مشخصات کتاب

سرشناسه : قربانیان، رضا، 1345 -

عنوان قراردادی : حدیث کسا .شرح

عنوان و نام پدیدآور : پژوهشی تازه درباره حدیث شریف کساء/ رضا قربانیان.

مشخصات نشر : تهران: هستی نما، 2014 م.= 1392.

مشخصات ظاهری : 72 ص.

شابک : 40000 ریال 978-964-8214-71-0 :

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : متن حدیث به عربی آورده شده است.

یادداشت : کتابنامه : ص. 70؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : احادیث خاص (کساء) -- نقد و تفسیر

رده بندی کنگره : BP145 /ک50422ق4 1392

رده بندی دیویی : 297/218

شماره کتابشناسی ملی : 3396124

اشاره

پژوهشی تازه درباره حدیث شریف کساء

رضا قربانیان

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ»

فهرست مطالب

اشاره...7

سند حدیث کساء و دلایل وثاقت آن...9

قاعده «تسامح در ادله سنن و اخبار من بلغ» ...12

نقل مفاد و محتوای حدیث کساء در سایر روایات...12

مضامین عالی حدیث کساء و انطباق آن با آیات و روایات ...13

مفهوم «کساء» (وجه تسمیه ) ...14

علت تکرار کلمه «کساء» ...15

محور اصلی حدیث کساء...16

عناوین و نام های حضرت زهرا علیهاالسلام در حدیث کساء ...19

فاطمه علیهاالسلام ...19

زهرا علیهاالسلام...21

بنت رسول الله صلی الله علیه و آله ...21

فضایل حضرت زهرا علیهاالسلام در حدیث کساء...25

1- ارتباط ویژه فاطمه علیهاالسلام با خدا (استجابت دعا) ...25

2- آگاهی حضرت زهرا علیهاالسلام از کلام خدا قبل از جبرئیل... 27

درسهای اخلاقی و تربیتی در حدیث کساء...29

گفتگوی های تربیتی، حکیمانه و آموزنده حدیث کساء ...31

1.گفتگوی پیامبر صلی الله علیه و آله و با فاطمه علیهاالسلام ...31

آثار و فوائد حدیث کساء...36

سی نکته مهم حدیث کساء...41

ترجمه منظوم حدیث شریف کساء ...66

فهرست منابع ...71

حدیث کساء...73

اشاره

دریای ژرف معارف دینی شیعیان، افزون بر قرآن، مبتنی بر احادیث و روایات فراوانی است که از جانب معصومین : و با واسطه علمای عظام شیعه نقل شده و در قالب ها و عناوین مختلف (دعا، مناجات، خطبه، نامه، حدیث و روایت) به دست ما رسیده است. بعضی از این معارف و آموزه ها ؛ مانند دعای کمیل، دعای ندبه، دعای ابوحمزه، دعای مکارم الاخلاق، دعای عهد، دعای سمات، دعای مشلول، دعای مجیر، دعای جوشن، دعای توسل، دعای عرفه، دعای فرج، دعای صباح؛ هم چنین مناجات مسجد کوفه، مناجات خمس عشر، مناجات شعبانیه و نیز زیارات جامعه، عاشورا، وارث و احادیث منزلت، سفینه، ثقلین، غدیر، سلسلة الذهب و... دارای شهرت خاصی است.

این میراث گرانبها در کنار وحی الهی و کلام خدا، بخش مهمی از باورها و اعتقادات ما را شکل داده و هر یک با محوریت خاص خود قسمتی از نیازهای معرفتی ما را تأمین نموده است؛ مثلا دعای کمیل یا دعای امیر المؤمنین علیه السلام در مسجد کوفه، ارتباط انسان با خدا، دعای ابوحمزه و امثال آن، نحوه استغاثه در پیشگاه پروردگار متعال و

احساس و ابراز نیازمندی های بشر در برابر خدا و دعای توسل و ندبه و دعای عهد، ارتباط انسان با امامان معصوم علیهم السلام و امام زمان علیه السلام را با بهترین و زیباترین تعبیرها و کلمات دلنشین و شیرین، بیان فرموده است.

