مشخصات کتاب

سرشناسه : لانگریک، استیون همزلی

Longrigg, Stephen Hemsley

عنوان و نام پدیدآور : عراق 1500- 1900 تاریخ سیاسی، اجتماعی و اقتصادی/ اسیتون همزلی لانگریک؛ ترجمه اسدالله توکلی، محمدرضا مصباحی

مشخصات نشر : مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1378.

مشخصات ظاهری : 597 ص.مصور، نقشه، نمودار

شابک : 964-444-203-212500ریال ؛ 964-444-203-212500ریال

وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی

یادداشت : عنوان اصلی: Four centuries of modern Iraq.

یادداشت : عنوان روی جلد: تاریخ سیاسی، اجتماعی و اقتصادی عراق 1500- 1900.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس

عنوان روی جلد : تاریخ سیاسی، اجتماعی و اقتصادی عراق 1500- 1900.

عنوان دیگر : تاریخ سیاسی، اجتماعی و اقتصادی عراق 1500- 1900

موضوع : عراق -- تاریخ

شناسه افزوده : توکلی، اسدالله، 1309 - ، مترجم

شناسه افزوده : مصباحی، محمدرضا، 1326 - ، مترجم

شناسه افزوده : بنیاد پژوهشهای اسلامی

رده بندی کنگره : DS77/ل 2ع 4 1378

رده بندی دیویی : 956/703

شماره کتابشناسی ملی : م 79-4322

اشاره

فهرست مطالب

پیش گفتار مترجمان ···

پیش گفتار چاپ جدید کتاب···

مقدمه ···

فصل اوّل : عراق و فتح ترکیّه···

1 - اوضاع کشور در سال 1500 میلادی···

2 - نژادها و جامعه ···

3 - گذشته نزدیک ···

4 - تهدید ترکها و اشغال توسط ایران ···

5 - سلطان سلیمان ···

فصل دوّم : قرن شانزدهم ···

1 - امیدها و بیم ها در مورد عراق به عنوان یک ایالت ترک ···

2 - عراق داخلی 1534 تا 1640···

3 - حواشی ···

4 - حکومت ···

فصل سوم : صوباشی و سلطان مراد···

1 - بکر صوباشی ···

2 - دومین اشغال ایرانیان ···

3 - حافظ احمد ···

4 - یک وقفه و شکست دوّم ···

5 - سلطان مراد 1638···

فصل چهارم : قرن هفدهم ···

1 - ویژگیهای تاریخ عراق از 1639 تا 1704 ···

2 - نقشه قبیله ای در قرن هفدهم ···

3 - بغداد و فرمانروایان آن از 1639 تا 1704···

4 - عراق شمالی ···

فصل پنجم : شاهزاده بصره ···

1 - خاندان افراسیاب ···

2 - خلیج [فارس] از 1622 تا 1700···

3 - سقوط خاندان افراسیاب ···

4 - پایان کار حسین پاشا···

5 - یک نسل شورش ···

فصل ششم : جنگ غولها···

1 - حسن پاشا ···

2 - جنگهای اولیه : سنّی علیه سنّی ···

3 - نادرقلی و محاصره بغداد ···

4 - ناجی لنگ ···

5 - پایان مبارزه ···

6 - عراق در زمان جنگ 1722 تا 1747···

فصل هفتم : ممالیک ···

1 - ابولیله ···

2 - علی و عمر ···

3 - بابان و ایرانیان ···

4 - انسان گرگی است برای انسان ···

فصل هشتم : سلیمان کبیر···

1 - محاصره و اشغال بصره ···

2 - جلوس پاشای کبیر : این مرد و زمان وی ···

3 - قبایل و تیولداران از 1780 تا 1802···

4 - وهابیها ···

5 - سرانجام پاشای کبیر ···

فصل نهم : ممالیک بعدی ···

1 - سه سلطنت کوتاه مدّت ···

2 - وهابیها 1802 تا 1810···

3 - شهرزور 1802 تا 1813···

4 - سعیدپاشا···

5 - آخرین مملوک···

6 - هجومها از سوی کرمانشاه ···

فصل دهم : پایان یک عصر ···

1 - آخرین نگاه به ممالیک عراق ···

2 - تحول زمان ···

3 - کار بشر و کار خدا···

4 - سقوط بغداد ···

5 - علیرضا ···

فصل یازدهم : ازممالیک تا مدحت پاشا···

1 - روابط امپراتوری با خارج ···

2 - پدیده اصلاحات ···

3 - شخصیت های این عصر ···

4 - گسترش حکومت مستقیم ···

5 - خط مشی عشایری 1838 تا 1869···

6 - ارتباطات جدید···

فصل دوازدهم : اواخر قرن نوزدهم ···

1 - مدحت پاشا···

2 - گسترش به درون عربستان ···

3 - مشی جدید اسکان ···

4 - دولت عراق در اواخر قرن نوزدهم ···

5 - بازنگری گذشته و قضاوت ···

پیوستها···

پیوست اول : منابع کتاب حاضر ···

1 - تاریخهای (شرقی) قبلی که در این عصر یا بخشی از آن به عراق پرداخته اند···

2 - مسافران ···

3 - کمپانی محترم[!] هند شرقی ···

4 - تواریخ کلّی کشورهای مجاور ···

5 - تک نگاریهایی درباره مطالبی که با عراق و کشورهای مجاور آن در پیوندند···

6 - تحقیقات محلّی ···

پیوست دوّم : شجره نامه ها···

خاندان جلیلی ···

خاندان بابان ···

آل شبیب (خاندان حاکم منتفق)···

پیوست سوّم : سلاطین هم عصر ترکیه و ایران ···

پیوست چهارم : واژه نامه مخصوص ···

پیوست پنجم : مطابقت تاریخ هجری با تاریخ میلادی ···

پیش گفتار مترجمان

ترجمه این اثر به لحاظ اسامی خاصّ (اشخاص ، جاها ، قبایل) و اصطلاحات اداری، نظامی و سیاسی ترکیه عثمانی با مشکلات زیادی همراه بود. نویسنده در ضبط و ثبت آنها دقّت کافی مبذول نداشته و از آوانگاری دقیق و مشخصّ استفاده نکرده است. مثلاً کلمه ( Salim ) سلیم است یا سالم؛ (Qasim) قاسم است یا قصیم؛ (Thamir) ثمیر است یا ثامر؛ (Sufuk ul Faris) سفوک الفریس است یا صفوک الفارس (که شکل صحیح آن همان است که زیر آن خط کشیده شده). در موارد متّعدد نویسنده نامی را غلط ثبت کرده: مثلاً (Shafullah ul Shallal) را برای شفلح الشلاّل به کار برده است؛ صقور را Sugur، مشحوف را Mashufو حکاری و هکاری را که

اولی نام محل و دوّمی نام قبیله است Hakariثبت کرده است. بعلاوه

اسامی زیادی، بویژه نام روستاها یا از میان رفته یا عوض شده یا اصلاً آن روستا جزو شهر شده و در جایی منعکس نشده است.

ما کوشیدیم با مراجعه به منابع مختلف این مشکلات را بر طرف کنیم و تا حد زیادی در این کار موفق بودیم. فقط چند نام که در هیچ جا پیدا نشد شکل لاتین آن را بعد از فارسی در مقابلش آورده ایم؛ شاید، خواننده

علاقه مند بتواند شکل صحیح آنها را بیابد.

نویسنده کوشیده است، از وقایع عراق در پیوند با پاشاها، قبایل، سلاطین عثمانی و نیز حوادث کشورهای مجاور تا آن جا که به عراق مربوط می شود تصاویری زنده و رسا و دقیق به دست دهد. امّا از آن جا که یک فرد انگلیسی است، وقتی منافع دولت استعماری انگلیس و کمپانی هند شرقی مطرح می شود بی طرفی را رعایت نمی کند و اظهارنظرهایش سطحی و گاه تعصب آمیز است. ضمناً یادآوری می شود در ارجاعها برای سهولت غالباً نام نویسنده به جای نام اثر آمده است.

اسدالله توکلی طبسی - محمّدرضا مصباحی

پیشگفتار چاپ جدید کتاب 1968

اصل این کتاب چهل و سه سال پیش آن هم فقط یک بار منتشر شد و دست کم در 25 سال اخیر نایاب بوده است. متن حاضر که بدون ایجاد کوچکترین تغییری در آن تجدید چاپ شده برای نویسنده تقریباً ناآشنا می نماید و این احساس عجیب را در وی بر می انگیزد که نوشته به شخص دیگری تعلّق دارد. در عین حال داوری بی طرفانه درباره چنین نوشته ای، هر چند خواست جدّی نویسنده است، نمی تواند از لطف و حمایت پدرانه او عاری باشد.

من آثار زیادی در چند دهه گذشته، در زمینه تاریخ نوین خاورمیانه نوشته ام. کتاب مرا که تحت عنوان عراق از سال 1900 تا 1950 منتشر شده، در واقع می توان ادامه کتاب حاضر شمرد. امّا تقریباً هیچ کتابی در ارتباط با دوره و وقایعی که شرح آن در این کتاب آمده، منتشر نشده است. دیگر پژوهشگران آثار چندی خصوصاً در پیوند با قرن نوزدهم و دوره بعد از سال 1831 قرن نوزدهم نوشته اند و همچنان نیز سرگرم بررسی در این زمینه هستند. به دلایلی که شرح آن در صفحه 471 بیان شده، این دوره کمتر از قرون پیش از آن در این کتاب مورد مطالعه و بررسی قرار گرفته است.

مع ذلک از آنجا که ظاهراً برای کتاب من، تاریخ چهار قرن عراق جدید، تقاضای مداوم، هر چند محدود، بویژه در سطح دانشگاههای امریکا، کشورهای عربی و انگلستان وجود دارد، خوشحالم که این اثر، با وجود تمام کاستیهایی که دارد دوباره منتشر می شود.

استیون همزلی لانگریگ (S.H.L.)

ژوئن 1968

مقدمه

سرزمینی که تاریخ چهار قرن اخیر آن مورد بحث این کتاب است، با اندک تفاوتهایی، ایالت های ترکی موصل، بغداد و بصره را در شکل امروزین خود دربر می گیرد. تناسب نام «عراق» با این مصداق می تواند در واقع بحث انگیز باشد؛ در بیشتر دوره مذکور نام «عراق» حاضر کاربردی همگانی نداشته و گاه نیز بر سرزمینی کاملاً متفاوت اطلاق می شده است. امّا هیچ نام دیگری برای این سرزمین مانند نام قلمرو کنونی عراق متناسب و برای اکثر مردم آشنا و گویا نیست.

چنانچه تاریخ نسبتاً جامعی از این کشور در عصر جدید - از اوایل قرن شانزدهم تا اواخر قرن نوزدهم - وجود می داشت نویسنده حاضر پای بدین میدان نمی گذاشت. در حقیقت جز یک تک نگاری ناموفق اثری از این نوع نه به زبان انگلیسی منتشر شده و نه به دیگر زبانهای اروپایی؛ و نیز در نوشته های طبع شده و حتی در دستنوشته های مربوط به آسیای غربی هیچ اثری که بتواند خلأَموجود را پرکند وجود ندارد. سوابق و آثار تاریخی عراق باستان از جانب مورّخان و باستان شناسان پیوسته مورد توجه قرار گرفته وعلت آن است که این سرزمین مهد اصلی تمدّن بشر و مرکز امپراتوریهای

بزرگ باستان بوده و سرزمینی است که سرداران بزرگ یونان و روم در آن تاخت و تاز داشته اند؛ بعلاوه برای چندین نسل صحنه افتخارات اسلام عصر عباسیان بوده است. در عین حال انقلابها و رنجهای مردم این سرزمین که در پی این شهرت باستانی روی داده، به هیچ وجه توجه تاریخ نگاران را به خود جلب نکرده، که این امر مایه بسی شگفتی است. دوران طولانی فقر، آشفتگی و غفلتی که حمله مغول در پی داشت، نفرت مورّخان را نسبت به حمورابی، کوروش، سلوکوس، خسرو و هارون نیز برانگیخت. تاریخ عراق را از زمان زوال خلافت تا قرن حاضر پرده هایی از ابهام پوشانیده است. در حقیقت از زمان فتح هلاکو تا ظهور ایران صفوی بسیاری از مطالب مربوط به تاریخ عراق را می توان در سرگذشتهای مبهم مغول، تاتار و ترکمن یافت، که نویسنده حاضر به این دوره نپرداخته است. مورّخ بررسی خود را به جدیدترین دوران ما که مطالعه در مورد آن کمتر انجام شده محدود کرده است.

امّا عذر نویسنده برای فراهم آوردن صفحاتی چنین طولانی و اغلب خسته کننده، اساساً و صرفاً شکوه از دست رفته تمدّنی باستانی نیست. نویسنده از سرزمینی گسترده با موقعیّتی مهمّ سخن می گوید که زمانی ثروتهای افسانه ای داشته و اکنون نیز ثروتهای بالقوه ای در اختیار دارد؛ سرزمینی که شرایط طبیعی و اجتماعی آن کم نظیر بوده، و همچون زمینه ای برای تاریخ ارزش بررسی و مطالعه دارد؛ تاریخ کشوری که گذشته نزدیک آن با زندگی و سرنوشت هزاران هزار نفر از هموطنان ما ارتباط داشته و آینده آن نیز مسئله ای است که امروزه حادترین و غالباً ناآگاهانه ترین مناقشات را بر انگیخته است. بر همین اساس نویسنده امیدوار است انتشار چنین صفحاتی، فرصتی مغتنم باشد و بتواند به سبب ارائه حقایقی تاریخی، مبانی

ارزشمندی برای اندیشمندان آینده فراهم آورد.

در این میان، خود نوشته های مربوط به عراق از دوران سلیمان باشکوه حاوی شخصیتهای برجسته ای است که زمانی دراز جایی در تاریخ نداشته اند، و شامل حوادثی است که از جذبه های تاریخی و صحنه های هیجان انگیز بی بهره نیست، و نیز در این دوره به مطالب فراموش شده ای بر می خوریم که اوج و حضیض ایالات آسیایی امپراتوری سلطان را روشن می سازند. مورّخ اهل عربستان برای بررسی جنبه هایی از قبایل کوچ نشین و تجدید حیات گرایان خشن ساکن بیابانها و واحه های کشورش، می تواند به این کتاب مراجعه کند. مورخ ایرانی نیز می تواند صحنه هایی از اختلافات مذهبی و امپراتوری میان سنّت و بدعت را که قهرمانان مشهور هر دسته به تناوب، همدان، درّه های کردنشین و بغداد را به تصرف درآورده و از دست داده اند، در این کتاب ببیند. نویسنده تاریخ کردستان - که هنوز چنین مورّخی نداریم - می تواند برای درک چگونگی داد و ستد میان مردم درّه های جنوبی با حکّام و نیز بین خودشان از این کتاب سود جوید. دانشجویی که در مورد مؤّسات و شرکتهای انگلیسی مطالعه می کند می تواند با مراجعه به این کتاب به بررسی اولین مؤسات و شرکتهای کوچک تجارتی که با بصره در ارتباط بوده اند، بپردازد و گسترش و سلطه آرام این شرکتها را از نظر اقتصادی و سیاسی ملاحظه کند.

بدین ترتیب نویسنده ای که چنین بلند پروازانه در جلب نظر مورّخان، سیاستمداران، و شرق شناسان می کوشد، در انجام وظیفه خویش با شرایط نامساعد از جمله مسائل فراوان، وضعیت اقلیمی نامطلوب و دوری از کتابخانه ها روبرو بوده است. لذا نویسنده بر آن نیست که کاستیهای چاپ اوّل کتاب را بپوشاند، امّا به گمان وی استفاده از فرصتهای نادری چون

امکان دسترسی به منابع اصلی (شرقی)، بهره گیری از یاری پژوهشگران عراقی و اقامت طولانی در آن کشور که ضرورتاً اطلاعاتی در مورد شرایط آن کشور، زبان و موقعیت اقلیمی در اختیار وی قرارداده است، نویسنده را بر آن داشته تا به نوشتن اثری دست زند که کشش و امکان نگارش آن برای کمتر کسی موجود بوده است . نویسنده با خشنودی از کتابی تازه در این زمینه به قلم نویسنده مطلع تری استقبال می کند و با کمال میل کلیه تحقیقات خود را در اختیار وی خواهد گذارد.

نمی توان از یاری سخاوتمندانه بسیاری از دوستان عراقی در تهیه دستنوشته ها، در اختیار گذاردن آثار کمیاب به زبان ترکی و دیگر کمکهای آنان در آماده سازی کتاب حاضر چنان که باید سپاسگزاری کرد.با این حال نیاوردن نام کسانی چون حمدی بیگ بابان (یکی از اعضای خانواده ای مشهور که اغلب در این کتاب از آنان یاد شده)، یعقوب افندی سرکس، محمود بیگ الشاوی، حسن بیگ از حلّه، داود بیگ الحیدری، و شیخ احمد باش اعیان دور از ادب و حق شناسی است. یادداشتهای ارزشمندی درباره تاریخ جدید منطقه های خاص عراق را حاجی عذار از بصره، حاجی شکری بیگ از حلّه، حمیدخان از نجف، عبدالحمیدبیگ یعقوب زاده از کرکوک و بسیاری دیگر در اختیار نویسنده قرار داده اند. کمک های آقایان، زاهدافندی، عبدالجبار افندی و یوسف ملک در تهیه و تنظیم مطالب، کار جمع آوری و تکمیل اثر را بر من آسانتر کرده است.

S.H.L. بغداد فوریه 1925

فصل اول: عراق و فتح ترکیّه

1 - اوضاع کشور در سال 1500 میلادی

کمتر سرزمینی با شهرتی باستانی همانند درّه های رودخانه های دجله و فرات از چشم آیندگان در اوایل قرن شانزدهم این چنین ناشناخته مانده است. حملات مداوم از جانب شرق دور و ظهور و سقوط سلسله های متعدد، شکوه دیرینه این سرزمین را به افسانه نزدیک ساخته بود. در برابر دستاوردهای دوران نوزایی، دنیای جدید کریستف کلمب، خط مشی های سلاطین نامدار اروپا که نیروهای جدید ملل متمرکز را رهبری می کردند عراق علاقه غربیان را چندان به خود جلب نمی کرد. شمار اندکی با بابل، نینوا و بغداد به عنوان مراکز سرزمینی آباد و شکوفا آشنا بودند؛ شمار کمتری از روابط محدود فیمابین نایب السلطنه های عراق و دربارهای اروپا آگاه بودند. داستانهای مسافران اغلب غیر واقعی و پراکنده بود و فقط کشورهای دریا نورد جنوب اروپا به کشورهای شرق خاور نزدیک، به عنوان منابع ابریشم و ادویه و یا راههای تهیّه آنها که در سوریّه و مصر مبادله می شد توجّه داشتند.

سفرهای دیاش⁽¹⁾و داگاما⁽²⁾قبلاً علاقه و توجّه آنان را به هند شرقی و کشورهای آسیای شرقی جلب کرده بود. قبل از پایان قرن پانزدهم میلادی ناوگانهای پرتغال اقیانوس هند را در نوردیده و در سال 1507 مرکز نظامی - تجاری بزرگ هرمز را در خلیج فارس بنیان گذارده بودند. تاجران ونیزی و جنوایی اغلب با استفاده از باریکه خشکیی که مدیترانه را به آبهای خلیج فارس متصل می کرد در کاروانسرهای باجت (Badget) و یا بابل خوابیده و پس از دیدار از نجف در زُبیَر توقف می کردند. بدینسان قبل از شهرت فزاینده صوفیگری ایران، فتوحات شرقی سلطان و توسعه تجارت و سرمایه گذاری قدرتهای غربی (که خود علت و معلول گسترش عظیم دانش بوده است)، عراق موقعیت مهمی نداشت و تنها پس از جریانات یادشده، توجه عموم، هر چند بطور اندک، به آن جلب شده است.

مع ذلک عراق خود نیز چیزهای زیادی نداشت که بتواند طمع همسایگان را برانگیزد. این کشور صرف نظر از گذشته اش و ذخایری که ممکن بود در اختیار دانش پژوهان و حکومتهای دانش پرور در آینده قرار دهد، در این زمان از قلعه سنگی ماردین تا شط العرب به سبب تجاوزات بیرحمانه، به صورت سرزمینی بایر، متروک و آشفته در آمده بود. مسافری که در طول راههایی حرکت می کرد که در اثر کثرت رفت و آمد تثبیت شده بودند، با آب و هوایی نا مطلوب، امّا نه چندان رنج آور روبرو می شد، که در هر ناحیه مشکلات خاصّی برای او پدید می آورد. از جنوب به سوی مرکز عراق راه از طریق

رودخانه فرات به حلّه می رسید؛ یا از طریق فرات، غرّاف⁽¹⁾و دجله به تیسفون. او از آبراه بزرگ و شکوهمند شط العرب عبور می کرد و از باتلاقهای سعدکوفی⁽²⁾و نیزار می گذشت و با کرجی از رودخانه هایی که درختان بید یا خرما در کنارشان افراشته بودند و پیوسته از هم جدا می شدند و باز به هم می پیوستند، عبور می کرد. مزارع پراکنده ذرت و جو، گله های گاو وحشی، دهکده هایی با خانه هایی از بوریا و چادرهای سیاه اردوگاههای قبایل چوپانی که خشکسالی آنان را به کنار رودخانه کشانده بود مشاهده می کرد. بالاتر از بصره برج بزرگ دیر و بالاتر از قُرنه به سوی دهانه غرّاف، نهرالانهار، دیر منصوریّه کتل المعّمر پرجمعیت ترین و ثابت ترین مجموعه خانه های قبیله ای قرار داشت که تعدادشان به یک هزار مجتمع می رسید. در غرّاف بجز حیّ در کنار شهر قدیمی واسط هیچ یک از شهرهای کنونی ساخته نشده بود. در ناحیه دجله نیز هیچ یک از شهرهای عماره، کوت، بُغیله، عزیریه و صویره پا به عرصه نگذاشته بودند. بخش میانی رود فرات از کنارشهرهای عرجاء، سماوه، لام لوم و حسکه (دیوانیه کنونی) و از کنار دهکده هایی که در اطراف باغهای خرما به وجود آمده بود به طرف حله جریان داشت. در طرف مغرب در سرزمین هایی که فصل بهار سیل فرا می گرفت. رُماحیّه، کوفه و شهرهای مذهبی قرار داشت. آبراه پالاکوس یا هندیه از رودخانه فرات خشک و از یاد رفته بود. کفل (مانند عزیر در کنار دجله) زیارتگاه یهودیان بود. طویریج هنوز احداث نشده بود. مسیّب در نتیجه رفت و آمد زائران به کربلا پر ازدحام بود.

از کربلا سه منزلگاه و از حلّه چهار منزلگاه با جاده زمینی تا بغداد فاصله بود. چشم اندازها و وضعیت شهرها در عراق سفلی (جنوبی) بدین گونه بود.

فرق این راه هر چند با آنچه امروزه وجود دارد زیاد نبود، در مقایسه با راههای نواحی شمالی تفاوت آن آشکار می شد. مسیر رودخانه ها یکسان نبود و باتلاقها از بخش بالاتر رودخانه شروع می شد و مناطق وسیع تری را در بر می گرفت؛ سیلابهای بهاری کاملاً مهار نشدنی بود. کشت و زرع کمتر بود و کوچ نشینانی که به پرورش دام مشغول بودند بیشتر. درختان صنوبر و بید که امروزه کمتر به چشم می خورد در طول ساحل رودخانه کاشته شده بود. نشانه های آشکار عظمت گذشته کمتر از امروز در زیر خاک مدفون بودند.

آن سوی فلوجه بالای سامرا در آن طرف جبال حمرین سطح زمین بالاتر بود و مشخصات آن تغییر می کرد. از باتلاق و بید، گاوهای وحشی و باتلاق نشینان و رودخانه های ناپایدار بدون ساحل اثری دیده نمی شد. ریگ و صخره جایگزین ماسه شده و سطح موجدار جای زمین صاف را گرفته بود. نشانه های وجود منابع و ثروتهای معدنی آشکار می شد. زارعان که تعدادشان اندک بود، به جای کانالهای آب سیل و کرت از چاههای آب و به جای چادر و کلبه های حصیری از کلبه های گلی استفاده می کردند. گله های بزرگ گوسفند و شتر صاحبان خود را به چراگاههای وسیع تر و حاصلخیزتر می کشاندند.

جاده سوریه در فلوجه رود فرات را قطع می کرد و به سمت شمال غرب در جهت رودخانه ادامه می یافت و از منزلگاههایی می گذشت که در هر زمان شناخته شده بود. شهرهای رودخانه علیا، بجز رمادی، از لحاظ نام، وسعت و شرایط اقلیمی با آنچه امروزه وجود دارد فرقی نداشتند، همان گونه که هوای پاک صحرا و جلگه های خشک مرتفع بدون تغییر باقی مانده اند.

دجله دربالای بغداد کمتر به چشم مسافران می آمد. از مرقدهای امام

موسی کاظم علیه السلام و ابوحنیفه تا حمّان علی و چشمه های آب گرم موصل بجز سمیکه در کنار نهر دُجیل، سامرّا و تکریت شهر دیگری دیده نمی شد. راه پر رفت و آمد به موصل که تا به امروز از لحاظ جهت و منازل بین راه تغییر چندانی نکرده از میان ایالت خالص و در طول جبل حمرین می گذشت. در حواشی شمالی بغداد دو جاده با فاصله کمی از هم جدا می شدند. راه شرقی از یک کاروانسرا - که بعداً به اوتراخان ترکها معروف شد - می گذشت و در بوهریز (بهرز) به گذرگاه دیاله می رسید. سپس باغهای انبوه بعقوبه (یعقوبیّه) و قلعه شهربان را دور می زد و از تپه های کم ارتفاع گذشته به خانقین و سپس به کردستان منتهی می شد. این جاده قدیمی و مشهور همان جاده خراسان در زمان عباسیان بوده است. در شرق بعقوبه در کنار نهر روز دهکده ای قرار داشت که ایستگاه بین راه به مندل چین بود، مکانی که عرب جای خود را به لر و خشکی بیابانهای هموار جای خود را به جویبارهایی می داد که از تپه ها بسرعت جاری بودند. جاده موصل با عبور از دهکده های معّظم و خالص کانال دلی عباس⁽¹⁾را پشت سر می گذاشت. پس از گذشتن از چادرنشینان غرفه در طرف چپ با شیب تندی از جبل به سمت بالا رفته و در دشتهای وسیع قره تپه ادامه می یافت. زنگاباد توقفگاه بعدی بود که در آنجا پس از گذشتن از ناحیه قدیمی کفری از راه طوز خرماتو و طویق به کرکوک می رسید. پس از آن جاده به سوی شمال با گذشتن از سرزمین های پست و چندین حلقه چاه نفت نامنظم به زآب سفلی در اَلتون کوپری منتهی می شد. قوش تپه و قلعه قدیمی اربیل که راه آن از میان گندمزارهای زیبا می گذشت در طرف زاب علیا قرار داشت. راه در دو محلّ از رودخانه می گذشت و پس از عبور از

یک منزلگاه دیگر به موصل می رسید. روستاهای مسیحی نشین و نیز صومعه ای قدیمی در کنار این جاده قرار داشت. موصل دروازه شمالی و طبیعی عراق بود که دو راه اصلی از شمال و غرب بدان منتهی می شد. یکی از راهها از طریق اورفه از حلب به ماردین که بر روی تپه ای قرار داشت می رسید و از طریق دیره قره به نصیبین و از آن جا در عرض صحرا به دجله در زیر جزیره ابن عمر می رسید. راه دیگر از شهر بزرگ و قلعه دیاربکر به جزیره ابن عمر و از آن جا از طریق زاخو والقوش به موصل منتهی می شد.

مسافر با استفاده از این راهها از طریق آناطولی و سوریه به سواحل خلیج [فارس] می رسید. سرزمینی که مسافر از آن می گذشت مشخصاً عراقی، یعنی مناطق سفلی و علیای دشتهای وسیع دو روخانه فرات و دجله بود. اگر نویسنده ناگزیر نبود به بررسی سرزمین های مجاور عراق بپردازد، کتاب حاضر بدون درنگ به بررسی شرایط زندگی در شهرها و قبایلی که مسافر دیده است می پرداخت. هر چند همسایگان نزدیک عراق اساساً اجتماع و شکل متفاوتی دارند، از لحاظ تاریخی جدایی ناپذیر به شمار می روند. برخی از راههای اساسی منتهی به عراق نیز از میان این کشورها می گذشت. شماری از این همسایگان با مردم عراق ارتباط مداوم داشتند و همانند این کشور در معرض فشارهای خارجی بودند.

صحرای بزرگ واقع در غرب رودخانه فرات - هر چند هیچ مانعی آن را از خاک عراق جدا نمی کند و از نظر جغرافیایی و فرهنگی متمایز است - هدفهای سه گانه ای را تحقق می بخشید: دورنگه داشتن نفوذ سوریه، ایجاد اسکان برای تعداد بی شماری قبایل عرب به منظور اشغال چراگاهها و جلوگیری از حمله مهاجمان برای تصرف آنها و در ترس و ناامنی نگاه داشتن گاه بگاه مرزنشینان در غرب. بیهوده است بخواهیم نام قبایل مختلفی را که به

این صحرا حمله کرده و دامهای آنان در آن چرا کرده اند حدس بزنیم و سیاستها و تاریخ آنان را دریابیم، چرا که این قبایل در تمام اعصار حالت شبانی داشته و غالباً از عربستان سعودی بوده اند. در مورد قبایل دور دست واحه های نجد و احسا و سواحل خلیج [فارس] در آینده در جای خود سخن خواهیم گفت. قبلاً به اوضاع خلیج[فارس] و ورود موفقیت آمیز پرتغالیها به آبهایی که فقط دزدان دریایی و صیادان مروارید بحرینی و تاجران سواحل عُمان و بنادر کوچک عربستان و فارس در آن قایق می راندند، نظری افکندیم. از سلطه ظالمانه و دراز مدت پرتغالیها بر این دریاها باز سخن خواهیم گفت.

در زمینهای باتلاقی و هموار عربستان (خوزستان) قبایل به پیروی از قبایل گمنام عرب که به کشت برنج و پرورش گاو وحشی مشغول بودند از آبراهها حق عبور می گرفتند و در مرزی که بعدها برای کشورهای بزرگ مشکلاتی ایجاد کرد بدون مانع به چرای دامهای خود مشغول بودند. حاکم این قبایل والی حویزه [هویزه] بود، نماینده ای از یک خاندان قدیمی عرب⁽¹⁾که نسب اجدادشان با افسانه آمیخته بود. قدرت این والی تا قُرنه وشط العرب گسترش می یافت. ظهور حکومت او احتمالاً پس از سقوط خاندان «اتابکان» خوزستان در قرن چهاردهم بود. بازی ماهرانه میان پرتغالیها و ایرانیان و اعراب بصره موجب افزایش قدرت والی حویزه [هویزه] شده بود. مشکلات و فقر سرزمینش نیز در تثبیت قدرت او تأثیر داشت.

در شرق و غربِ سرزمین والی، قبیله ها و امیرنشین های دره ها که پادشاهی سلسله اتابکان در آن مستحیل شده بود قرار داشت. خوزستان و بختیاری با هم لرستان بزرگ را تشکیل می دادند. در این ایام لرستان بزرگ به قبیله نشین های کوچک و مستقلی تقسیم شده بود که روابطشان با همسایگان

و دیگر حاکمان تا به امروز دگرگونی چندانی نداشته است. گرایش عمده در جهت تجزیه گروههای بزرگ تر به گروههای کوچکتری بود که موقتاً خطری همگانی و یا جاذبه شخصیتی آنان را گرد هم می آورد. لرستان کوچک که در طول مرزهای مشخّص عراق در دو طرف کوههای زاگرس قرار داشت، هنوز تحت حکومت سلسله اتابکان خراجگزار شاه شاهان به شمار می رفت. قلمرو آنان چند کیلومتری در دشتها و دامنه کوهها کشیده می شد و دهکده های جصّان و بدره را که ساکنین اکثر آنها لر بودند در بر می گرفت.

در شمال پشت کوه و در جنوب رودخانه سیروان (دیاله) و در کنار راه بغداد - کرمانشاه ایل قدیمی و کرد کلهر ساکن بود. بقایای اندک ایل مذکور در همین منطقه از دورانهای قبل سکونت داشته اند. در شمال و شمال غرب منطقه کلهر ناحیه به سه بخش تقسیم می شد: «سرزمین گرم»، بین رشته کوههای قره داغ و راه زنگ آباد به زاب، دره های شهرزور و مناطق اردلان. دو منطقه اولیه از سوی شمال به زاب کوچک محدود و از اردلان (کردستان کنونی در ایران) به وسیله کوههای اورامان و مرزهای بین المللی کنونی جدا می شدند. در قرن دوازدهم خانواده قدیمی بنی اردلان بر این بخش از کردستان حکومت می کردند. افسانه ها و مطالب ضد و نقیض در مورد این خانواده نقل شده است. احتمالاً اجداد این خانواده از یک خاندان اشرافی دیاربکر بوده اند که از آنجا یکی از اعضای خاندان به بخش گوران کُلهر مهاجرت کرده است. این شخص با گسترش سریع دامنه نفوذ خود حکمرانی بر قبایل شهرزور و دره های شرق اورامان را بدست آورد. چنگیزخان سلطه او را به رسمیت شناخت. پسرش، کلول، از ناحیه اربیل نیز خراج می گرفت. حکومت آرام و متحد تحت فرمانروایی دو شاهزاده دیگر از همین خاندان باقی ماند. در اوایل قرن چهاردهم، ظهور خاندان جلایر در عراق مصادف با

حکومت شاهزاده ناتوانی در اردلان بود که مجبور شد بخشهای شمالی و غربی امپراتوری اش را تسلیم کند. خاندان جلایر در کوششهای خود به منظور به دست آوردن سرزمینهای بیشتر موفق نبودند. دانایی حاکم بعدی اردلان، حَسَن، در اواخر قرن پانزدهم و در حکومت مقتدر مأمون سبب شد که بخشهای شمالی دوباره به تصرف درآید. زاب بزرگ دیگر بار حد شمالی شناخته شد و پادگانی در رواندوز تأسیس گردید. تا آنجا که می دانیم هیچ یک از همسایگان از لحاظ فرهنگی و اوضاع کشور به پای اردلان نمی رسید. شهرزور در آن زمان هنوز شمار اندکی از قبایل و خاندانهایش را در اختیار داشت. زنگنه، هماوند و جاف هنوز جزء ایران بودند. بنیان گذاران مذهبی شیخان طالبانی و جباری هنوز خصوصیت قبیله ای نیافته بودند.

هنوز چند نسل تا ظهور «فرمان»داران که می بایست در سرزمین زهاب و داودیّه سکنا گزینند فاصله بود. دره های واقع در شرق کرکوک در آن وقت در تملک روستاییان کردی بود که مدتها قبل از آن که پراکنده و فراموش شوند در گروههایی این جا و آن جا با هم متحد شده بودند و در دهکده هایی که نامهای ابهام آمیز آنها موجب شده محل آنها مشخص نشود سکنا گزیده بودند. خرابه های قلعه هایی بر روی تپه ها و نام برخی از مکانها امروزه یادآور زندگانی شدیداً فردی و تا حدی متمدن کردستان قرون وسطایی است که هر چند کمتر به یاد مانده در عین حال تا به امروز تغییر چندانی نکرده است. درنه و پنجوین در گذرگاههایی که بعداً در مرز قرار می گیرند، کوی، حریر و رواندوز در میان زابها، عقره در زاب بزرگ از جمله قلعه های نظامی بودند.

بالاتر از زاب بزرگ عمادّیه تاریخی کهن داشت. عقره، دیر و دهوک و گاه زاخو از توابع آن بودند. در فاصله قرنهای دوازده تا پانزدهم عمادیّه به صورت بخشی از قلمرو اردلان درآمد. پس از آن خاندان جلایر تا زمان سقوطشان بر

این ناحیه حکومت کردند. مدارک اولیه ابهام آمیزند، امّا آنچه از روایات و گفته های بازماندگان بعدی استنباط می شود آن است که بعد از جلایرها خانواده ای اشرافی و بسیار محترم - خاندان بهدینان - از اواخر قرن چهاردهم بر روستاییان کرُدهکاری فرمانروایی می کردند. از آن زمان تا دوران حاضر شهر در حالی که در برابر تجاوز سپاهیان آق قویونلو مقاومت کرد فرمانروایی اش پشت به پشت منتقل شد، اما نتوانست از سلطه خاندان اردلان در امان بماند.

در شمال قلمرو اردلان (در ایران) و در شرق رواندوز از این سو تا آن سوی مرز جدید قبیله مُکری سکونت داشت. با آنکه قبیله مُکری خاندانی پرسابقه وقدیمی بود، هیچ گاه نتوانست حاکمیت مقتدری برای خود فراهم آورد و قبایل پراکنده خود را متحد سازد. شاید در عصر سلجوقیان یک خاندان سلطنتی کُرد خیلی قدیمی با نام «مُکری» ارتباط داشت، امّا در دورانی که ما از آن صحبت می کنیم جز وابستگی اندکی میان آنان موجود نبود و چاره ای نداشتند جز آنکه تحت نفوذ اردلان در آیند. تا سال 1750 نیز ذکری از یک بیگ مکری می رفت، امّا با آنکه این عنوان تنها به یک خانواده واحد اطلاق می شد نشانی از آنان به ترتیب وقایع حکومتشان بجا نمانده است. مرکز فرماندهی این دسته در ساوجبلاغ بود.⁽¹⁾

شهرت، قدمت و اصالت خاندان هکاری که رقیب مکری به شمار می آمدند، کم از اینان نبود. خاندان هکاری در منطقه ای که از شمال بتلیس، تقریباً در شرق زمینهای پست ارومیّه، و جنوب (شرق دجله) شروع می شد و تا فاصله ای که نفوذ و سلطه آنان پیوسته در حال تغییر بود، گسترده بودند.

