کس نکشند . پس وهرز حکم داد تا همی از سیاهان کشتند تا از ایشان کمتر کس بماند . و روز دیگر آهنگ دار الملک صنعا کردند و چون وهرز به دروان دار المُلک رسید ، گفت : رایت من هرگز خمیده نشود . پس بفرمود دروان شهر را خراب کردند و علم او را همچنان راست بدرون بُردند . در این وقت سیف بن ذی یزن این شعرها بگفت بیت :

یَظُنُّ النَّاسِ بالملکین قَدْ التأما * وَ مَنْ یَسْمَعُ بلینهما فَانِ الْخُطَبِ ⁽²⁾قد فقما .

قتلنا القیل ⁽¹⁾مسروقا و روّینا الکثیب ⁽²⁾دما * و انّ القیل قیل النّاس وهرز مقسم قسما یذوق مشعشعا ⁽³⁾حتّی یفیء الشیء و النّعما

بالجمله چون به دار الملک صنعا درآمدند وهرز حکم داد تا هر که را از سیاهان همی یافتند بکشتند ، و سیف در نزد او به پای همی بود . آنگاه وهرز نامه به انوشیروان کرد و از فتح یمن خبر داد ⁽⁴⁾. کسری به دو نوشت که سیف را به سلطنت بگذار و خود راه حضرت گیر . پس وهرز سیف را به تخت ملک برنشاند و او را به سلطنت سلام گفت و خود آهنگ رفتن کرد . سیف ، وهرز را چندان مال و خواسته بداد که در آن خیره ماند ، و هم به دست او پیشکشی درخور حضرت انفاذ درگاه ملک الملوک عجم بداشت . پس وهرز آن خواسته را برگرفته کشتی در آب افکند و بحر و بر را در نوشته به حضرت نوشیروان پیوست و سلطنت یمن بر سیف راست گشت .