حدیث کساء نیز یکی از همین احادیث معروف و مشهور است که الگوی رفتاری و کلامی را به بشریت می آموزد و نیازهای اعتقادی، اخلاقی، فکری و عاطفی او را تأمین می نماید. در حقیقت، حدیث شریف کساء معجون مرگبی است از محتوای تمام احادیث و روایات که ابعاد بلندی مانند ارتباط با خدا، ارتباط با دیگران، به ویژه ارتباط با معصومین :، صفا و صمیمیت خانوادگی و از همه مهم تر موضوع امامت در اسلام را در بر دارد. این حدیث شریف با محوریت آیه تطهیر (مفهومی) و حضرت زهرا علیهاالسلام (مصداقی)، و در قالب انواع گفت و گوهای

شگفت انگیز و حکیمانه، اسرار ناگشوده فراوانی را در خود نهفته دارد.

حدیث شریف کساء، حدیثی است متواتر، دارای اسناد فراوان و متن و محتوایی زیبا، آهنگین و استوار که با گفت و گو و سلام پیامبر صلی الله علیه و آله به فاطمه عل و دعا و استعاذه آغاز و با تبیین و تحکیم مصادیق آیه تطهیر تداوم و سرانجام با معرفی یک یک اصحاب کساء و بشارت رستگاری به شیعیان و محبان اهل بیت علیهم السلام پایان می یابد.

بنابراین، حدیث کساء هم یک حدیث است، هم یک دعاو هم یک خبر آسمانی مملو از ابعاد معرفتی، اعتقادی، رهبری، تربیتی، خانوادگی و اجتماعی که مسلمانان وظیفه دارند، نظیر حدیث غدیر آن را در

محافل و مجالس و مراکز عمومی اعلام و ابلاغ کنند (ما ذُکِر خَبَرُنا هذا فی مَحفل مِن مَحافِل أهل الأرض... ).

بر هر مسلمان است که این خبر سرنوشت ساز را که نخست، حضرت زهرا علیهاالسلام پرده از آن برداشته قدر بشمارد و به سایر مسلمانان و حتی غیر مسلمانان برساند؛ البته در این صورت مشمول پنج نوع موهبت و هدیه الهی ⁽¹⁾نیز قرار خواهد گرفت. این هدایا مزد کسی است که هدف غائی و محور اصلی حدیث یعنی آیه تطهیر و مقام حضرت زهرا علیهاالسلام و اهل البیت علیهم السلام را درک نماید و ترویج کند.

سند حدیث کساء و دلایل وثاقت آن

حدیث شریف کساء دارای اسناد و مدارک و منابع متعدد است. از آن جمله: منتخب طریحی، الغرر و الدرر، عوالم العلوم، مناقب، مجمع البحرین، نهج المحجة فی فضائل الائمة ، ارشاد القلوب، احقاق الحق، من فقه الزهرا علیهاالسلام ، فاطمة الزهراء من المهد إلی اللحد، کبریت احمر، فاطمة الزهراء بهجة قلب المصطفی، نور الافاق، وفاة الصدیقة الزهرا علیهاالسلام الموسوعة الکبری عن فاطمة الزهرا علیهاالسلام، الموسوعة الکبری.

ناقلین این حدیث شریف نیز شخصیت های بزرگی بوده اند که در وثاقت قول آنان تردیدی وجود ندارد؛ مانند شهید ثانی، مقدس اردبیلی، محقق کرکی، علامه حلی، شیخ طوسی، شیخ مفید، ابن قولویه، علامه

بحرانی، سید محمد کاظم یزدی، شیخ کلینی، طریحی رحمة الله و...⁽¹⁾.

حدیث شریف کساء را مرحوم علامه بحرانی، شاگرد مرحوم علامه مجلسی، در کتاب عوالم العلوم به اسناد خود از جابر بن عبدالله انصاری از حضرت زهرا علیهاالسلام چنین نقل نموده است:

رأیت بخط الشیخ الجلیل السید هاشم، عن شیخه السید ماجد البحرانی، عن الحسن بن زین الدین الشهید الثانی، عن شیخه المقدس الاردبیلی، عن شیخه علی بن عبد العلی الکرکی، عن الشیخ علی بن هلال الجزائری، عن الشیخ احمد بن فهد الحلی، عن الشیخ علی بن الخازن الحائری، عن الشیخ ضیاء الدین علی ابن الشهید الاول، عن ابیه، عن فخر المحققین، عن شیخه العلامة الحلی، عن شیخه المحقق، عن شیخه ابن نما الحلی، عن شیخه محمد بن ادریس الحلی، عن ابی حمزة الطوسی صاحب ثاقب المناقب، عن الشیخ الجلیل محمد بن علی بن شهر آشوب، عن الطبرسی صاحب الاحتجاج، عن شیخه الجلیل الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن ابیه شیخ الطائفة، عن الشیخ المفید، عن شیخه ابن قولویه القمی، عن شیخه الکلینی، عن علی ابن ابراهیم، عن ابیه ابراهیم بن هاشم، عن أحمد بن محمد ابن ابی نصر البزنطی، عن قاسم بن یحیی الجلاء الکوفی، عن ابی بصیر، عن ابان بن

تغلب البکری، عن جابر بن یزید الجعفی، عن جابر بن عبدالله الانصاری، قال: سمعت فاطمة علیهاالسلام أنها قالت: دخل علی أبی رسول الله فی بعض الأیام ...... .» ⁽¹⁾

روت لنا فاطمة خیر النساء*حدیث اهل الفضلی اضحاب الکساء

تقول إن سید الأنام*قد زارنی یوم من الأیام ⁽²⁾

ترجمه: «نقل نمود سید بزرگوار سید هاشم بحرانی، از استاد خود سید ماجد بحرانی، از حسن بن زین الدین شهید ثانی، از استادش مقدس اردبیلی، از استادش علی بن عبدالعلی کرکی، از استادش علی بن هلال جزائری، از شیخ احمد بن فهد حلی، از شیخ علی بن خازن الحائری، از شیخ ضیاء الدین علی بن الشهید الاول، از پدرش، از فخر المحققین، از استادش علامه حلی، از استادش محقق، از استادش ابن نما حلی، از استادش محمد بن ادریس حلی، از ابن حمزه طوسی (صاحب المناقب)، از استادش حسن بن محمدبن حسن طوسی، از شیخ بزرگوار محمدبن شهر آشوب، از شیخ طبرسی (صاحب احتجاج)، از پدرش شیخ الطائفه، از استادش شیخ مفید، از استادش ابن قولویه قمی، از استادش شیخ کلینی، از علی بن ابراهیم، از پدرش ابراهیم بن هاشم، از احمد بن محمد بن ابی نصیر بزنطی، از قاسم بن یحیی جلاء کوفی، از ابی نصیر، از ابان بن تغلب بکری، از جابر بن یزید جعفی، از جابربن

عبدالله انصاری ⁽¹⁾، از فاطمه زهرا علیهاالسلام بنت رسول الله صلی الله علیه و آله که فرمود: روزی پدرم رسول خدا بر من وارد شد... »

قصه شیرین اصحاب کسا*میکنم آغاز با نام خدا

داستانی بس شگفت و بس عجیب*داروی دل ها و جانها را طبیب

راوی این قصه، دخت مصطفی است*همطراز و همسر شیر خداست

بنابراین افزون بر اسناد محکم و قوی، چند نکته نیز در وثاقت و اعتماد به این حدیث شریف و اسناد آن دارای اهمیت است:

قاعده «تسامح در ادله سنن و اخبار من بلغ»

بر پایه این قاعده، حتی اگر متن حدیث کساء سند هم نداشته باشد، محتوا و جلالت محتوایی حدیث می تواند بر صحت صدور حدیث از معصوم دلالت نماید؛ دعا و مناجات و ذکر فضائل و مناقب اهل البیت علیهم السلام سند لازم ندارد زیرا یک مسئله فطری است.

نقل مفاد و محتوای حدیث کساء در سایر روایات

نکته دیگر آنکه محتوای حدیث شریف، در تمام ابعاد، در دیگر احادیث و روایات نیز نقل و تأیید شده و در حد تواتر از معصومین علیهم السلام نقل شده است.