تاریخ اولیه آنان همان شاخه متمایز نژاد کُرد با یک خاندان حاکم از سلجوق است. از میان فرمانروایان مقتدر کُرد در قرون میانی شاهزاده بتلیس قویترین بود. نمایندگان این خاندان در اعصار بعد در جزیره ابن عمر و جولمرک سلسله های وابسته ای تشکیل دادند. اما در پایان قرن پانزدهم این نمایندگان قدرت شاهزاده حکاری⁽¹⁾را نداشتند. هر سلسله حاکمان خود را داشتند و با فاتحان بعدی جداگانه روبرو می شدند و نفوذ بیگ خود را تا قبایل دهکده های مجاور گسترش می دادند.

2 - نژادها و جامعه

بدین ترتیب مناطقی که دشتهای عراق را احاطه کرده بودند به لحاظ ترکیب کلی جمعیت و سطح زمین تفاوت بسیاری با آن کشور داشتند. نگاهی به تضادهای ظاهری اعراب خالص کوچ نشین صحرای سوریه، نژادهای مختلط ساکنان سواحل خلیج فارس و لرها و کُردها در شرق و شمال این کشور بر وحدت زبان و یکپارچگی کشور عراق تأکید دارد. مردم از موصل گرفته تا کارون به زبان عربی سخن می گفتند. سنتهای کشور تا این زمان اغلب سنتهای عرب بود. اسلام تقریباً در سراسر جهان گسترده بود. صحنه های مشابه زیادی به چشم می خورد و فقط یک فرهنگ واحد حاکم بود. رودها شمال کشور را به جنوب متصل می کردند. در عین حال از لحاظ مذهب و خون در واحد اجتماعی، این وحدت ظاهری تنوع چشم گیری در خود داشت.

از لحاظ نژادی، عراق هیچ گاه کشوری عرب نبوده است. موجهای پی درپی فتوحات از زمان سومریها تا زمان مغولان، عناصر تازه ای به خون این

قوم که در آغاز تاریخ نه سامی بودند و نه عرب، افزود. ملیت عربی این کشور که یادآور فقط یکی از فاتحان بسیار است، تاریخ نسبتاً جدیدی دارد. اما تا حدی نیز بیانگر عنصری است که از زمان سقوط و انحطاط عظمت خلفا، عناصر دیگر را در خود محو کرده بود. از این رو با هیچ نوع خالصی روبرو نیستیم و ادعای داشتن اصل مشترک، مبنایی تاریخی ندارد. تنها چند قبیله که هنوز در جایی استقرار نیافته بودند و تعدادی خاندان در شهرها، می توانستند از پاکی نژاد که از سنّت ازدواج اسلامی بر جای مانده بود سخن گویند. بجز آن، عراقیان آن قرن همانند زمان حاضر بازماندگان ملتهای گوناگونی بودند.

علاوه بر این در شمال و جنوب کشور جوامعی وجود داشت که غلبه کلی رگه عرب در مورد آن صادق نبود. در شهرهای مقدس ایرانیان، و در بصره هندیان و سیاه پوستان سکنا داشتند. صابئان - نقره کاران آرام دهکده های کنار رودخانه - در جنوب عراق پراکنده بودند. خانواده های ترک و کُرد از مدتها قبل در موصل و بغداد که هزاران یهودی در آنها به دادوستد مشغول بودند، سکنا داشتند. مسیحیان نیز به فرقه ها و خاندانهای گوناگونی وابسته بودند. این مسیحیان، بیشتر جمعیت شهرنشین را در موصل تشکیل می دادند و دهکده های پرجمعیت آنان در تپه هایی که در سمت شمال بودند، قرار داشت. در سرتاسر کردستان جوامع کوچک مسیحی در اطراف صومعه ای گردآمده بودند و هر جامعه سلسله مراتب کشیشی خود را داشت. جَبَل سنجار و تپه های شمال شرقی موصل قرارگاه فرقه خشن یزیدیه بود که بر ضد مردم و حکومت ها می شوریدند. بازماندگان مهاجران ترکمن در تلعفر و در دهکده هایی در طول بزرگراه موصل که دَلی عباس را به زاب بزرگ متصل می کرد، تردّد می کردند. بزرگترین مرکز تجمع اینان کرکوک بود. کردهای قبیله نشین و شهرنشین، در تپه های خودشان که مشرف بر دهکده های

فرودست بود به ساکنان شمال عراق به خواری می نگریستند. لُرهای پشت کوه در سرتاسر دهکده های دور دست مرز شرقی پراکنده بودند. در غرب بدویان اصیل، افراد قبایلی را که وسوسه سرزمینهای پرآب و حاصلخیز آنان را به استقرار و آمیزش با کشتکاران واداشته بود، به عنوان نژادی متفاوت و منحط به دیده تحقیر می نگریستند.

مناقشات مذهبی و اختلافات دائمی فرقه های اسلامی شیعه و سنی فقط تا آنجا که بر تاریخ عراق تأثیر داشته و از این رو در سیاستهای داخلی و خارجی عراق امری حیاتی به شمار می رفته، در این کتاب مورد توجه قرار گرفته است . این اختلافات در جای دیگر به عنوان مشکل دائمی بسیاری از فرمانروایان عراق بررسی شده است. شکاف عمیق و مسئله ساز برای حکومتها شکاف میان زندگی شهری و قبیله ای بود. در مناطق مساعدی مانند میانه علیای فرات، ایالت خالص، دیاله سفلا، دهکده های اکراد مرزی و بیشه زارهای بصره، اجتماعاتی وجود داشت که از هر دو نوع زندگی شهری و قبیله ای برخوردار بودند؛ زارعینی که منشأ قبیله ای خود را فراموش نکرده بودند، اما علایق و عادات زندگی یک جانشینی داشتند. از طرف دیگر مرز و حد فاصل میان شهر و قبیله مشخص بود. آنها بر سر موارد معدودی با هم توافق داشتند. مرد قبیله به کاروانهای تجاّر و احشام روستاییان دستبرد می زد. او به محصولات شهر نیازی نداشت، بجز غله و خرما که آن را با شترهای جوان خود سالانه معاوضه می کرد. شهرنشین از کوچ نشین نفرت و ترس داشت و او را یک وحشی و ویرانگر می دانست. اما چنین روابطی مانع از آن نبود که هراز چندگاه شهروندی به سود دوستی از افراد قبیله پا در میانی کند و یا شهرنشینان از نیروهای قبیله برای سرکوب شورشیان و جدایی طلبان پشت دیوارهای شهر کمک بخواهند.

ساکنان موقت کرانه های رودخانه های عراق سفلا اساساً زندگی قبیله ای داشتند و غالباً شیوخی خود گزیده بر آنان حکمرانی می کردند. دیگر شهرهای عراق گذشته هایی متفاوت اما ساده داشتند. همسانی چشمگیر فواصل نشانگر تولد شهرهای زیادی در سر راه کاروانهاست. برخی از این شهرها در جاده های اصلی و محل عبور از رودخانه ها بنا شده بودند. برخی نیز در اطراف قلعه محل دیده بانی قبیله ای تشکیل شده و یادآور حکمرانی و سخاوت حاکمی فراموش شده بودند. گاه بقعه ای مرکز شهرهای دیگری بود که تردّد زائرین موجبات رونق آنها را فراهم می آورد. نیاز به یافتن بازاری برای پشم، محصول باغها، غلّه و چرم در جایی دیگر سبب می شد مغازها و انبارهای غلّه⁽¹⁾، قهوه خانه و مسجد و حمام ساخته شود. از شهرهای بزرگتر بیشتر می توان سخن گفت. بصره در آن زمان در حصاری از باغها و دیوارهای کاه گلی خراب و سرزمینهای ویران قرار داشت. تنها تعداد اندکی خانه در اطراف آن و در ساحل شط العرب ساخته شده بود. خود بصره بندری نه چندان متروک امّا خراب با حدود ده هزار خانه بود که بیشتر صاحبان آنها فقط کمی به زندگی شهری وابسته بودند. چند ساختمان با ظاهری آراسته در دو کیلومتری رو به رودخانه دیده می شد. چند سال بعد اولین کسی که از شهر دیدار کرد فردی انگلیسی به نام رالف فیچ شهر را چنین توصیف کرد: «شهری که داد و ستد ادویه و دارو که از هرمز می آورند در آن رونق دارد. انبارهای بزرگ گندم، برنج و خرما که در همان حوالی به عمل می آید، وجود دارد. از این محصولات در بابل و دیگر نقاط، هرمز و تمام قسمتهای هند استفاده می شود.» حلّه خصوصیات فعلی خود را دارا بود، با بازاری قبیله ای و بزرگ و مرکز مبادلات و حکومتی ثروتمند و دارای اهمیت. بغداد در آن زمان شهری

بود «پر جمعیت اما نه چندان بزرگ و از آن جا که در مسیر فارس، ترکیه و عربستان قرار دارد محل تردّد بیگانگان است که از آن جا کاروانها به این شهرها و شهرهای دیگر سفر می کنند.»

پلی از قایقها که «با زنجیر آهنین بزرگی به یکدیگر متصل و دو انتهای زنجیر در دو طرف ساحل محکم شده اند» بخش شرقی و غربی شهر را به یکدیگر متصل می ساخت؛ در اطراف بخش شرقی دیوار کشیده شده و به نوعی دارای حصار بود. اطراف کرخه کاملاً باز بود. کاخ و سربازخانه حاکم، حمامهای عمومی و مساجد و بازارهای مسقف از بناهای باشکوه به شمار می رفتند؛ بقیه شهر عبارت بود از خانه های یک طبقه کهنه شلوغ، با دیوارهایی بدون پنجره، در کوچه های باریک و پرپیچ و خم. خرما و برنج از عراق سفلا، پشم از قبیله های شبانی، چوب از کردستان و غلات از موصل آورده می شد. کالاهای هندی از بصره، کالاهای خاور نزدیک (سوریه و لبنان) از حلب از طریق عانه و کالاهای ایرانی از کرمانشاه از طریق خانقین آورده می شد. دانش کاملاً از میان نرفته بود؛ امنیّت در درون دیوارها نسبتاً بر قرار بود؛ دولت رشوه گیر و دمدمی بود و صنعت و حرفه کیفیتی بسیار نازل داشت. عبارتهای مذهبی مانند همیشه بر سرزبانها بود.

مسافران، کرکوک را به عنوان «شهری زیبا و با شکوه» تحسین می کردند، شهری که در آن با لهجه رایج ترکی و کردی تحریف شده، شهرزور سخن می گفتند. قلعه از لحاظ دفاعی محکم بود و بر کوچه هایی که دیوارهای آهکی داشتند اِشراف داشت. محله های بزرگ شرق بستر رودخانه هنوز به وجود نیامده بودند. اربیل که از لحاظ نژاد و ساخت طبیعی به نحوی چشمگیر به کرکوک می مانست، همان قدر که از همسایگان عرب دور بود، با همسایگان کردنشین نزدیکی و قرابت داشت. صومعه ای مسیحی در نزدیکی این شهر

واقع بود. موصل که از نظر طبیعی در مرکز جزیره قرار داشت از امتیاز دارا بودن مواد ساختمانی مانند سنگ، آهک و الوار برخوردار بود و پایگاهی برای شهرهای کردستان مرکزی به شمار می رفت. دیوارهای خوش منظره و زیبا را خرابی ساختمانهای درونی از جلوه می انداخت. کاروانسرا و حمّام کمتر دیده می شد و تعداد مساجد اندک بود. تجارت عمده محصولات کردی مانند: مازو، سقّز و کشمش عمدتاً در دست تاجران محلّی همان نژاد بود. تجارت رونق داشت و کشاورزی در معرض خطر دائم خشکسالی و هجوم ملخ بود. مشاجرات فرقه های (مختلف) مسیحی چیزی از اختلافات مزمن خانواده های موصل کم نداشت.

بازسازی جزئیات شرایط شهرنشینی آن زمان نه امکان پذیراست و نه سودمند.ذهنیتهاو علایق و زبان و موقعیت جغرافیایی این شهرها در شهرهای قرن شانزدهم برای بازدید کننده قرن بیستم، تازگی چندانی نداشت. در قبایل عناصر اساسی حتی دستخوش تغییرات کمتری شدند. شرایط یکسان موجد تغییرات یکسان محلّی در نحوه معیشت و میزان سکونت شده بود. برای جوامعی شتر، و برای برخی دیگر گوسفند و گاو وسیله امرار معاش و کسب و کار بود. ساختار جامعه قبیله ای، فراز و فرود آن، قوانین و بی قانونی های مجاز آن و عدم تحمل آداب و مقرّرات دیگران همیشه بزرگترین مشکل حکمرانان بوده است. اگر در طی چهار قرن گذشته به علت استقرار کوچ نشینان این مشکلات کاهش یافته، امّا مسلح شدن آنها به سلاحهای آتشین و اهداف آسان تری که با استفاده از راه آهن، تلگراف، و جاده های ماشین رو برای آنها فراهم شده و کینه توزی آنها را بر می انگیزد بر این مشکل می افزاید.

نام بردن بزرگترین قبیله های عراق در سال 1500، اگر حتی کاری ممکن باشد به تاریخ نگار کمک چندانی نخواهد کرد. دشمنی ها و همبستگی های

خاصّ، شورشها و حمله های دسته ها، شخصیت شیوخ و اتّحاد یا مخالفتشان با حاکمان شهر برای همیشه به دست فراموشی سپرده شده است. نام قبیله های تازه یک به یک در صفحات تاریخ جای خود را باز می کنند. بعضی از آنها همانند : قشعم، ربیعه و موالی حتّی در آن زمان در دیره⁽¹⁾کنونی خویش

بودند. از پدید آمدن برخی قبایل بزرگتر در صفحات آینده که در مورد دو قرن بعدی خواهد بود به ترتیب ظهورشان سخن خواهد رفت. در حال حاضر راهی نداریم جز آن که گوناگونی پیچیده نامها و موقعیتها را ندیده بگیریم و بر همسانی کلی قبیله هایی تاکید کنیم که مناطق مسکونی عراق را احاطه و منزوی کرده بودند و تعدادشان از خود اهالی بیشتر بود.

3 - گذشته نزدیک

سرزمینی که تاریخ حاضر بر آن است سرنوشتش را از اوایل قرن شانزدهم تا اواخر قرن نوزدهم دنبال کند چنین مشخصاتی داشت. تضاد میان ویرانی و فقر کنونی عراق از یک سو و جمعیّت فراوان و ثروت سرشار آن کشور در دوران حکومت عباسیان از دیگر سوی، ما را بر آن می دارد که نگاهی دیگر بر سیر تاریخ اخیر عراق که چنین دستخوش غارت شده و ناتوان گشته است بیندازیم. چنانچه مروری سریع بر وقایع گذشته این کشور داشته باشیم، دلیل شکست بعدی عراق از فاتحان ترک و ایرانیان روشنتر خواهد شد.

در آغاز قرن سیزدهم بغداد هنوز شهر بی همتا و مقدّس خلفا بود، و عراق بهشتی سرشار از غلاّت و درختان که برای سارگون⁽²⁾، سلوکیها و رشید شناخته شده بود. در واقع از سه قرن پیشتر امیرالمؤنین بازیچه دست

محافظان و فرمانداران خود بود. قلمرو امپراتوری هارون به یک ایالت واحد محدود شده بود. با این حال خلیفه توسط اربابانی که با شاهزادگان دور مغول بر ضد همسایگان مسلمان دسیسه چینی می کردند، ملامت می شد و یا با او مدارا می کردند. وی هنوز بر آبراههای بی شمار و زیست گاههای فراوان و نیز بر دانش و هنرهای چشمگیر و صنعت این سرزمین مشهور رودها (دجله و فرات) سلطه داشت. در شمال و مغرب سرزمین قیصرهای منحط کناره بسفر و در شرق، اجتماع ایلهای ترکستان، امیرنشین هایی چند که سیل فتوحات سلجوقیان پدید آورده بود قرارداشتند؛ مع ذلک «جایگاه صلح» که هنوز از ثروت و شکوه و احترام بهره داشت، با وجود فقدان پایگاه قدرت و وجود نفاق وفساد، آخرین دوران آرامش و شکوه خود را طی می کرد. در سال 1258 وقتی هلاکو، نوه چنگیزخان برای همیشه خلافت بغداد را برانداخت این آخرین شکوه و جلال برای همیشه از میان رفت. هلاکو ثروتهایی بی شمار غارت کرد، شاعران و نویسندگان و روحانیان را از دم تیغ گذراند یا آنان را پراکنده ساخت و قلمرو بی همتای اسلامی را در یک روز به پایگاه ویرانی از امپراتوری ایلخان بدل کرد. سه قرن فاصله میان حمله ویرانگر هلاکو تا هنگام فتح سلیمان با شکوه (قانونی) به چهار دوره تقسیم می شود: بغداد به مدت هشتاد سال دولتی از امپراتوران مغول ایران به شمار می آمد. هفتاد سال دیگر نیز [این شهر] پایتخت جنوبی کشوری بود که به وسیله یک خراجگزار از پیکر نحیف آن امپراتوری جدا شده بود. در سال 1410 این شهر به دست سلسله ای نیمه قبیله ای از ترکمن ها افتاد که می بایست بعدها رقیبان هموطن آن را به چنگ آورند و به سال 1508 ضمیمه سلطنت رو به رشد صفویان در ایران شد.

امپراتوری ایلخانان نیز که تخت و تاجش به مدت یک قرن تنها به یک

خاندان متکی بود در عین حال از هم فروپاشیده و بد اداره می شد. این امپراتوری نه به ثروت متکی بود و نه بر رضایت عمومی، بلکه بر قدرتی برتر که خود نیز می بایست مقهور قدرتی دیگر شود تکیه داشت. مغولان بیشتر به فتوحات دلبسته بودند تا تشکیل امپراتوری. از آنجا که در اداره کشور فاقد شایستگی بودند و هدف اصلاح نیز در سر نداشتند، اوج قدرتشان نیز نشانی از زوال در خود داشت. این سستی و فتور به گونه ای مشخص در استان عراق به چشم می خورد. انتصاب شاهزادگان برای اداره ایالات بصره و بغداد و جزیره که در این زمان واحد مستقلی تشکیل نمی دادند نشانگر آن بود که این مقام اهمیت و اعتبار قابل ملاحظه ای داشت. ارتقای سوگلی های دسیسه گر بنیان فاسد این دولت را آشکار می کرد. کارهای نادر عام المنفعه مانند حفر یک کانال و ساختن یک مسجد نشان می دهد که در آن جا فقط حاکمان وحشی بر مسند قدرت تکیه نداشتند؛ غازان خان بویژه در شهر بغداد به اصلاحاتی دست یازید. اصلاحات وی در حکومت و قوانین و دینداری او در مذهب شیعه، حضور مداوم او در عراق امید به حیاتی دوباره را زیاد می کرد؛ امّا بندرت چنین تجدید حیاتی پدید آمد. فرمان ایلخان در بیرون از شهر نافذ نبود. جاده ها نا امن و تعداد کمی حاضر بودند بذری بکارند که دیگران از محصول آن بهره مند شوند. از مهمترین اقدامات ویرانگرانه هلاکو تخریب عمدی آب بندها و بخشابهایی بود که روش قدیمی و کامل آن تنها منبع ثروت منطقه به شمار می رفت و آشوب زمانه و تعداد اندک بازماندگان دلسرد تعمیر و راه اندازی آنها را ناممکن ساخت. لایروبی و گِل کشی رودخانه ها که مدتها بدون هیچ نظارتی جاری بودند، مهار کردن آنها را حتی امروزه نیز به صورت مسئله ای حل ناشدنی باقی گذارده است. قبیله های چادرنشین دشتهای نجد و جزیره یکی پس از دیگری از رودخانه فرات عبور می کردند و به

چراگاههای عراق می رسیدند. تعیین چراگاهها خط مشی قبیله ای و جنگهای بی پایانی را موجب می شد. از تپه های لرستان گرفته تا سنجار، عراق به صورت کشوری با تعداد اندکی شهرهای کوچک درآمد. در حالی که بین این شهرها و اطراف آنها چراگاهها و مناطق سرسبزی وجود داشت که فقط قبایل بر آنها تسلط داشتند و احشام خود را در آنها می چراندند.

مرگ غازان در سال 1314 خاندان هلاکو را بشدت تضعیف کرد. در این سلسله حتّی آن زمان که تاجران و زائران تا حدّی موجبات رونق دربار مغولان در بغداد را فراهم می آوردند نیز شکاف ایجاد شده بود. به دنبال مرگ آخرین پادشاه با نفوذ و بدون جانشین، ابوسعید، در سال 1336 جنگهای داخلی آغاز شد. هر یک از استانهای بزرگ ایران داوطلبانی برای تخت سلطنت که خود بازیچه دست تیول داران و درباریان بود فراهم می آوردند. پس از گذشت ماهها جنگ سرانجام موضوع به دو رقیب محدود شد. نایب السلطنه بغداد اکنون برای کمک به این یا آن امیر که از برابر فاتحان می گریختند و به او پناهنده می شدند سپاهی گسیل می کرد. سرنوشت خود او نیز نامشخص بود. سرانجام در تقسیم، امپراتوری بغداد به سلطان حسن جلایر، امیری بلند مرتبه از مغولان که مسلمان شده بود، رسید و در سال 1339 پایتخت زمستانی دولت جلایر به آنجا منتقل شد. این حکومت در روزهای عظمت خویش امپراتوری بی اهمیتی به شمار نمی رفت. فرمانروای این امپراتوری استانهای جزیره، آذربایجان، عراق و جبل را در اختیار داشت. تبریز پایتخت تابستانی این فرمانروا بود. نخستین فرمانروایان این سلسله، جنگجو و جاه طلب امّا معتقد به مذهب بودند و عاری از شفقت نبودند. آنها هر چند ثروت و رفاه کمی را به عراق باز گرداندند تا اندازه ای موجب کسب اعتباری دوباره برای این کشور شدند. حکومت سلطان حسن بزرگ و پسرش، اویس، برای

مدتی بیش از یک نسل صلح و حمایت از هنرها را به ارمغان آورد. سلطان حسین، سومین پادشاه این سلسله سست عنصرتر بود و می بایست با مشکلات فراوان ناشی از اداره یک امپراتوری که رقیبان بلند پروازی نیز داشت، رویارویی کند. او در برابر دشمنی درباریان خود از پای درآمد و برادرش، علی، حکومت را از دست وی بدر آورد. علی نتوانست بغداد را در برابر سلطان احمد، آخرین برادر، حفظ کند و سلطان احمد در سال 1383 بغداد را بار دیگر ضمیمه تبریز ساخت و یک دولت واحد تشکیل داد و از طریق نایب السلطنه های خود ده سال صلح و صفا برقرار کرد.

امّا بدترین بلایا از زمان هلاکو می بایست فرود می آمد. قرایوسف، فرمانروای قلمرو ترکان قراقویونلو مستقر در وان توانسته بود نقش خود را از تیولداری جلایر به صورت متحدی توانا در آورد؛ در این هنگام تیمورلنگ آخرین و تواناترین مغولان ضمن فتح شهرهای متعدد در رأس لشکری عظیم از سوی شرق به پیش می آمد. در سال 1393 تیمور به دروازه های بغداد رسید. سلطان جلایر در برابر این طوفان سر فرود آورد امّا پس از آن که طوفان فرونشست سر برآورد و فرماندار مغول را از شهر بیرون کرد.در سال 1401 طوفان باردیگر با شدت تمام فرا رسید. سلطان احمد و قرایوسف به دربار ایلدرم با یزید، چهارمین سلطان عثمانی گریختند. بغداد به آسانی تسلیم سپاهیان تیمور شد. هزاران نفر قتل عام شدند. مساجد و مدارس و خانه ها ویران شد. اگر خسارات وارد آمده و شدت خرابی از زمان خلافت کمتر بود علت آن بود که بغداد در سال 1401 آن شکوه و غرور زمان خلفا را نداشت تا در هم شکسته شود و آن ثروت فراوان را نداشت که به یغما رود.

مرگ تیمور در سال 1405 بازگشت خاندان جلایر و شاهزادگان ترکمن را به سلطنت امکان پذیر کرد؛ سرنوشتی که دگرگونیهای مشرق زمین نیز کمتر

آن را دیده است. عراق تجدید سازمان یافت و بغداد با دیوارهایی که مقاومت آنها در محاصرها آزمایش شده بود مستحکم و محصور شد؛ دیوارهایی که می بایست در قرن نوزدهم به آرامی بر چیده شوند. اما تصرف تبریز که هم ایل قراقویونلو و هم جلایر به آن چشم داشتند یکی از از بهانه هایی شد که ابتدا حس حسادت دو خانواده را برانگیخت و سپس به جنگ بین آنها انجامید. سلطان احمد که در جنگی بزرگ شکست خورده بود هم زندگی و هم امپراتوری خویش را از دست داد. دیگرنامی از جلایر شنیده نشد. پس قرایوسف به بغداد وارد شد و به رویه خشن زمان خویش حکومت خود را در ازای پول یا بلاعوض واگذار کرد؛ و با ستایش برخی از قبیله ها و اغتشاش و آشوب در قبیله های دیگر روبرو شد.

فرمانروایان تازه عراق از نظر فرهنگی تفاوت اندکی با خاندان جلایر داشتند. آنها برای این ایالت آشوب زده یک دوره آرامش به ارمغان آوردند. سلطان محمّد مدت بیست و سه سال سلطنت کرد. سلطنت او در آشوب و فرار و قتل به سر آمد. اما جانشین وی تا سال 1444 در مقام نایب السلطنه باقی بود. در آخرین سالهای حکومت اینان، نبرد میان جانشینان قرایوسف و پادشاه ایران که داعیه خلافت داشت ایل قره قویونلو را به عنوان تیولداران تیموری تثبیت کرد. اما با مرگ شاهرخ در سال 1447 جهانشاه توانست امپراتوری آق قویونلو را از تبریز تا شط العرب گسترش دهد و با الحاق فارس و کرمان به قلمرو خود واپسین سرسپردگی خود را به تیموریان از میان ببرد. قره قویونلو از صورت قبیله ای گمنام به شکل یک امپراتوری گسترده و ثروتمند امّا نا استوار در آمد. بغداد چون گذشته به عنوان پایتخت عراق عرب، یکی از دوازده استان، محسوب می شد.

این دوران طلایی فرمانروایی جهانشاه دیری نپایید و در جنگهای مرزی با

تیموریان اعتبار و زمینه حکومت خود را از دست داد. فرماندهان و تیولداران از بپا کردن شورش در ایالات باز نمی ایستادند. پس از چند سال پیر بوداق فرزند جهانشاه که به عنوان پاداش وفاداری خویش حکومت عراق را به دست آورده بود به آنها تأسی جست و سر به شورش برداشت و اعلام استقلال کرد. پس از یک سال محاصره، بغداد در سال 1465 دوباره به تصرف جهانشاه درآمد. اما امپراتوری متزلزل وی به پایانی همانند سرنوشت جلایریان به دست قرایوسف محکوم بود. دشمنی سختی میان سلسله قره قویونلو و رقیب آن در دیاربکر، آق قویونلو، که از نظر نژاد از یک ریشه بودند، پدید آمد. اوزون حسن، نوه بنیان گذار این سلسله (افسر ترک تیمور) جاه طلبی و نفرتی را به ارث برده بود که نه جهان و نه اربابان تیموری او توان مهار کردن آن را داشتند. برخورد در سال 1467 روی داد. جهان شکست خورد و به قتل رسید. ابوسعید تیموری هم در میدان کارزار و هم در شورا شکست خورد. حکمروایی آق قویونلو بر ایران و عراق گسترده شد. بغداد که هنوز هم در تصرف حاکمی از قره قویونلو بود مقاومت می کرد و حاکمی که از طرف اوزون حسن فرستاده شده بود شکست خورد. حسن خود روانه بغداد شد و دروازه ها را بسته یافت. امّا جنگ و محاصره ساکنان را مجبور کرد که دروازه ها را بگشایند. الوند به قتل رسید و حسن حاکمانی برای عراق عربی و جزیره و جبل تعیین کرد. سلسله قره قویونلو برای همیشه از بین رفت.

این دگرگونی در عراق تغییری ایجاد نکرد و مبارزه بر سر کسب قدرت و جاه طلبی، ولایات آق قویونلو را نیز همانند زمان قره قویونلو دچار شکاف و تفرقه کرد. نیروهای عراق و فرماندار آن جا پیوسته درگیر رقابت میان فرزندان اوزون حسن برای به دست آوردن تخت پادشاهی بودند. شاهزادگان یکی پس از دیگری به حکومت می رسیدند. دسیسه و خشونت، امپراتوری

دستخوش شورش را چند پاره کرده بود. سیاست و سلاح استانبول، دیاربکر و اصفهان گاه به سود یکی از طرفین بکار می رفت امّا هیچ کدام نتوانستند صلح و آرامش بر قرار کنند و هنگامی که در سال 1499 توافق ناپایداری میان عموزادگان جنگجو برقرار شد، آنها (برای یک بار) خود آن را نقض نکردند، بلکه پادشاه جدید ایران که قدرت و انگیزه ای تازه یافته بود آن را نادیده انگاشت.

4 - تهدید ترکها و اشغال توسط ایران

رشد سریع قدرت صفویان⁽¹⁾امپراتوری از هم گسسته ترکمنها را در معرض تهدید و تغییرات جدّی قرار داد. در سال 1499 شاه اسماعیل قوای خود را به شیروان گسیل داشت و آن سرزمین را به قلمرو خویش ملحق ساخت. این مسئله وی را در تماس مستقیم با الوند حاکم ایالتهای شمالی آق قویونلو قرار داد. ترکمانان در جنگ مهمّ نخجوان بسختی شکست خوردند. فاتح در تبریز به تخت نشست و خاندان او دو قرن ونیم فرمانروایی کردند. حاکم مغلوب به آذربایجان، بغداد و دیاربکر گریخت و مرگ وی سبب

شد شاه اسماعیل قدرتی بلامنازع به دست آورد. در مدت یک سال، تمام نواحی غربی ایران تا سواحل خلیج [فارس ]به تصرف پادشاه صفوی در آمد و صاحب منصبان او در شهرها مستقر شدند. در مدت دو سال قدرت وی تا آسیای صغیر گسترده شد. سلطان مراد، امپراتور وحشت زده آق قویونلو که هنوز عراق را در تصرف داشت برای دریافت کمک به هر کجا روی آورد. در سال 1507 وی و هم پیمانانش شکست خوردند؛ سلطان مراد به دربار سلطان ترک گریخت و عراق بر حسب ظاهر تحت استیلای سلطان یعقوب، یکی از اقوام او قرار گرفت. باریک حاکم بغداد بود. شاه که با سرعتی جنون آسا به فتوحاتی پی درپی دست می یافت لاله حسین را به منظور تصرف شهر (بغداد) روانه کرد. شهر به آسانی به تصرف درآمد. اواخر سال 1508 بغداد اشغال و صفحه ای دیگر در تاریخ این کشور گشوده شد.

تصویر

(((((((در این جا باید تصویر ص 17 جای گیرد کتاب اصلی)))))))))

نیازی نیست گفته شود که از مدتها قبل بی نظمی، آشوب، خونریزی و

حکومت بیگانگان برای عراق امری عادی به شمار می رفت. به مدت هشت نسل، کشور سال به سال به قبیله گرایی، ناامنی و وابستگی بیشتر دچار می شد. هر ماه خبر از ظهور و سقوط سلسله تازه ای داشت و پیام آور حاکمی تازه برای بغداد بود. هر روز شاهد حمله راهزنان به جاده ها و یا تصرف شهری در کنار رودخانه به وسیله فردی غاصب از قبیله بود. مردم شهر لاله حسین را چون گذشته به سردی پذیرا شدند.

ما بهتر از تاجران و ملاّهای آن روزگار می توانیم به اهمیّت آن هنگام پی بریم. حکومت هیچ یک از فاتحان قبلی از زمان هلاکو دوامی نداشت. همه آنها در اثر دشمنی با یکدیگر دچار آشفتگی شدند، برخی قبایل هنوز کاملاً استقرار نیافته بودند. حکومت صفویان که نو پا و در حال رشد بود زاده تجدید حیاتی سترگ در مذهب و ملیّت بود. این حکومت که نشانه زایش ایران نو بود بر مذهب شیعه که با مقتضیات زمان سازگاری داشت استوار بود. حکومت صفویان به مدتی بیش از نُه نسل دوام یافت. چنانچه گسترش امپراتوری عثمانی در شرق با ظهور ایران قدرتمند هم زمان نمی شد، بدون تردید عراق از همان زمان تا عصر حاضر جزء خاک ایران به حساب می آمد. الحاق استان جدید به قلمرو سلطنتی شاه شیعه مذهب در مدتی اندک پای شاه را به عنوان زائر به عراق باز کرد. در بغداد او مقبره بسیاری از بزرگان سنی مذهب را با خاک یکسان کرد و برخی از طرفداران عمده این فرقه را به قتل رساند. خبر قتل عام سنّی ها در سرتاسر ترکیه پیچید. وی حتی با غیر مسلمانان شدت عمل بیشتری نشان داد. به زیارت شهرهای مقدس در نزدیکی فرات رفت و فرات را مرمّت و به نام خود نهرالشاه نامگذاری کرد. بقعه باشکوهی نیز در محل مقبره [حضرت امام ]موسی کاظم علیه السلام بنا کرد. پس

از آن حکمرانی بغداد را به ابراهیم خان سپرد، و خود به دنبال فتوحات دیگر رفت. با افزودن موصل به قلمرو خویش در سال 1510 شاه فرمانروای بلامنازع ایران و عراق شد.

در فاصله سفر زیارتی شاه و مرگ او در سال 1524 جنوب و مرکز عراق به مدّت نیم قرن از آرامش برخوردار بود. نفوذ و اعتبار زیاد شهرهای مذهبی برای حکومت تازه شرایط مساعدی فراهم آورده بود. تاجران ایرانی به بغداد روانه شدند، اعتبار مذهبی صفویان، قبایل بدوی مستقر در ساحل رودخانه را به خود جلب کرد. حاکم عربی در بصره سالانه به شاه خراج می پرداخت. برای حکومت موصل خانی به نیابت اعزام شد و در کردستان ایران تا زمان ظهور رقیب تازه تری شاه از حمایت صوری تمام ایالات کوهستانی و قلاع نظامی آنها برخوردار بود.

در حکومت عثمانی عزل با یزید دوّم دوران آرامش نسبی را به سر آورد. در سال 1512 سلطان سلیم که مردی با صفات متضاد فرهیختگی و درنده خویی، هوشیاری خارق العاده و سنگدلی ابلهانه بود، جانشین وی شد. صلح، برای نظاره در کار جهان، زاری کردن بر کفر گویی هایی که از اعتبار اسلام می کاست و نیز برای شنیدن عظمت ایران شیعی مذهب از زبان پاشاهای مرزی فرصت لازم را فراهم آورده بود. قتل عام سنّیان در بغداد تأثیری بزرگ بر جای نهاده بود. هر چند هنوز چند سالی به اتّحاد سلطان و خلیفه مانده بود و هنوز هم ترکیه نه چندان آشکارا حفظ مبانی اسلام سنّتی را مسئولیت خویش می دانست، موارد اختلاف مذهبی بسیاری میان استانبول و تبریز وجود داشت و دفاع از مبارزات سنّیان اولین بهانه سلیم برای آغاز جنگ بود. به هر حال برخورد اجتناب ناپذیر بود. پیشروی صفویان در غرب نمی توانست نادیده گرفته شود. دیگر، ایالت میانی و حایل آق قویونلو وجود

نداشت. ایالات کردنشین، قبایل ترک ساکن کوههای ارجیاس شرقی (در ترکیه) و جوامع مسیحی ارمنستان قلمرو شاه شمرده می شدند. استعمارگران استانبول اعلام می کردند که ایرانیان با الحاق عراق، کردستان و ارمنستان به مرزهای سرزمین عثمانی تجاوز کرده اند؛ افزون بر آن به تازگی برادران فراری سلیم را نیز در پناه خود گرفته اند. سلطان جوان جاه طلبی هایی هماهنگ با دانش خود از جهان داشت. وی اولین ماههای رسیدن به قدرت را به کشتار دسته جمعی و حساب شده اتباع شیعی مذهب «در هر جا با آنان روبرو می شد» گذراند. طبق معمول نامه های مطنطنی میان دربار ایران و سلطان رد و بدل شد. از این نامه نگاریها نتیجه ای به دست نیامد، اما مسئولیت جنگ افروزی به گردن ترکها گذاشته شد. سلیم پس از آمادگی کامل مبارزه خود را آغاز کرد.

سلطان سلیم در جنگ سخت چالدران نزدیک ارومیه پیروز شد و شاه زخمی از عرصه نبرد عقب نشست. نیروهای ترک وارد تبریز شدند؛ هر چند اینان به سبب بیماری و عدم انضباط نتوانستند این شهر را در تصرف خود نگه دارند این نبرد بر خط مشی کردها تأثیری عمیق بر جای نهاد. بتلیس، اردلان، عمادیه و جزیره ابن عمر و وابستگان کوچکتر آنها برای بستن پیمان با یک امیر قدرتمند شتاب داشتند. هر چند دستیابی ترکان به کردستان مرکزی و شمال عراق که حاصل ظاهری حمله بزرگ سلیم بود چیزی بیش از توزیع خلعت و اعطای هدایا و ستایش و ابلاغ فرمانها به ارمغان نیاورد، حکومت ایرانیان نیز تفاوت چندانی با آنها نداشت. حاکمان ترک در دیاربکر، ماردین و موصل مستقر شدند و پادگانی نیرومند در منطقه وان استقرار یافت. در سایر مناطق، تفویض اختیارات مشخّص، واحدهای نظامی سازمان یافته و وفاداری مداوم که از پدیده های حکومت و اشغال کشور به شمار می رفت به چشم

نمی خورد. قبایل مختلط شمال جزیره خبر ورود تازه واردان را در موصل و رقّه شنیدند. موصل خانی از دست داد و پاشایی به دست آورد. قلمروهای شاهزاده نشین کُرد اکنون می توانستند تعادلی میان فرهنگ ایرانی و مذهب تسنن به وجود آورند و در برابر دو ابرقدرت به جای یکی، به چاپلوسی و گزیر خویش ادامه دهند. شاه تهماسب به عبث حاکم خویش را در بغداد خلیفة الخلفاء نامید. آمد و شد نایب السلطنه ها بیهوده بود. نامه های بیشتر و بیشتری از بغداد به بسفر فرستاده می شد، در حالی که خان زمان بندرت قدرتی در عراق مرکزی داشت.

آخرین دوره اشغال ایران و آنچه بخوبی ثبت شده اشغال بغداد به دست ذوالفقار است. نه آبا و اجداد این شخص و نه زمینه های مقدماتی حکومت او بر بغداد هیچ کدام مشخص نیستند. او احتمالاً به خانواده لُر مرزنشینی تعلق داشت که توانسته بود طایفه نیرومند کلُهر را به متابعت خود در آورد. خان بغداد⁽¹⁾در راه پیوستن مجدد به شاه از دامنه تپه ها می گذشت. در نخستین گذرگاه، ذوالفقار شبانه بر او یورش برد و او را کشت. سپس به بغداد حمله کرد، وارد شهر شد و ارگ را در محاصره گرفت. ارگ به دست سپاهیان نیرومند و ناخوانده او افتاد و ذوالفقار قدرت را به دست گرفت. بغداد با یک حرکت دفعی و اتفاقی از دست دولت ایران خارج و ذوالفقار فرمانروای بی چون و چرای عراق مرکزی شد. امّا زمان به گونه ای نبود که حکمرانان کوچک بتوانند در اماکن بی حفاظ چون بغداد به آسانی حکومت کنند و ذوالفقار خردمندانه به برگزاری دعای عمومی و ضرب سکه به نام سلطان

فرمان داد تا از این طریق حکومت مطلقه سلطان را اعلام کند. در پی آن پیامهایی به استانبول رسید که خواهان پذیرفته شدن و مورد حمایت قرار گرفتن این تیولدار تازه بودند.

تهماسب که به رغم شش سال حکومت خود هنوز 16 سال بیش نداشت، با شنیدن خبر از دست رفتن عراق سخت متغیّر و ناراحت شد و در سال 1520 از طریق کرمانشاه به بغداد لشکر کشید. حملات متعدّد تهماسب، نتیجه ای عاید او نساخت. پایداری و لجاجت ذوالفقار در امر دفاع، از شجاعت او در کار محاصره کمتر نبود. آنجا که سپاهیان صفوی ناکام ماندند، خیانت به مدد آمد و توانست موفق شود. شاه با وعده و وعید دو برادر ذوالفقار را اغوا کرد و ترتیب سوء قصد به او را داد. ذوالفقار در حالی که از سرنومیدی و با از جان گذشتگی می جنگید، در خانه اش به قتل رسید. به این ترتیب، حکومت کوتاه او و تیولداری استانبول خاتمه یافت. برادران خائن ذوالفقار پاداش زیادی گرفتند. حکومت بغداد به محمّدخان، از اهالی تکّه از بلاد آناتولی داده شد. شاه، سرداران وفادار خود را به حکومت های کرکوک، حلّه، مندلی، جزایر و رُماحیّه گماشت و خود به قزوین بازگشت.

اما پایان داستان زیاد دور نبود. سلطان عریضه هایی را که بغداد، این شهر مشهور برای درخواست حمایت داده بود، فراموش نکرده بود. واضع قانون، سلطان زمان و ذوالجلال، به قصد عراق حرکت کرده و در راه بود.

5 - سلطان سلیمان

5 - سلطان سلیمان ⁽¹⁾

در زمستان سال 1525، در بار ایران با ترس و وحشت از تدارکات عظیم استانبول برای جنگ آگاهی یافت. سلطان در نامه های توأم با تأخیری که به منظور تبریک برای تهماسب جوان فرستاده بود، عباراتی تهدیدآمیز به کار برده بود. رایزنان و آگاهان صفوی، طی نامه هایی خطاب به پادشاه مجارستان و امپراتور، از آنها خواسته بودند تا با یکدیگر معاهده مشترکی امضا کنند. سلیمان با این اقدام به اعدام اسرای ایرانی که در آن زمان در گلیبولو محبوس بودند پاسخ داد. لشکرکشی عظیم بر علیه ایران قریب الوقوع می نمود. اما سپاهیان ترک، به جای ایران به سمت مجارستان روآوردند و عراق، همان طور که دیدیم (بجز مدت کوتاهی که در تصرف ذوالفقار بود) مدت 9 سال دیگر نیز همچنان متعلق به ایران باقی ماند.

با قدرتی که ترکیه در اوج غرور متجاوزانه خود داشت و با وجود عداوت شدید و عمیق میان سنّی و شیعه و نیز پیشروی سلیم در شرق که هنوز به پایان نرسیده بود، امکان تعویق جنگ با ایران وجود داشت، اما وقوع آن اجتناب ناپذیر بود. حوادث مرزی برای تسریع در آغاز کردن جنگ می توانست بهانه مناسبی باشد. در حالی که خان بتلیس ترکیه را ترک کرده و به خدمت ایران

درآمده بود، اولماه بیگ (Ulamah beg) که سابقاً گاه به این و گاه به آن امپراتوری می پیوست اکنون در استانبول به دست بوسی ترکان مشغول بود. او به سمت بیگلربیگی حَسَن کیف⁽¹⁾گماشته شد. حکّام ایالات هم مرز با ترکیه که فرمان انتصاب او را داشتند نتوانستند سپاه شریف بتلیس را عقب رانده وارد این شهر شوند. درخواست سنّیان بغداد برای رهایی خویش، بر میزان این توهین نسبت به سپاهیان عثمانی افزود. فتواهایی که جنگ را توجیه می کرد و تشویق و تحریک برای کشتار شیعیان به آسانی به دست آمد.

در اوایل پاییز سال 1533، وزیر اعظم، ابراهیم پاشا، به سوی بتلیس حرکت کرد. او کاری را که در صدد انجام آن بود تمام شده یافت. شریف بیک کشته شده بود. به جای او پسر اولماه به حکومت منصوب شد. وزیر اعظم به حلب بازگشت و در آوریل سال 1534 از آنجا عازم جنگ شد. او پس از عبور از فرات در پیره جک در چهاردهم ماه به دیاربکر رسید و شش هفته در آنجا توقف کرد. وان و بسیاری از استحکامات و قلاع مرزی کردستان تسلیم شدند. در اوایل ماه ژوئیه ابراهیم پاشا دیاربکر را پشت سرگذاشت. همان روز سلطان نیز از اسکودار حرکت کرد. وزیراعظم بدون خونریزی و مواجه شدن با مشکل دیگری وارد تبریز شد. قشون کشی هایی که در مناطق کوهستانی آذربایجان صورت گرفت، پیروزی را استحکام بخشید. در اواخر سپتامبر، سلطان به قوای وزیر خود ملحق شد. مشخصه این دوره توقف کوتاه در تبریز، بخشش های سخاوتمندانه و دادن بار عام به خوانین و بیگهایی بود که از هر سو برای بیعت و اظهار وفاداری شتافته بودند.

هدف بعدی بغداد بود؛ لشکرکشی در اوایل پاییز آغاز شد. سلطان از راه میانه به زنجان رفت و از آنجا رهسپار سلیمانیه شد. در سلیمانیه خبر یافت که

قوای ایران که انتظار رویارویی با آنها می رفت عقب نشسته است و شماری از خراجگزاران این دولت طالب آنند که با طرف دیگر، یعنی ترکیه بیعت کنند. به این ترتیب، در فاصله محل سپاه ترک تا همدان دیگر دشمنی وجود نداشت. اما سرما و بارانهای ماه نوامبر و گذرگاههای صعب العبوری که درصد میل آخر مسیر کوهستانی وجود داشتند عبور سپاه را پر هزینه و دشوار کردند. رودخانه های طغیان کرده، بخشی از توپخانه سپاه را در کام خود کشیدند. صدها حیوان، به حال خود رها شدند. خُلق هاتنگ شده بود و سرداران از نظرها افتاده و ارج و اعتباری نداشتند. ارابه های توپها را سوختند و توپ را در زیر خاک پنهان کردند تا موجب تقویت دشمن نشود. سرانجام با بریده شدن تپه های لرستان و پست تر شدن آنها و پدیدار شدن جلگه های عراق در پیش چشم سلطان، نگرانی شدید او پایان یافت.

در بغداد، جز انشقاق و تفرقه چیزی نبود. اولماه بیگ که سلطان او را در شمال واگذاشته بود، قبلاً نامه های اغوا کننده ای برای محمّدخان حکمران «تکلی» منصوب تهماسب فرستاده بود. این نامه ها به نژاد ترک محمّدخان، به یک وفاداری و متابعت تازه و واقعی تر و به وحشت انگیز بودن سپاهیان سلطان اشاره می کردند. خان پاسخ این نامه ها را با عباراتی توهین آمیز داد و آماده دفاع شد. پیامی از سوی تهماسب عزم او را در اتخاذ این تصمیم راسخ تر کرد، اما بعد با عقب نشینی شاه و نزدیک شدن سپاه سلطان، روحیه او تضعیف شد. او تصمیم گرفت بگریزد اما برای فرار ایران را انتخاب کرد. محمّدخان به بهانه احضار شدن از سوی شاه، سرداران خود را جمع کرد و نقشه خود را با آنان در میان گذاشت. افراد طایفه تکه که به طور طبیعی حامی و مرید او بودند امتناع وزیدند و سر به شورش برداشتند. خان هنوز امیدوار بود که بتواند با استفاده از یک گارد مسلح از قبیله ای دیگر خود را به ایران

برساند. درست در همین زمان، یکی از ملازمان شاه با دستوراتی مشابه از راه رسید. بشدّت شایع شد که قوای تقویتی شاه بسیار نزدیک هستند و شاه خود اکنون در خانقین است. افراد طایفه تکّه باردیگر تجمع کرده و از ترک شهر سرباز زدند. محمّدخان جارچیانی به بیرون فرستاد تا جار بزنند آنها که مایلند به محاصره بی حاصل تن دهند بر جا بمانند و کسانی که به پادشاه خود علاقه مندند در پی او حرکت کنند. هفتصد خانوار به دنبال او به راه افتادند. عمده اهالی شهر، احتمالاً به این امر که کدام خان یا سلطان می آید و یا می رود توجهی نداشتند. اما افراد تکّه که برای آخرین بار از ایشان خواسته شده بود تا شهر را ترک کنند، خود را از قید اقتدار رو به افول خان خود رها کرده و صفوفشان را متشکل کردند و دژ قدیمی مستنصرّیه را به عنوان پایگاه خود در اختیار گرفتند.

خان آخرین ترفند خود را به کار بست و با احضار رهبران آنها، اعلام کرد که تصمیمش عوض شده و قصد کرده است از سپاهیان ترک استقبال کند. همه رهبران تکّه با تصمیم او موافقت کردند و به آن رغبت نشان دادند. سرکردگان، در حالی که کلیدهای شهر را برای تقدیم کردن به حضور سلیمان به همراه داشتند، شهر را ترک کردند. افراد زیردست آنها که رهبران خود را از دست داده بودند بر جاماندند. نیرنگ محمدخان کاملاً کارگر افتاده بود. او بدون مواجه شدن با هرگونه مشکلی تمام خانواده و اثاثیه خود را جمع کرد، خود را به ساحل راست روخانه رساند و پس از طی کردن مسیری طولانی در جهت جنوب، خود را به خاک ایران رساند.

خبر فرار او از شهر بی دفاع به سلطان که چند منزل با بغداد فاصله داشت رسید. وزیر اعظم پیشاپیش فرستاده شد. او بدون آن که با مشکلی مواجه شود قدم به داخل شهر گذاشت و برای آن که مانع از تاراج شدن شهر شود،

دروازه های آن را بست و کسانی را به استقبال سلطان خود فرستاد. سپاه خسته ترکان در شمال شهر اردو زد. سلیمان قانونی، با فرّو شکوه تمام وارد بغداد شد. بعد از مدتهای مدید، سرانجام خلیفه ای به دارالخلافه بازگشته بود.

احتیاج سپاهیان به استراحت تا فصل بهار و نیز ضرورت سروسامان دادن به ایالات جدید، باعث شد سلیمان چند ماه در عراق بماند. طی همین مدت تابعیت رسمی و ابدی کشور به قلمرو سلطنت او اعلام شد. تمام بزرگان و رؤای طوایف با او بیعت کردند. به سرداران سپاه فاتح، پاداش های سخاوتمندانه و ارتقای مقام داده شد. بزرگان بغداد تا چند ماه از نزدیک جاه و جلال دربار سلطان را شاهد بودند. مقرّ فرماندهی سلطان در اردوی خارج شهر قرار داشت و این تشریفات بیش از آن که مربوط به قصر باشد تشریفات مربوط به اردو بود. اهالی آشفته بغداد و مسافرین کنجکاو فراوانی که گاه بگاه از تمام نقاط عراق و حواشی کوهستانی اطراف به بغداد می آمدند، می توانستند ثروت و مکنت اربابان جدید و دستگاه نظامی آنها را که از دانوب تا شطّ العرب بی رقیب و شکست ناپذیر بود، مورد ارزیابی و سنجش قرار دهند. در جریان اعدام بیرحمانه یکی از مخالفان شخصی وزیر اعظم در بغداد، آنها این امکان را یافتند تا شاهد بلهوسی و حرص و آزی باشند که حتی سلیمان نیز از آن مستثنا نبود.

بی شک، آگاهان و بزرگان بغداد جزئیات گذشته واقعاً پرافتخار کشور خود را در اختیار مهمانانشان قرار می دادند. خرابه هایی که آن زمان کمتر از حالا در زیر خاک مدفون شده بودند، حصارهای عظیم و کناره ترعه ها، بناهای غول پیکر سرنگون شده و ظروف سفالین شکسته مربوط به شهرهای قدرتمند، قاعدتاً می بایست این معنا را به ذهن سلطان و مأموران تدارکات

سپاه او متبادر کرده باشد که در میان خرابه های تمدنی بزرگ ایستاده اند. چاپلوسان بی شماری پیش بینی کرده بودند که سلطان افتخارات گذشته را احیا خواهد کرد و حتی بر آنها خواهد افزود. توسل و تمسّک به مذهب از این نیز شدیدتر بود. اکنون سی سال از زمانی که سلطان سلیم اول نشانه های خلافت را از مصر به استانبول انتقال داده بود می گذشت. در حقیقت، احتمالاً می بایست نوسازی شهر و سرزمین نیاکان روحانی سلطان، تارهای قلب او را به لرزه درآورده باشد.

تمسّک او به مذهب نیز به نحو مناسبی صورت گرفت. در عصر او، اسلام از محبوبیت و اقبال زیادی برخوردار بود. اخلاف او، یعنی صفویان، ادعاهای زیادی در باب حکومت روحانی خود داشتند و ادعاهای او نمی بایست از آنچه آنها داشتند کمتر می بود. او با خلوص و احترامی واقعی، به زیارت مقبره عبدالقادر گیلانی و حرم های دوگانه شیعه، یعنی آرامگاه امام موسی الکاظم علیه السلام و امام محمد تقی علیه السلام رفت و فرمان به تکمیل مسجد بزرگی داد که ساختمان آن توسط شاه اسمعیل شروع شده بود و موقوفات زیادی را بالسویه به شیعیان واهل سنت بخشید. هیچ کدام از امور مذهبی، به اندازه یافتن و احیای مقبره ابوحنیفه، بنیانگذار یکی از چهار شاخه متعلق به اهل سنت، او را به خود مشغول و خسته نکرد. مقبره ویران شده و چیزی از آن برجانمانده بود، امّا متولی سالخورده آرامگاه، به نحوی معجزه آسا با راهنمایی هایی توانسته بود پیکره ابوحنیفه را که کاملاً سالم مانده بود بیابد. خداوند، آن را از دسترس معاندان دور نگه داشته و نجات داده بود. سلطان در همان نقطه گنبد بلندی بر افراشت. این محل تا قرنها بعد یکی از زیارتگاههای بزرگ اهل سنت شد.

کاری که در قدم بعد تمام فکر او را به خود معطوف کرده بود، دیدار از

اماکن مقدّسه فرات وسطی بود تا در آنجا بر پادشاه صفوی که در نظام حکومتی سابق این محل ها را زیارت کرده بود، پیشی بگیرد. در این سفر شهر مقدس کربلا را دید که میان بی آبی و سیل دست و پا می زد. طغیان فرات در فصل بهار، تمام نقاط پست اطراف شهر را به زیر آب می برد و مقبره ها و حرم ها نیز بی نصیب نمی ماندند. در همان حال، در پایین رودخانه، ده ها هزار زایر به چاههای قلیلی متّکی بودند که آب شوری داشتند. ارتفاع آب بند رئوف السلیمانیه (The Rauf ul Sulaimaniyyah) را که هنوز بر پا بود و کارایی داشت بیشتر کردند تا شهر را در برابر سیل محافظت کند. کانال حسینیه را تعمیق و تعریض کردند تا با رساندن آب بتوان زمینهای خاکی و بی آب و علف اطراف آن را به باغات و مزارع ذرّت تبدیل کرد. آب در زمین هایی جاری شد که گفته می شد بلندتر از سطح رودخانه اصلی بودند. همه مردم این اقدامات را یک معجزه می دانستند و در پی آن هم امام شهید (امام حسین علیه السلام) و هم سلطان ترک را مورد نیایش و ستایش قرار می دادند. سلیمان بعد از آن که حرم حضرت امام علی علیه السلام را در نجف زیارت کرد به بغداد بازگشت.

مدت اقامت سلطان در عراق رو به اتمام بود: عربی از یکی از طوایف عراق⁽¹⁾که تا آن موقع با متابعت صوری از شاه بر بصره حکم رانده بود اکنون با شتاب فرزند خود، راشد، را همراه با کلیدهای بصره و پیامهای خاشعانه به حضور سلطان فرستاد. بدین ترتیب بصره به آسانی جزء متصرفات عثمانی شد و عنوان افتخاری ایالت کسب کرد و راشد خود به حکومت آن جا

منصوب شد. دستوراتی که گرفت عبارت بودند از : اطاعت از فرامین پاشای بغداد؛ پیروی از قوانین شریعت در اداره ایالت؛ احترام گذاشتن به نام سلطان جدیدش و ذکر آن در ضرب سکّه و نماز جماعت. فرستادگانی مشابه برای اعلام اطاعت و وفاداری از نواحی، جزیره و غراّف، از کوهستانهای لرستان، از مردابهای هویزه و حتی از نواحی دور دست قطیف و بحرین در بغداد به خدمت سلطان عثمانی رسیدند.⁽¹⁾پادگانهایی به شهرهای ایالتی که اکنون مرکز فرماندهی یک سنجاق بیگی بودند فرستاده شدند. این مقام و املاک کوچکتر، هر کدام با تیولداران آماده به خدمت به سربازانی که در آخرین نبرد امتیازاتی به دست آورده بودند اعطا شد.⁽²⁾فرامینی برای نقشه برداری ایالات جدید و ارزیابی عادلانه مالیات مزروعی آنها صادر شد.

قشون برای عقب نشینی طولانی آماده حرکت و اردوگاه تخلیه شد. سلیمان پاشا حاکم پیشین در دیاربکر به مقام نایب السلطنه عثمانی در بغداد منصوب شد. به همراه وی هزار تفنگچی و تعداد زیادی سرباز مجهز به سلاح گرم سبک باقی ماندند.⁽³⁾سلطان سلیمان از راه خالص و صقال طوتان

(معبر) بغداد را ترک کرد. هیچ حادثه ای در طول سفر طولانی به مراغه و تبریز روی نداد. موصل خارج از مسیر راه پیمایی بود؛ اما این مسئله مانع از اعطای تیولها⁽¹⁾در آن ایالات و اعطای حکومت آن به تبعه ای مورد اعتماد به نام سید احمد اهل جزیرة بن عمر نشد.

فصل دوّم: قرن شانزدهم

1 - امیدها و بیم ها در مورد عراق به عنوان یک ایالت ترک

امید زیادی می رفت که فرمانروایی جدید در دنیای عرب، که عراق نیز همانند دیگران با اندک کوششی در زمان توسعه حکومت عثمانی به آن پیوسته بود، پیامدهای خجسته ای به همراه داشته باشد. این کشورها قرنها از مزیت های حکومت سلطنتی محروم بودند. حکومتهای محلی هر جا که قدرتمند بودند بر مرد ستم می کردند. سلطان می توانست همانند یک ناجی مورد استقبال قرار گیرد. با این حال امپراتوری بزرگ دیگری در آسیای غربی سر برآورده بود و تنها با پیوستن به آن ضعیفان و قبایل پراکنده می توانستند به حکومتی با ثبات و حمایت گر امید ببندند. بصیرت سلطانی بزرگ که از پادشاهیان اروپا حمایت می کرد، سازمان دهی بهتر، قوانین اصلاح شده و امتیازات و حقوق جدیدی را برقرار کرده بود. مالیات بندی کم و به گونه ای قابل قبول عادلانه بود. تعصب اندکی متوجه غیر مسلمانان بود. نیروهایی برای حفظ فرامین، به شکل سربازان مشهور ینی چری ایجاد شدند که هنوز هم سهمگین ترین نیروی نظامی دنیا به شمار می آمدند. در میان خانواده های زیادی از نژاد ترک که در ایالات جدید پراکنده بودند عناصر کاملاً وفادار

وجود داشتند، در حالی که تجلّی سلیم مخوف به عنوان مقدس ترین شخصیت اسلام این یقین را ایجاد کرده بود که دنیای اهل سنّت تا زمانی که به مذهب خویش وفادار باشند نمی توانند بجز استانبول به جای دیگری امید داشته باشند.

آن کس که در ایالات عربی تازه فتح شده اقامت داشت نیز ممکن بود همین گونه استدلال کند؛ ولی در سوی دیگر عوامل مهم و دلایل محکمی وجود داشت که چرا در این الحاق به امپراتوری عثمانی، هر چند مورد رضایت همه بود، امیدها می بایست به نومیدی بدل شود. نیازی به تاکید ندارد - زیرا کمتر کسی در آن زمان و مکان چنین انتقادی را می پذیرفت - که تسلط ترک صرفاً بدان مفهوم بود که رعایا به داشتن حکومتی خودخواه و متعصب محکوم می شدند. امپراتوری وجود داشت و می بایست برای شکوه بیشتر سلطان، گسترش مذهب واقعی، پرکردن مجدّد خزانه، حل و فصل تیول و ثبت نام نیروهای مملوک پیوسته توسعه می یافت. این اندیشه متضاد که حکومت برای حکومت شدگان است و وزرا باید به مفهوم واقعی وزیر باشند نه از ذهن خود شارع می گذشت و نه از ذهن نایب السلطنه های جاه طلب او و امپراتوری در اواسط قرن شانزدهم، هر چند در نهایت گستردگی و شکوه و جلال بود، بهارش اولین علائم پاییزش را نشان می داد. سوءاستفاده هایی که ترکیه را به ویرانی کشاند حتی از همین ایام آشکار بود. ترفیع بلهوسانه یک خواجه یا یک سو گلی دربار فرمانداری را روانه بغداد یا قاهره می کرد که برای چنین مقامی بسیار نامناسب بود. فرصتهای زیادی را که پاشالیق های⁽¹⁾دور افتاده برای ثروت اندوزی فراهم کرده بودند، در مدتی اندک این قلمروها را به صورت کالایی بازارپسند در آورد. اجاره دار مالیاتها یعنی حکومت ایالتی

پیوسته بالاترین مبلغ را در مزایده پیشنهاد می کرد. هدیه های گران قیمت که برای حفظ حاکمیتی سودآور ضروری می نمود، می بایست صرفاً از سوی رعایایِ ساکن ایالت تامین می شد که بدین طریق اینان نه تنها رنج فراوان می بردند، بلکه مجبور بودند مخارج حکومتی را متّحمل شوند که به فسادگراییده بود. در ایالات شرقی و جنوبی که خیلی دور افتاده بودند، زیاده رویهای فرمانداران کمتر مورد توجه صاحبان قدرت مستقر در استانبول قرار می گرفت و فریاد دادرسی به گوش کسی نمی رسید. در میان ملتی که تنها حواشی برونی قدرت شهریار خود را می دیدند، وفاداری نمی توانست رشد سریعی داشته باشد و در این نقاط دور افتاده فقط حضور خشونت آمیز افسرانش را حس می کردند. این افسران نیز به نوبه خود تبعید شدن به بغداد یا فلسطین و خدمت در این نقاط را وظیفه ای نفرت انگیز یا فرصتی برای زراندوزی تلقی می کردند. بین ساکنان این نواحی و فرمانداران جدیدشان از لحاظ نژادی هیچ گونه وجه مشترکی دیده نمی شد. آمیزش آنها با یکدیگر تفاوتهای عمیق ذوقیات و سائقه های این دو نژاد را بیشتر آشکار می کرد. حکومت کردن بر اعراب با توجه به سابقه بلند مدتی که از زندگی صحرایی، عدم شکیبایی و عدم ثبات داشتند از همه نژادهای تحت سلطه مشکل تر بود. شخصیت ترک که فاقد استعداد تخیّل و تصور و نیز انعطاف ناپذیر بود، نمی توانست انحرافها و بلهوسیهای اعراب را تأیید کند. ظاهر و رفتار رؤای ترک به چشمان اعراب صرفاً عجیب و زبانشان به گوشهای آنها بیگانه می نمود.

این ترسها و تردیدها در مورد عراق کاملاً مصداق داشت و شرایط داخلی این ایالت آنها را تشدید می کرد. ساکنان شمال عراق و کردستان سنّی بودند؛ بغداد بین دو فرقه تقسیم شده بود ولی نواحی مرکزی و جنوبی شدیداً شیعه

بودند و ادعاهای خلیفه جدید را به استهزا می گرفتند. از شهرهای مقدس امواجی به حرکت در می آمد که جاذبه های قوی داشت؛ امواجی که حرکتشان مخالف سلطان و در نتیجه موافق شاه بود؛ و برای منازعات این حریفها عراق -- همان گونه که سه قرن این موضوع را ثابت کرد -- یک صحنه طبیعی به شمار می آمد. امید به برقراری توافق مذهبی بسیار کم بود. در خود ایالت نیز همانند مرزها امید به آرامش نمی رفت. حاکمان جدید با اقلیمی ناآشنا و بسیار گرم، مشکلات استپهای بی آب و مردابهای بی نشان و خطوط ارتباطی بلند و فاقد حفاظت لازم، روبرو بودند. ساکنان روستاها هر چند تقاضاهای کمی داشتند و بسهولت مرعوب می شدند، همچنان نامطمئن و پیمان شکن بودند. قبایل برای حکومت مسئله ای لاینحل بود، مسئله ای که تا به امروز لاینحل باقی مانده است. آنها سراسر مناطق روستایی کشور را در اشغال خود داشتند، تعدادشان زیاد بود، فوق العاده پر تحرّک بودند و هنگامی که به پناهگاههای خویش می خزیدند دسترسی به آنها امکان پذیر نبود؛ آنها به اقتضای طبیعت و سنن خویش هیچ گونه محدودیتی را تحمل نمی کردند. آنها از شیوخ قبیله بر حسب سلسله مراتبی که اینان داشتند اطاعت و از مجموعه ای مقررات خاص صحرانشینان که با هیچ قانونی هماهنگی نداشت پیروی می کردند. بنابر این می توان گفت قبایل عراق هیچ گاه به قدرت پاشاها گردن نمی نهادند و آزادی لجام گسیخته را که در سایه آن 90 درصد خاک عراق را در اختیار داشتند - کشوری که اکنون رسماً جز و قلمرو خاندان سلطنتی عثمانی اعلام شده بود - رها نمی کردند.

2 - عراق داخلی 1534 تا 1640

2 - عراق داخلی 1534 تا 1640⁽¹⁾

باش اعیان، برای سیکالا Cicala فون هامر کتابVII ، ص 220 - 219 ، مسافران اصلی عبارتند از : راوُلف(Rauwolff)، سیدعلی، فیچ و همراهانش بالبی (Balbi)، تی شیرا (Teixeira).

دلایلی وجود دارد که چرا باید نسلهای اولیه فرمانروایی ترکها را بر عراق بسیار مهم به شمار آورد. امپراتوری در اوج قدرت خویش بود. در ایالات گذشته ای نداشت که سعی کند خطاها را به دست فراموشی بسپارد، بلکه نام نیکی داشت که می بایست آن را به اثبات می رساند. عراق عرصه جدیدی بود که در آن شهامت و لیاقت خود را در حکمروایی به آزمایش می گذاشت. متاسفانه منابعی وجود ندارد که بتوان براساس آن تصویری رسا از موقعیت ها و شکست های این امپراتوری را ترسیم کرد. حقایق شناخته شده اندکی که به اختصار گفته خواهد شد، اگر قراین را تحریف و بر مسائل بی اهمیّت تکیه کنند، ممکن است به روند تاریخی لطمه زنند. بهترین امّا خطرناکترین رهنمودهای ما روند مداوم شرایط عراق و استنتاجهایی است که از تاریخ ترکیه معاصر به دست می آوریم. یادداشتهای ساده دلانه سیاحان به تاریخ نگار کمک چندانی نمی کند و به سبب از دست رفتن بغداد و تصرف مجدّد آن سنن بسیار کمی بر جای مانده است.

سرزمین عراق بخشی از قلمرو سلطان عثمانی محسوب می شد، بخشی دور افتاده امّا قانونی و رسمی. زبان اداری و اشکال رسمی حکومت ترک رواج داشت و هیچ چیز جای آن را نمی گرفت. افسران ترک جرم و جنایت را در سطحی پایین نگه می داشتند و قاضیی که از استانبول مأمور می شد به آن رسیدگی می کرد. دستگاه اداری جدید، پادگانها، اجاره داران فئودال و بخشی

از روحانیان از تسلیم کامل عراق به دولت ترک طرفداری می کردند. قبایل و اماکنی که تحت نفوذ شیعه در ایران بودند با دولت ترک مخالف بودند و جاه طلبان محلّی از نبود حکومت و پیروی از عادات و ویژگیهای خاص کشور جانبداری می کردند.

ویژگی بازر این قرن خصومتهای تقریباً مداوم⁽¹⁾امپراتوری علیه ایران بود - وضعیتی که بر مردم و پادگانهای عراق به میزانی که برآورد آن مشکل است تأثیر می گذاشت. این وضعیت مسلماً بر حرکت زائران به سوی زیارتگاهها و بر مبادلات بازرگانی با اصفهان و تبریز تأثیر داشت و ایجاب می کرد که گاهی ینی چری ها و اجاره داران فئودال برای کمک به ارتش امپراتوری در شمال، گرد هم آیند. غلّه و حیوانات باربر مصادره می شدند. هراس از به خطر افتادن باروهای شهر، تجزیه طلبی شاهزاده های بلهوس کُرد و پذیرایی ملوکانه از یک سفیر ایرانی در راه به سوی بغازبسفر از رویدادهایی بودند که در این سالها مردم عراق با آنها آشنایی داشتند. هر چند در جنگهای قرن شانزدهم بر خلاف جنگهای بزرگ قرن هیجدهم با ایران، پاشاها یا تیولداران عراق سهم بزرگی نداشتند، مع ذلک چند حادثه بارز بیش از یک رویداد عادی اهالی بغداد را تکان داد. در سال 1586 پنج هزار ترکمن که از چنگ حمزه میرزای

شجاع گریخته بودند به عنوان پناهنده وارد بغداد شدند. اندکی پس از آن جنگ شدیدی در نزدیکی بغداد بین فرهاد پاشا، فرمانده کل قوای ترک و سپاه نیرومندی از ایران تحت فرماندهان عالی رتبه به وقوع پیوست. این جنگ به لحاظ پیامهای طنزآمیزی که بین فرماندهان رد و بدل شد، و نیز دختران برده و پسران زیادی که به عنوان غنیمت جنگی گرفتار آمدند شهرت زیادی دارد و با این پیروزی پاشا توانست سلطان خود را مسرور سازد. در سال 1604 در حمله ناگهانی فرمانده ایرانی، اللّه وردی خان درست در پشت دیوارهای بغداد سیصد نفر اسیر شدند و این امر موجب وحشت اهالی شد. سال بعد بخشی از شهر به محاصره در آمد.⁽¹⁾در سال 1616 شهر مندلی به وسیله نیروهای ایرانی غارت شد،⁽²⁾ولی فوراً و بشدت شهر توسط پاشای بغداد نجات یافت. در صفحات بعد درباره تأثیر این وضعیّت بر ایالات کردنشین بیشتر صحبت خواهیم کرد. سایر ویژگیهای این عصر بخشی از تهدید ایران سرچشمه می گرفتند. و بخشی بومی عراق محسوب می شدند. وضعیّت عراق به عنوان یک ایالت مرزی این امتیاز را به همراه داشت که پادگانهای وسیعی - پادگانهایی که شهر و قبیله را تحت تأثیر قرار می داد - در کشور استقرار یابند و به مردم می آموخت که فقط باید به سرچشمه اصلی حمایت از کشورشان تکیه کنند و در همین حال سلطان نیز به نوبه خود بغداد را به سبب نام پرآوازه اش و موقعیت بسیار مخاطره آمیزش بسی عزیز می داشت. در داخل عراق بادیه نشینان و قبایل نیمه مهاجر که هیچ گونه حکومتی را تحمّل نمی کنند یکی از ویژگیهای این عصر و اعصار بعد از آن

بودند. در این ایام اولیه، بویژه تحقیر فرمانروایان از جانب قبایل امری عادی بود، حال آن که در مناطقی که قبایل یک جانشین شده بودند، در موارد متعدد حکومتی در داخل حکومت به چشم می خورد. در این اماکن قدرت امپراتوری کاملاً بی اثر بود و گاه با زورمندان محلّی در قدرت مشارکت داشت. در واقع در حالی که موصل و بغداد به عنوان مراکز بالنسبه معمولی یک ایالت به حیات خویش ادامه می دادند، ایالتهای رها شده بصره و شهرزور با جدایی کامل فاصله زیادی نداشتند.

سلیمان پاشا اولین والی بغداد جای خود را به کسی داد که او را نمی شناسیم. در سال 1546 ایاس پاشا فرماندار شد. برای اولین بار به این شخص وظیفه ای محوّل شد که انجام آن تا مدتی مدید یعنی تا قرن هفدهم پاشاهای بغداد را عاجز و درمانده می کرد - انقیاد بصره و قبایل سرکش آن جا. در جنوب عراق حکومت که از سوی سلطان سلیمان به راشد المغامس تفویض شده بود به مدت یک دهه دوام داشت. او که نه چیزی می داد و نه می گرفت، در مقایسه با همکار شمالی اش، پاشای بغداد - مردی چند چهره - به شرایطی قابل قبول پای بند بود. ولی اختلافات کم کم ظاهر شدند. آشنایی با حکومت سلطان موجب تحقیر وی شد، فراریان عراق مرکزی با استقبال روبرو شدند و در بندر پناه گرفتند. درخواست پاشا از آنها بی ثمر بود. سلطان از آن فراسوی دستور داد سپاهی گسیل شود. بصره می بایست حتماً ضمیمه امپراتوری می شد. در سال 1546 ایاس در رأس سپاهی بزرگ بغداد را ترک کرد. واحدهای بزرگی از سپاهیان از دجله⁽¹⁾فرود آمدند، در حالی که سه کشتی بادبانی ملزومات سپاهیان را حمل می کردند. حاکم بصره به سوی

شمال به ناحیه⁽¹⁾جزائر رفت و کاملاً شکست خورد. ایاس وارد بصره شد، مالیاتهایی را که از جانب فرماندار عرب بر قرار شده بود ملغی اعلام و رعایت دقیق موازین و حقوق شرع را جانشین آن کرد. خیرخواهی خردمندانه او با تحسین مردم روبرو و دعای خیر نثار خلیفه شد. ایاس با عنوان حاکم در بصره باقی ماند.⁽²⁾

ولی کار هنوز ناتمام بود. در سال 1549 قبایل ساکن در مردابهای بصره تمام جاده هایی را که به شهر منتهی می شد قطع کردند. پاشای بصره چون در جنگ بعدی شرکت نکرد، شاید نمی توانست مقام خود را حفظ کند. فرامین سلطان برای تنبیه شورشیان خطاب به علی پاشا تمرّد، فرمانده ینی چریهای مستقر در بغداد صادر شد (یا احتمالاً خطاب به فرماندار بغداد) . جای وی را در بغداد میرمیران سیواس،⁽³⁾محمّد پاشا بالطه چی گرفت، و نیروی شخصی کوچکی تحت فرمان خویش قرارداد. علی پاشا تدارکات خود را کامل کرد، به حرکت درآمد و در کنار غراف متوقف شد. در این جا علی بیگ، سنجاق بیگی ناحیه به او ملحق شد. ارتش متّحد به فرات اصلی فرود آمد. مدنیه، قرارگاه اصلی رهبر شورشیان به نام عُلیّان، محاصره شد. این قرارگاه در پی هجومی که سه روز به طول انجامید سقوط کرد و روحیه قبایل را درهم شکست. عُلیّان در میان پیروان پراکنده اش فرار کرد. اینان از طریق یورشهای متّعدد از مقاومت دست نکشیدند و بدین ترتیب راهزنی چهره خود را آشکار ساخت.