شخصی از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می کند: «هر گروهی از مسلمانان گرد هم آیند و فضایل آل محمد صلی الله علیه و آله را نقل کنند، فرشتگان از آسمان ها فرود آمده و به جمع آنها می پیوندند. وقتی آن گروه متفرق می شوند و فرشتگان به آسمانها بالا می روند، دیگر ملائکه از آن ها می پرسند: بوی خوشی از شما استشمام می کنیم که نظیر آن را تا کنون احساس نکرده ایم. آنها در پاسخ می گویند: ما در مجلسی بودیم که اخبار آل محمد صلی الله علیه و آله در آن نقل میشد. آن ملائکه می گویند: ما را هم به آن جا ببرید تا از باقیمانده عطر آن مجلس بهره ببریم.» هم چنین امام صادق علیه السلام به فضیل فرمود: «إن تلک المجالس أحبها، فاحیوا أمرنا، یا فضیل، رحم الله من أحیا أمرنا.»⁽¹⁾

مضامین عالی حدیث کساء و انطباق آن با آیات و روایات

افزون بر تمام مطالب مذکور، سند قطعی حدیث همان تعبیرها و الفاظ پر محتوای خود حدیث کساء است؛ زیرا مضامین بلند این حدیث کاملا با آیات قرآن و احادیث معتبر منطبق بوده ⁽²⁾و نمی تواند از غیر معصوم صادر شده باشد. بنابراین حدیث کساء نه تنها ضعف محتوایی ندارد، بلکه مضامین عالی آن کاملا دلالت دارد بر این که از معصوم صادر شده است. افزون بر آن، سند آن نیز در نهایت اعتبار بوده و مضامین و محتوای آن نیز عالی و سرشار از فضیلت ها و کمالات محمد و

آل محمد صلی الله علیه و آله است که در روایات بی شمار و معتبری این مضامین و مفاهیم نقل شده و به دست ما رسیده است. براین اساس، در سندیت، محتوا و مضامین حدیث و دلالت آن تردیدی باقی نمی ماند. با این اوصاف، جای تعجب و تأمل از کسانی است که در سند حدیث خدشه وارد می کنند و باعث سست شدن عقاید مردم می شوند؛ هرچند این نوع خدشه ها نتیجه معکوس دارد.

مفهوم «کِساء» (وجه تسمیه)

کلمه «کِساء» (به کسر کاف) به معنی گلیم یا عبا و جامه پوشیدنی است (جمع آن نیز اکسیه است). کلمه کساء (به فتح کاف) نیز به معنی بزرگی و بلندمرتبه است. ⁽¹⁾البته «کَسی» فعل ماضی نیز هست. از محتوای حدیث شریف و نسخه های متعدد و منابع حدیثی استفاده می شود که:

اولا حدیث کساء به همین صورت یعنی با کسر کاف نقل شده و صحیح است.

ثانیاً آن پارچه ای که اصحاب کساء تحت آن پوشش یافته اند، پارچه یا عبای یمانی بوده است (پارچه ای بزرگ از یمن) نه کساء خیبری یا کوفی یا فدکی یا غیر آن؛ زیرا در متن حدیث شریف در منتخب طریحی به آن تصریح شده است: «إیتینی بالکساء الیمانی فغطینی به، فأتیته بالکساء الیمانی، فغطیه به.» بنابراین، علت این نام گذاری همین بوده،

یعنی این حدیث به اعتبار کلمه کساء و پوشش خاص به حدیث کساء نامگذاری گردیده است.

علت تکرار کلمه «کِساء»

کلمه «کساء» در حدیث شریف، 23 نوبت به صورت «تحت الکساء» و «نحو الکساء» آمده است که مفهوم پوشش (دربردارنده) را می رساند. از سیاق حدیث و مجموعه کلمات آن نیز تقریبا پوشش کریمانه و عاطفی و معنوی استفاده می شود. بنابراین، فضایل، کرامات، استجابت دعا و دیگر امتیازات مطرح شده در این حدیث، مختص همان افرادی است که تحت این پوشش (تحت الکساء) قرار دارند. بدین وسیله و با این پوشش خاص حکیمانه، از نفوذ بیگانگان مکتب اهل البیت علیهم السلام جلوگیری به عمل آمده است؛ زیرا اهل البیت الگوی جهان بشریتند و منحصر در همین افرادی است که تحت کساء بوده اند. پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله نیز وقتی همه آن بزرگواران تحت کساء قرار گرفتند، فرمود: «اللهم إن هؤلاء أهل بیتی و خاصتی...».