علی پاشا برای کنترل راه آبها استحکاماتی قوی بر پا کرد. آرامش سرانجام به گونه ای اسمی و موقتی برقرار شد. سپس او به بغداد عقب نشینی کرد.

وقتی در بهار سال 1554 دریاسالار و نویسنده مشهور «سیدی علی» از بصره دیدن کرد، در شهر حکومت متعارفی مشاهده کرد. نیروی دریایی در وضع بدی بود. پانزده کشتی پارویی کهنه به او تسلیم شد. روابط با هرمز تا بدان حد دوستانه بود که او بتواند، بدون کسب موفقیت تجهیز مجدد آنها را از آن جا آغاز کند. او با پنج کشتی که در اختیار داشت با فرماندار بصره، مصطفی پاشا⁽¹⁾علیه دشمنان ساحل نشین رودخانه ها در عربستان⁽²⁾به همکاری پرداخت. ینی چریهایی از مصر در پادگان بصره دیده می شدند. تزلزل این افراد سبب شد که اعزام نیرو با شکست مواجه شود و یکصد نفر از بین بروند.

پاشای بصره در فواصل بدون خطر حوادث، زندگی باشکوهی را می گذراند که بر درآمدهای مطئمن و فراوان گمرک خانه اش متکی بود. مع ذلک فرمانروایی او بندرت تا آن سوی خندق شهر نافذ بود. برای حفاظت از کشتیرانی در برابر راهزنان هویزه به قلاع نظامی زیادی در کناره رودخانه ها نیاز بود؛ و ساکنان مردابهای دجله و فرات سفلا علایمی که حاکی از توافقی دائمی باشد کمتر از خود نشان می دادند. «... بعضی را ترکها نمی توانند مطیع خود سازند، زیرا آنها در رودخانه فرات جزایری در اختیار دارند که ترکها

نمی توانند آنها را تصرف کنند. آنها همه دزدانی هستند که مأوای مشخصی ندارند».⁽¹⁾فرماندار بصره بیش از همکارانش در جاهای دیگر در مقاومت معمول در برابر حکومت با نوعی احساس ملی گرایی روبرو بود. تجاّر با حکومتی که نمی توانست امنیت لازم را فراهم کند مخالف بودند؛ امّا توده شهری که برخی عناصر مذهبی در میان آنها بودند با ترکها به عنوان مردمی خارجی مخالفت می کردند. مصالحه و اعطای امتیازها و نیز مجازاتهای جدّی اعمال شد، امّا همان گونه که خواهیم گفت متنفذان محلّی سرانجام موجبات خاموشی شعله لرزان حکومت ترکها را که عمری بس کوتاه داشت فراهم کردند.

در این اثنا در ایالت شهرزور جدایی و بازگشت مسیر متفاوتی را طی می کرد. شهرهای کرکوک، اربیل، التون کوپری کاملاً تحت سلطه بودند. در واقع شاید بتوان گفت از فرمانروایی سلطان در این جا بیش از هر ناحیه دیگری در عراق استقبال شده بود. فقط در مناطق شمالی و شرقی ایالت مخالفت هایی دیده می شد و حکومت اسمی و آسیب پذیر بود. در این باره و نیز درباره ایالت مجاور یعنی ایالت اردلان در بررسی همسایگان عراق مطالب بیشتری گفته خواهد شد. پیرامون حاکمان بغداد در این سالها برخی حقایق عریان باقی است که باید ذکر شوند. در یکی از صفحات بعدی از عزل علی پاشا تمرّد، جانشین وی بالطه چی محمّد وهیئت اعزامی پاشای حلب به مرز کردها برای انجام پاره ای وظایف صحبت خواهیم کرد. جانشین درویش علی، که در بصره در سال 1567 نظم برقرار کرده بود، شاید مراد پاشا، اولین انتصاب سلطان سلیم دوّم⁽²⁾بوده باشد. این انتصاب در کتبیه ای بر مناره با

شکوه مرادّیه به تاریخ 987 ه- . به یادگار مانده است. راولف پاشای 1575 را که سعی کرد از وی هدایایی اخذ کند دید (امّا نام وی را ذکر نمی کند). دو یا سه سال بعد این مقام به مردی به نام الوندزاده علی پاشا که در زمان خودش شهرتی داشت تفویض شد. کارهای خیرخواهانه وی اماکن مقدّس هر دو فرقه اسلامی را شامل می شد. او گنبد بزرگ امام حسین علیه السلامدر کربلا و نیز

دارالضیافه عبدالقادر گیلانی را در بغداد تجدید بنا کرد. شعرای زمان از حکومت با تدبیر و اصلاح طلب وی ستایش کردند. تاریخ نویسان در لشکرکشی های وی علیه همسایگان آشوب طلب این ایالت موضوعی برای نگارش یافتند. یکی از این لشکرکشی ها علیه ایالت هویزه بود.⁽¹⁾

عملیات جنگی فرهادپاشای کبیر نزدیک بغداد در حدود سال 1589 قبلاً از آن سخن رفت. او هرگز حاکم بغداد نشد، بلکه تقریباً یا کاملاً در همین زمان این مقام را چهره نامی تر این عصر چغاله زاده⁽²⁾که در اروپا به سیکالا (Cicala)⁽³⁾شهرت دارد به عهده داشت. زندگی حماسه ای او را در این جا نمی توان شرح کرد؛ ولی مقامهای عالی نظامی که تا آن زمان به وی محول شده بود مبین اهمیتی است که امپراتوری برای ایالت بغداد قائل می شد.

دوران حاکمیت وی با اصلاحات مهمی همراه بود. او توجه استانبول را به خطراتی معطوف کرد که زائران حج به هنگام عبور از صحاری عربستان آن هم در گروههای غیر متشکل، با آن مواجه اند. او پیشنهاد کرد که گروههای مسلّح و حراست شده ای زیر نظر فرمانداران شهرهای بغداد و دمشق تشکیل شود و از این دو شهر عازم مکّه شوند. مشاهد متبرکه شیعیان در کناره های فرات در اثر کمبود شدید آب از سوی زائران تقریباً به حال خود رها شده بود؛ زیرا کانالهایی که حاکمان نیکوکار پیشین ایجاد کرده بودند از رسوبات پر و خشک شده بود. سیکالا سعی بسیار کرد جریان آب و نیز حرکت زائران را مجدداً برقرار کند. طرحهای او پذیرفته نشدند؛ امّا معرّف تفکری خلاّق و خیرخواهانه بودند. مبارزات او در جنوب ایران بخشی از کوششهایی بود که با برقراری صلح در سال 1590 به پایان رسید. یک مبارزه دوستانه در شهر ایالتی دزفول موجبات دخالت قطعی وی را فراهم آورد. دزفول و استحکامات مجاور آن به دست او افتاد و نیروهای ایرانی متشکل از رعایا و غلامان شکست خوردند. برای مدتی حاکمیّت او تا نواحی بختیاری گسترش یافت.

در آغاز آخرین دهه قرن سنان پاشا⁽¹⁾چغاله زاده ریاست پاشالیق را به عهده داشت و آن را با ساختن یک کاروانسرا و بناهای دیگر که مدتها نام وی را زنده نگه داشتند آباد کرد.

بدین ترتیب پیوند سیکالای بزرگ با بغداد طولانی تر و باردیگر تجدید شد، و نیز با ساختن بناها، دوران حکمرانی پاشای دیگری به نام حسن در این

دهه دریادها باقی ماند. در آخرین سال قرن شخصی به نام دلی حسین حاکم بغداد بود، و از او تلویحاً به عنوان برادر عبدالحلیم قرایازیچی یاد شده است - شخص اخیر متمرد مشهوری است که شورش وی در آسیای صغیر امپراتوری عثمانی را به وحشت انداخت. نقشی که دلی حسین ایفا کرد تا چه حدّ سپاهیان عراق یا منابع عراق را شامل می شد مسئله ای است که مورد تردید است. مردم ایالات عراق احتمالاً از فاصله ای دور نظاره گر یاغیان خطرناک برادر بودند.

قرن جدید بدون بروز حادثه ای آغاز شد. فرماندار وقت، وزیر حسن پاشا،⁽¹⁾از طریق حفر یک کانال عمیق و عریض و ایجاد حصاری خاکی حفاظت حومه کرخ را تأمین و آن را با ساختن بناهایی چند تزیین کرد. پاشاهای بعدی را نمی توان با اطمینان خاطر شناسایی کرد. در آغاز سال 1604 این مقام به یک قائم مقام بازنشسته استانبول به نام قاسم پاشا تفویض شد. او از ینی شهر فراتر نرفت امّا در آن جا به نیروهای شورشی پیوست. او هرگز در بغداد ظاهر نشد⁽²⁾و مصطفی پاشا صاروقچی به جای وی منصوب شد. مدت صدارت وی کوتاه بود. در پاییز 1604 از جانب دولت هیئتی مرکب از پانزده قپوچی با تشریفات مخصوص فرمان و ردا، شمشیر و زنجیر طلایی حکومت را برای خواجه ای چرکسی به نام یوسف پاشا آوردند: در زمان وی قیام مهمی در کربلا روی داد، که طی آن مردم شهر پادگان ترک را قتل عام و غارت کردند.⁽³⁾

در این زمان حادثه ای که به بهترین وجه ثبت شده در تاریخ عمومی ترکیه مربوط است به یک رشته آشوبهای داخلی گسترده که مرادپاشا، وزیر اعظم،

بعداز صلح سیلواتورک⁽¹⁾سپاهیان خویش را برای فرونشاندن آنها گسیل کرد. در سال 1607 شخصی به نام محمد بن احمد الطویل، فرمانده ینی چری پادگان بغداد، تحت شرایطی که اکنون برای ما روشن نیست خود را شخصیت قدرتمند نخست شهر نامید. نصوح پاشا که زمانی وزیر اعظم و اکنون حاکم دیاربکر بود، مأمور سرکوبی وی شد. او در سال 1608 با چهل هزار سپاهی به سوی جنوب پیش رفت. در جنگی که روی داد نصوح در اثر خیانت سپاهیان خودش شکست خورد. ولی پاشا نیز که او را همراهی می کرد به قتل رسید. آنگاه با شناسایی رسمی محمّد به عنوان پاشای بغداد متارکه ای شرم آور به امضا رسید. هر چند وی پس از چند روز حکومت با خنجر یکی از دشمنانش از پای درآمد، امّا صعود او به رأس هرم قدرت به گونه ای انجام شده بود که بعد از وی برادر کوچکترش، مصطفی، توانست جانشین وی شود. امّا این گونه وراثت قابل تحمّل نبود. محمود، پسر سیکالای بزرگ در این موقع در اقامتگاه زمستانی خویش در اورفه به سر می برد. پیوندهای خانوادگی او در عراق، فداکاریهای ابوریشه، خانواده شریف کرد صوران و قشعم و سایر قبایل عراق سرانجام موجبات انتصاب او را به حاکمیت بغداد فراهم آورد. از او مصراً درخواست شد آن را به امپراتوری بازگرداند. او از موصل با فرستادن پیکهایی حامل نامه هایی سرّی مبارزه ای را بدون خونریزی آغاز کرد. سرکردگان و نایبان ینی چریهای بغداد نامه های مخفی او را دریافت کردند. در این نامه ها اصرار شده بود که آنها از وفاداری بیهوده و خودسرانه به مصطفی دست بردارند. اینان وظیفه خود را انجام دادند و مصطفی در ارگ شهر محاصره شد. پیامها محمود را با شتاب هر چه تمامتر به سوی بغداد روانه کردند. او در اواسط تابستان 1609 به دیوارهای شهر

رسید. مدافعان⁽¹⁾ارگ که از لحاظ توپ و تفنگ برتری داشتند بسختی مقاومت کردند و نسبت به رهبرشان وفاداری غیر منتظره ای نشان دادند. بعد از چند هفته بن بست پر هزینه سرانجام مصالحه ای صورت گرفت. مصطفی موافقت کرد حکومت را به فرزند سیکالا واگذار کند و خود سنجاق غنی حلّه را به دست آورد. صلح و اطاعت باردیگر برقرار شد. محمود چغاله زاده برای بار دوّم حاکم بغداد شد و نام وی در روستای محمودیّه در جنوب بغداد که در آن منزلگاهی برای مسافران بناکرد باقی ماند. دوران دوّم حکومت وی کوتاه بود. در سال 1610 حکومت بغداد به علی پاشا قاضی زاده و سپس به کسان دیگری که فقط نام و عنوان آنها ذکر شده اعطا شد : دلاور، مصطفی و حافظ احمد، از شخص اخیر بعداً بیشتر صحبت خواهد شد.

تاریخ موصل⁽²⁾فقط از هزاره دوّم هجرت آغاز می شود. با توجه به واژه هایی که یک اروپایی در موصل هنگام سخن گفتن از پاشای «کاراهمیت» به کار می برد (قره عمید، دیاربکر) چنین به نظر می رسد که نفوذ این پاشا در موصل به عنوان یک همسایه قدرتمند از نفوذ حاکم بغداد بیشتر بوده است.اگر چنین باشد سوی گیری ایالت موصل در قرن شانزدهم با سوی گیری آن در قرن هیجدهم متفاوت بوده است و در قرن شانزده برای یافتن هم عهدی قوی توجهش بیشتر به شمال شطّ متوجه بوده تا به جنوب شطّ. گفته می شود در سال 1572 در آذربایجان زمین لرزه هایی روی داد که در جنوب تا

موصل احساس شد. در همین سال گرفتگی خورشید آسمان را در میان روز پر از ستاره کرد. خشکسالی بزرگ در عراق مرکزی از سال 1574 تا 1576 -- سی ماه بدون باران -- سبب شد گندم صادراتی موصل که از راه رودخانه حمل می شد به بغداد ارسال شود. اولین پاشایی که نامش ثبت شده امیرحسین است و دوّمی پیاله پاشاست. هیچ چیزی جز دوره دقیق تصدّی آنها ذکر نشده است. در سال 1593 سنان پاشا حکومت موصل⁽¹⁾را به مدّت 10 ماه به عهده داشت. بعد از وی مقاماتی حکومت را به دست گرفتند که از آنها اطلاعات دقیقی در دست نیست. هر کدام بیش از چند ماه حکومت نکردند. فقط حسین پاشا که در سال 1594 منصوب شد تقریباً مدت سه سال حکومت کرد. در سال 1600 این ایالت به «حسن پاشا، حاکم عمادّیه» واگذار شد. خانواده بهدینان در واقع کاملاً مورد عنایت سلطان سلیمان بودند و نزاعهای درونی آنها به وسیله فرهاد پاشا حل و فصل شده بود. از آن جا که در سال 1535 موصل به شاهزاده جزیره داده شده بود، اعطای آن به بیگ عمادیه در سال 1600 کاملاً قابل توجیه بود. او مدّت چهار سال در این سمت خدمت کرد. از جانشنیان او جز ذکر نامشان اطلاعی در دست نیست.

انتصاب یک صاحب مقام برای یک پاشالیق واحد دو یا سه مرتبه در عراق امری غیر عادی نبود؛ و نشانه هایی حاکی از انتقال مقامات از ایالتی به ایالت دیگر یا از بخشی به بخش دیگر مشاهده می شود. در سال 1617 محمّد پاشا

که سرپرستی متسلّمات⁽¹⁾(توابع) بصره را نیز به عهده داشت به موصل منتقل شد. سه سال بعد این مقام، احتمالاً برای اولین بار، به یک داوطلب محلّی تفویض شد. در این دوره خانواده مشهور عمری به موصل آورده شدند، به این امید که شاید تقدس آنان موجب شود زمین لرزه های وحشتناکی که شهر را لرزانده بودند آرام گیرند. با وجود این بکرپاشا یک عمری نبود. او در سال 1620 منصوب شد؛ یک سال در موصل اقامت داشت و سپس به سایر پاشانشین ها انتقال یافت. او 5 سال بعد مراجعت کرد و در این زمان ایرانیها در بغداد بودند. انتصاب شخصی به نام احمدپاشا، برادر افسری که حاکم بغداد بود مبین آن است که استانبول مجبور بود اولویت را به رجال خود ایالت بدهد.

3 - حواشی

چنین اند حقایق معدود به جای مانده از اولین دوران فرمانروایی ترکها در خاک اصلی عراق: بررسی جداگانه توابع دور افتاده عراق و نزدیکترین همسایگان این کشور کار مشکلی نیست.

در بیابانهای واقع در غرب و جنوب غربی فرات، قبایل و بادیه نشینان نجد، در خلال تجدید حیات علمی قرن هیجدهم، هنوز آنقدر دچار اختلاف و فاقد هدف بودند که نمی توانستند برای پادگانهای نظامی دور دست عراق مشکل ایجاد کنند. یورشهای متقابل اتفاقی بر چراگاهها تنها وسیله تماس دو طرف بود. بنی خالد از احسا (که هرگز یک قبیله عراقی نبودند) در کشور خودشان⁽²⁾

بر این یورشها نظارت می کردند و گاه در بعضی فصول خود را به دورترین چادرهای قبایل فرات می رساندند. نیروهای صحرا که توجه ما بیشتر معطوف به آنهاست دو فدراسیون از چادرنشینان است که مسافران خلیج به حلب در راه خود طی چند منزل از سرزمین های آنها می گذشتند. میرناصر یا ناصر بن مهنّا «پادشاه» نواحی جنوبی تر بود که از نجف تا فلوجه امتداد می یافت. نجف، شهری که همیشه تعصّب از ویژگیهای آن بود، اکنون که با مرگ شاه تهماسب و در پی آن قطع اعانات وی تضعیف شده بود اقتدار این حاکم صحرا را پذیرا شد. کربلا که در تعصّب دست کمی از نجف نداشت، امّا وسعت و رونق بیشتری داشت مرکز دیره او شد. مسافرانی که از بغداد عازم فلوجه می شدند به فاصله چند مایل از پایتخت به عمّال وی برخورد می کردند و عوارض لازم را می پرداختند. ناصر که نسبش به یکی از خانواده های شیوخ موالی یا عنیزه می رسید، خانواده هایی که مدتی کوتاه صاحب نفوذ بودند، نسبت به سلطان ابراز وفاداری می کرد. شاید گاه وبیگاه هدیه ای موجب می شد که پاشا از این خدمتگزار خاضع خویش یادی کند. امّا حاکمیت مطلق وی بر بیابانها، عوارض و مزاحمت های گمرکی برای مسافران و ارعاب آنها حکایت دیگری را باز می گفت. پادگانهای کوچک ترک معمولاً در شهرهای مقدس مستقر بودند. امّا هرگونه اقدام نظامی آنها می بایست با

رضایت ضمنی شیخ همراه باشد. در سال 1404 (آن گونه که گفته شده) پادگان کربلا دچار سرنوشت خفّت باری شد.⁽¹⁾

در شمال و غرب سرزمین ناصر - در حالی که در این میان شاید بیابانی بدون سکنه گسترده بود - قلمرو مشهور و فرمانروایی ابوریشه⁽²⁾قرار داشت. این نام برای رئیس عالی مقام قبیله، نامی موروثی بود. عنه پایگاه او محسوب می شد. دیره او از هیت تا پیره جک و کناره های قبایل سوری گسترده بود. طیبه و مسکنه به او تعلق داشت. برای پاشاهای دیاربکر، بغداد، و حلب ابوریشه نام وحشتناکی بود. دودمان او قبل از آن که نیروهای عثمانی در سوریه یا عراق ظاهر شوند و جود داشت. ترکها که به سیاست اداره صحرا آشنا نبودند بادشمنی روبرو شدند دور از دسترس و تحقیر کننده که بندرت حاضر به اطاعت از آنها می شد. تا سال 1574 این «شاه عربستان» بارها با افسران سلطان درگیری داشت. پسرش را در گلنت زا ( Galantza) در دژی در کنار رودخانه مستقر کرده بود که بعداً اسیر و در استانبول سر از بدنش جدا شد. این حادثه نه از قدرت او کاست و نه عادات اخذ عوارض و تهاجم او را اصلاح کرد. کنسول ونیز در حلب برای او هدایایی فرستاد. مسافران به او به دیده یک پادشاه می نگریستند. ترکها حاکمیت او را بر امیرنشین عنه پذیرفتند و در دستگاه اداری خویش او را به عنوان سنجاق بیگی منطقه خودش⁽³⁾به

شمار می آوردند. عوارضی که در قرارگاههای وی جمع آوری می شد رسماً

خزانه ترک در آن با او شریک بود؛ قدرتی که می توانست متعرّض مسافران شود یا از آنها حمایت کند تنها درید او بود. بنابر توافقی که اندکی قبل از سال 1575 به عمل آمد قرار شد هر سال سلطان 6000 دوکا (مسکوک طلا) به وی بپردازد و حکومت مورثی اش پذیرفته شود. در سالهای آغازین قرن جدید امیر حاکم، احمد (یا حمید) بود، که پسران یاغی برادرش با یورشهایی که علیه اقتداروی صورت می دادند بر نا امنی منطقه می افزودند.

کاروانهای شتر فاصله بغداد تا حلب را در 50 روز و از بصره و زبیر به حلب را در 70 روز طی می کردند. شرایط کلی مسافرت از راه صحرا همانند شرایط آن در هر عصر دیگری بود. از آن جمله مسافران بی درنگ با واقعیات زندگی بدوی روبرو می شدند (که ادب و احترام بخشی از آن زندگی است)، می توانستند با خونسردی فقره به فقره لوازم خود را تسلیم کنند و بدون مواجه شدن با خطر مهمی به بغداد برسند. هر بزرگ زاده ای که 20 شتر داشت هم راهنمای مجاز و هم بازرس سیّار گمرک محسوب می شد. پرداخت حقوق گمرک در یک قرارگاه و اعلام آزادانه کالاها در قرارگاه بعدی - و در صورت امکان فرار کردن از هر دوی اینها - مقرّرات آسان امّا گران قیمت جاده بود. ترکها گهگاه از طریق فرستادن مأموران پرداخت سوبسید دولتی و بذل عنایت، و از طریق تعمیق چاههای صحرا برای باز کردن جاده ها اقداماتی صورت می دادند. امّا ادامه این وظیفه به مدت چهار قرن برای آنها طاقت فرسا بود؛ و نیز در این میان صاحب منصبان پایگاههای دور افتاده ترک در حرص و آز دست کمی از اعراب نداشتند. تجار مسیحی بویژه آن تعدادی که از سوریه به سوی شرق در رفت و آمد بودند و با ایران، هرمز، و حتی هند داد و ستد داشتند، مجبور بودند «مالیاتهای ناروای فراوان ... که موجب زیان و خسارت زیاد آنها می شد» بپردازند؛ و نیز امکان داشت براحتی به عنوان جاسوس

توقیف شوند.

در صفحات قبل⁽¹⁾از حمله پرتغالیها به آبهای خلیج [فارس] در اواخر قرن پانزدهم و تصرّف تنگه هرمز به دست آلبوکرک در سال 1507 صحبت شد. علاوه بر این دژ (او پس از آن که مجبور شد آن را رها کند، در سال 1515 آن را به آسانی مجدداً تصرف کرد)، او یک رشته پاسگاههای تجاری در سواحل خلیج از خود باقی گذاشت، و امیران پرتغالی از ساحل نشینان محلّی به هیچ وجه ترسی به دل راه نمی دادند. تنها مخالفت های نادر و ضعیف از نفرت عمیق مردم نسبت به تجاوز و خشونت آنها حکایت می کرد. امّا حریفی خطرناک در راه بود. سلیم مخوف تا سال 1520 مصر و یمن را فتح کرده بود و ترکها در دریا جای پای خود را می یافتند. تا سال 1529 ناوگان ترک وارد خلیج [فارس ]شده بودند. آنها به بصره سر زدند، البته نه با رفتاری دوستانه؛ زیرا حاکم آن بندر در عوض کمک پرتغالیها به وی علیه دشمنان قبیله ای اش، موافقت کرد ترکها را در خلیج نگه دارد و از ورود آنها به بندر جلوگیری کند. یک فرمانده پرتغالی از بصره دیدن و راهی برای نفود به بخشهای علیای رودخانه ها پیدا کرد. فرماندار عرب (طبق معمول) به قول و قرارش عمل نکرد و فرمانده پرتغالی چند دهکده نیی را آتش زد و عقب نشست. در سال 1538 یک ناوگان بزرگ ترک مستقر در مصر بر ساحل هند حمله برد. در سال 1550 مردم قطیف که حاکم خود را بیرون کرده بودند از ترکها در بصره خواستند که در برابر پرتغالیها از آنها حمایت کنند. مرادبیگ قطیف را اشغال کرد ولی پرتغالیها او را بیرون راندند و او را تا شط العرب تعقیب کردند. ترکها با حمله به مسقط و قشم و تهدید هرمز به پرتغالیها پاسخ دادند. رهبر این حمله، پیربیگ، در استانبول گردن زده شد. جانشین او، مرادبیگ نتوانست

کاری انجام دهد. یک فرمانده بعدی به نام علی چلبی در جنگ 1553 شکست خورد. امّا تهدیدات نسبت به پایگاههای پرتغالیها همچنان ادامه داشت. در سال 1559 یک ناوگان ترک که ینی چری ها را حمل می کرد در بحرین لنگر انداخت؛ بحرین در این زمان زیر نظر شیخ اسمی هرمز اداره می شد. حاکم محلّی را یک نیروی پارسی کمک می کرد و پرتغالیها از هرمز نیز آن را تقویت می کردند. ترکها تحت شرایطی خفّت آور تسلیم شدند. در سال 1581 فرمانده ترک، علی بیگ، مسقط را تصرف کرد ولی آن را نگه نداشت. بنابر این آبهای خلیج برای حاکمان بصره سودی در برنداشتند و قپتان پاشای آن جا ظاهراً در جنگ علیه متجاوز سهمی نداشت.

همسایه باقی مانده عراق از نژاد عرب، والی قدرتمند هویزه بود. ابراز فرمانبرداری وی به سلطان سلیمان ابراز ادب احتیاط آمیز و لحظه ای بود. در سراسر قرن ارتباطهایش با ارباب ایرانی اش بین سرسپردگی و تمرّد، پرداخت خراج و درخواست حق السکّوت در نوسان بود. پیروانِ ذوجنبتینِ وی را در شط العرب، قپتان پاشا یا پرتغالیها نمی توانستند از سرقت و دزدی دریایی باز دارند. مسافرانی که در شط العرب رفت و آمد داشتند از احتیاطهایی که در برابر این گستاخی مرعی می شد ابراز تأسف می کردند. یک نفر می گوید:⁽¹⁾«ما

در کنار قلعه نظامی که ترکها در اختیار دارند لنگر می اندازیم ... آنها قلعه های فراوان دیگری از این نوع دارند که می توانند بدان وسیله از سرزمین و کشتیهایشان در برابر حملات اعراب حمایت کنند.» والی زمان، مبارک بن مُطلّب نیز از همسایگان ترک خویش ناراضی بود. زمینهای ساحلی وی بدون کشت و زرع رها شده بود؛ ادعای او مبنی بر حق حاکمیّت خود بصره همراه با پافشاری خاص عربی اش همچنان ادامه داشت ولی روزنه امیدی به چشم

نمی خورد. در عین حال او در امور بصره دستی داشت.⁽¹⁾

در قرن شانزدهم و اوایل قرن هفدهم در روابط پاشاهای عراق با حواشی کردنشین و لُرنشین قلمرو فرماندهی آنان پیشرفتهایی حاصل شد. در جزیره ابن عُمَر روزهای فرخنده خاندان حاکم از دوره زندگی سیداحمد، کسی که خود موصل به وی عطا شده بود، فراتر نرفت. پسرش در صلح حکومت راند. امّا در دوران حکومت جانشینش، میرابراهیم، منازعات خانوادگی طبق معمول سرانجام سبب شد که رقبای خانوادگی به دولت های رقیب روآورند. یکی برای کسب حمایت نزد فرهاد پاشا در وان گریخت و دیگری دست بدامن شاه تهماسب شد. شاه مداخله و میر را دستگیر کرد و به قتل رساند. امّا حکومت بر جزیره و تبعه آن، کرکیل، ظاهراً همچنان به وسیله فرامین ترک مشخّص می شد، و چون به لحاظ موقعیّت در کنار جاده نظامی مهمی واقع شده بود، تا حدّ زیادی تحت نظارت عثمانی ها قرار داشت. با وجود این در کار حکومت محلّی تا آن جا که از محدوده اختیارات تجاوز نمی کرد دخالت نمی شد. اطاعت از بتلیس از مدتها پیش از یاد رفته بود.

ایالت عمادیّه نیز در اثر ستیزه جویی ها ویران و از هم گسیخته بود. در آن جا حسن، شاهزاده بهدینان در سال 1500 در همان اوایل کار از خانواده رو به ترقی صفویان اطاعت کرده و مورد الطاف بی پایان آنان قرار گرفته بود. این گونه وابستگی به اردلان، که هنوز بر جای بود، با این شگرد ماهرانه کاملاً قطع شد و جاه طلبی های بهدینان باردیگر در پی یک چرخش کامل و اظهار وفاداری فوری به سلطان سلیم به هنگام ظهور وی، ارضا شدند.پرنس بعدی، حسین، توانست به سلیمان باشکوه خدمات خاصّی بکند و این دولت کوچک مدّتی مقام یک ایالت داشت. امّا مرگ حسین آن را در جنگ داخلی غوطه ور

ساخت. از دو پسر او قوهد (Quhad) و بیرم، دوّمی برای اخذ کمک به شاه رو آورد. در این اثنا مردان ایل مازوری قوهد را خلع و عموزاده اش سلیمان را به حکومت منصوب کردند. شاهزاده هکاری، پرنس روز، زینب بیگ، در این موقع مداخله کرد؛ او نزد شاه شفاعت کرد تا بیرم را آزاد کند و قوهد که به استانبول گریخت، توانست عنایت وزیر اعظم را جلب کند و فرمان حکومت عمادیّه را به دست آورد. در این میان بیرم بیگ در زاخو و سلیمان در عمادیّه مستقر شدند. قوهد، فرمان در دست، به دهوک رسید و به از میان برداشتن دشمنان مشغول شد؛ امّا سلیمان به کمک یک نیروی مازوری توانست او را اسیر و پیروان او را پراکنده کند. بیرم با شتاب خود را از زاخو به دهوک رساند و سلیمان را تا قصر عمادیّه مشایعت کرد و در آنجا وی زمام امور را به دست گرفت. مع ذلک پسران قوهد - سیدی خان و دیگری - به استانبول گریختند. مراد سوم حلّ مشکل آنان را بر عهده گرفت. عمادیّه به سیدی خان واگذار شد و اجازه داد برای استقرار وی از پاشاهای بغداد و کرکوک و شاهزادگان صاحب تیول در کردستان درخواست کمک شود. با برانگیختن حریفان علیه یکدیگر، دسیسه و درخواست رشوه، با ترتیب دادن محاکمه ای دروغین در محضر قاضی شرع فرهاد پاشا موفق شد در سال 1585 عمادیّه را به سیدی خان تسلیم کند. او چندین سال بر آن جا حکومت کرد.

این شرایط که جذبه ای ناچیز و چشم اندازی نامشخّص دارند، از وقایع نامه های زمان گرفته شده اند تا بدین ترتیب از همان ابتدا ویژگی عمده تاریخ کرد را نشان دهند - منازعات خود خواسته پایان ناپذیر بین برادران به خاطر اورنگی محقّر و توسّل سریع آنها به قبایل، ترکها و ایرانیها. اگر اطلاعات لازم در دست بود و حجم کتاب اجازه می داد، داستانی واحد که در آن فقط اسامی و اماکن عوض می شوند، می توانست بدون شک درباره زاخو، دهوک و عقره،

رانیه، جریر و بقیه شهرها نقل شود. در هر درّه، در هر روستای کوهستانی آتش تفرقه ای واحد بابهانه هایی مشابه حاصل از جاه طلبی های خود خواهانه روشن می شد و دسیسه ها و خشونتهای مشابه به آن دامن می زدند. سهم ترکها در صدور گاه بیگاه فرامین ودریافت ستایش ظاهری و کمک به نیروهای نظامی خلاصه می شد. وقتی جوّ مناسبی حکمفرما می شد، بیگ های مقتدرتر حتی در همین حد خود را به زحمت نمی انداختند. این وضعیت در واقع شکل فرمانروایی نداشت؛ مع ذلک تجربیات نوین نشان می دهد که وقتی نفوذ دولتی تا بدین حدّ ضعیف باشد جنگیدن در ناحیه ای دست نیافتنی، ناآشنا و (برای سلطان) بی فایده کار مشکلی است. سیاست کلّی ترکها نسبت به ایالات کردنشین آن بود که از انجام تعهدات خویش بپرهیزند و از ثمرات امپراتوری بهره مند شوند بدون آن که کار زیادی انجام دهند، و این سیاستی بود که هر حکومتی اگر در چنین موضعی قرار می گرفت آن را بر می گزید. این دولت اگر از قاطعیّت و حسن نیّت بیشتری برخوردار می بود، اگر غرور و تلّون قوم کرد بدقّت مطالعه می شد، اگر یک امپراتوری رقیب پیوسته در تلاش نبود که جای ارباب صاحب تیول را بگیرد، شاید در کار خویش بهتر موفق می شد.

رویارویی ترکها و ایرانیان زمین خوار بهتر از هر جای دیگری (با توجه به آنچه به این کتاب مربوط می شود) در دره های شهرزور آشکار می شود. در این جا مقاومت در برابر ادعاهای ترکها با استقلال شاهزادگان محلّی مشخصّ نمی شد، بلکه در ادعاهای متقابل خانواده سلطنتی اردلان بازتاب می یافت. نفوذ آنها در شهرزور فوق العاده چشمگیر بود. قبل از آن که ترکها و صفویها در صحنه ظاهر شوند این خانواده در این منطقه ادعای امپراتوری کرده بود، و از ابتدای قیام شاه اسمعیل شاهزاده اردلان در پی ارتداد سریع نزد سلیم مخوف به صورت تیولدار وفادار تبریز درآمده بود. آنگاه او ادعای مالکیت کردستان

جنوب شرقی را برای خود و خداوندگارش مطرح کرد. او که مانعی در مقابل خود نمی دید، قدرتش را در جنوب و غرب به سوی مرز (بعدی) گسترش داد و بر نواحی روستایی شهرزور مسلط شد. زاب کوچک، آورامان، شهربازار، قره داغ حتی «ییلاق گرم» تحت نفوذ مأمون بودند. این وضعیّت با ادعاهای دولت عثمانی، با موقعیّت یک پادگان ینی چری در کرکوک و با ضرورت کنترل جاده های غربی چندان سازگار نبود. برخوردهای محلّی با افسران اردلان و نفوذ آنان اجتناب ناپذیر بود. در نظر سلطان سلیمان، والی اردلان همسایه ای بیش از حدّ قدرتمند و غنی بود و در مقایسه با ایالتهای مطیع عمادیّه و بتلیس تضادی ناراحت کننده را به نمایش می گذاشت. سلطان سلیمان در سال 1538 سپاهی را به فرماندهی حسین پاشا علیه مأمون گسیل داشت. بسیاری از بیگ های کرد، از جمله بهدینان با پاشا همکاری داشتند؛ هدف فتح کامل شهرزور، صرف نظر از مریوان و سِند (سنندج) بود. مأمون⁽¹⁾دلیرانه مقاومت کرد. سرانجام به قلعه ظلم (Dhulm) یک دژ قدیمی، عقب نشست. قلعه به محاصره در آمد؛ مأمون که همه چیز را از دست رفته دید به استانبول گریخت. امّا در آن جا به اسارت گرفته شد. ترکها دست به تخریب زدند و سپس عقب نشستند. سرخاب، عموی مأمون فراری، باشاه تجدید عهد کرد.

سایر افراد این خانواده به ترکیه گریختند. مأمون آزاد و تیول غنی حلّه به وی واگذار و برای استقرار مجدّد به همراه سپاهیان سلطان عازم قلمرو خویش شد.