در این حدیث شریف، یک یک اصحاب کساء با نام و دیگر مشخصات معرفی شدند تا مردم دنیا بدانند اوصیاء و خلفای پیامبر صلی الله علیه و آله فقط همین افرادند. علت تکرار کلمه «کِساء» نیز شاید به همین منظور باشد تا دیگران به این فضیلت طمع نورزند و مردم نیز به سراغ دیگران نروند و گمراه نشوند و بدین ترتیب راه نفوذ غیر معصومین مسدود گردد. تمام این اهداف با کلمه «تحت الکساء» به وضوح معلوم می شود. البته

بدون این تعبیر نیز این اهداف محقق است، ولی به کار گرفتن آن موجب تحکیم و تأکید بیشتر می گردد. به طور کلی، فلسفه موضوع «کساء» و «تحت الکساء» تأیید و تحکیم حصر آیه تطهیر است: «إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا » ⁽¹⁾

محور اصلی حدیث کساء

محور اصلی حدیث شریف کساء موضوع آیه تطهیر و تأیید و تعیین مصادیق واقعی این آیه کریمه است؛ موضوعی که سرنوشت جهان بشریت تا قیامت به آن ارتباط دارد؛ یعنی رهبری جهان بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله .

همان هدفی که در ده ها آیه و حدیث، مانند آیه تبلیغ، ولایت و، و نیز روایاتی مانند حدیث منزلت، ثقلین، غدیر و... منظور بوده، در قالب حدیث کساء بیان گردیده است. بر همین اساس، محور مفهومی حدیث کساء، آیه تطهیر و محور مصداقی آن نیز وجود مقدس صدیقه طاهره، حضرت زهرا علیهاالسلام است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به منظور تحکیم امر ولایت و خلافت و تعیین تکلیف و وظیفه مردم مسلمان درباره ولایت اهل البیت و موضوع

عصمت جانشینان خود، طرح های مختلفی را مانند «طرح غدیر» طراحی فرمود تا مولا علی بن ابی طالب علیه السلام به عنوان جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله معرفی گردد. حدیث شریف کساء با محوریت حضرت زهرا علیهاالسلام نیز یک طرح ابتکاری و جذاب در همین راستا بود تا به وسیله آن، موضوع آیه تطهیر و عصمت امامان معصوم علیهم السلام و جانشینان خاص پیامبر و در اذهان مردم جهان تعمیق گردد.

بعد از آن که آیه تطهیر در منزل حضرت زهرا علیهاالسلام نازل گردید، پیامبر صلی الله علیه و آله هر روز صبح، به مدت شش تا هفت ماه، قبل از رفتن به مسجد برای نماز جماعت، پشت درب خانه حضرت زهرا علیهاالسلام می ایستاد و سه نوبت آیه تطهیر را می خواند و سپس به مسجد می رفت تا توجه مردم کاملا جلب شود و نسبت به اوصیا و جانشینان پیامبر صلی الله علیه و آله کوتاهی نکنند؛ زیرا از منظر اسلام و رسول خدا، امامت از اصول است و اگر این اصل فراموش شود، نماز و روزه و سایر احکام نیز از بین خواهد رفت. (بالإمام تمام الصلوة والزَّکاة...) ⁽¹⁾

حدیث شریف کساء رابطه ای وثیق با آیه تطهیر دارد و در واقع تفسیر حقیقی و مفهومی و مصداقی کامل این آیه شریفه است. از یک سو، قرار گرفتن آیه تطهیر در وسط حدیث کساء پشتوانه محکمی بر اعتبار حدیث است و از سوی دیگر نیز با این ابتکار و با قرار گرفتن افراد در زیر کساء، یک یک مصادیق آیه تطهیر یعنی اهل البیت علیهم السلام معرفی

شده اند. البته در این میان محور اصلی، حضرت زهرا علیهاالسلام است. تمام جملات و محتوای حدیث، تکمیل و تحکیم همین مفهوم و مصداق است. جملات حدیث کساء نیز درست مانند کلمه حصر «إنما» در آیه تطهیر همین حصر را تقویت و تحکیم نموده است: «اللهم اِنَّ هؤُلاَّءِ اَهْلُ بَیْتی وَخاَّصَّتی وَحاَّمَّتی لَحْمُهُمْ لَحْمی وَدَمُهُمْ دَمی یُؤْلِمُنی ما یُؤْلِمُهُمْ وَیَحْزُنُنی ما یَحْزُنُهُمْ اَنَا حَرْبٌ لِمَنْ حارَبَهُمْ وَسِلْمٌ لِمَنْ سالَمَهُمْ وَعَدُوُّ لِمَنْ عاداهُمْ وَمُحِبُّ لِمَنْ اَحَبَّهُمْ اِنَّهُمْ مِنّی وَ اَنَا مِنْهُمْ فَاجْعَلْ صَلَواتِکَ وَبَرَکاتِکَ وَرَحْمَتَکَ وَغُفْرانَکَ وَرِضْوانَکَ عَلَیَّ وَعَلَیْهِمْ وَاَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهیراً فَقالَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ یا مَلاَّئِکَتی وَیا سُکّانَ سَمواتی اِنّی ما خَلَقْتُ سَماَّءً مَبْنِیَّهً ... هُمْ فاطِمَهُ وَاَبُوها وَبَعْلُها وَبَنُوها... »

ارتباط صمیمی و یگانگی اهل بیت علیهم السلام با پیامبر صلی الله علیه و آله به اندازه ای قوی، مهم و عمیق است که گوشت و خون اهل بیت علیهم السلام به منزله گوشت و خون پیامبر صلی الله علیه و آله است. بنابراین هر کسی اهل بیت علیهم السلام را اذیت کند مانند آن است که پیامبر صلی الله علیه و آله را آزار داده و هر کسی از سر جنگ با اهل بیت علیهم السلام در آید مانند آن است که با پیامبر و سر جنگ و دشمنی داشته و هر کسی با اهل بیت علیهم السلام از در صلح و دوستی در آید به منزله صلح و دوستی با پیامبر صلی الله علیه و آله خواهد بود.

در این جا تذکر دو نکته قابل تأمل است:

یکی آنکه اصحاب کساء با فاطمه علیهاالسلام تکمیل می شود (فَلَمَّا اکْتَمَلْنا جَمیعاً تَحْتَ الْکِساَّءِ اَخَذَ اَبی رَسُولُ اللَّهِ بِطَرَفَیِ الْکِساَّءِ وَاَوْمَئَ بِیَدِهِ الْیُمْنی

اِلَی السَّماَّءِ وَقالَ ....)؛ زیرا فاطمه علیهاالسلام آخرین کسی است که از خمسة طیبه داخل کساء می شود.

دیگر آنکه اگر حضرت زهرا علیهاالسلام در حدیث شریف کساء به عنوان محور قلمداد می شود به این معنی نیست که فاطمه علیهاالسلام افضل از پیامبر صلی الله علیه و آله است؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله خود صاحب کساء و معرف اصحاب کساء بوده که مانند طرح غدیر و معرفی امیر المؤمنین علیه السلام به عنوان جانشین خود، بدین وسیله اصحاب کساء از جمله فاطمه علیهاالسلام را به عنوان محور به مردم دنیا معرفی فرمود تا مردم از این رهگذر به خدا نزدیک شوند. ⁽¹⁾

عناوین و نامهای حضرت زهرا علیهاالسلام در حدیث کساء

در حدیث کساء به چند نام و عنوان حضرت زهرا علیهاالسلام (فاطمه، زهرا، بنت رسول الله و ام) اشاره شده که هر یک دارای پیام و حکمت خاصی بوده و به نوعی با محوریت حضرت زهرا علیهاالسلام و آیه تطهیر و مسئله ولایت معصومین علیهم السلام در ارتباط است.

فاطمه علیهاالسلام

از همان آغاز، حدیث شریف کساء با نام «فاطمه» شروع می شود. نام مقدس «فاطمه»، زیبایی خاصی به این حدیث شریف بخشیده

است. ⁽¹⁾

نامی که مجموعه حدیث را معطر و مزین نموده نام دختر پیامبر صلی الله علیه و آله به صورت نام و صفت و ضمایر است.