علی پاشا، فرماندار بغداد، در این اثنا گزارش خود را به بغداد فرستاده بود. وی از پاسخی که دریافت کرد شگفت زده شد. در این پاسخ وی از کار برکنار و محمّد بالطه چی که قبلاً ذکرش رفت، به عنوان معاون فرماندار در سال 1549 معرفی شده بود. در عین حال مسئولیّت عملیّات شهرزور به وی واگذار نشده بود، بلکه به عهده عثمان پاشای حلب که در رأس پیاده نظام منظم اعزام شده بود و نیز نیروهای تیولداران چند ایالت سپرده شد. بالطه چی محمّد اکنون در بغداد سرای خویش مستقر شد و نیروی نظامی وسیعی که به توپخانه مجهز بودند برای پیوستن به فرمانده حلب به آن سوی فرستاد. تیولداران کرد وفادار برای کمک به پاشا در محاصره دژ سرخاب نیروهایی تدارک دیدند. توپهای وی نتوانستند شکافی در دژ ایجاد کنند. از طرفی سپاهیان وی کمتر از آن بود که بتواند محاصره را کامل کند. او در اثر خستگی مفرط و عدم موفقیّت جان سپرد و سپاهیان وی پراکنده شدند.⁽¹⁾دو منبع موثق ما در این جا کاملاً از یکدیگر فاصله می گیرند. وقایع نگار ترک با ارائه یک نبرد موفقیّت آمیز که از نزدیک دنبال می کند شکست عثمانی را مسکوت می گذارد و شهرزور را برای تمام نیمه دوّم قرن یک ایالت ترک جلوه می دهد.

محمّد بالطه چی در گزارشش مأموریت داشت شهرزور را به امپراتوری باز گرداند. او پیشروی خود را آغاز کرد، در حالی که سهیل بیگ، حاکم سنجاق رماحیّه را در بغداد به عنوان قائم مقام باقی گذاشت. اولین جنگی که بالطه چی بدان آغاز کرد جنگی دیپلماسی بود.شرایط مشخص و دروازه های قلعه گشوده شدند، وسرخاب به ایمنی شهر را ترک کرد. شهرزور به امپراتوری خلفا اعاده شد. والی بیگ به عنوان فرماندار با نگهبانان کافی استقرار یافت. این ایالت که بدین ترتیب در سال 1554 تحت نظم درآمد با عهدنامه 1590 به عنوان قلمرو ترکیه مورد تایید قرار گرفت.

گزارش اردلان به هیچ وجه حاوی چنین مطالبی نیست. سرخاب که توسط سرورش آزاد شد، اردلان و شهرزور را مدتی مدید در تحت سلطنت خود داشت و از عنایات بی پایان دربار صفوی بهره مند بود.⁽¹⁾براساس این نسخه بعداً یکی از حاکمان اردلان به نام تیمور طی عملیاتی داوطلبانه شهرزور را به اطاعت ترکیه درآورد. او به نقاط ضعف فرمانروایان ایران پی برده بود. او وفاداری خود را به استانبول انتقال داد و از اعطای فرمان و بخشش سلطان مراد سوم برخوردار شد. بعد از آن تمام قلمرو وی سروری خلیفه را پذیرفتند، حال آن که دره های حریر، بازیان و شهرزور مستقیماً از کرکوک اداره می شدند. بنابر این تا هشتمین دهه قرن (و شاید زودتر از این تاریخ) شهرزور به عنوان یک ایالت ترک و اردلان به عنوان قلمرو تیولی معتبر سلطان جای خود را در میان سایر ایالات باز کردند. منطقه ای شامل چندین مایل در پیرامون کرکوک از ابتدا توسط سنجاق بیگ آن جا اداره شده بود.⁽²⁾

تا سال 1600 بادِ تغییر، وزیدن گرفت. جانشینان تیمور در پی استقلال برآمدند ولی به جای آن تحت تأثیر جذبه شاه عباس تسلیم شدند. خان احمدخان در سال 1605 به عنوان یکی از شاهان خراج گزار ایران بر مسند سلطنت سِنّه نشست. او بلافاصله از جانب ارباب، به عنوان وسیله ای برای هجوم به قبایل کرد که به ترکیه تمایل داشتند به کار گرفته شد. اولین اقدام خان احمد حمله به گروه مُکری و بلباسها و تنبیه آنها بود. در سالهای بعد از آن رواندوز و عمادیه را متصرف شد، و در این دو محل و نیز در کوی و حریر زمام امور را به دست نایبان خویش سپرد؛ امّا وقفه دودمانهای محلّی عمر کوتاهی داشت. بیست سال اوّل سلطنت خان احمد دوران رونق و شکوه خاندان بزرگ اردلان بود. وی از عنایات مداوم شاه عباس برخوردار بود، و در یک زمان تمام قلمروهای قدیمی اردلان را بازپس گرفت. مسلماً او هراس و حس حسادت پاشاهای موصل و بغداد را بر می انگیخت. تاریخ نویسان ترک و عراق با سکوت خویش هجوم موفقیت آمیز او را به خاک عثمانی تکذیب می کنند، و در واقع شیوه ای که فرق بین هجوم و تصرف را مشخص کند وجود ندارد. شاید خان احمد سلطان را از هیچ خاکی که مستقیماً از کرکوک اداره می شد محروم نکرد. او در املاک تیولی داعیان نیمه مستقل دخالت می کرد و فرمانها را با هدایای شاهزادگانی که به هر حال وفاداری شان فاقد ارزش بود معاوضه می کرد. بدون شک بسیاری از اینان اجازه نامه های شاه و سلطان را با هم در اختیار داشتند.

در لرستان در سالهای پایانی قرن شانزدهم انقلابی به وقوع پیوست و آن سقوط اتابکها بود. اتابکان فارس و لرستان بزرگ از مدتّها قبل جای خود را به خانهای محلّی داده بودند. در سال 1585 آخرین اتابک لرستان صغیر هنوز

حکومت می کرد. نام وی شاه وردیخان بود، که در این سال تیمورخان از خانواده اردلان بر وی حمله برد، ولی این خاندان بعد از حکومت مقتدر شاه عباس، و تمایل خاص وی به داشتن رعایایی فداکار در مرزهای غربی اش باقی نماند. اتابک در آخرین سالهای قرن از سلطنت خلع شد و شخصی به نام حسین خان، با شخصیتی بارز و برجسته ترین رؤای لرستان، جانشین او شد. پیشرفتهای او هم در جنگ و هم در صلح موجب شد که لقب کبیر به وی داده شود.

4 - حکومت

قبلاً به مشکلات خاص عراق، به عنوان یک قلمرو حکومتی اشاراتی شد - قبایل، مذاهب، موقعیّت مرزی اش - و این سؤل مطرح شد که حاکمان جدید آن با چه امیدها و تردیدهایی می توانستند مطمح نظر قرار گیرند. اکنون که از سه نسل اول دولت ترک اطلاعات اندکی فراهم شده، برای این سؤل که : «فرمانروایی ترکها در واقع از چه نوع بود» باید پاسخی ارائه شود.

هر چند بسیاری از امکانات رفاهی شهری - حفاظت، مدارس، طرحهای شهری، بیمارستانها - وجود نداشتند، زندگی شهری مطمئن و آسوده بود. تاریخ نشان می دهد که شهرهای بزرگ غالباً فاقد امکانات بهداشتی بوده اند. کوچه های باریک و تاریک تا حدودی از تابش آفتاب تابستان جلوگیری می کرد. ساکنان عراق همیشه نسبت به شهرنشینی خویش احساس غرور کرده اند و این با عشق به معاشرتهای اجتماعی شایسته و بدون تکلّف همراه بوده است. در طرحهای بعدی شهرها هنوز «بلدیه»⁽¹⁾دیده نمی شد؛ امّا در هر سکونتگاه شورایی غیر رسمی از شهروندان برجسته وجود داشت. سیدی که

تنها دارویش قرآن بود، سلمانیی که تیغ و چاقوی خود را پیوسته آماده داشت، درویشی ایرانی با گیاهان دارویی اش که گاه وبیگاه دیده می شد، سمبلی از طب آن زمان بودند. تعلیم و تربیت در پای منبر ملاّها در مدارس مسجد که سلطان ساخته یا برای حفظ آنها متحمل زحمت شده بود متجلّی می شد. کار پلیس را پادگان ینی چری به عهده داشت، و نگهبانانی که از سوی تجار برگزیده می شدند به این پادگان کمک می کردند. قاضی که تنها داور مدنی و جنایی محسوب می شد جز به قانون شرع به قانون دیگری توجه نداشت. فساد جنبه همگانی داشت، امّا از آن جا که بنا به گفته مسافران⁽¹⁾افسران پلیس

کاردان و شایسته ای وجود داشتند، بدون شک تعداد قضات با تدبیر و شریف نمی بایست خیلی کم بوده باشد. در چنین موضوعاتی آهنگ خدمات عمومی دقیقاً از شخصیّت پاشای روز تبعیّت می کرد.

بنابر این حاکمیّت در شهرها، هر چند مترّقی نبود به گونه ای تحمل پذیر محافظ کارانه بود. فشار مذهبی در ترکیه از هر جای دیگری کمتر به چشم می خورد. اگر ارعاب و اجحاف وجود داشت، این امر به بغداد، ترکیه و آن عصر منحصر نمی شد. یهودیان و مسیحیان مالیات سرانه متعادلی را به مقاطعه چی مالیات می پرداختند. مسلمانان، گمرک، عوارض، مالیات خرما و گوسفند و دیون بازار خود را بر حسب وزن و فروش پرداخت می کردند. پاشا اقتصاددان نبود، تعیین میزان مالیات قاعده مشخصی نداشت، امّا قاعده حداکثر و بازدهی فوری مرعی بود. از وضعیت حکومت در قبایل مسائل زیادی روشن نیست. آشوبهای ثبت شده قبایل بصره شرایطی را بازگو می کنند که با شرایط قرون بعد تفاوتی ندارند، یا آن که با تشدید اعمال کنترل شدت بیشتری می یافتند. مسافرانی که از سوریه می آمدند به فرمانروایان

مقتدر ایلات بیش از حق دولت عوارض می پرداختند و به بیهودگی دادخواهی پی برده بودند. این جا و آن جا شیخ یک دیره⁽¹⁾داخلی سعی می کرد از عنایت پاشا یا آغا - یک ردا، اجازه نامه اخذ مالیات، کمک در یک جنگ قبیله ای - بهره مند شود: ادای احترامات و وعده وعید حتی برای کسی که در استپها یا مردابهای دور دست می زیست هیچ فایده ای در بر نداشت: امّا در مورد اطاعت دایمی و انقیاد صادقانه امید به آن کاری احمقانه بود.

پادگانهای نظامی در این قرن در جریان روابط با ایران تغییر کردند. در پی امضای موافقت نامه صلح در سال 1555 و سال 1590 سربازان روزمزد بازخرید می شدند، گروهان های ینی چری و سپاه به استانبول باز می گشتند و سربازان زمینداران مرخصّ می شدند، و در سالهای صلح هیچ پاشایی گنجینه اش را برای تعمیر استحکامات نظامی هدر نمی کرد. در عین حال نیروهای مسلح انگیزه اصلی حکومت بودند. برای نشان دادن حداقل اقتدار دولت و نیز سرکوبی مکرّر قبایل وجود پادگانهایی در هر شهر ضروری بود: و سکونتگاهها، بزرگ یا کوچک به دیوارهای گلی مستحکم مجهّز به برجهایی که در آن مزغل هایی تعبیه می شد نیاز داشتند. فرمانداران چهار شهر عمده هر کدام یک واحد نظامی مجهّز که از ملازمان شخصی آنها تشکیل می شد؛ و یک هنگ یا بیشتر از محافظانی که از محل تأمین می شدند و به تفنگ فتیله ای مجهّز بودند در اختیار داشتند. اینان حقوق می گرفتند و گارد ثابت بودند؛ امّا سپاهیان ایالتی بودند نه امپراتوری.⁽²⁾آنها به هنگام ضرورت با واحدهایی از

سپاهیان تیولدار تقویت می شدند. در موقع جنگ واحدهای نظامی موقّت متشکل از اعراب شهری و اکراد کوه نشین بسیج می شد، حال آن که تیولداران که در سنجاق خود گردمی آمدند می بایست بر حسب تعهدّات مِلک⁽¹⁾خویش

خدمت کنند. ستون فقرات تمام این تشکیلات نظامی ارتش منظم سلطان بود که زیر نظر افسران خود سلطان نه افسران پاشا قرار داشت.توپچی های سلطنتی نفرات قلعه های نظامی بزرگتر را تامین می کردند، و پیاده نظام شاهی - ینی چریها - در هر سنجاق دیده می شدند. برای عراقی مشق و سلاح این نظامیان وحشتناک و تعدّی ستیزه جویانه آنها نفرت انگیز می نمود. وظیفه آنها در ایالت تقویت حکومت بود. در جایی که اعمال زور یا ایجاد ترس و نیز ارتشی با حضوری دایمی ضروری می نمود، آنها چون پلیس شهری، پیک رسمی و مأمور مالیات عمل می کردند. در راه کسب تخصّصی ظریف در انجام وظیفه هیچ گونه کوششی به عمل نمی آمد. در عین حال هنوز آن روزی که یک ینی چری می توانست به هر شکل و در هر کجا که می خواست زندگی کند - در حالی که هنوز جزو سپاه محسوب می شد - فرا نرسیده بود. شاید بغداد دو هزار و سایر مراکز ایالات نصف این تعداد سپاهی در اختیار داشتند. واحدهای نه چندان شریف سگبان و سیمان بر آنها افزوده و گاه جایگزین آنها

می شدند. سپاهیان سلطنتی مانند سربازان محلّی از خزانه پاشا حقوق می گرفتند، ولی براساس معیارهای سلطنتی پرداخت می شد.

از آن جا که حکومت امپراتوری یک حکومت سلطنتی استبدادی و از تأیید مذهبی برخوردار بود، حکومت هر ایالت نیز مستبدانه عمل می کرد. در ایلات دور افتاده تر، بویژه آن جا که موانع بسیار کمی در برابر پاشاها وجود داشت، آنان، آن گونه که یک مسافر می گوید: «به مقتضای اراده و تمایلات خویش حکومت می کردند». با توجّه به نبود اصول حقیقی و مطلوب حکومتی و حکّامی که هیچ تمایلی نداشتند تا به نفع نژاد تحت سلطه خویش قدمی بردارند، در برابر ثروت اندوزی ظالمانه آنان موانع قابل توجهی وجود نداشت.برای توجیه رفتار خشن با خارجیان یک فتوای مذهبی کفایت می کرد؛ و یک پاشا برای تأمین هزینه های سنگین دبیرخانه خویش مردم را بیرحمانه تحت فشار قرار می داد؛ امّا در مجموع، بدون قید و بند هم نبود؛ در هر حال او یک مسلمان محسوب می شد. قاضی که سالی یک بار منصوب می شد، شاهدی دایمی بر شیوه های حکومتی پاشا بود؛ شاهدی که مدتی بعد به پای تخت مراجعت می کرد. به همین ترتیب دفتردارها از استانبول منصوب می شدند، و گزارشهای خود را به آنجا می فرستادند، هر چند آنها نمی توانستند جز در تأیید پاشا چیزی بنویسند، زیرا زندگی آنها در دست وی بود.شکایت خود رعایا به پادشاهشان بدون پاسخ نمی ماند؛ گاه و بیگاه لازم بود با دیوان مشورت شود و نمی توانست کاملاً نادیده گرفته شود. اشاره شده است⁽¹⁾که در بغداد و حلب مقام عالی رتبه ای حضور داشت که شخص سلطان او را مأمور می کرد بر منافع بازرگانان نظارت کند، در حالی که بازرگانان

بصره⁽¹⁾گاهی می توانستند از طریق نماینده پرتغال در آن جا خسارت دریافت کنند. سرانجام آن که وضعیّت نیمه مستقل ینی چریها برای بلهوسی های پاشا محدودیت هایی ایجاد می کرد؛ دلیلی وجود نداشت که آنها توجه و عنایت پاشا را طلب کنند. قوی تر از همه این موانع حدّ نهایی تحمل مردم بود؛ و در کشوری که قبایل وحشی و انضباط ناپذیر در خود جای داده بود چنین چیزی چندان بعید نمی نمود. هیچ پاشایی نتوانسته بود در برابر شورش عمومی ایستادگی کند.

انتصاب پاشا به لحاظ نظری سال بسال انجام می شد. امّا در عمل گاهی به مصلحت نبود که مأموران عالی رتبه جابجا شوند. بعضی از آنها فوق العاده وفادار و کارآمد بودند؛ برخی دوره خدمت طولانی تری را ابتیاع کرده بودند. وضعیت اخیر مسئله رایجی بود. انتصاب بیگلربیگی برای حکومتی بزرگ - قاهره، بغداد، تبریز - افتخارآمیز و بسی سودآور بود. سلطان غالباً در برابر داوطلبی که مبلغ قابل توجهی از درآمد را قبلاً می پرداخت نمی توانست مقاومت کند. گذر از این به یک رشوه محض کار آسانی است، و تاثیر آن بر حکومتی که حاصل می شد در ایالت یکی بود. اولین توجه هر پاشای جدید، به مدّت سه قرن، معطوف به آن می شد که زمین های ایالتش را به تعدادی واحدهای معمولی قابل کشت و کار تقسیم کند - از یک آبراه واحد تا یک سرزمین قبیله ای وسیع - و آنها را به پیشنهاد دهنده ای که بالاترین مبلغ معقول را می پرداخت اجاره دهد. زارعان از فرمانداران قابل تمیز نبودند - گاهی مخصوصاً هر دو بودند. این سنجاق بیگی، آن آغایا ضابط یکصد ینی چری خود را به حلّه می آورد، زمین ها و مالیاتهای آن جا را به شخص ثالثی اجاره می داد، از نیروهایش برای تسریع در پرداخت استفاده می کرد یا آنها را به

مأموران وصول طماع کرایه می داد.

در واقع حکومت ایالتی در حالتی انتقالی بود؛ انتقال از خاستگاه اولیه اش به عنوان گروهی تیولدار، به موضع بعدی اش به عنوان حکومتی تفویض شده. روابط فرماندار با سلطانش در فراخوانی سپاهیان به زیر پرچم، همان روابط بیگلربیگی گذشته بود. فرماندار به نوبه خویش به سنجاقهایش، و آنها به زعیم ها و تیولداران و اینان به آغاهای شهرهای کوچک و شیخهای مطیع تر مراجعه می کردند. امّا پاشای روز صرفاً رئیس وصول مالیاتهای فئودالی نبود؛ او مأمور وصول درآمدهای سلطان، متولی زیارتگاهها و موقوفات آنها، فرمانروای قصر و عضو هیئت وزرا، رئیس یک شورا و مسئول تمام وظایف مشخّص حکومت از دیدگاه امور مدنی و نظامی محسوب می شد. در این میان، از لحظه ورود باشکوهش به جایگاه با عظمت پاشای قبلی، او زندگی مستقل یک شاهزاده را آغاز می کرد.⁽¹⁾

فصل سوم: صوباشی و سلطان مراد

1 - بکرِ صوباشی

اگر هشتاد و هفت سال بعد از پیروزی سلطان سلیمان باشکوه عراق از یک سو دچار تجزیه آرام داخلی و از سوی دیگر گرفتار خیانتی شد که به اشغال دوّمی از جانب ایران انجامید، علّت را نباید فقط در خود این ایالت جستجو کرد. دور بودن این سرزمین و مسائل خاص آن تا حد زیادی این وضعیت را توجیه می کنند؛ امّا باید گفت ضعف امپراتوری نیز در فراهم آمدن این شرایط سهیم بود. در پی امضای قرارداد صلح با ایران در سال 1619 چشم انداز صلح و آرامش در ترکیه تیره و تار بود. سلطان مراد چهارم، هنوز کودک بود و ضعف سلاطین پیشن سبب شده بود که آشوب و ناآرامی هر نیرویی را به خود اختصاص دهد.

ابازه، یاغی ارباب و فرمانروای مستبد سراسر آسیای صغیر بود، قبایل لبنان آشکارا سر به شورش برداشته بودند. فرمانداران مصر و سایر ایالات در وفاداری خویش دو دل بودند. نایب السلطنه های بربر موضع قدرتهای مستقل اتخاذ کرده بودند... کشتی های غارتگران قزّاق ... حتی در بسفر ظاهر می شدند ونواحی کاملاً مجاور پایتخت را غارت

می کردند. در خود قسطنطنیه خزانه خالی، زرادخانه فاقد سلاح، پول رایج فاقد پشتوانه، مخازن مهمّات به پایان رسیده، مردم، گرسنه و سربازان لجام گسیخته بودند.⁽¹⁾

در بغداد، دور افتاده ترین کناره یک امپراتوری - امپراتوریی که این گونه دستخوش آشوب بود - تصرف غاصبانه بکر صوباشی موجب شد که عراق برای یک نسل به شاه⁽²⁾(ایران) تسیلم شود. همین مورد به تنهایی کافی است تا اهمیت این حادثه بیادمانده را دو چندان کند؛ و این داستان شایستگی آن را دارد که در تاریخ بشر به عنوان نمونه بارز خیانت ثبت شود.

بکر یک ینی چری ساکن بغداد بود. ارتقای مقام او را به سطح صوباشی⁽³⁾، قائم مقام پلیس بالابرد. او فرمانده گروهان خود شد و تا مقامی عالی در پادگان صعود کرد. ثروت و برقراری پیوندهای متعدّد همراه با جاه طلبی های بیرحمانه روزبروز بر قدرت او افزود. یک هزار و دویست عزب⁽⁴⁾فرامین

شخصی او را اجرا می کردند. تا سال 1619 نفوذ او از نفوذ حاکم ضعیف،

یوسف پاشا، فراتر می رفت. او پادشاه بدون تاج شاهی بغداد بود که شیفتگی و نفرت بر می انگیخت و در معرض دسیسه های حاسدان بود. در سال 1621 کارهایش او را با نیرویی مرکب از عزبها و ینی چریها به فرات سفلا کشاند. صاحب منصبان بغداد در حالی که سر تکان می دادند شاهد عزیمت او بودند و فراغتی می یافتند که درباره جاه طلبی ها و خشونتهای وی و موضع خویش در فرو دست او بیندیشند. رهبر ناراضیان، دشمن قدیمی او محمّد قنبر بود. قنبر در نفرتش نسبت به تازه بدوران رسیده ها پشتیبانانی قوی داشت. لحظه، لحظه مناسبی بود. او افسران و نجبای شهر را به جلسه ای محرمانه فرا خواند. همه آنها بر عزل صوباشی مهر تأیید زدند. اخبار توطئه به گوش عمر، کهیای او، و پسرش محمّد⁽¹⁾رسید. عمر نمی توانست به وفاداریی که هنوز احساس می کرد اعتراف کند. او قول داد که موضوع را در محضر پاشا مطرح کند و بگوید که بکر باید از کار بر کنار شود. امّا این اعترافات توطئه گران را نفریفت. آنها احساس کردند که عمر، دست راست صوباشی، باید اولین کسی باشد که از میان برداشته می شود. قنبر خود به خدمت یوسف پاشا رسید و دسته بندیها و جناح بندیهای بغداد را برای او تشریح کرد: عمر و پیروان زیاد او را باید از هواداران بکر به شمار آورد؛ و جاه طلبی های بکر بدون دست اندازی وی به قلمرو پاشا متوقف نخواهد شد. یوسف متقاعد شد ولی احمقانه سعی کرد با اهدای نشان افتخار عمر را با خود همراه کند. فرصتی ذی قیمت از دست

رفت. هواداران صوباشی به رهبری عمر و محمّد حامیان خود را گردآوردند، دروازه ها را بستند، خیابانها را مسدود کردند و ساختمانهای استراتژیک را به تصرف در آوردند. سپاهیان وفادار به پاشا در میدان و ارگ شهر گردآمدند و از آتش دشمن بشدّت آسیب دیدند. یک بار یوریش سپاهیان پاشا به جنگی بی امان در خیابان منجر شد که طی آن یاغیان پیروز شدند و محاصره ارگ تنگتر شد.

قنبر به فکر افتاد از طریق دیگری استفاده کند. او با پیکی سریع و مخفی نامه ای برای پسرش که بکر را در مبارزه اش همراهی کرده بود، فرستاد. در این نامه به وی اکیداً دستور داد که فرمانروای مستبد نوکیسه را از میان بردارد. نامه بر عکس به دست صوباشی افتاد. او وحشت زده به سوی بغداد روانه شد و در زیر آتش سنگین ارگ از دجله عبور کرد؛ در ارگ امیدهای محاصره شدگان پیوسته کمرنگ تر می شد، و آنگاه که گلوله ای سرگردان به زندگی یوسف پاشا پایان داد هرگونه امیدی به یأس مبدل شد.

قنبر در برابر قول ایمنی شخصی به دشمن دیرنیه خویش تسلیم شد. در درون ارگ سپاهیان مهاجهم بکر به هیچ کس و هیچ چیز رحم نکردند. تعداد اندکی از افراد پادگان به خیابانها و بیابان گریختند و تعداد کثیری اسیر شدند. رفتار بکر با قنبر و دو پسرش، نمونه حدّ نهایی نفرت و دردناکترین انتقام را منعکس می کرد. آنها در قایقی که از گوگرد و قیر انباشته شده بود به زنجیر بسته شدند. آنگاه قایق به آتش کشیده شد و آنان به طرزی وحشتناک جان دادند. صوباشی تا وقتی که آخرین خاکسترهای نیم سوخته در آبهای دجله فرو رفتند، آن صحنه دلخراش را تماشا می کرد و لذّت می برد. زندانیان عادی نیز سرنوشتی مشابه داشتند. نام هلاکو و تیمور بر زبان مردم جاری بود. جناب مفتی اعظم بغداد نیز جزو قربانیان بود. صوباشی با استفاده از

گنجینه های سرای به عنوان فرمانروای بلامنازع بغداد سر بر آورد.

این هنوز پایان ماجرانبود، استانبول از این حوادث هیچ نشنیده بود. در این میان بکر فرمانی جعلی ارائه داد و انتصاب خود را به فرمانروایی بر قلمرو پاشا اعلام کرد.همزمان نامه هایی به حافظ احمدپاشا، بیگلربیگی دیاربکر و به خود سلطان نوشت. نامه هایش اعلام می داشتند که او بغداد را از تفرقه و خشونت نجات داده و امپراتوری را از شرّ یوسف پاشای خائن رهایی بخشیده است. حاکمیّت بر بغداد پاداشی بود که او آن را تقاضا می کرد. در حالی که پیکهایش هنوز در راه بودند، ضربات سهمگین بر شهر فرود آمد. وحشت بسیاری از کشاورزان را به بیابانها راند. بارانها نباریدند و قحطی بروز کرد. هزاران انسان گرسنه، گروه گروه نجد را پشت سر گذاشتند و قحطی مهلکی را در عراق مرکزی گستردند. بعد از خوردن هر چیز کثیف و آلوده ای که به دست می آمد، غارت انبارهای آذوقه شروع شد. آدمخواری ناشناخته نماند. بعد از هفته ها رنج و بدبختی بحران به پایان رسید. گله های گوسفند از ایران و بلم های مملواز آذوقه که از بصره رسیدند و مردم بغداد را تا فصل بعد تغذیه کردند.

در این اثنا فرستادگان صوباشی به دیوان سلطان رسیدند. وزیر اعظم، میرحسین، فریب نخورد. او بغداد را به سلیمان پاشا بخشید؛ و شخصی را به نام علی آغا به عنوان متسلّم به آن جا روانه کرد که آن شهر را تا رسیدن والی جدید در اختیار گیرد؛ به حافظ احمد ساکن دیاربکر فرمان داد با سپاهیان خویش از سلیمان پاشا حمایت کند.علی آغا وارد بغداد شد، جایی که بدشواری توانستند از قتل وی توسط صوباشی جلوگیری کنند.

در این زمان سلیمان پاشا به دیاربکر رسید و حافظ احمد، پاشاهای موصل، شهرزور، مرعش وسیواس را در آن جاگرد هم آورد. نفرات خود وی

بیست هزار بودند. نیروهایی از بیگ های کرد به او پیوستند. در آخرین شورای جنگ فرماندهانش بر خطرات جنگ تاکید کردند. حافظ احمد این هشدارها را رد کرد، و دستور پیشروی داد. سپاه در موصل توقّفی داشت. فرماندهان در این جا از نیروهای کرد سان دیدند. سپاهیان عمادیّه وسیواس به این جا رسیدند؛ امّا ورود سپاهیان اورفه و مرعشی مدت مدیدی به طول انجامید. ارتش در موصل گرفتار بیماری شد. در عین حال به حافظ احمد خبر رسید که شایعاتی در استانبول رواج دارد مبنی بر آن که ترس یا طلاهای یاغی موجب شده است که وی (حافظ احمد) به بغداد نزدیک نشود. دیگر تاخیر روا نبود. او تا کرکوک پیش رفت و از آنجا نیروهایی را پیش فرستاد - سلیمان پاشا و بستان پاشا⁽¹⁾با رؤای خانواده شریف صوران. این نیروها، ضمن توقفی در بهرز به حصار بغداد رسیدند و در شمال شهر در کنار اعظمیّه⁽²⁾اردو زدند.

صوباشی ابتدا در پشت دیوارهایش باقی ماند، با یک یوریش ناگهانی خساراتی به محاصره کنندگان وارد آورد و آنها را به اردوگاهی دورتر عقب راند. در روز بعد جنگی سبعانه با پیروزی یاغی به پایان رسید. نیروهای وی به پشت دیوارها عقب نشستند و سپاهیان سلطان دوباره متشکل شدند و در کنار دیاله اردو زدند. چند روز بعد حافظ احمد و نیز دسته بزرگی از رعایای سلطان که تمام حکمرانان موروثی ایالتهای کردنشین جزو آنها بودند به آنها پیوستند. سردار بلافاصله بر حمله تأکید کرد. یک نیرنگ پادگان شهر را به فضای باز کشاند، امّا پس از یک روز و یک شب بر خورد نزدیک، به درون دروازه هایش گریخت، در حالی که چهار هزار مرده و زخمی بر میدان جنگ به جای

گذاشته بود. فرماندهان کرد پاشایشان را به حمله به داخل شهر ترغیب کردند، زیرا عزاداری و آه و ناله شهر را فرا گرفته بود؛ امّا این توصیه خوب مورد قبول واقع نشد، و پاشا به ارودگاه خویش عقب نشست. قتل عام وحشیانه زندانیان و سربریدن مردگان، تلخکامی او را علیه شهری منعکس می کرد که روزگاری بر آن حکم رانده بود. ستیزه جویی در میان سربازان روزمزد خودش انزجار او را تشدید می کرد و بزحمت به احساس بخشش و عطوفت خویش فرصت خودنمایی می داد.

مذاکرات بین رهبران دو طرف قبلاً انجام شده بود. بکر جز فرمانروایی بر قلمرو پاشا هیچ شرط دیگری را نمی پذیرفت. این امر اصولاً قابل تصور نبود. غذا اکنون در بغداد کمیاب و پادگان تضعیف شده بود. بکر به عملی روآورد که مبیّن حد نهایی خیانت محسوب می شد. پیکهایی از بغداد عازم ایران شدند، که کلیدهای شهر را برای شاه عباس می بردند. آنها با شادی زایدالوصفی مورد استقبال قرار گرفتند. فرامین فوری برای تیولداران لرستان، اردلان وایل افشار ارسال شد تا نزد فرماندار همدان، صفی قلی خان، گردآیند. سپاهی فوراً تشکیل شد و به مرز رسید. هرگونه کوششی می بایست به عمل می آمد تا از این فرصت طلایی، برای بازپش گرفتن عراق و عتبات عالیات استفاده شود.

زمانی که اولین نیروهای ایران تحت فرمان قارچغای خان هنوز به شهربان نرسیده بود و از فرستادگان ایرانی در بغداد استقبال می شد، صوباشی خطاب به فرمانده نیروهای محاصره کننده چنین پیام داد: گزارش شده است سپاهیان ایران در مرزند: آیا حافظ احمد پاشا برای دفاع از بغداد علیه دشمن کشورش به ما خواهد پیوست؟ سفرا رفت و آمد کردند. حافظ نمی توانست این غاصب را به عنوان بیگلربیگی بغداد بپذیرد: بکر به کمتر از آن راضی نمی شد. تهدید

ایرانیان تأیید شد، سپاهیان محاصره کننده در اثر جنگ فرسوده و زخم در پا داشتند. فرستاده ای از قارچغای به اردوگاه رسید. «بغداد از آن ایران است، آیا بهتر نیست پاشا به عقب نشینی از حوالی بغداد رضایت دهد تا صلح بین دو ملّت برقرار شود؟» سردار پاسخ داد: «این خاک ایران نیست، وظیفه ما تنبیه یک یاغی است.» پیک ایرانی ضمن بر زبان راندن کلماتی تهدیدآمیز به سوی اربابش مراجعت کرد.

امّا وقتی طلایه سپاهیان شاه از سوی شرق نمایان شد، می بایست راه حلّی پیدا شود. شورایی تشکیل شد و تصمیم بر آن قرار گرفت که پاشالیق به بکر اعطا شود.آنگاه - سیاست مدار واقعی ترک - حافظ احمد فرمانها را به شکل دیگری آماده، و بکر را به فرمانداری رقّه منصوب کرد. حامل این اسناد با خشم شدید صوباشی روبرو شد. او بزحمت توانست بگریزد و امتناع خشم آلود وی را گزارش کند. اما سردار، اگر به وی اخباری نمی رسید که براساس آن دیگر انتخابی برایش باقی نمی ماند، هنوز آخرین موضع خود را رها نمی کرد. یک جاسوس یا سرباز فراری خبر آورد که بکر به نام ایران سکّه می زند. خیانت او آشکار بود، امّا آنچه بیشتر تأسف آور بود آن که به هر حال حمله نیروهای ایرانی می بایست دفع می شد و بناچار یک خائن بد نام مقام بزرگ پاشای بغداد او را تصاحب می کرد.

2 - دومین اشغال ایرانیان

فردستاگان صفی قلی هنوز در بغداد بودند. آنها که نسبت به دشمن در آنسویِ حصار شهر مشکوک شده بودند، بر پاسخ نهایی صوباشی اصرار ورزیدند. او که سرانجام فرمان را به دست آورده بود، پیامی حاکی از بندگی مبالغه آمیز و کنایه دار دیکته کرد. صفی قلی پس از دریافت این پیام آن را با

شگفتی آمیخته به خشم خواند. خان آن را برای شاه فرستاد و شاه نیروهایش را از هر ایالت فرا خواند تا وی را در مرز ملاقات کنند. در این میان صوباشی با بیرحمی جنون آمیزی ایرانیان را از سر، از حصارهای بغداد آویزان می کرد. حافظ احمد عازم موصل شده بود.

قارچغای خان اینک در برابر حصار شهر ظاهر شد. او درخواست کرد که تسلیم شوند. بکر مؤبانه پیشنهاد کرد هزینه هایی را که خان برای جنگ متحمل شده بپردازد، و دیگر هیچ . بغداد هرگز تسلیم نخواهد شد. وقتی شاه به بغداد رسید فصل گرم کاملاً آغاز شده بود. او متوجه شد که سپاهیان پادگان در اولین برخورد بشدّت شکست خورده اند. پیامهای نومیدانه صوباشی به دیاربکر و استانبول بدون پاسخ ماند. در شهر قحطی اشکالی وحشتناک به خود گرفت. گوشت سگها، کودکان و اجساد خورده می شد. محاصره بشدّت تنگتر می شد و غرّش انفجارها پیوسته طنین انداز بود.

سومین ماه محاصره آغاز شد. فراریان جنگ هر شب شهر را ترک می کردند و به اردوگاه ایرانیان می پیوستند و در میان آنها خویشاوندان صوباشی دیده می شدند. از طریق اینان پسرش محمّد، که دفاع از ارگ به او سپرده شده بود مخفیانه باب مذاکره را با شاه گشود. در برابر خیانت نکبت باری که او در نظر داشت مرتکب شود حکومت ایالت بغداد به وی وعده داده شد. در 28 نوامبر 1623 او دروازه های شهر را گشود. هزاران سپاهی ایرانی وارد شهر شدند. در سپیده دم صدای شیپور ایرانیان در بالای هر بام خانه و مناره طنین افکند. حضور شاه اعلام، عفو عمومی تعهّد، ایجاد وحشت موقوف و بازارها گشوده شد.

در این میان اگر کسی استحقاق مرگی وحشتناک داشت، آن کس صوباشی بود. وقتی او را که اسیر شده بود کشان کشان به حضور شاه آوردند، فرزندش

را در آن جا یافت که با وقار در کنار شاه نشسته بود و به سرزنشهای وی گوش داد. در نحوه اجرای قتل وی از هیچ گونه قساوت زیرکانه و طولانی مضایقه نکردند و در این حال پسرش تماشا و کمک می کرد.

عفو عمومی که به اهالی شهر وعده داده شده بود، نیرنگی بیش نبود. همه سلاحها می بایست تحویل داده می شدند، تمام سپاهیان و هزاران نفر از ساکنان سنّی بغداد دستگیر شدند. ثروتمندان شکنجه شدند، صدها یا هزاران نفر به سبب حفظ عقیده و مقاومت دیر وقت خویش جان خود را از دست دادند. هزاران زن و کودک به عنوان برده فروخته شدند و به داخل ایران منتقل و برای همیشه از صحنه عراق محو شدند. تعدادی از سنی های متعصّب از شهر گریختند و به ترکیه پناه بردند.⁽¹⁾تنفّر مذهبی شاه هر چه بیشتر ارضا می شد ابعاد بزرگتری می یافت. سرانجام در پی تقاضا و تمنای متولّی حرم کربلا شاه از تصمیم وحشیانه خویش مبنی بر آن که حتی یک تن از اهل تسنّن را بدون مجازات نگذارد، منصرف شد. سید بدون هیچ مشکلی فرمان عفو شیعیان بغداد را به دست آورد و ضمن تسلیم فهرست نام آنان اسامی تعداد زیادی از سنّی ها را نیز در آن جای داد. جنگ اخیر موجب ویرانی عمومی ساختمانهای شهر شده بود. مدارس به اصطبل تبدیل و خانه ها ویران شده بودند. بخش وسیعی از مساجد بزرگ ابوحنیفه و عبدالقادر گیلانی ویران شده بود.