«فاطمه» از ریشه «فطم» به معنی «جداشدن» است؛ اشاره به این که شیعیان حقیقی از آتش جهنم و از هر شر و بدی جدا شده اند؛ زیرا پیوند معنوی با فاطمه علیهاالسلام کیمیایی است که هر انسانی را از جهنم دنیا و آخرت جدا نموده و نجات می دهد. مهم تر آنکه حضرت فاطمه علیهاالسلام دارای مقام بسیار عظیمی است که مردم دنیا از شناخت آن بانوی بزرگوار عاجز و ناتوانند. وجود مبارک ایشان به منزله «لیلة القدر» است که درک «لیلة القدر» برای هر کسی امکان پذیر نیست «وَمَا أَدْرَاکَ مَا لَیْلَةُ الْقَدْرِ».⁽²⁾بنابر این جامع ترین و مهم ترین نامی که با فلسفه و پیام حدیث کساء مناسب است، همین نام مقدس است؛ نامی که بیانگر برتری فاطمه علیهاالسلام از نظر فضیلت، معنویت، علم، حسب و نسب و... از همه عالمیان است. ذکر این نام در آغاز حدیث کساء این پیام را در بر دارد که حدیث کساء راه نفوذ بیگانگان و دزدهای روزگار را مسدود نموده است. این که این نام مقدس چهار نوبت در حدیث شریف آمده، تلویحا حصر آیه تطهیر (إنما) را تحکیم و تثبیت و تقویت نموده است. با این اوصاف، مفهوم «فاطمه» با محتوا و پیام حدیث شریف و حصر آیه تطهیر به طور کامل

مطابقت و هماهنگی دارد که نکته های باریک تر از مو، این جا است. در آنجا که از آن حضرت به عنوان محور یاد می شود با همین نام (فاطمه) مطرح می گردد: «هم فاطمة و أبوها و بعلها و بنوها.»

زهرا علیهاالسلام

زهرا یعنی درخشنده. هنگامی که ملائکة الهی در ظلمت قرار گرفتند و تکه ابر سیاهی بالای سر آنها واقع شد، آنان از خداوند درخواست نمودند تا برای رفع ظلمت، به آنان عنایتی فرماید. نور زهرا علیهاالسلام تجلی نمود و ملائکه نجات یافتند و از آن لحظه مأمور شدند تا روز قیامت برای فاطمه و پدر و شوهر و فرزندان فاطمه تسبیح بگویند و ثواب آن تسبیح را به پیروان حضرت اهدا کنند. با این اوصاف، نام زهرا علیهاالسلام و تسبیح آن حضرت از آغاز خلقت در عرش پایه ریزی شد.

نام زهرا با این مفهوم خاص، جایگاه آن حضرت در عرش الهی و نورافشانی عالم آفرینش را تداعی می کند. پرده برداشتن حضرت زهرا علیهاالسلام از گفت و گوی خداوند با ملائکه و سکان سماوات و مطلع بودن حضرت از این راز و گفت و گو (فَقالَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ یا مَلاَّئِکَتی وَیا سُکّانَ سَمواتی) نیز از همان آغاز حدیث کساء به مفهوم عمیق نام «زهرا» اشاره دارد (در اینجا نیز نکته ها وجود دارد).

بنت رسول الله صلی الله علیه و آله

هر یک از کلمات (نام، لقب ...) و هر جمله ای از جملات حدیث

شریف کساء و حتی ترتیب و نظم آنها نیز دارای حکمت و اسراری است که باید به آن توجه نمود. «بنت رسول الله» نیز از حکمت خاصی برخوردار است. نفرموده «بنت محمد» تا معلوم و روشن باشد آن فاطمه و زهرایی که در حدیث کساء نام برده شده، دختر رسول خدا است و جای هیچ گونه شک و تردیدی در این نسبت ایجاد نشود؛ چون ممکن بود گفته شود در آن عصر و زمان «فاطمه نام» که فرزند «محمدنام» باشد وجود داشته است. اما تعبیر «فاطمه بنت رسول الله» منحصر به یک نفر است و او همان کسی است که پاره تن پیامبر آخر الزمان و کسی است که جابر حدیث کساء را از او نقل نموده و محور موضوعی حدیث کساء یعنی محور امامت و رسالت بلکه محور نظام هستی است؛ کسی که بقای هستی و نظام آفرینش به طفیل برکت وجود اوست.