بتدریج فرشته صلح بال و پر گسترد، دولت استقرار یافت و بازارها و کوچه های بغداد دوباره جان گرفتند. شاه پس از زیارت مشاهد مقدس به

ایران بازگشت. صفی قلی⁽¹⁾به عنوان فرماندار بغداد در آن جا باقی ماند. تجار ایرانی از تبریز و همدان به بغداد روی آوردند. امتیازات آنها به عنوان شیعه، تبعه ایران، وکارشناس کالاهای ایرانی موجب شد که در مدتی اندک بخش اعظم تجارت را در اختیار گیرند. در زمینه معماری و چند صنعت آن زمان دامنه نفوذ ایرانیان چنان گسترده شد که بعدها هرگز به طور کامل از میان نرفت. در این حال شهرهای مقدس نسبت به شاه بیش از هر زمان دیگری عمیقاً احساس تعهد و وفاداری می کردند. شهرها پادگانهای ایرانی را پذیرا شدند؛ قبایل صحرانشین بر روی تازه واردان لبخند می زدند و بر آنها هجوم می بردند، همان گونه که با پیشینیان چنین کرده بودند. مطلق، ابوریشه این ایّام، هنوز نسبت به ترکها ابراز وفاداری می کرد. این وفاداری اگر ترکها باز می گشتند می توانست ارزشی بالقوه داشته باشد، و در این میان برای بی اعتنایی نسبت به جانشینان آنها بهانه ای به دست می داد. ناصرالمهنّا از ایرانیان به عنوان ناجی استقبال کرد. مع ذلک دو سال بعد، با وصول مالیات اجباری از یک کاروان قوی در حال عبور سعی می کرد ایرانیان را از کربلا بیرون براند.

سماوه، حسکه، حلّه و اماکن مقدّس پادگان داشتند. پادگان عنه خیلی زود توسط ابوریشه منحل شد. در زمینه وضع مالیات بعید بود که خانها کمتر از پاشاها اهل اخاذی باشند.⁽²⁾پادگانهای آنها انضباط کمتری داشتند و همچنان خارجی بودند. در مدّت نیم نسل اشغال آنها، امتیازات ارضی زیادی داده شد؛ امتیازاتی که سلطان مراد بعداً لغو کرد.

قارچغای و قاسم خان در اولین فرصت به ایالات شمالی موصل و شهرزور فرستاده شدند، تا وضعیّت آن جا را گزارش کنند. بستان پاشا در کرکوک امیدی به مقاومتی موفقیت آمیز نیافت و به موصل و ورای آن عقب نشست. در موصل دفاع مختصری صورت گرفت. سپس شهر قاسم خان را به عنوان فرماندار پذیرا شد. او علیه دیاربکر به حرکت درآمد ولی نه توانست با یورش آن شهر را تصرف کند و نه با دسیسه. در این جا موج، آهنگ بازگشت کرد. احمد کوچک، یک آلبانی شجاع، از جانب حافظ پاشا علیه موصل اعزام شد. خان شتابزده در برابر پیشروی او عقب نشینی کرد. موصل بار دیگر به سلطان تعلق گرفت. سلیمان پسر برادر آلبانی، فرماندار شد.⁽¹⁾کرکوک چند ماهی

بیشتر تحت سلطه حکومتی باقی ماند که بویژه مورد نفرت جمعیت کرد و ترک آن جا بود.

3 - حافظ احمد

3 - حافظ احمد⁽²⁾

اشغال بغداد برای ایرانیان نه ثروتی به همراه آورد و نه افتخاری.هیچ نشانه ای از پیشرفت یا بهبود اوضاع عراق در این دوره به چشم نمی خورد. عراق مرکزی دستخوش عدم امنیّت بود و صحراهمان وضعیّت عادی خود را حفظ کرده بود. بتدریج که سپاهیان ترکیه کرکوک و موصل را تصرف کردند و

چندین سال در زیر حصارهای بغداد گذراندند، صفی قلی خان کمتر می توانست پای تخت و آزادی زیارت شهرهای مقدس را کنترل کند.

از زمان فقدان بغداد، تصرف مجدّد آن هدف فوری دربار عثمانی شده بود؛ تحقّق آن در سال 1625 به حافظ احمد که یک سال قبل از آن به مقام وزیر اعظم رسیده بود، محوّل شد. بعد از جنگی که عدم تعقّل، شورش و شکست از مشخصّات آن بود وی این وظیفه را رها کرد. در پاییز سال 1630 خسروپاشا نیز موفقیّتی کسب نکرد. فقط در سال 1638 هنگامی که پادشاه مخوف شخصاً به همراه نخبگان ارتش سلطنتی به سوی عراق پیشروی کرد بغداد در برابر حمله او سقوط کرد.

حافظ احمدپاشا هرگز قلمرو پاشایی دیاربکر را رها نکرده بود و نشان وزرات عظمی، زمانی که در ایالت خودش بود به دستش رسید. در مه سال 1625 اردوگاه وی در خارج دیاربکر بود. قصد حمله به بغداد تایید شد و اولین ضربه را واحد نظامی چرکس حسن علیه ایرانیها در کرکوک وارد آورد. نیروی کوچکی از چرکس ها ده هزار ایرانی را به هزیمت داد، کرکوک مجدداً اشغال شد. دره های شهرزور از وجود نیروهای ایرانی پاک شدند، هر چند نفوذشاه بر جای ماند. بستان پاشا باردیگر حکومت ایالت را به دست گرفت.

ارتش اصلی وزیر تابستان را در اردوگاه گذراند. در این جا اخباری واصل شد حاکی از آن که بخش عمده ای از پادگان بغداد به قصد زیارت به نجف رفته اند و در نتیجه شهر هم اکنون از بخش اعظم مدافعانش محروم است. در پی این خبر الیاس پاشا، بیگلربیگی آناتولی، با نیرویی سبک مأموریت یافت راه بغداد - کربلا را ببندد و مانع بازگشت آنان شود. این کوشش بی ثمر ماند، امّا بدون شک تسّلط ایرانیها را بر فرات تضعیف و برای مدتی پادگانها را از صحنه خارج کرد. در این اثنا یک شورای جنگ در اردوگاه دیاربکر تشکیل

شد. در خوش بینی وزیر همه سهیم نبودند. او فریاد زد: «کلید بغداد در دست من است.» نظامیان دقیق تر به فصل سال، سلاحهای سبک ترکها و قدرت پادگان بغداد می اندیشدند و تردید داشتند. پیشروی آغاز شد. به کرکوک خبر رسید که قوای امدادی نیرومندی به فرماندهی فرماندهان ایرانی، صاری خان و میرفتاح موفق شده اند وارد شهر بغداد شوند. پیکی که از جانب شخص فرمانده ایرانی فرستاده شده بود با عباراتی کنایه آمیز به وزیر پیشنهاد کرد حمله اش را چند روزی که لازم است به تأخیر اندازد تا شاه شخصاً در نبرد حضور یابد. این امری قطعی بود. به دستور وزیر پاشای موصل بازگشت تا آذوقه گردآورد و آن را با کلک به بخش سفلای رودخانه بفرستد. بستان در کرکوک باقی ماند. ارتش اصلی در حالی که از لحاظ تأمین توپخانه و مهمات و نیز از لحاظ رهبری و اطلاعاتی نارساییهای زیادی داشت راه آشنای زنگ آباد و بهرز را به سوی حصار بغداد در پیش گرفت.

زمانی که یک ستون نظامی به فرماندهی مرادپاشا ضمن حرکت به سوی فرات روستاها را غارت می کرد، حافظ احمد به تحکیم مواضع خویش برای محاصره مشغول بود. در مدت دوازده روز سنگرها، استحکامات و جایگیری کامل شد. سنگرها را با نفرات کارمن، روملیا، آناتولی، سیواس و مرعش تجهیز کردند. پاشای حلب در جناح رودخانه متمرکز شد، در حالی که خسروپاشا به دروازه شرقی مدافعان نزدیک شده بود. محاصره ای همه جانبه به مدت دو ماه ادامه یافت و پنجاه مین زیر دیوارهای شهر منفجر کردند. سربازان برگزیده پادگان ایرانی برجهای حصار را هرگز ترک نمی کردند. در شب هزاران مشعل تاریکی را می زدودند و در این حال نگهبانان هشیار در پستهایشان پیوسته سرود می خواندند. مدافعان اجازه نمی دادند مهاجمان از توپخانه محدود خود و نیز از تنه درخت خرما که برای عبور بر روی خندق

می انداختند نفعی ببرند. در زمین بایری که در درون دیوار شرقی قرار داشت، سواره نظام ایرانی پیوسته پاس می دادند. در روز هفتاد و دوّم هجومی نومیدانه صورت گرفت، شجاعتی بی مانند به نمایش درآمد و تلفات سنگینی وارد شد که بی حاصل بود. روز بعد خبر رسید که نیرویی رهایی بخش از جانب شاه عازم بغداد شده؛ نیرویی که شش تا هشتاد هزار تن برآورد می شد. در شهربان سه هزار تن از یک واحد گشت ترک را درهم کوبیده بودند. شورای جنگ باردیگر تشکیل و مسئله عقب نشینی بصراحت مطرح شد. سپاه ینی چری با آن مخالفت کرد و تصمیم بر آن شد که محاصره تجدید شود.

هر چه امیدها و روحیه ها ضعیف تر می شد، به همان نسبت انحصار طلبی ها افزایش می یافت. طیّار محمدپاشا سعی کرد زینل خان (فرمانده ارتش رهایی بخش) را از اردوگاهش در کنار دیاله - جایی که پلی از قایق ساخته شده بود - بیرون براند ولی تلاشش بیهوده بود. مراد پاشا نیز موفقیّتی به دست نیاورد. انضباط به سستی گرایید. چلبی علی، پسر قاسم خان، که موصل را به کوچک احمد تسلیم کرده بود، اجازه یافت به زور از خطوط ترکها گذشته وارد بغداد شود. حادثه عمر پاشا، سررشته دار ارتش نشانه دیگری از تضعیف روحیه و وجود فساد در میان سپاهیان بود؛ ش-ایعاتی در اردوگاه منتشر شد حاکی از آن که وی به دشمن آذوقه فروخته است. ابراز شادی و تظاهرات پر سر و صدای مدافعان در پی گزارش نزدیک شدن شاه نیز روحیه سپاه را بهتر نکرد. هنگامی که یک پیک ایرانی حامل پول ومهمات ایرانی اشتباهاً به اردوگاه عثمانی وارد و گرفتار شد، برای مدتی کوتاه تسکین حاصل گردید.

شش ماه گذشته بود هنگامی که در یک صبح روز تابستانی در سال

1626⁽¹⁾حافظ احمد و کارمندانش طبق رسمی که داشتند به بازی پرتاب نیزه از روی اسب مشغول بودند. گرد و خاکی در افق دیده شد. چند دقیقه بعد پیکی از جانب شاه به پیش راند؛ او حامل نامه ای برای پاشا بود. او آن را خواند و در حالی که نیزه در دست داشت بر اسب سوار شد. بازی ادامه یافت. بعداً پیک را با این پیام شفاهی به دنبال کار خویش فرستادند: «وقتی جنگ به پایان رسید برای دریافت پاسخ مراجعه کن». نیروها آرایش و آماده نبرد شدند. از برخورد اوّل دو سپاه جز تحمل تلفات و گرفتن تعدادی زندانی نتیجه قابل توجّهی حاصل نشد. همزمان کلک های مملّو از مهمات از طریق رودخانه واصل شدند. ایرانیان که از اردوگاه خود در کنار دیاله تمام راههای ساحلی را قطع کرده بودند با غارت دسته هایی که در پی آب و چراگاه بودند این خطر را ایجاد می کردند که اردوی پاشا را از هر تحرکّی باز دارند. عمر پاشا را برای تهیه حیوانات بار بر به بخش علیای رودخانه فرستادند، امّا ایرانیان راه را بر او بستند؛ بعلاوه یک محموله غنی به دست ایرانیان افتاد و آنها سرپل فلوجه را به تصرف درآوردند.

در این میان پیامهایی بین فرماندهان شاه و فرماندهان نایب السلطنه مبادله شد. در یکی از پیامها شاه از سلطان می خواست که بغداد جدا و به عنوان یک ایالت به شاهزاده سلطنتی ایران واگذار شود. در پیام دیگر وی ترکها را به سبب نداشتن شوق و حرارت در جنگ و نیز فقدان تدبیر سیاسی ملامت می کرد. آیا او نه خواهد جنگید و نه صلح خواهد کرد؟ پاشا قلم به دست گرفت: « باز که کبوتر را دنبال می کند از زاغ و کلاغ واهمه ای ندارد: زوزه شغال

آرامش شیر را بر هم نمی زند.» جنگ دومی در پای دیوارهای شهر به وقوع پیوست و جز خونریزی بیشتر نتیجه ای حاصل نشد.کوشش برای آتش زدن درهای چوبی بغداد نیز موفقیّت آمیز نبود.

در این زمان موضع ترکها نومید کننده بود. در درون شهرتمام درختان خرما را از برگ و شاخه تهی کرده بودند، و محموله های متعدّد خواربار که سعی می کردند از طریق زمین یا رودخانه به محاصره شدگان برسانند، از آن جلوگیری می شد. امّا این نشانه های پیروزی برای ارتش پاشا کفایت نمی کرد. نیروهای شاه از هر طرف آنها را محاصره کرده بودند، یک حلقه برونی قوی به تعداد بیشتر، سرزنده تر و با تجهیزاتی بهتر از خود آنها. تن و روان آنها هر دو بیمار بود. در اواخر مه سال 1626 سومین جنگ عمده روی داد. ایرانیان همزمان از سه نقطه به اردوگاه حمله بردند. این نبرد بی رحمانه ترین نبردها بود. در هر طرف بلندپایه ترین فرماندهان در رأس سپاهیانشان بی باکانه بر دشمن حمله بردند. پرچم ایران و حضور شاه الهام بخش ایرانیان و شهرت شخصی پاشاها و سنّت دراز مدّت واحدهای نظامی ترک منبع الهام ترکها بود. مراد، الیاس و خسرو بارها سپاهیان خود را گردآورند. حافظ در ابراز شجاعت دست کمی از هیچ کس نداشت. اردوگاه نجات یافت. یک گروه از «سپاهیان مقدس» ایرانی شامل 1500 تن بعد از دلاوریهای بی مانند تا آخرین نفر از پای در آمدند. هر دو طرف عقب نشستند، در حالی که در میدان جنگ پشته ها از کشته ها بر جای ماند.

دو هفته بعد شاه مجدداً پیشنهاد مذاکره کرد. حافظ احمد حاجب خویش و سایر افسران را به اردوگاه ایران فرستاد. آنها با سفیر شاه مراجعت کردند. سفیر ایران ادعای خود را در مورد بغداد تکرار کرد. در ملاقات بعدی او از بغداد به نفع ترکها صرف نظر کرد، به شرط آن که نجف متعلّق به ایران باشد.

و زیر پاسخ داد که هر سنگ نجف با جان هزار انسان برابر است: بغداد جز پاسدار خانه نجف چیز دیگری نیست. هیچ استدلال یا سازشی به نتیجه ای قطعی منتهی نشد. امّا تحمل ترکها به پایان رسیده بود. شورش آغاز شد. چادر وزیر اعظم را فرو ریختند. در جلو چشمان سفیر ایران خود پاشا در حرم ابوحنیفه زندانی شد. بعد از ساعتها شورش شبه انضباطی بر قرار شد. چادر جدیدی بر پا شد و وزیر را به آنجا آوردند. او پرسید: «منظورتان چیست؟ کجا هستند قهرمانان من که بغداد را تسخیر می کردند یا می مردند؟» صدای او در میان فریادهای درخواست عقب نشینی گم شد. ینی چریهای درمانده نه به دستورات گوش می دادند و نه به استدلال سرانجام محاصره رها شد.

نیروهای ترک، در اثر بی توجّهی دشمن ، توانستند بدون مزاحمت اولین روز راه پیمایی را سپری کنند. در دومین راحت باش یک گردان ایرانی فرارسید و درخواست کرد شخص سفیر ایران را که وزیر نگه داشته بود آزاد کنند. سفیر را تحویل دادند. در شب سوّم نیروهای ایرانی به جناح عقبی سپاه حمله کردند و این حمله بزحمت دفع شد. عقب نشینی از خط دجله انجام می شد، جاده ای که بندرت مورد استفاده قرار می گرفت. در هیچ کجا آذوقه ای نبود که بخرند یا تصرف کنند. چند محموله کلک که در رودخانه به چنگ آوردند نیروهای ترک را از گرسنگی نجات داد. در این اردوگاه در حال حرکت غذا به قیمت های بسیار بالایی دست بدست می شد. حیوانات باربر کشته و خورده می شدند. سپاهیان نمی توانستند پیوسته رودخانه پر پیچ و خم را دنبال کنند. تشنگی به خستگی و قحطی افزوده شده بود. قانون عوام الناس غلبه داشت. فقط وقتی از زاب کوچک گذشتند مقداری غلّه به دست آمد. سرانجام به موصل رسیدند که در آن جا خواربار و آذوقه نسبتاً فراوان بود. حکومت آن

جا به قرابکر⁽¹⁾و پادگان به چرکس حسن تفویض شد.

4 - یک وقفه و شکست دوّم

حافظ احمد به اقامتگاه زمستانی در حلب نقل مکان کرد. عزیمت او به استانبول مورد قبول سلطان واقع و به سبب وفاداری اش ردایی به وی اهدا شد. امّا کینه رقبایش نسبت به وی در حدّی بود که این پذیرش مطلوب صرفاً در اثر نفوذ سلطانه و صمیمیّت دیرینه اش با وزیر و سلطان حاصل شد. او از وزارت خلع شد، امّا سلطان با بخشیدن خواهر خودش به حافظ احمد او را مورد تفقّد قرار داد.

جانشین وی، خلیل پاشا، بیش از آن گرفتار مشکلات داخلی بود که بتواند علیه بغداد حرکتی بکند. در اوایل سال 1628 سفیری از ایران وارد استانبول شد و رسماً تقاضا کرد که بغداد به حاکمیّت وارث تاج و تخت ایران در آید و یک قرارداد صلح امضا شود. از این پیشنهاد نتیجه ای حاصل نشد. در سال 1628، جای خلیل را به عنوان وزیر اعظم، خسروپاشا اشغال کرد، یک بوسنیایی خشن که فعالیت خستگی ناپذیرش او را به مقامهای بلندی رسانده بود. یک سال سپری شد بدون آن که سپاهیانی از اردوگاهشان در اسکودار عازم شرق شوند.

بغداد و عراق مرکزی به مدت دو سال از صلح و آرامش بر خوردار بودند.

او باش حافظ احمد به هنگام عقب نشینی ذخایری برای غارت در اوقات فراغت برجای گذاشته بودند. دو محصول کشت و برداشت شد. صفی قلی به

حکومت طولانی خویش بر بغداد ادامه داد. پادگانهای شهرهای فرات مجدداً بر قرار شدند. قبایل، هیت و نواحی علیای آن را در اختیار داشتند. از فلوجه تا عرجاء فرمان خان کم و بیش نافذ بود؛ در کنار دجله در بخشهای سفلای دیاله کنترل بسیار کمی وجود داشت. بصره طی سالها قبل از آن وضعیّت یک ایالت⁽¹⁾مستقل را حفظ کرده بود؛ و به سرنوشت سلطنت های شمالی مردابها توجّهی نداشت. کردستان جنوبی سرزمینی بود حد فاصل بین ترکها از یک سو و نفوذ و دسیسه های اردلان از دیگر سوی و در دست بیگ هایی بود که به هر دو طرف تملق می گفتند امّا به هیچ کدام خدمتی نمی کردند. موصل پادگان خود را که از سپاهیان منظم ترک تشکیل می شد حفظ کرده بود. پاشای کرکوک تحت فشار نیروهای ایرانی در جنوب و حاکمیّت شجاعانه اردلان در شرق جای خود را به یک خان ایرانی داده بود.

اینها ماههای انتظار - انتظارنگران آور توفان بعدی بود. خبر فوت شاه عباس در اوایل سال 1629 خان بغداد را افسرده و ارودگاه اسکو تاری را شادمان کرد. نوه و جانشین وی شاه صفی، در اثر بی اعتنایی خشونت آمیزش نسبت به لیاقت، سن یا خدمت افراد، دودمان و کشور آن پادشاه بزرگ را به ویرانی کشاند. شاه عباس مدت 42 سال سلطنت کرده بود، و در سن هفتاد سالگی بدرود حیات گفت. اگر وی ده سال بیشتر زنده می ماند، نبرد غولها سرنوشت بغداد را رقم می زد. تاریخ از تماشای منظره برخورد بزرگترین شاهان ایران با درخشش خشن سلطان مراد چهارم برکنار ماند.

خسرو پاشاپیشروی نظامی خود را در ماه مه1629 آغاز کرد.در مسیر وی، از آق شهر، قونیه، به حلب مردم شاهد خشونتهای متعدد این فرمانده بودند. در پیره جک هنگام عبور از فرات دستور داد برای انتقال آذوقه ها به فلوجه

کلک های بزرگ⁽¹⁾بسازند. در دیاربکر سپاهیان متوقف و با الحاق اولین سربازان بیگ های کردی تقویت شدند. در موصل توپخانه ارتش که هزاران گاونر از راه دیگری آن را کشیده بودند به آنها پیوست.

در این سال زمستان⁽²⁾سخت و استثنایی بود. باران وسیل هرگونه حمل ونقلی را در عراق مرکزی غیر ممکن ساخته بودند. در اطراف دیاربکر برف به عمق چند پا نشسته بود و در موصل هیچ ریش سفیدی چنین پائیز سختی را به یاد نمی آورد. پیشروی به سوی بغداد غیر قابل تصور می نمود. در این میان ترتیباتی برای ذخایر داده شد، و کلک هایی برای حمل آن آماده شدند. لشگری به سمت شرق و جنوب در آن سوی زاب بزرگ به حرکت درآمد؛ یک شورای جنگی عمومی در نزدیک اربیل که فرماندار فارسی اش به همراه همکارش فرماندار کرکوک به بغداد گریخته بودند تشکیل شد. در این شورا تمام رهبران سربازان منظم ترک، سپاهیان تیولی، سربازان روزمزد و نیز عده زیادی بیگ های کرد و شیخ های عرب ساکن کنار دجله شرکت کردند. در سمت جنوب به سبب خیس بودن دشت و صحرا و نیز خشونت اردلان در پشت سر، آغاز جنگ امکان پذیر نبود. تصمیم بر آن قرار گرفت که اولین جنگ باید علیه سپاهیان تیولداران در شهرزورو در آن سوی این شهر -- در مناطق روستایی --⁽³⁾روی دهد.

خان احمدخان اردلان هنوز خدمتگزار وفادارشاه⁽¹⁾محسوب می شد. او در جنگهای شاه عباس کبیر در عراق شجاعت و وفاداری خود را به منصه ظهور رسانده بود. مع ذلک در میان اقوامش کسان زیادی بودند که از امپراتوری اهل تسنّن جانبداری می کردند. اینان بدون فوت وقت با هدایایی چند به وزیر اعظم پیوستند. وقتی ارتش از کرکوک به سوی شرق به حرکت درآمد تعداد زیادی از بیگ های قلمرو اردلان و بیست خان دیگر از کردستان برای دست بوسی وزیر به خدمت وی رسیدند. قوای ترک پس از عبور از گذرگاههای کوتاه و رسیدن به گذرگاههای مرتفع در گلعنبر متوقف، و در این جا یک شورای رسمی تشکیل شد: آیا دژ مرزی قدیمی که سلطان سلیمان قانونی آن را ساخته و شاه عباس آن را ویران کرده بود، می بایست بازسازی می شد؟ احساسات حکم می کرد که آن را تعمیر کنند. با هفت هفته کار طاقت فرسا این وظیفه به انجام رسید، امّا کاری بی فایده و نابهنگام بود. قلاع کوهستانی منفرد در این صحرای وحشی نمی توانست مرزهای سلطان را حفظ کند.

پس از آن که وقت زیادی بدین نحو تلف شد، وزیر سپاهیان مقدم را علیه قلمرو اردلان گسیل کرد. اولین هدف دژ مستحکم اردلان بود. دژ سقوط کرد و پادگانی در آن مستقر شد، امّا زمانی که بخش عمده سپاهیان تحت فرماندهی وزیر هنوز در شهرزور درنگ می کرد، زینل خان فرمانده کل ایرانی و خان احمد اردلان از همدان بسرعت به حرکت در آمدند. نفرات ارتش آنان

به چهل هزار می رسید. آنها این توصیه خردمندانه را که مستقیماً به سوی شهرزور پیش روند، نادیده گرفتند (بدین طریق آنها می توانستند ارتباط ترکها را با پایگاهشان قطع کنند) و جنگ را در حوالی مهربان (مریوان) آغاز کردند. جنگی بلند مدت و وحشیانه روی داد. نیروهای امدادی که از جانب خسرو فرستاده شده بودند. در لحظات حساس جنگ وارد میدان شدند. زینل خان در آشفتگی و بی نظمی عقب نشینی کرد؛ تلفات او به هزاران تن بالغ می شد. در اردوگاه شاه، مرگی فوری، بهای شکست وی، در انتظارش بود. رستم خان فرماندهی را به عهده گرفت و شاه به سوی اصفهان عزیمت کرد.

خسروپاشا، پس از تکمیل کردن دژ خودش، شورشی را فرو نشاند، مراسم با شکوهی به مناسبت پیروزی در مهربان برگزار کرد و تا عمق اردلان پیش رفت. دژ خان احمد در حسن آباد کاملاً غارت شده بود. ولگردان و سربازان متواری ایرانی گردآوری شدند و حتی یکی از آنان نتوانست از خشونت فرمانده عثمانی در امان بماند. پیشروی آنها در مناطق روستایی غنی و پرجمعیّت در ژوئن 1630 تا همدان ادامه یافت. تخریب بیرحمانه این شهر بزرگ با تاریخ عراق پیوندی ندارد. بعد از شش روز خون و آتش، ارتش از طریق جاده قزوین به درگزین رسید. این شهر نیز ویران شد. بین این محل و قزوین، طعمه مورد نظر، پیاده روی های بدون آب در پیش بود. امّا در شورایی که در این جا تشکیل شد نظریات دیگری حاکم شدند. در هر حال، هدف اصلی بغداد بود: قزوین و اردبیل ، هر چند برای غارت و هتک حرمت جالب بودند، امّا از راهی که پادشاه⁽¹⁾در آن دستور پیشروی داده بود فاصله زیادی داشت. بخش مهمّی از تابستان سپری شده بود. عراق هم اکنون تحمل پذیر

می نمود و ارتش به سوی غرب روی آورد.

در این راه پیمایی طولانی به سوی مرزهای عراق جز یک برخورد موفقیت آمیز با خانهای لُر حادثه دیگری روی نداد. وزیر وقتی به زمینهای مسطح دیاله وسطی رسید، نیروهای امدادی موصل که از حمایت بموقع توپخانه برخوردار بودند در آنجا منتظر وی بودند. راه پیمایی به سوی بغداد و اشغال مواضع محاصره یک ماه به طول انجامید.حمله در ماه اکتبر آغاز شد.

این حمله محکوم به شکست بود، و تکرار هر یک از حوادث مشکوک دوره محاصره به مقصود ما کمکی نمی کند. آتش توپخانه های هر دو طرف بی وقفه ادامه داشت. گلوله های توپ ترکها و مین ها در زیر با ستیون ها منفجر می شدند و شکافهای خطر ناکی ایجاد می کردند؛ ولی سپاهیان نمی توانستند از هیچ یک از این شکافها وارد شهر شوند. شب هنگام مشعلها دیوارها را روشن می کردند. صفی قلی عمری را به تدابیر دفاعی گذرانده بود. امیرجمال و نیز امیر فتاّح، فرماندار سابق اصفهان هم با او بودند. خسروپاشا با حماقتی توام با بی صبری اردوگاه خود را به دیوارهای شهر نزدیکتر کرد، جایی که آنها بزحمت می توانستند پناه بگیرند.

تا اواسط نوامبر 1630 بیشتر مهمّات ترکها مصرف شده بود. یک جنگ فرسایشی محض می توانست به نفع محاصره شدگان باشد. خسرو که مشاهده کرد حصار در نقاط زیادی تقریباً هم سطح زمین شده است دستور حمله عمومی داد. در بیستمین روز محاصره، یک واحد گارد پیشرو شامل 500 تن به خندق حمله برد. بخش اصلی سپاهیان از پشت سر اینان هجوم آوردند. امّا گذرگاهها که از گرد و خاک فرو ریخته پوشیده شده بودند، در زیر پای آنان فروهشتند و در همین زمان آتشی وحشتناک از دیوارها باریدن گرفت. در میان کشته شدگان بلند مرتبه ترین افسران ارتش دیده می شدند. از

گارد شخصی خسرو که شجاعت توام با خشمشان همیشه آنان را در صف مقدم جای می داد، حتی یک تن نتوانست بگریزد.

یک شورای عمومی که پنج روز بعد تشکیل شد، تصمیم به عقب نشینی گرفت. عقب نشینی از بغداد با حفظ توپخانه و ذخایر و با نظم و انضباط صورت گرفت. ارتش در روزهای اولیه سال 1631 به موصل رسید و مدت یک هفته در آن جا توقف کرد. وزیر هنوز در موصل بود که خان احمد اردلان بر تصرفات موقت وی در شهرزور حمله برد. پنج پاشای ترک باشتاب به موصل گریختند. از آنها با تبسم و تعارف و اعطای درجه استقبال شد، سپس به اطاق دیگری راهنمایی شدند، جایی که جلاّدان آنها در انتظارشان بودند؛ و هیچ کدام زنده نماندند.

قبل از آغاز عقب نشینی، وزیر یک ستون نظامی علیه حلّه به آنجا گسیل کرده بود. هدف آن بود که پایگاه مناسبی برای جنگ بعدی علیه بغداد⁽¹⁾تامین

شود - هدفی که هم در این جا و هم در مورد بازسازی دژ بلا استفاده گلعنبر بیهوده و پرخرج بود. خلیل پاشا حکیم دیاربکر با 20000 ینی چری و دیگران، حلّه را تصرف کرد و شهر را برای دفاع آماده کردند، اقدامی که بدان نیاز فوری بود. رستم خان پس از آن که وضعیّت را در کردستان جنوبی تثبیت کرد، اینک فرصت می یافت که به نیروهای حلّه بپردازد. او در مقابل شهر اردو زد. اولین درگیریها به ضرر وی بود. وقتی خبر به شاه صفی رسید با شتاب

خود را به محل⁽¹⁾رساند. حلّه در برابر محاصره تقریباً چهار ماه مقاومت کرد. خلیل پاشا سرانجام متوجه شد که چنین نیروهای نابرابری نمی توانند مدّت مدیدی به جنگ ادامه دهند. او در یک شب تاریک، به تنهایی، شمشیر در دست، سوار بر اسبی تیزرو از میان خطوط نظامی ایرانیان به سوی آزادی گریخت. نیروهای وی تسلیم شدند. غارت و کشتار یک شب ادامه یافت. سپیده دم جارچی ها آتش بس را اعلام کردند. ارگ جدیدی طرح ریزی و با هزینه هنگفتی ساخته شد. شاه پس از زیارت به کشور خودش مراجعت کرد. پادگانهای ایرانی در فلوجه و جاهای دیگر مجدداً مستقر شدند.

آخرین تلاش خسروپاشا در موصل جنگ کوتاهی بود که با استفاده از سواره نظام علیه مطلق ابوریشه صورت داد. این امیربزرگ صحرا همچنان بین دوستی ایران و ترکیه مردّد بود؛ و در این حال به هر دو دستبرد می زد و در مقابلشان می ایستاد و به هیچ یک خدمت نمی کرد. او از حاکمیت خلع و امیرنشین وی (تا وقتی که پاشای ترک قدرت واگذاری حکومتی را داشت) به سعید بن فیاضّ، از همان خانواده واگذار شد. بکرپاشا حکومت موصل را حفط کرد و اینک آن را تحت تصدّی کلّی طیاّر محمّد پاشا اهل دیاربکر قرار داد. حصارهای موصل به طور کامل مرّمت شد و برای این کار، کارگران و بناهایی از دیاربکر و اورفه به محل آورده شدند. خسرو در ماردین زمستان را سپری می کرد.

قبل از آن که آخرین گرد باد جنگ وزیر در عراق آرام گیرد، بغداد در این زمان با مرگ صفی قلی، فرماندار کهنه کار⁽²⁾خود را از دست داد. وی که بنا به

گزارشهای دشمنانش فردی متعصّب و آزمند بود، به اربابش خوب خدمت کرد. در انتخاب جانشین، شاه صفی به ستارگان بیشتر اعتماد داشت تا به قضاوت انسانها. طالع چندین داوطلب بررسی شد. شانس انتخاب بکتاش خان بیش از همه بود - افسری از تبار ارمنی، وحشی وعیاّش امّا شجاع و لایق؛ نیابت سلطنت وی تا زمانی که کشورش بر بغداد استیلا داشت ادامه یافت. در تمام دوره پانزده ساله حکومت ایرانیها فقط دو فرماندار بر بغداد حکومت کردند؛ و این دو هم به لحاظ تداوام حکومت و هم به لحاظ توانایی شخصی نقطه مقابل پاشاهای کوته عمر سلطان بودند. در سال 1635 بلای آسمانی طاعون جان بسیاری از مردم عراق را گرفت.

5 - سلطان مراد ، 1638

در این میان سلطان مراد قدم به دوران بزرگسالی گذاشته و دوران جوانی اش در جوّی آلوده به دسیسه، ستیزه جویی و هرگونه فساد قابل تصوّر در دولت سپری شده بود. سلیقه اولیه اش نسبت به سلطنت واقعی سلیقه ای آمیخته به خشونت و تحقیر بود. «سپاهی»های آشوب گر در خود سرای از وی خواستند حافظ احمد - این کهنه سرباز - را به آنها تحویل دهد، و سلطان نتوانست از قربانی کردن وی امتناع کند. از آن روز مراد زمام حکمروایی اش را به دست گرفت. او ثابت کرد که مردی است قویاً با کفایت، توانا، با فرهنگ و

پرشور که می تواند به کالبد امپراتوری حیات و امنیّتی نو بدمد؛ امّا از سوی دیگر تقریباً به گونه ای ظالمانه نسبت به حیات انسانها بی اعتنا بود و دهها هزار از مردم قلمرو خود را از میان برداشت. دیری نگذشت که عادات عدم اعتدال و افراط کاری نیز به این خلق و خوی اضافه شد. مع ذلک:

... با تمام این بدکرداریها، او کشورش را نجات داد. او هیچ جنایتی را، جز آن که خود مرتکب می شد تحمّل نمی کرد. در زمان فرمانروایی وی حاکمان مستبد، شریر و کوچک محلی از میان رفتند... و بدترین استبداد یک سلطان مستبد، امّا منحصر بفرد، در مقایسه با شورشهای نظامی که وی فرونشاند، برای امپراتوری مصیبتی کوچکتر محسوب می شد. در زیر سلطه آهنین او نظم و فرمانبری به امپراتوری بازگشت. در اردوگاههای نظامی انضباط حکمفرما شد؛ قضات به عدل و انصاف روی آوردند؛ عایدات نسبتاً افزایش یافت و صادقانه به مصرف می رسید.⁽¹⁾

اینک که امپراتوری عثمانی در زیر لوای این حاکمیّت خیر و برکت توام با دهشت، ناله کنان به سوی رونق و رفاه پیش می رفت، دیگر نمی توانست فقدان دائم بغداد را تحمل کند. امّا بین شکست خسرو و موفقیت نهایی سلطان می بایست هفت سال فاصله می شد. در سال 1633 مراد ابتدا شخصاً از بخشهای نزدیک ایالات آسیایی اش دیدن کرد. دو سال بعد، در رأس سپاهیانش از اسکوتاری به ایروان رفت، آن دژ بزرگ را از شاه پس گرفت و نشان داد که برای سپاهیانش به هنگام خدمت، رهبری است واقعی، و برای افسرانش در ایالات بازرسی است سنگدل و بیرحم.

در نهم مارس 1638 پرچم سلطان بار دیگر در اسکوتاری به اهتزاز

درآمد. در هشتم ماه مه پس از آن که همه تدارکات فراهم ، و تمام منابع و افسران امپراتوری بسیج و راهنمایی شدند، ارتش برای پیشروی به سوی بغداد اردوگاه را در نوردید. جاده به 110 منزل تقسیم شده بود. هر روزِ راه پیمایی و هر شبِ توقف با تنظیمات مقرّر دقیقاً هماهنگ بود: و کمتر توقفگاهی بود که با یک عمل برجسته حاکی از انضباط، اصلاح و پارسایی مشخصّ نشود. در حلب ، یعنی در نیمه راه، ارتش شانزده روز توقف کرد. در این جا تاورنیه، سیاح فرانسوی شاهد یک رژه باشکوه بود. کلک هایی مملوّ از تدارکات از پیره جک در جهت جریان آب روانه شدند تا در عراق مرکزی به مراد برسند.⁽¹⁾در دولاب اجل بیرم پاشا، وزیر اعظم، فرا رسید و طیار محمّد جانشین وی شد. در دیاربکر دستور شش روز توقف داده شد و وزیر اعظم جدید طی مراسم مخصوص به خدمت سلطان رسید. از این جا سپاهیان جلودار به موصل گسیل شدند. آنها از سربازان حلب و تریپولی به فرماندهی درویش پاشا و سواران صحرا متعلق به ابوریشه تشکیل شده بودند. در موصل سفیری از هند با هدایای عجیب و بیگانه منتظر ورود سلطان بود. اکنون بخش عمده توپخانه در کلک ها بارگیری شد تا به پایین دجله برده شود؛ و بیست توپ برای ارتش باقی ماند. سپاهیان با دریافت انعام ابراز سپاس کردند. قبل از ورود به نواحی روستایی متخاصم نظم و ترتیب پیشروی بار دیگر بررسی شد. پاشای مرعش حفاظت خط عقب سپاه، پاشای دیاربکر سپاه جلودار و پاشای حلب حفاظت توپها را بر عهده گرفتند. مع ذلک، بعد از بررسی جدول زمانی - جدولی که چهار ماه قبل از آن تنظیم شده بود - ارتش از زاب کوچک و زاب بزرگ عبور کرد، به کرکوک وارد شد و از آن گذشت، از جبل حمرین

پایین آمد، بر کوههای خالص قدم نهاد و در پانزدهم نوامبر 1638 ⁽¹⁾در برابر بغداد اردو زد.

این آخرین دیدار یک سلطان عثمانی از عراق و آخرین پیروزی درخشان پادشاهان جنگجوی بزرگ از تبار وی بود. پیشرفت عظیمی که در سرزمین های تحت سلطه سلطان مراد تا این زمان حاصل شد، در امپراتوری اثری بر جای گذاشت که تا به امروز محو نشده است. برای بسیاری از دهقانان و ایلات و در بسیاری از داستانهای نیمه افسانه ای بیسوادان، سلطان مراد نامی آشنا و دهشتناک است، حال آن که سلاطین بعدی، حتی آنان که دوران سلطنت بسیار طولانی تری داشتند فراموش شده اند. محاصره کوتاهی که اینک شروع شد، در جایی که سه محاصره قبل از آن با شکست روبرو شده بود، با موفقیت همراه بود و سرنوشت عراق را برای قرنهای بعد معّین کرد.

چادر سلطان بر بالای تپه کوچکی در کنار دجله، نزدیک به مسجد ابوحنیفه، برپا شده بود. او با خود عهد کرد تا حصول پیروزی که نشانه شایستگی خویش برای احترام گذاشتن به این رهبر مذهبی می دانست وارد حرم وی نشود. اولین ساعات پس از ورود به آرایش نیروها، بازدید سربازان و سخنرانی⁽²⁾برای فرماندهان ارتش سپری شد. تدارکات محاصره توزیع و وظایف هر کس مشخص شد. اردوگاه و نیروهای شخصی سلطان در مقابل ارگ و در ضلع شمال غربی حصار قرار داشت. در ضلع شمال شرقی آغای ینی چریها و بیگلربیگی روملیا در برابر دروازه سفید - که بعداً مدتی مدید به

دروازه تالسمن معروف شد - مستقر شدند. از آن جا به طرف شرق به سمت دروازه ظلمت در حد نهایی جنوب شرقی، قبتان پاشا، دو فرمانده ینی چریها و پاشاهای آناتولی وسیوه مستقر شده بودند. در درون حصار بختاش خان با خلف خان و میرفتاح جای گرفته بودند. پس از توزیع سلاحها بین فرماندهان هر جبهه، بلافاصله آتش باری شروع شد، و همزمان نیرویی از رودخانه گذشت و از آن سوی از ساحل راست ارگ شهر را به توپ بست؛ و این آتش غیر منتظره ای بود که مدافعان شهر را بشدّت مضطرب کرد.

سلطان پیوسته در میان سپاهیانش حضور داشت و از هر سنگر و سکوی توپ بازدید می کرد. هر مرحله محاصره از برجی که جلو چادرش بر پا شده بود نظاره می شد. او زخمی ها را تسکین و به آنها هدیه می داد. سخنرانیهای فراوان وی، به افسرانش جرأت و شهامت می داد؛ وحشت هر یک از آنان از سلطان خویش هزار بار بیشتر از ترس وی از تمام سپاهیان ایرانی بود. جزئیات محاصره، علیق، جیره بندی و اطلاعات را شخصاً بررسی می کرد.

سپاهیانی که به ساختن خاکریزها در میان گرد و خاک دائمی مشغول بودند، و با کندن نقب پیوسته به خندق نزدیکتر می شدند، روحیه پیروزی و ستایش ترس آلودی که نسبت به رهبر خود داشتند به آنان جرأت و شهامت می بخشید. انارهای باغهای شهربان و آذوقه فراوانی که با ده هزار شتر از سوی ابوریشه ارسال شده بود کار و تلاش را دلنشین می کرد. ایرانیان به نوبه خویش از خبر حرکت شاه دلگرم شدند. در واقع شاه با نیروی ضعیفی شامل 12000 سپاهی به مرز عراق در خانقین رسیده بود. امّا در این زمان یا بعداً ترسید که با نزدیک شدن بیشتر از یک شکست قطعی استقبال کند. سلطان برای مقابله با وی پاشاهای تریپولی و حلب را با سربازان نامنظّم صحرا اعزام کرد؛ امّا شاه عقب نشست. توپهای تازه از طریق دجله به اردوگاه مراد رسید.

برج دروازه سفید اولین برجی بود که در برابر توپخانه وزیر اعظم فرو ریخت. سایر برجهای واقع در همین ضلع شهر بسرعت با خاک یکسان شدند. شکافی به وسعت چندین یارد درون شهر را آشکار ساخت؛ امّا در زمین سنگرها و موانع متعّددی ایجاد شده بود، و در نتیجه هجوم عمومی که مورد نظر بود به تعویّق افتاد. کار تخریب حصار از تمام زوایا ادامه یافت. خندق بزرگ با آوار برجها و کیسه های شنی که توسط سپاهیان مقدم مهاجم به داخل آن افکنده می شدند، بتدریج پر شد.

پایان کار نزدیک بود. روز بیست و سوم دسامبر حمله سختی آغاز شد. حمله دفع گردید. اما سلطان که دریافت خندق پر شده و مانعی بر سر راه حمله ای عمومی وجود ندارد، وزیر را بخاطر به تعویق انداختن حمله سرزنش کرد. طیاّر محمّد با کلامی به یادماندنی که نشان از سرسپردگی وی داشت پاسخ داد: «بیاری خدا برای طیاّر برده سلطان فتح بغداد نیز چون جان باختن در راه وی سهل است.» روز بعد فرمان حمله صادر شد. شب هنگام همه بیدار بودند. سپیده دم حمله آغاز شد. شکافی طولانی در مرکز دیوار شرقی پدید آمد. نخبگان سپاهیان ترک به رهبری داهیانه وزیر اعظم به پیشروی پرداختند. شمشیر وی بر سر اولین ایرانیانی که به وی برخوردند فرود آمد، تا آن زمان که گلوله توپی در دم وی را به خاک هلاکت افکند. جسد وی را به نزد سرورش که از مرگ وی اندوهی عمیق و تلخ در دل داشت بردند. مصطفی پاشا مهر وزارت اعظم را دریافت کرد و لحظه ای بعد در رأس حمله جای طیارّ را گرفت. درباریان و فرماندهان بزرگ از چپ و راست در پای وی فرو می افتادند. حمله ادامه داشت تا آن که رخنه ای در صفوف دشمن پدید آمد و دروازه های شهر گشوده شد.

در روز کریسمس سال 1638 ، در چهلمین روز محاصره و در سده فتح

رودز (جزیره و شهر یونانی) توسط سلیمان قانونی، سلطان مراد شرایط تسلیم شهر بزرگ مرزی امپراتوری خود را پذیرفت: جایگاه تاریخی شخصیتهای بزرگ اسلامی و مکانی که در طی پانزده سال گذشته نبردهای سخت و پرهزینه ای برای تصرف آن ادامه یافته بود. بکتاش خان پیام تسلیم را فرستاد، سلطان افسران بلند پایه ای را به بغداد روانه کرد تا خان را به حضورش بیاورند. او را از میان دو ردیف نگهبان پرهیبت از چادر وزیر اعظم دیوان که [سلطان ] مراد، با شکوه و جلال در آن سکنی داشت عبور دادند. وی پیشانی بر خاک بسود و از پایداری طولانی خویش عذر خواست. هنوز جوانمردی سلطان کاملاً از میان نرفته بود. بکتاش خان مورد بخشش قرار گرفت و هدایایی گرانقدر تقدیم شد. اما شهر می بایست فوراً آزاد می شد. وی به فرماندهان داخلی که مواضع دفاعی داشتند دستور داد شهر را ترک کنند. هر کس می توانست به هر جا که بخواهد برود. از آن جا که مینهای مخفی فراوانی آماده انفجار بود، وی وزیر را از تخریب بیشتر مواضع دفاعی بر حذر داشت.

اما متارکه جنگ که می بایست بدون خونریزی به اشغال شهر بینجامد در نتیجه نادانی و فداکاری نابجای باقیمانده سربازان پادگان نقض شد. دستجات ترک وارد شهر شدند، اما گلوله باران همچنان ادامه داشت. اغتشاش و آشوب در دروازه ظلمت که از آن دستجات ایرانی به بیرون می ریختند حکمفرما بود. آتش نامنظم و گاه بگاه که از سوی نومیدان و بدخواهان می بارید موجب برانگیختن اقداماتی تلافی جویانه شد. عفو عمومی مورد نظر سلطان و تمام کوششهای وزیر اعظم نتوانست جلو گسترش سریع خشونت و غارت را بگیرد. جنگهای خیابانی آنهم در برابر چشم وزیر سبب شد جان چندین فرمانده عالی رتبه به خطر افتد. شمار سربازخانه های ترک که به انتقام مرگ

برادر و یا فرزندی طعمه حریق شد کم نبود. میرفتّاح و فرماندهان وی از تسلیم شدن و تخلیه [پادگانها] سر باز زدند. توپها به سوی آخرین استحکامات بیرونی نشانه رفت. کشتار دسته جمعی آغاز شد و تا زمانی که بیست هزار تن از ساکنان پادگانها را از دم تیغ نگذراندند شهر آرام نیافت و غرقه در خون به تمامی در اختیار وزیر اعظم قرار نگرفت.⁽¹⁾

به فرمان وی تمام ساکنان غیر نظامی بخشوده شدند. مراد مسجد اعظمیه را دیوان خویش ساخت و فرستادگانی به اروپا روانه کرد. بکتاش خان به شکلی ناگهانی مسموم شد.⁽²⁾حکومت شهر به حسن پاشا (حسن کوچک) واگذار شد. پادگانی با هشت هزار⁽³⁾سرباز تحت فرماندهی بکتاش آغا قرار گرفت. مفتی یحیی برای بازسازی بقعه عبدالقادر گیلانی تعیین شده و مبلغی

چشمگیر نیز (عمدتاً از داراییهای شیعیان) به منظور حفاظت از بقعه در اختیار وی گذاشته شد. طغیان ناگهانی آب رودخانه دجله خاکریزهای آن سوی دیوار را فرو ریخت و خرابی های ناشی از چهار محاصره را پوشانید. مراد دربار خویش را به مدت شش هفته در حومه شمالی قرار داد، که قبلا نیز در آن ارود زده بود و در آن جا به نوسازی گنبد مسجد اعظم دست یازید.

تصادفی نامبارک سبب شد صحنه های خونریزی که پایان یافته به نظر می رسید در شهر تجدید حیات یافته و در اردوگاه تکرار شوند. انبار باروت آتش گرفت و ناگهان منفجر شد. برخی کسان که در اثر این خرابی و ضربه ناشی از این حادثه جان خود را از دست داده بودند ترک بودند. مراد فرمان داد ایرانیان⁽¹⁾را هر کجا یافتند قتل عام کنند. شمار پناهندگان در اردوگاههای عثمانی فزونی گرفت. سیصد تن زائر بتازگی برای رفتن به کاظمیه [کاظمین] از رودخانه گذشتند. هزار تن اسیر تیره روز به نزد سلطان آورده شدند. در یک لحظه به دستور وی هزاران سر از تن جدا شد. هیچ ایرانی در اردوگاه، روستاهای اطراف آن و خود شهر زنده نماند. این امکان نیز هست که تمایز میان ایرانی و عرب کامل نبوده باشد، چرا که بنا به تخمین تاریخ نگاران دربار شمار قربانیان به سی هزار تن بالغ شده بود. این تعداد از قربانیان همراه با تنی چند از بزرگان شهر که مورد سوءظن بودند خشم فاتح را فرو نشاند و خط مشی وی را کامل کرد.

سلطان مراد و بخشی از لشکریانش در روز هفدهم فوریه سال 1639 بغداد را به مقصد تبریز ترک گفتند. دروازه تالِسمن که سپاهیان از آن گذشته

بودند فوراً مسدود شد و مدتها همچنان باقی ماند. از آن روز تا [آغاز] قرن بیستم هیچ کس از دروازه ای که یک سلطان از آن گذشته بود عبور نکرد.

فصل چهارم: قرن هفدهم

1 - ویژگیهای تاریخ عراق 1639 تا 1704

نام بغداد از زمان تصرف این شهر به دست صوباشی تا آزادی پیروزمندانه اش توسط سلطان مراد همیشه کلمه رمز سیاستهای امپراتوری بوده است. حال می بایست چندی نیز در مقایسه با دیگر جایها در ابهام بماند. می توان برخی قرینه های قابل ملاحظه در قرونی که تاریخِ حاضر را در بر می گیرد مشاهده کرد. گاهی در هر صد سال رویدادهایی بزرگ و یا صحنه های جالبی از مبارزه میان شاه و سلطان، عراق را در صحنه ترکیه برجسته می نمود. اولین فتح [سلیمان] قانونی به سال 1534، نودسال بدون حادثه را در ولایات به دنبال داشت : از سال 1639 تا آغاز جنگهای ایرانی دوران افغان و افشار که هشتاد سال به درازا کشید از نظر تاریخ عراق کم اهمیت تر است؛ از زمان آخرین نبرد با نادرشاه تا پایان قرن نوزدهم، عراق تنها زمانی مقامی والا در امپراتوری یافت که در اواخر نیمه اول قرن از انزواطلبی و سنّت گرایی بدر آمد و به اصلاحاتی دست یافت. در گفتار حاضر به نامهایی چون سلطان سلیمان، صوباشی، مرادچهارم، نادرشاه ، احمدپاشا، داود پاشا و علیرضا برخواهیم خورد که هر یک دوره هایی چشمگیر پدید آورده بودند.

ما یک بار دیگر نیز شاهد فتح بغداد بوده ایم. همه چشمها در ترکیه و هزاران تن در غرب شاهد حمله سپاهیان سلطان به عراق بودند. این لشکرکشی تاریخی پس از گذشت چهل روز به پیروزی کامل انجامید. بازگشت سلطان به پایتخت با استقبالی شکوهمند همراه بود. وزیر اعظم برای نظارت بر تعمیر دیوارها و ابنیه چند هفته دیگر نیز در بغداد ماند و پس از آن کار شهر و اطراف آن را به اهالی آن جا واگذاشت. به مدت شصت سال حادثه ای که اهمیّتی جهانی داشته باشد در این شهر روی نداد و کسی نیز با شهرت تاریخی پدید نیامد. می توانیم خصوصیات چندی از حکمرانان بغداد و سرکشی و مهاجرت قبیله ها و تجزیه طلبی بصره را برشماریم؛ اما فقدان دشمنی خارجی و غاصبی نیرومند که توجه امپراتوری و یا سایر نقاط جهان را بر انگیزد، از حجم نوشته های مربوط به این دوره بسیار کاسته است.

مورخان تاریخ عمومی ممکن است در این عصر تنها دورانی بدون رونق که یادآور سوء حکومت ترکان بود ببینند. یکنواختی دربار پاشا، شکل و دستجات حکومت محلی و سلطنتی، دیوان سالاری کوچک و کاملاً ایستای ترکان در جنبه های فرهنگی، چه در حکمرانان و چه در آنان که تسلیم این حکومت بودند در چندین دهه آرامشی نسبی در عراق پدید آورد که تصوّر شکل دیگری از حکومت را از میان می برد. در این سالها بود که حکومت ترک به کمک محافظه کاری شدید و فرامین مذهبی پایه های خویش را مستحکم کرد. حکومت سلطنتی در آن زمان ایالات عراق را مالکیّتی تلقّی می کرد دور از دسترس و بدون محصول که گهگاه اخباری ناخوشایند از آن می رسید. با گذشت زمان سرافرازی ناشی از تملک بغداد از میان می رفت و تهدیدی از جانب ایران نبود. مشکلات خاص ایالت، ناشناخته نبود و عدم وفاداری عراق جنوبی سبب می شد این مشکلات در خاطره ها زنده بماند. با

این همه عراق از مصر و سوریه و نیمی از ایالات آسیا مشکلات کمتری را سبب می شد و نیز از پایتخت که به شکل ننگ آوری با خشونت و شورش درگیر بود. در همین حال مقام پاشایی و قضاوت در عراق به کسانی که شایستگی آن را داشتند و یا مورد لطف بودند واگذار می شد؛ گاه نیز این منصب در ازای دریافت پول داده می شد.

ساکنان عراق شاهد آمدن نسلی پس از نسل دیگر بودند. اینان خط مشی و کمال مطلوبی برای خود نمی شناختند. جایی که پشتوانه حکومت نه روشنگری بود و نه نیکخواهی و مهارت، سرسپردگی پرآب و تاب به مذهب می توانست چنین پشتوانه ای را فراهم آورد. مسجدها بنا می شد، اما از مدرسه و بیمارستان و جادّه اثری نبود. مالیاتها افزایش می یافت و یا نحوه وصول آن تغییر می کرد، اما این تغییرات بر هیچ اصلی استوار نبود. ضابطان و قاضیان منصوب می شدند، اما برکار آنان نظارتی اعمال نمی شد. رفتار حکومت با قبایل بر حسب مقتضیات از خشونت سبعانه تا تسلیم محض در نوسان بود. اما به مسئله اساسی عراق که همانا ایجاد اتحاد قبایل با حکومت بود توجهی نمی شد. این مسئله و ستیزه جویی های فرماندهان عالی رتبه با پشتیبانی نیروی نظامی و اصلاحات ظاهری مالی و اجتماعی تنی چند؛ فرمانداران مختلف که بر اساس بلهوسیها و رشوه خواریهای درباریان استانبول منصوب می شدند - همه پدیده هایی بود که اتباع سلطان در عراق با آن روبرو بودند.

در فصلهای بعد از اشغال عراق توسط سلسله ای که کاملاً از خود امپراتوری جدا شده بود سخن خواهد رفت. با توجه به این موضوع و دست اندازیهای محمدالاحمد و بکر ممکن است به نظر شگفت آید که چرا کشوری چنین دور افتاده، ناآرام و پرآشوب، زودتر از این دستخوش شورشهایی

پی درپی نشده است. اما برای دستیابی به نتیجه ای تاریخی، به چیزی بیش از شرایط کلی مساعد نیاز است؛ موقعیتهایی که اغلب مبهم و فاقد اهمیت هستند فرصتهای خاصی فراهم می آورند و شخصیّت های تاریخی همیشه از همین فرصتها استفاده می کنند. زمانی دراز لازم است تا برجی خم شده ویران شود و یا بیماری جان سپارد. دلیل همبستگی دراز مدت عراق و امپراتوری را در قرنی که این امپراتوری ضعیف، آشوب زده و فراموش شده بود، در این کلیات باید جست. عراق نیز مسکن مردمی بیگانه و دور دست بود که یکصدا از هیچ حکومتی پشتیبانی نمی کردند و اکثریت آنان به ترکیه سرسپردگی نداشتند.

2 - نقشه قبیله ای در قرن هفدهم

در صفحات قبل بر جغرافیای عراق در اولین روزهای حکومت صفویان نگاهی گذرا انداختیم. در آن جا عموماً از شرایط قبیله ای سخن به میان می آمد، اما در مورد نامها و جایها به جزئیات پرداخته نمی شد. در فاصله آن قرن تا پایان قرن هفدهم هزاران دگرگونی در دیره⁽¹⁾عشایری، در قبیله نشین ها و دستجات، و در پراکندگی و به هم پیوستگی آنان، تعدیلات زیادی در نقشه جغرافیایی قبیله ها ایجاد کرد. ماجرا جویان و یا بینوایان به دور یک سیّد و یا فرزند جوانی از نجیب زادگان قبیله گرد می آمدند و قبیله ای به نام وی تشکیل می دادند. فرصتهای گوناگون، بروز جنگها، پیمانهای صلح و موقعیت فرماندهان هر کدام می توانست بر شمار چادر نشیان بیفزاید و پس از چندی این افراد نیز با پیروی از برادر و یا فرزندِ رهبری که قبیله نام خود را از او گرفته

بود، به راهی دیگر می رفت. در پدید آمدن دشمنیهای تازه، اتحاّد و به وجود

آمدن حسادت و دسته بندی و بزرگ شمردن اصل، پای افسانه نیز به میان می آمد. چراگاههای تازه کشف شده، تغییر مسیر رودخانه ها و فشار از جانب همسایگان، مهاجرت هایی را سبب گردید که پیامدهای آن هیچ گاه از میان نرفت و متوقف نشد. در یک جا یک هم پیمانی عناصر گوناگونی از ساکنان بیابان و باتلاق و زمینهای زراعی را گردهم می آورد و در جایی دیگر دور افتادگیها و یا برخورد شخصیت ها بخشهایی را که اصولاً ریشه و نام مشترک داشتند از هم جدا می کرد. دسته ای گمنام از چوپانان ممکن بود نام بلند آوازه قحطان یا تمیم را بر خود نهند، و قبیله ای که دیروز فقط از ده دوازه خانواده تشکیل یافته بود می توانست قبیله ای با ده هزار چادر تشکیل دهد. سالی نمی گذشت که به نحوی برجسته شکل و ترکیب قبایل دگرگونی نپذیرد. با این همه علایق، فرهنگ و دلشان یکی بود. تمدن، سیاست و اسلحه آنها موضوعاتی جهانی و ایستا بود. این مسئله بیش از نبود مدارک، مورخ را از ثبت این تغییرات گوناگون معاف می دارد. ترکیب قبیله نیز مانند موجودی جاندار رشد می کرد و از هم فرو می پاشید. جز آن که به بررسی نمونه هایی از این روند دست یازیم و تاریخ و نامی برای شمار اندکی از این رویدادها تعیین کنیم کاری نمی توانیم کرد.

در عربستان [خوزستان ] ما شاهد تغییر جهت والیهای هویزه بوده ایم. در اواخر این قرن نیرویی تازه در کنار آن سربرآورد. قبیله شعب⁽¹⁾در عربستان سفلی به برنجکاری و پرورش دام اشتغال داشت. احتمالاً دگرگونی در دیره سبب به قدرت رسیدن آنان گردید. اما نمی توان گفت که سرزمین قبلی آنان در

شرق و یا غرب شط العرب بوده و یا آن که ترک بوده اند و یا ایرانی. پس از درآمدن از گمنامی قدیمی ترین مقر فرماندهی آنان قبان بود. ضعیف شدن والی و بر آمدن شخصیتی نیرومند ازمیان آنان سبب گسترش سریع قدرت آنان شد. هر دو چندین سال در کنار هم زیستند.

کمی پیش از آن در این قرن فرات سفلی شاهد تشکیل اتحادیه ای نیرومند بود. بنی مالک، عجود و بنی سعید قبایل حاکم جنوب غراف، رودخانه اصلی در بخش سفلای سماوه و دریاچه حَمّار بودند. با اینان و تحت فرماندهی شان یکصد دسته شتر سوار و گاودار همراه بودند. این گروه نه نام مشترکی داشتند و نه پیوندی؛ جز آن که به هم شبیه و در کنار هم بودند. شبیب از آغاز به عنوان پناهنده ای از حجاز متعلق به یک نجیب زاده مکّی، و میانجی گری اش در مبارزه عجود و بنی مالک -- از قتل وی و فرار بنی مالک همراه با پسر خردسالش به طرف صحرا -- از بازگشت اینان و بزرگ شدن پسرش و به دست آوردن رهبری و شکست رقیبان : از چنین تاریخ یا افسانه ای⁽¹⁾خاندان حاکم شبیب پدیدار شد که به مدت دو قرن بر دستجات قبیله ای فرمان راند، قبایلی که تحت نام مشهور منتفق هم پیمان شده بودند. قبایل دیگر می توانند به اصالت خویش و رعایت بیشتر قوانین صحرا برخود ببالند، اما هیچ یک از قبیله های عراق همانند این قبیله ترس در فرمانروایان بر نمی انگیخت و به تنها حکومت خود که چنین در جهان آوازه داشت متکّی نبود.⁽²⁾

در سالهای میانی آن قرن در بیابان طرف غرب رودخانه فرات، خیزشی آغاز شد - مهاجرتی که به اختصار از آن سخن رفته، امّا آرام و دراز مدت بوده

است. شرایط در بیابان همانند دیگر دورانها بود، اما شخص آشنا با چادرهای فرسوده این روزگار که رئیس هزار خانوار در چادری بدون قالی و مفروش از حصیر ارزان زندگی می کند و به جای بالش از زین شتری استفاده می شود، از توصیف تجملاتی که در کتاب تاورنیه آمده است شگفت زده خواهد شد. عنوان رهبران اصلی صحرا امیر و یا سلطان بود. «کجاوه ها... که پارچه ای ارغوانی با حاشیه ابریشمی آن را می پوشانید، خواجگان، شمار زیادی از اسبان زیبا که لگامهای زیبا داشتند، چادرهایی دوخته شده از پارچه های ارغوانی با نوارهای طلایی رنگ» نشانگر ثروت روزافزون در قبل از ایام اخیر بود. در بخش علیای فرات شاهزادگان مستقل عربستان، از دوران سلیمان قانونی جای خود را تثبیت کرده بودند. بی چون و چرا عانه و دیرالزور در اختیار آنان بود. امّا آمدن ایل شمرّ حادثه مهم قرن به شمار می رفت. تاریخ دنیای عرب سرگذشت خیزشها و طغیانهای مداوم از عربستان مرکزی است. حضور قبیله های عرب در عراق نیز به همین امر مربوط می شود. با این حال پیشروی گروه عظیمی از شمرّ نجد به سوی شمال در حدود سال 1640 تحت فرماندهی شیخ شان فارِس یکی دیگر از همین خیزشهاست. ترسانیدن پادگانهای پراکنده در شهرهای ساحل فرات و خواستن خراج کاری آسان بود. تدمر ویران شد و قبیله های کوچکتر به آسانی تسلیم شدند. مدت بیست سال جنگ با موالیان نیرومند ادامه داشت. سرانجام مهاجمان صاحب چراگاههای سرسبزتر شدند. مدافعان با کشتار فرستادگان دشمن خود از ایل شمرّ، در چادر میهمانان که ننگی بزرگ در قانون بیابان بود انتقام گرفتند. موالی که به طرف مرزهای سوریه عقب می نشست دیگر قبیله ای مهم به شمار نمی رفت. ایل عنیزه که در ابتدا نتوانست در برابر قوم جدیدی از نجد مقاومت کند، به تقویت قوای خود پرداخت و تقریباً به مدت یک قرن در برابر حملات متقابل

و بی امان پایداری کرد. در پایان اینان پیروز شدند و مهاجمان را به آن سوی فرات و جزیره راندند. هنوز بسیاری از افسانه ها که در چادر میهانان نقل می شود یادآور هجوم بزرگ شمرّ است.

در بخش میانی و سفلای دجله نیز قبیله ها به سوی خانه های جدید خود در حرکت بودند. در این قرن براساس روایات، دیدار کننده ای از سایر دیره ها ایل البومحمّد را بنیان نهاد. در این دوره و یا نزدیک به آن، حافظ، نبیره لم با ارباب خود برّاک، از سلسله هویزه ( که خود از تیره ربیعه بودند) در افتاد و در زمینهای کنونی آنان بنی لم را اسکان داد. اینان زراعت را ناچیز می داشتند و با همسایگان لُر خود به نزاع می پرداختند و دیره⁽¹⁾ربیعه را نیز به دو راهی دجله و غراف محدود کردند.

آخرین نمونه رشد و دگرگونی در دنیای قبیله ای از مرز قبیله فراتر رفته و از مرزهای دشت عراق می گذرد؛ در آنجا سلسله کُرد بنیان شده بود. از خاندان قدیمی و اصیل صوران بیگ نیز در کردستان جنوبی ذکری به میان آمده است. آنها کم و بیش به گروه مُکری و قبیله پیشدار تعلق داشتند. سرزمین آنان در شمال و شرق سنجاق کوی واقع بود. چگونگی ارتباط صوران و پیشدار با نام قدیمی بابان روشن نیست؛ امّا هنگامی که در اوایل قرن هفدهم شخصی به نام احمد الفقیه در سرزمین پیشدار ظهور کرد نام خانوادگی بابان را پذیرفت و از خود بر جای گذاشت. وی در زمان حیات پیروانی به گرد خویش جمع کرد و از همسایگان متمایز شد؛ اصالت، شخصیت و موفقیت پسرش ماوند سبب شد که وی سلطه خویش را تا شهرزور و سرزمینهای همجوار آن گسترش دهد. امّا بنیان گذار واقعی ثروت عظیم خاندان بابان سلیمان بیگ، پسر ماوند بود. وی در نیمه دوّم قرن چهره ای

برجسته در شهرزور به شمار می رفت. سستی و هرزگی والی اردلان فرصت را برای گسترش سریع حکومت وی فراهم آورده بود. در سال 1694 افسانه های مربوط به فساد و جاه طلبی در سنّه سلیمان بیگ را که در دره دور افتاده خویش سلطان و شاه را به چیزی نمی گرفت برانگیخت تا به اردلان یورش برد و چند منطقه را به اشغال خویش در آورد. دو تن از فرماندهان محلی به قتل رسیدند. شاه نیرویی که به چهل هزار تن می رسید به کمک شاهزاده اردلان فرستاد و وی در سال بعد دشمن را کاملاً شکست داد و هزاران تن کشته و اسیر شدند. سلیمان بیگ⁽¹⁾به استانبول بازگشت و مورد لطف واقع شد، و با اعطای «سنجاق» بابان رسماً آن را به پاشالیق کرکوک ضمیمه کرد. مقر فرماندهی (ستاد) وی در دهکده قره چولان استقرار داشت. طبق افسانه ها حادثه به یاد ماندنی جنگی در احمد کولوان (Ahmad Kulwan) که طی آن دوازده تن از پیروان بابان، هزاران تن از نیروهای ایرانی

را تارو مار کردند در این دوران رخ داد.

با مرگ وی اداره بخش اعظم قلمروش به دست قبیله زنگنه و دیگر قبایل

افتاد. اداره بخشی را نیز پسرانش بر عهده گرفتند. پس از درگیریهایی میان اینان بکربیگ جانشین تیمورخان شد؛ اما این چیرگی تنها پس از نارضایتی ها و گذشت چند سال سلطه پاشای شهرزور به دست آمد و با ظهور موفقیت آمیز بکر این سلطه پایان گرفت. تحت استیلای وی قدرت بابان از دیاله (سیروان) تا زاب کوچک در تمام تپه های شرق جاده کفری - اَلتون کپری بسط یافت. بابان بیگ توانست با حکمرانان اردلان رابطه ای متقابل و براساس برابری داشته باشد و از افراد قبیله جاف که از جوانرود گریخته و به سرزمین وی آمده بودند به عنوان تیول پشتیبانی کند. قدرت کشور در زمان حکومت بیگ فزونی یافت و بدون تردید نشانه هایی از فرهنگی بالا و نیروی ایمانی الهام دهنده که جنبه بارز فرزندان وی بود به چشم می خورد.

3 - بغداد و فرمانروایان آن از 1639 تا 1704

3 - بغداد و فرمانروایان آن از 1639 تا 1704⁽¹⁾

پس از آن که شهر به دست مراد افتاد اولین دلمشغولی حسن پاشای کوچک به هنگام انتصاب، تعمیر بناها و حرمها بود تا برخی از فراریان وحشتزده را که به قبیله ها پناه برده بودند به بغداد بازگرداند. وی به مرمت باغها و گردشگاههای محل نیز توجه داشت. حسن پاشا به دلیری شهره بود و

آلبانیایی نژاد، امّا در چشم وزیر اعظم قرامصطفی، که اوایل ماه مه بغداد را ترک کرده بود، وی بی رحمی لازم برای حکمرانی بر چنین ایالتی را نداشت. لذا درویش محمّد به جای وی به این سمت منصوب شد؛ مردی که خشونت و درنده خویی اش وی را منفور می داشت، هر چند از امنیت حاصل از مجازاتهای سریع وی تقریباً قدردانی می شد. وی قدی بلند داشت و به هنگام راه رفتن گامهای بلند برمی داشت. سبیلهای بلند و آویزان وی تا نزدیک کمرش می رسید. میل خویش را به تجمّل و تفنّن با سرمایه گذاریهای دراز مدت در زمینه غلّه و احشام ارضا می کرد، و کمتر دست به اخاذی می زد. وی توانست با بهره گرفتن از موقعیت خویش به عنوان حکمران سود کلانی به چنگ آورد. در نخستین روزهای حکومت وی مهنا ازایل خزاعل در نواحی سماوه قد برافراشت و ادعا کرد از جانب شاه اختیارات لازم را به دست آورده است و بدینسان سبب شد که در سرتاسر جزائر نا آرامی و آشوب پدید آید. درویش محمّد، کهیای خویش، علی آغا را برای پراکندن و قتل عام بیشتر شورشیان روانه کرد. ششصد سرِ بریده به بغداد فرستاده شد. می توان اطمینان داشت که در مدت سه سال پاشایی درویش محمّد رویدادهایی از این دست فراوان بوده است. در این دوره کشور از امنیتی نسبی برخوردار بود.

بعداً همان حسن پاشای پرشور و دوست داشتنی و با شفقت جایگزین وی شد. در مدت دو سال حکمرانی وی جز دیدار امام قلی پادشاه ترکستان از بغداد به هنگام زیارت حج حادثه مهم دیگری روی نداد. باروهای محکمتری در ارگ بغداد ساخته شد و نیروی دفاعی شهر افزون گشت. پس از حسن کوچک حاکمانی چند بر سر کار آمدند که تنها نظری کوتاه بر خصوصیات هر یک از آنها خواهیم انداخت: حسین پاشا یار صمیمی سلطان مراد که به سبب شخصیّت عجیبش به دیوانه شهرت داشت پنج ماه حکم راند. در چشم نسل

بعدی وی بنیانگذار مسجد قَمریه بود. امّا در چشم هم عصران، وی کسی بود که شبانه در لباس مبدل در خیابانها می گشت و خطاکاران را خود دستگیر می کرد. ترس همه را فرا گرفته بود، اما ترسی که بر اثر آن بازارها امن و مساجد با رونق شد. جانشین وی محمّد، آغای موقر سربازان ینی چری بود. وی به مدت یک سال حکم راند. از دوران حکومت موسی پاشا به همین مدّت، در سال 1645 و نیز از دادگری و علاقه وی با تحسین یاد می شود. از برخورد با شاهزاده بصره در زمان وی بعداً سخن خواهد رفت.

تصویر

««[محل تصویر ص 83 متن اصلی، نقشه شهر بغداد (قرن 17 )]»»»»»»

ابراهیم پاشا که در پاییز 1646 به حکمرانی رسید از چهره زیبا و جذابیت جوانی برخوردار بود، اما شخصیتی خود بین و سرسخت داشت. این خصوصیت برای وی مشکلاتی پدید آورد. میان وی و آغاهای پادگان اختلاف افتاد. هنگامی که خبر مرگ صالح پاشا، وزیر اعظم و حامی پاشای بغداد رسید نزدیک بود بحرانی پدید آید. ابراهیم به درستی این شایعه باور نداشت، اما با سربازان ینی چری از در صلح درآمد و براحتی به زندگی ادامه داد. امّا ناگهان سر و کله پیشکار یک جانشین پیدا شد⁽¹⁾- متّسلم یا نماینده موسی پاشای⁽²⁾فربه. هنگهای محلّی این جانشین را نادیده گرفتند و از پاشای محلی که آنان را فراخوانده بود و به آنان مزد می داد پشتیبانی کردند. سربازان ینی چری سلطنتی ترجیح می دادند که نیات شاه را جامه عمل بپوشانند و رقیبان را از ایجاد ناآرامی در بغداد باز دارند. آنان در میدان با یکدیگر دیدار کردند. ابراهیم که از وی برای حضور در جلسه دعوت شده بود نماینده خویش را فرستاد. آنان بر حضور شخص وی اصرار ورزیدند. ابراهیم به سبب خودخواهی و ساده لوحی درخواست آنان را پذیرفت.آنان وی را محاصره و دستگیر کردند. نیروهای محلی هنوز از به رسمیت شناختن جانشین وی سرباز می زدند. بی قانونی و جنگهای خیابانی که سه ماه به درازا کشید به این بن بست پایان داد. اخبار مربوط به این اوضاع و احوال به باب عالی رسید و به دست بدخواهان ابراهیم بهانه ای داد که مدّتها در انتظار آن بودند. سواران سلطان با در دست داشتن حکم مرگ وی عازم بغداد شدند. ابراهیم اعدام شد و تا رسیدن پاشای جدید معاونی جای خالی وی را

پر کرد. موسی پاشا، خواجه مورد اعتماد دربار، به علّت فربهی خارق العاده شهرت فراوانی داشت. او که از حرکت ناتوان و قربانی خوی سرکش خود بود، فرو دست ترین مشاوران را گردآورده بود. براساس اطلاعاتی ناقص فرمان مرگ پشتیبانان احتمالی ابراهیم را صادر کرد و بسیاری را نیز از شهر بیرون راند. کسان بسیاری، گناهکار و بی گناه، پیش از آن که خشم حاکمی را برانگیزانند به ایران گریختند و با شوربختی در تبعید ماندند. درهمین دوران به منظور افزایش امکانات پادگان بغداد قدمهایی برداشته شد: در آخرین نزاعی که روی داد کار پادگان نه از لحاظ کمیّت رضایت بخش بود و نه از لحاظ کیفیّت. به سه تن از پاشاهای ولایتهای مجاور دستور داده شد که از نیروهای خویش به عراق مدد رسانند. در بغداد حادثه ای که زمانی دراز دریادها ماند، سفارت محمدقلی فرستاده شاه بود که در سال 1648 با فیلهایی به عنوان هدیه برای سلطان از بغداد گذشت. در اولین روزهای سال 1649 پاشای فربه، زمانی که دشمن دیرینه اش مراد پاشا مهر وزارت عظمی را به دست آورده بود، از مقام خود خلع شد.