در حدیثی قدسی خداوند خطاب به رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «لَوْلاکَ لَما خَلَقْتُ الْأَفْلاکَ، وَ لَوْلا عَلِیٌّ لَما خَلَقْتُکَ، وَ لَوْلا فاطِمَةُ لَما خَلَقْتُکُما»؛ اگر به خاطر تو نبود، افلاک را خلق نمی کردم و اگر به خاطر علی نبود، تو را خلق نمی کردم و اگر برای فاطمه نبود، شما دو نفر را خلق نمی کردم.» ⁽¹⁾

أمّ

کلمه «أمّ» نیز در بین القاب حضرت زهرا علیهاالسلام مانند سایر نام ها و القاب در حدیث کساء پیامی مهم و محوری در بر دارد. امام حسن و امام

حسین علیه السلام خطاب به مادر می گویند: «السلام علیک یا أماه». «أمّ» به معنی مادر است که هر کجا به کار رفته، محوریت خاصی را به خود اختصاص داده است؛ مانند «أمّ القری» (مکه) که تمام فکرها و فطرتها به سوی «أم القری» روانه است و منزلت خاصی دارد. همچنین «أمّ الرأس» (مغز) که تمام نیروهای بدنی و فکری به سمت مغز روانه است. یا «أم الکتاب» که یکی از اسامی سوره حمد است و تمام قرآن در آن خلاصه شده و حاوی تمام قرآن است. بنابراین «أم» یعنی مجمع و مرکزی که باید همه نیروها به آن مرکز توجه داشته باشند. تمام مادران معمولی دنیا بیشترین سهم و مهم ترین نقش را در به ثمر رساندن و تولد فرزند در مرحله جنینی و رحم دارند که در قرآن مجید نیز به آن اشاره شده است. در مراحل تکون جنین در رحم، نود درصد پای مادر در کار است و ده درصد پدر؛ زیرا پدر به منزله بذرافشانی است که بذر خود را در سرزمین مستعد مادر می ریزد، ولی رحم مادر و سرزمین مادر است که باید به ماه از این بذر و سرزمین به طور ویژه مراقبت نماید.

حضرت زهرا علیهاالسلام نه تنها فرزندانی را در رحم و دامن پاک خود پرورش داده (أرحام المطهرة) و از این جهت مقام مادری دارد، بلکه مقام مادری و محوری همه امامان شیعه و از آن مهم تر مقام مادری پدر خویش را نیز داراست (أم الأمة و أم أبیها). حضرت زهرا علیهاالسلام بر اساس حکمت الهی نه پیامبر صلی الله علیه و آله بود و نه امام، اما دارای مقام أمیت و محوریت رسالت و امامت بود.

پیامبر صلی الله علیه و آله در سن کودکی پدر و مادرش را از دست داد. هم چنین همسر وفادارش خدیجه سلام الله علیها نیز از دنیا رفت. تا زمانی که حضرت خدیجه در دنیا بود به عنوان «أم المؤمنین» نام برده می شد، اما پس از رحلت جانسوز آن بانوی وفادار و شجاع، این مدال افتخار تنها به وجود مقدس دخت گرامی پیامبر و اطلاق می شد. به عبارتی، آن راز بقای هستی و محور جهان آفرینش، یعنی فاطمه علیهاالسلام ، که هم «أم أبیها» بود و هم «أم الائمة»، «أم المؤمنین» نیز بود؛ یعنی مجمع و مرکز همه نیروها. همان گونه که مغز انسان در وسط جمجمه قرار دارد تا از هر نوع آسیبی محفوظ بماند و محل توجه تمام نیروهای مملکت بدن است، بر همین اساس در حدیث شریف کساء همه اصحاب کساء ذیل نام فاطمه علیهاالسلام (با ذکر تنها همین عنوان و نه نامی دیگر) و با محوریت آن حضرت معرفی می شوند: «هم فاطمة و أبوها و بغلها و بنوها». .

وقتی گفته می شود حضرت زهرا علیهاالسلام محور است، گویی گفته می شود که همه مردم دنیا بدانند تنها کسانی که به این ریشه و محور متصل باشند قابلیت امامت دارند. با این اوصاف، در حدیث کساء در حقیقت امامان شیعه تا امام زمان عج الله تعالی فرجه الشریف تلویحا معرفی شده اند تا از گمراه شدن مردم در تعیین مصادیق امامت و رهبری امت جلوگیری به عمل آید. اصلا یکی از اهداف حدیث کساء همین انحصار امامت و ولایت ائمه معصومین علیهم السلام و اصحاب کساء است.