از آن پس حکومت پاشالیق به مدت یک سال به فردی محبوب و مقدس، که «فرشته» لقب یافته بود رسید. وی از دیاربکر به بغداد آمد و برای رسیدن به مقام وزارت اعظم آنجا را ترک گفت. در این سمت بود که وی توانست در تاریخ عراق خدماتی اساسی ارائه کند. وی زمانی که حکمران ایالت بود به وجود نارسایی ها و اشتباهاتی در نحوه اخذ مالیات پی برده بود. به عنوان وزیر اعظم فرمان داد ارزیابی های ثابتی⁽¹⁾برای تعیین و اخذ مالیتها اتخاذ شود. اولین نتیجه اقدام وی افزایش درآمد خزانه سلطنتی بود، اما بر خلاف انتظار وزیر، جمع آوری مالیات به وسیله یکصدتن از مأموران وصول زورگو که از

حمایت دولت برخوردار بودند، بیداد و ستمی بیش از آنچه در قبل بود پدید آورد. ملک احمد به مدتی کمتر از یک سال بر بغداد حکم راند (1649)، منشی وی، غنایی محمّد، حقوقدان و حسابرسی شهره بود.

حکومت استوار و مطمئن ارسلان پاشا پس از 6 ماه در اثر مرگ وی به علّت بیماری قولنج به پایان رسید. جسد وی زیر گنبد ابوحنیفه به خاک سپرده شد. شخصیت شاطر حسین پاشا همانند شخصیت ملک احمد بود. رعایت امور مربوط به مذهب و انجام کارهای خیریه احترام همگان را بر می انگیخت و شخصیتش وی را در همه جا محبوب شهروندان می ساخت. وی زمانی که هنوز جوان و در مقام پاشایی بود درگذشت و جسد وی در بقعه عبدالقادر گیلانی به خاک سپرده شد. در چنین موقعیتهایی که مرگی ناگهانی در ایالت رخ می داد، دیوان پاشالیق متسلّمی بر می گزید تا به مدت دو یا سه ماه بعد که جانشینی از راه می رسید، کارهای حکومت را سامان دهد. در تابستان 1651 قرامصطفی پاشا به مقام پاشایی منصوب شد. شخصیّت جذّاب، هوشیار، فروتن و فرهیخته وی سبب شد که بتواند برای سه دوره مقام پاشایی را برای خود حفظ کند. در اولین دوره که دو سال به درازا کشید وی مقررات غیر عادلانه مالک احمد را در زمینه های مالی ملغی اعلام کرد.

مرتضی پاشا شخصیّت برجسته قرن بود. وی قبل از آن که در سال 1635 به پاشایی بغداد منصوب شود، ایالات دمشق و ارز روم را در اختیار داشت. جنبه بارز شخصیت وی داشتن تخیّلی نیرومند بود. برای ناداران و نادانان دوستی بردبار و همدلی خوشرو بود. گاه نیز می شد که حیوان و انسان از خشم و پرخاشگری وی در امان نبودند. علاقه و اشتیاق او به نمایش و تجمّل که از اعتدال و اخلاقیات بی بهره بود به وسیله برگزاری مراسم بی ارزش، ولخرجیهای کلان و انجام نمایشهای زشت و بی شرمانه ارضا می شد. امنیّت

کامل در ایالت برقرار بود. به کوچکترین بد گمانی افسران عالی رتبه جان خویش را از کف می دادند. هرگونه نشانی از شورش علناً پی گیری می شد و شورشیان سبُعانه مجازات می شدند. با این حال ممکن بود قبیله نشینی ساکن بیابان از کنار نگهبان خفته قصر بگذرد و خواب و استراحت پاشا را با نقل داستانی هیجان انگیز از گناهی کوچک بر هم زند و علاقه و توجّه محبّت آمیز پدری را دریابد. از جنگ بصره که وی رهبری آن را بر عهده داشت و پیروزی اندکی را به ارمغان آورد در صفحاتی دیگر سخن خواهد رفت. وی پس از بازگشت دریافت که بی قانونی و هرج و مرج شهر بغداد و همه عراق مرکزی را فرا گرفته است. آرزوی او از سرگیری مبارزه بصره بود، امّا باب عالی با این کار موافق نبود و مرتضی چندین روز را با افسردگی و اندوه در بغداد گذراند. پس از گذشت دو سال⁽¹⁾

1065 پایان یافت. امّا بر طبق نوشته اولیا افندی (ص 392 ، ج 4 ، چاپ 1314) وی در ربیع الاّول سال 1066 به بغداد رسید و مرتضی پاشا را در آن جا یافت.

محمد پاشای سفید شانزده ماه حکمرانی کرد. او مردی ورزشکار و دلاور و با این همه از تندرستی کامل بی بهره بود. پدیدآمدن شورشی در سپاهیان محلّی فرصتی برای وی فراهم آورد تا به دشمن درس خوبی بدهد. هرزه ولگردی که شورش را رهبری می کرد با نیرنگ به حضور شاه فرا خوانده شد. سر وی در دم از تن جدا شد، امّا هم پیمانانش برای گرفتن انتقام به دور هم گرد آمدند. پاشای دلیر و ساده، اندیشید که با نشان دادن قدرتش آنان را پراکنده سازد. روز جمعه بود. وی سوار بر اسب روانه مسجد شد و از خیابانها گذشت و به فضایی باز که ناراضیان جمع آمده بودند رسید. بداندیشان که در قهوه خانه ها کمین کرده بودند با سنگ به والی و همراهان وی حمله بردند. دو

تن از دستجات لوند⁽¹⁾کشته شدند. ناآرامی و شورش براحتی سرکوب شد و لقب «آق» (سفید) به سبب شجاعت آشکارش به وی اعطا شد. از حادثه دیگری نیز یاد شده است که نمایانگر حکومت ترکان است. به فاصله اندکی از ظهور یک آغای جدید ینی چریها، دربار عثمانی فرمان مرگ وی را صادر کرد. فرمان دلخواه فوراً اجرا شد و آغای پیشین منصب خود را باز یافت.

ما در این جا می توانیم نقل سرگذشت پاشاهایی را که از پی هم آمدند به کناری نهیم و از چشم دیگران به پایتخت ایالتشان نگاهی بیندازیم. در این زمان شمار فزاینده ای از اروپاییان از بغداد می گذشتند. برخی از آنان نیز از سفر خود گزارشی به دست داده اند. سیاحان فرانسوی در سالهای 1649 و 1652 و 1671 و 1695 در آن جا بودند. اولیا افندی، درباری ترک، نیز در سال 1666 در بغداد بود و در سال 1663 یکی از یسوعیان⁽²⁾پرتغالی به آن جا آمد. آغاها خود با شماری از کافران (عیسوی مسلمان شده) اروپایی آشنایی داشتند؛ اسقف نشین کاتولیک بابل که در سال 1648 تأسیس شد، راهبانی به همراه خود آورده بود؛ در همین احوال یکی دو بازرگان ایتالیایی نیز طبق معمول در بغداد اقامت گزیده بودند و اغلب از بصره و حلب دیدار می کردند. در این سالهای میانی قرن مواضع دفاعی شهر، همانگونه که معمول زمان صلح است بدون مرمّت رها شده بود. توپها (سلاحها)، به تعداد فراوان امّا در اندازه های کوچک دیگر قدیمی شده بود و وحشتی ایجاد نمی کرد. بخش راست ساحل رودخانه بدون استحکامات بود. در ارگ - براساس مشاهدات

مسافرین تیزبین و هوشیار⁽¹⁾:

پادگان سیصد سرباز ینی چری دارد که یک آغا بر آنها فرمان می راند. شهر توسط پاشایی که معمولاً وزارت را نیز بر عهده دارد اداره می شود. خانه وی، در کنار رودخانه منظره ای زیبا دارد و پیوسته ششصد و یا هفتصد اسب، آماده تحت فرمان وی اند. آغایی نیز ششصد یا هفتصد سپاهی به زیر فرمان دارد. افزون بر آن سواره نظام دیگری نیز وجود دارد که جینگولی لی یا شیر مردان نامیده می شود و دو آغا فرماندهی آن را برعهده دارند. به طور معمول حدود سه هزار تن از این افراد سواره نظام در شهر و اطرف آن اند. کلید دروازه های شهر و دوازه پل آن در اختیار آغای دیگری است که دویست سرباز ینی چری در فرمان وی اند. ششصد تن پیاده نظام که آغای خاص خود را دارند، و تقریباً شصت توپچی که در آن زمان (1652) صنعتگر ماهری به نام آقامیکائیل بر ایشان فرمان می راند. این شخص با آن که در کانده⁽²⁾زاده شده بود، ترک به شمار می رفت. در سال 1638 و به هنگام محاصره بغداد وی خود را در خدمت آقااعظم قرار داد... و اما در دولت بغداد همه کارها در دست یک قاضی است؛ وی حتی با کمک یک دفتردار کارهای مفتی⁽³⁾را نیز به عهده دارد و عایدات آقای بزرگ را دریافت می کنند. در آن جا پنج مسجد⁽⁴⁾بنا شده که که دوتای از آنها خوب بنا شده و باکاشیهای رنگارنگ تزیین شده اند. ده کاروانسرا وجود دارد که همه بد ساخته شده اند بجز دوتای

آنها که تا حدّی بهتر و راحت ترند. به طور کلّی شهر بد ساخته شده و بجز بازارهای طاق دار هیچ زیبایی در آن دیده نمی شود. این بازارها برای تاجران که تحملّ گرما را ندارند مناسب است. فقیران روزانه سه یا چهار بار بازار را آب پاشی می کنند. هزینه لازم از طرف عموم بازاریان تامین می شود. تجارت در شهر رونق دارد. امّا نه به اندازه زمانی که شهر در دست شاه ایران بود؛ زیرا وقتی ترکها شهر را به تصرّف آوردند بیشتر بازرگانان ثروتمند را به قتل رساندند.⁽¹⁾در عین حال این جا محلّ تلاقی راههای زیادی است، خواه از لحاظ تجاری و خواه از لحاظ دینی ... بعلاوه همه کسانی که می خواهند از راه خشکی به مکّه روند باید از بغداد بگذرند و هر زائری مجبوراست چهار قروش⁽²⁾به پاشا بپردازد.

این مسئله یکی از رایجترین علل اصطکاک باشاه بود. به هر حال شمار زیادی از بازرگانان و مسافران آزار چندانی نمی دیدند و برخی نیز روشهای دقیق گمرک چیان را می ستودند.

یهودیان و مسیحیان در فرمان حکومتی بودند که با مقایسه با دیگر ایالات از انصاف بیشتری بهره داشت. شهر بغداد بیش از حدّ شهری جهانی شده بود (و اختلاف موجود میان خود فرقه های مختلف اسلامی نیز بیش از آن بود) که تنگ نظری بتواند جایی در آن داشته باشد. بعلاوه، با این اقلیّتها خوب رفتار می شد، - در مورد جمعیت مسیحیان ترکیه چنین مطلبی صادق نبود - و اینان به علت اقامت طولانی و داشتن ارتباطات نامحدود، به محیط خود آشناتر بودند. البته احتمال می رود که برخی تمایزات ناچیز میان آنان موجود بوده، چنانکه در قاهره و دمشق نیز چنین بوده است. آنها نمی توانستند سوار بر

اسب شوند و یا برده سفید داشته باشند. نصیب آنان برده زنگی و الاغ بود. تحقیر بزرگتر که سواری را برای آنان مجاز نمی دانست و یا آنان را وامی داشت در برابر یک سیّد از مرکب فرود آیند، کمتر اعمال می شد. فرقه های مسیحی در آن زمان نیز همانند دورانهای بعد وجود داشتند: نسطوریها⁽¹⁾، کلیسای مخصوص به خود داشتند. مراسم دینی توسط راهبان کاپوشین و کرملی انجام می شد. دخالت ترکها در کلیسا رفتن و انجام مراسم آنان در حدّی بود که برای کلیساهای خود آنان حق ورود می گرفتند و اگر هزینه یک تشییع جنازه مفّصل خانواده ای را بشدت به فقر می کشید⁽²⁾لطف کرده فرزندان آن خانواده را به عنوان برده می خریدند. باری که بردوش آنها پیوسته سنگینی می کرد دلجویی و جلب رضایت فرمانداران بی اعتنا و بیسواد، هر چند خوش قلبی بود که در اثر حرص و آز یا تعّصبات مذهبی علیه اقلیت های همیشه ضعیف و غالباً ثروتمند به آسانی تحریک می شدند - مشکلی که کشیش مسیحی در ارتباطش با فروشنده مسلمان، و زائر ایرانی در ارتباطش با چوپان و باربر نیز بدان دچار بودند.

در اواخر سال 1656 محمّد پاشا خاصکی جانشین آق محمّد شد. او قبلاً حکومتهای مصر و دمشق را بر عهده داشت. گشاده دستی و بزرگواری وی، سادگی کودکانه اش در امور حکومتی و اصرارش را در استفاده از اشکال منسوخ و تشریفات زندگی، از نظرها پنهان نمی کرد. نظم و انضباط در میان سپاهیان محلّی خیلی زود از میان رفت و زن و شراب به پادگانها راه یافت. در پاییز 1657 شورش قبایل در ناحیه جزائر ایجاب کرد که یک ستون نظامی به

آنجا اعزام شود. نظامیان قبل از آن که به صحنه نبرد برسند دست به شورش زدند. سربازان قدیمی تر سعی کردند نظم را بر قرار کنند؛ امّا موفق نشدند و در راه انجام وظیفه شهید شدند. عملیات نظامی رها شد، سپاه از هم پاشید و راه بازگشت به بغداد را در پیش گرفتند. خاصکی محمّد که از این خبر به وحشت افتاده بود، آغاهای کهن سال ینی چریهایش را فراخواند، زیرا فقط به آنها می توانست اعتماد کند. آنها تصمیم گرفتند دروازه های شهر را به روی سربازان شورشی متّمرد ببندند، تا وقتی که سردسته های شورشیان را تسلیم کنند. دروازه ها به مدت سه روز بسته شدند و شورشیان در خارج شهر اردو زدند؛ امّا هنگامی که به نظر می رسید نقشه احتمالاً موفق می شود، فتنه انگیزی بیشتری موجب شکست آن شد. در یک شب تاریک ناراضیان در میان خود ینی چریها مخفیانه تمام همدستانشان را بیدار کردند. سپیده دم نیروی آنها آماده بود. شورشیان به سرای یورش بردند و اعلام کردند فقط با تحویل سه افسر عالی مقام مورد نظرشان آن جا را ترک خواهند کرد. از این بیچاره ها اوّلی در اولین روز جنگ خیابانی گرفتار و کشته شد. در روز بعد آنها تقاضای قتل دومی را کردند که مردی کاملاً بی گناه بود. پاشا نه می توانست او را تحویل دهد، و نه از وی حمایت کند؛ او به آنها دستور داد که خود او را بیابند. او را یافتند و در حالی قطعه قطعه کردند که فریاد مؤّن از هر مناره ای به گوش می رسیدو مردم را به نماز دعوت می کرد. سومین قربانی از بغداد گریخت و به یک قبیله پناه برد؛ و خانه اش و خانه های بسیار دیگری توسط مهاجمان غارت شدند.

اکنون بدترین وضعیّت از میان رفته بود. ینی چریهای مسن تر نتوانسته بودند از شورش جلوگیری کنند، امّا حال موفق شدند آن را آرام کنند. پاشا به خارج شهر گریخته بود. شورشیان به اولین اهداف خود دست یافته بودند.

نظر عمومی علیه آنان بود. آغاهای ینی چری سپاهیان را به رژه فرا خواندند. همه وارد میدان شدند و در جایگاه خود به عنوان یک هنگ وفادار قرار گرفتند. سپاهیان محلّی که اکنون نگران پیوستن به سایر سپاهیان بودند، اجازه این کار به آنان داده نشد و از میدان رژه بیرون رانده شدند. پاشا که در خارج بغداد به سر می برد وقتی شنید وضعیت رو به بهبودی است از کاظمیّه به بغداد نزدیک شد و با عباراتی محکم به ینی چریهای وفادار کنونی نوشت که خاطیان شریر را تسلیم کنند. آنها سرانجام تسلیم شدند. اکثرشان به مرگ که سزاوار آن بودند محکوم و عده ای از طریق قطع مواجب و امتیازات تنبیه شدند. بدین ترتیب حادثه غم انگیزی که چهل روز ادامه یافت به پایان رسید.

حوادث دیگری که اهمیّت کمتری داشتند نیز یادآور هرج و مرج دوران حکومت خاصکی محمّد است. کالسکه مجلل و ملتزمین رکاب حسین آغا، سفیر سلطان در دربار مغال هند از بغداد می گذشت. یک فرستاده ایرانی با هدایای عالی از جانب شاه عباس دوّم از راه عراق به سوی استانبول اسکورت می شد. اسماعیل آغا که در پی مسافرتی به اصفهان برای دیداری متقابل، از آن جا مراجعت می کرد سرنوشتش آن بود که در بغداد جان سپارد. سال 1656 از لحاظ طغیان رودخانه ها سالی استثنایی بود. سیلابها همانند یک دریا بر روی دشتها جاری و با سواحل چند کانال موجود تقریباً هم سطح شدند، گل ولای بر بستر آنها نشاندند و تمام خانه های نیی و گلی را از بین بردند. دیوارهای شهر بشدت آسیب دید، زیرا خندق از آب پر شد و آب پی های حصار را فرا گرفت. پاشا از هرگونه تلاش و صرف پول دریغ نکرد. مرمّت استحکامات و ساختن گذرگاهها بر زمینهای خیس تا زمانی دراز سبب شهرت و اعتبار وی شد. به منظور مرمّت مواضع دفاعی بغداد، شهری که تاریخ پر حادثه اش آن را بیش از دیگر شهرها آسیب پذیر می ساخت، فرامینی

از سوی سلطان به پاشاهای دیاربکر، موصل و کرکوک فرستاده شد تا سپاهیانی اعزام کنند. نیروهای این اردوگاه شهرها را محاصره کردند تا اینکه فرمان رسید بسرعت باز پس بنشینند و با سارق مشهور وزیر آناتولی به نام اَبازه حسن به نبرد برخیزند. خاصکی محمّد که فردی مذهبی و پیرو مکتب قدیم بود به منظور تعمیر گنبد مقداری طلا به مدینه فرستاد، یک مناره بر حرم نجف افزود و زمانی نیز که وی فرمان داد یک کلیسای مسیحی را ویران کنند و بر جای آن مسجدی بنا نهند از وی ستایش به عمل آمد. دورانِ حکومت سه ساله وی در نیمه تابستان 1659 پایان یافت و مرتضی پاشا با انتصاب دوّم خویش جانشین وی شد.

مرتضی پاشا از زمانی که بغداد را ترک گفته بود با اَبازه حسن در حال جنگ بود. وی اکنون با ترجیح دادن بغداد بر دیاربکر اظهار تمایل کرد که به حکومت این شهر منصوب شود و حکومت این ایالت تحت شرایطی به وی تفویض شد : آبراهِ دُجیل را لایروبی کند، مالیاتهای عقب مانده خزانه را دریافت دارد و سالانه دویست «کیسه» طلا و چند تُن باروت به استانبول بفرستد. وی در اردوگاه سلف خویش در خارج از بغداد، به حسابهای ایالت رسیدگی کرد. ششصد «کیسه» طلا بدهی خاصکی محمد به دولت بود. استانبول بر این رقم صحّه گذاشت. تقاضاهای بدهکار این رقم را به پانصد کیسه کاهش داد، اما رابطه نه چندان حسنه اش با محمد کوپریلی وزیر اعظم وقت از عفو و اغماض بیشتر جلوگیری کرد. وی پس از آن که مبلغی به عنوان علی الحساب پرداخت کرد، از جانب جانشین خودش شاهانه پذیرایی شد. مرتضی انجام دومین وظیفه اش را که بازسازی دُجیل بود پی گرفت. کار سازمان یافت و در مدت سه ماه به انجام رسید. از آن پس اصلاحات مالی مهمی آغاز شد. برخی از مالیاتهای ثابت و بسیاری از عواید نیمه رسمی

مأموران مالیه ملغی گردید. ترتیبات ثابتی داده شد تا تعهدات تازه بغداد نسبت به تاج و تخت ارزیابی، و ارسال سالیانه پول و باروت مشخص شود. میزان بسیار اندکی از بدهی های عقب افتاده وصول شد.تعبیری زیرکانه از گاه شمار نشانگر آن است که تمام این بدهی ها وصول شده است.⁽¹⁾و پاشا با دادن

هدایای بسیار به صاحبان قدرت در استانبول موقعیت خویش را تثبیت کرد.

دوران حکومت این نایب السلطنه استثنایی امّا نکوهیده، به سبب امنیّتی که داشت دوران فرخنده ای بود؛ امنیّتی که با سرکوبی فوری ناآرامیهای قبایل و شبگردیهای تنهای وی در خیابانهای پایتخت به دست آمد. مع ذلک این حکومت به سبب سخت گیری مأموران مالیات و فقر عمومی که از افزایش قیمتها ناشی می شد و نیز فساد اخلاقی که شخص وی آن را تشویق می کرد، مورد نفرت مردم بود. ثروت و تجمل وی را معاصران در کسی به یاد نمی آوردند. تعداد محافظان وی و تجهیزات آنان در چشم عامه مردم، یادآور سپاهیان کشور گشایان بزرگ بود. ادعای وی را مبنی بر داشتن نیروی روشن بینی، رویدادهایی که زمانی دراز دهان به دهان می گشت تأیید می کردند. پس از گذشت سه سال در 1662 به کرت انتقال یافت. شاید عقلش آسیب دیده بود. وی ایالت جدید و کوچکتر خویش را دامی می دید که او را تهدید می کرد و به سمت کوه نشینان کرد گریخت و نزد آنان پناهنده شد. امّا به جای پناهندگی دستگیر شد و به فرمان سلطان، والی دیاربکر، او را که زمانی پادشاهی با خدم و حشم بود به زندان انداخت و گردن زد.

جانشین وی خوب انتخاب شد - سربازی شریف⁽²⁾که یک نسل قبل از آن

عنوان ساده فرماندهی سپاه ینی چری را داشت. از حکومت با ثبات و صلح آمیز وی پس از دوران تردیدها و عدم قاطعیّت حکومت مرتضی بیشتر قدردانی می شد. انتقام کشندگان و مرافعه جویان وی را سرد و ناموافق یافتند. دهقانان و رؤای خانواده، الغای مالیاتهای کمرشکن و حذف امتیازات رسمی او را می ستودند. این پیرمرد که در حکومت فردی میانه رو و با ثبات بود، در زندگی خصوصی به سبب استفاده از مواّد مخدّر، در معرض جوشش احساسات سرکش بود. او تقریباً به مدت دو سال فرمانروایی کرد. جانشین جوان، گمراه و آزمند وی از هر نظر با او تفاوت داشت. شش ماه تمام بزرگان بغداد در برابر مشاوران، لذّتها و آزمندی بی رحمانه مصطفی پاشا سرتکان می دادند. مرگ بدون دریغ، بر اثر بیماری قولنج، وی را در کنار آرامگاه عبدالقادر جای داد.

برای دومین بار قرامصطفی پاشا به حکومت رسید. کار مخاطره آمیز جلب حمایت و از دست دادن آن، فرار و سپس ترفیع مقام، سرانجام وی را برای سومین بار به عراق بازگردانید. خاطره سالهای آخر حکمرانی وی، و از زمان پاشایی وی تنها مراسم پر خرج ختنه سوران پسرش به یاد مانده است. دو سال فرمانروایی ابراهیم پاشای دراز قدسبب شد که در بصره مبارزه دیگری شکل گیرد که در جایی دیگر از آن سخن به میان خواهد آمد. اینها همه برای سومین بار به انتصاب قرامصطفی انجامید. در این جا نیز به مدت چهار سال تنها ناآرمیهای جنوب عراق است که گاه شمار را پرکرده و نه حادثه ای دیگر. وی سال بعد در بصره درگذشت.

حسین، فرماندار تازه را چندی مشکلات ناشی از دشمنی دیرپای میان فرمانده اصلی سپاهیانش و فرمانده سپاهیان قرامصطفی به خود مشغول داشت. تنها از همین رویداد و بعضی کارهای خیریه و اصلاحی دیگر،

نوشته ای برجای مانده است. چند مسجد و بازار به فرمان وی مرمّت و یا ساخته شد. خرابیهای ناشی از سیل در حومه اعظمیّه در نتیجه توجه وی و کمک مالی استانبول مرمّت شد. وی از سال 1671 تا سال 1674 در مقام پاشایی باقی ماند.

سقوط او تا اندازه ای سبب اشتباهات زیردستانی بود که چشم بسته و بدون اندیشه مورد اعتماد بودند. افزون بر آن هشداری کاذب در استانبول نیز در این امر تأثیر زیادی داشت. به سبب تجاوز لرهای کوه نشین، در مورد تهدید بغداد از طرف ایران شایعه ای پراکنده شد. همین کافی بود که در بغداد انضباط در پادگانهای عراق مجدداً برقرار و از اروپا سفیری با تجربه به نام عبدالرحمن پاشا که آغای سربازان ینی چری بود فوری اعزام شود. این مدیر محتاط و میانه رو نظم را میان دستجات خویش بر قرار کرد، با بازسازی کامل مواضع دفاعی خویش به تهدید ایران پاسخ گفت، انبارهای غلّه و آذوقه پر شدند، اعتماد به وجود آمد و نایب السلطنه اصلاحاتی در نحوه اخذ مالیاتها به عمل آورد و انضباطی سخت در مورد بدترین حکمرانان محلی اعمال کرد. از کارهای عام المنفعه وی می توان از بازسازی حرم (آرامگاه) معروف الکرخی و ادامه کار ساختن سیل بندی را که قبل از وی آغاز شده بود نام برد. با آنکه هزینه ای گزاف صرف شد و کسانی بسیار سخت به بیگاری گرفته شده بودند، کار به پایان نرسید. در پایان پس از گذشت بیست ماه قپلان مصطفی پاشا که در خیر خواهی و خرد و کمال همانند عبدالرحمن پاشا بود به جای وی نشست و حکمران تازه طغیان سربازان خودکامه ینی چری که اکنون در تمام ایالتهای امپراتوری بی شرمانه از قدرت خویش سوء استفاده می کردند فرونشاند. ساختن اسکله بزرگ و پر خرج در اعظمیّه، مرمّت آرامگاه محمّد القدوری و زیارت کربلا نشانه هایی از حزم و دیانت قپلان بود.

عمرپاشا که پس از وی به حکومت رسید قبلاً فرمانروای ایالات مصر و دیاربکر بود و اکنون نیز نزدیک چهار سال در بغداد حکومت کرد. اقدامات گوناگون وی در یادآیندگان مانده است، که می توان از بازسازی آرامگاه ابوحنیفه و گنبد ابوموسف، مدرسه ای که به قمریه متصل بود و ایجاد کاروانسرایی و نیز پاسدارخانه خان آزاد نام برد. در آخرین سال حکمرانی وی در بغداد شورشی دیگر در میان سپاه ینی چری به رهبری سربازانی که تازه از استانبول رسیده بودند، به وقوع پیوست. نبردی پیروزمندانه با بنی لم در گرفت . به سال 1681 ابراهیم پاشا، یک آغای نظامی قدیمی از ارزروم به بغداد منتقل شد. وی به سبب فرونشاندن تمرّد در پادگانش و نیز تنبیه اعمال ستمگرانه و فاسد نظامیان شهر مورد تحسین بود. از اصلاحات وی می توان از بنای یک اسکله، یک مسجد و نرده هایی بر روی پل قایقی نام برد. سه سال و نیم بعد عُمر پاشا برای دومین بار در مدت سه سال به حکومت رسید. به مدت یک سال احمدپاشا در این سمت بود که برای سومین بار عمر به این سمت منصوب شد. نوشته های مربوط به این دوره در گاه شمارها بسیار اندک است و ما را به سال 1689 می رساند.

حکومت آرام حسن پاشا⁽¹⁾را وجود قحطی شدیدی که عراق مرکزی را در آغاز حکومت وی در چنگال خود گرفت ناآرام می ساخت. اجساد مردگان کوچه های بغداد را پوشانده بود. افراد قبیله های کرد و عرب نانی را که نتوانسته بودند در مزارع خود به دست آورند از ثروتمندان شهر می خواستند.

طاعون طبق معمول گرسنگی و قحطی را به دنبال داشت و جان هزاران نفر را گرفت. بلای قحطی و بیماری بعد از چندی بغدادی ضعیف و فقر زده بر جای نهاد. خبرهای بدی که از کردستان می رسید بیش از خزانه خالی پاشا را نگران می کرد. در شهرزور میرسیلمان⁽¹⁾و میرحسن رؤای کرد آنچنان بر اتباع خویش ستم روا می داشتند که دلاور پاشا از اهالی کرکوک مجبور به مداخله شد. از این لشکرکشی که وی در آن جان خود را از دست داد چیزی به دست نیامد. ایالت شهرزور با درخواست از پاشای بغداد برای فرستادن حکمرانی تازه قدم مهمی برداشت. یک متسلّم فرستاده شد - برای اولین بار کرکوک و یا موصل قدرت برتر همسایه خود بغداد را رسماً پذیرفتند. حسن پاشا بنا به درخواست خویش از حکومت کناره گرفت، اما مسائل مالی سبب شد که وی در ارگ بازداشت شود. احمد بازرگان جانشین وی، پس از چند ماه در اثر بیماری درگذشت و مردم بغداد فرصت یافتند که حسن پاشا را که هنوز در بند بود آزاد کنند. باب عالی اجازه داد چنین کاری انجام شود اما ایالت را به احمد، کهیای⁽²⁾عمر پاشا والی قبلی واگذار کرد. وی در اوایل سال 1964 درگذشت.

جانشین وی⁽³⁾حاجبی به همان نام متوجّه قدرت فزاینده ایل منتفق تحت حاکمیّت منیع شد. شرح این مشکلات و دیگر مسائل مربوط به عراق مرکزی در فصلی جداگانه خواهد آمد. علی پاشا که در سال 1696 به حکومت

منصوب شد، کوشش داشت تا با قبیله های بزرگتر به رویارویی برخیزد. وی جلوی پیشروی واحدهایی از ایل شمّر را که از راه فلّوجه از فرات می گذشتند گرفت؛ شیخ موالی را برای انجام اقدامی تنبیهی به جای دیگری اعزام کرد، و خود نیز زبید و بنی لم را کیفر داد.در سال 1698اسماعیل پاشا، فرماندار پیشین مصر به حکومت بغداد منصوب شد. متأسفانه توان وی در اداره حکومتی آزاد و همراه با دادگری با خوی تند و سرشت خشمگین وی درآمیخته بود. وی مناصب والای آغای ینی چریها، حکمرانی روملیا و جانشین وزیر اعظم را قبلاً طی کرده بود. شورشی در پادگان کربلا، غارت این شهر مقدس را به دنبال داشت و شاه که قهرمان شیعیان محسوب می شد بسرعت حادثه را به استانبول گزارش کرد. اسماعیل پس از گذشت دو ماه از انتصابش به وان منتقل شد، اما چون این عمل را تهدیدی بر جان خود می شمرد، با فرار به ایران از راه مرزی همگان را شگفت زده کرد. وی در همان جا به سال 1700 درگذشت. حکمران تازه بغداد دالطبان مصطفی، صربی خودکامه و نیرومند امّا بی سواد، پس از جنگ بصره⁽¹⁾به عنوان جانشین حسن کوپریلی به مقام وزارت اعظم ارتقا یافت. از حکومت جانشینان وی در بغداد، یوسف پاشا و علی پاشا مطلب مهمّی نقل نشده است.

در پنجمین سال قرن جدید⁽²⁾حسن پاشا به حکمرانی ایالت بغداد منصوب شد. از زمان فتح سلطان مراد، 37 پاشا در مدت 65 سال به حکمرانی ایالت

بغداد منصوب شدند. در این دوره در عراق مرکزی رویدادی که توجه جهانیان را به خود جلب کند و یا شخصی با تقوا، پدید نیامد. نوشته های مربوط به این دوره آنچنان اندک است که نگاهی به شمال و شمال شرقی عراق نیز چیزی به دست نخواهد داد. تنها در مناطق گرمتر و مسطّح تر در شمال خلیج تاریخ شاهد جاه طلبی ها، خیانت ها و انتقام بود.

4 - عراق شمالی

عراق شمالی⁽¹⁾

در تمام این دوره پاشالیق های شمالیِ موصل و شهرزور (و پایتخت آن کرکوک) مستقل از پاشای بغداد بودند، مگر زمانی که فرمان سلطنتی همکاری میان این دو را لازم می ساخت. تأثیر وسلطه دیاربکر بر موصل که شواهدی در قرن شانزدهم نشانگر آن بود، دیگر وجود نداشت؛ و دخالت بغداد در امور کرکوک تنها به یک مورد در سال 1691 محدود می شد. دست کم یک بار در سال 1640 یک پاشا هر دو حکومت شمال عراق را در دست داشت. روابط بعدی میان استانهای عراق نشانگر تغییر مدام موقعیت هر یک است و این زمانی است که شخصیت و یا مقام یک حکمران در گسترش قلمروش و میزان ارتباطش با همسایگان و همتایان نقشی عمده دارد. اساس نظامی حکومت به وزیران و بیگلر بیگی ها اختیار می داد که در قلمرو خویش بر میرمیران⁽²⁾و سنجاق ها فرمان رانند. الحاق و افزایش گستره استان پاداش عادی انجام خدمت و وظیفه به شمار می رفت. استانها و مردم در خدمت ارضای پاشاها و ثروتمند کردن پادشاهان بودند.

مع ذلک هر چند فرماندهی در رده های بالا هنوز شکل نگرفته بود، در

رده های پایین تر متبلور می شد. بتدریج با ظهور و سقوط، مهاجرت و اسکان، قبایل محل های کنونی را هر چه بیشتر اشغال کردند و اعتبار قانونی مرزهای طبیعی روشنتر و محرزتر شد. ایالتها همگام با جدا شدن وظایف متسلّم⁽¹⁾، سنجاق بیگی یا ضابط مانند آنچه در قرن نوزدهم بود، مجزا شدند. حدود سنّتی یک فضای قبیله ای یا ملک موروثی و یا دره ای طبیعی یا آب پخشانی طبیعی، مرزهای ناحیه یا قضای⁽²⁾آینده را تشکیل دادند و در این زمان نیز از سوی تیولدار، آغای پادگان، دفتردار و تحصیلدارانش به رسمیّت شناخته می شدند.

منطقه ای که دو ایالت را در برمی گرفت، شامل آن نواحی بود که مستقیماً توسط دولت اداره می شد و نیز دولت شهرها و قبایل کرد که حکومت به کمترین میزان در آن جا اعمال قدرت می کرد. نوشته ای از بخشهای استقرار یافته ایالت شهرزور برجای نمانده است. در مدت دو قرن اخیر نه در چهره زیبای شهر کرکوک دگرگونی پدید آمده بود و نه در شهرهای ترکمن نشین در جاده اصلی و روستاهای فراوانی که به دیم کاری اشتغال داشتند. تأثیر ترکها در جاهایی که حکومت خود را از نظر زبان، مذهب و نژاد یکسان می دید ریشه دارتر از دشتهای عربی و یا کردهای کوه نشین بود. از پاشاهایی که از پی هم می آمدند و رویدادهایی که در آن روزگار رخ داده بود نیز نوشته ای بر جای نمانده است.

شهر موصل برعده کمی از سیاحان اروپایی که از آن شهر دیدار می کردند تأثیر مطلوبی نمی گذاشت. اختلاط نژادها و دشمنی های مذهبی به مناقشات

میان گروههای موجود در شهر دامن می زد. از زمان یورش سلیم مخوف و فتح ترکان در دیوارهای بلند و بناهای زشت، اما چشم گیر و خیابانهای کثیف شهر، دگرگونی رخ نداده بود. محصولات کردها، گندم و الوار، از دیاربکر و حلب و از راه دجله به بغداد می رسید، تا آذوقه و تا اندازه ای پوشاک افراد قبیله های عرب را فراهم آورد. از پارچه های پنبه ای ظریف و معروف بصره (موسلین) اثری نبود. از مسافران در دو خان که بنای جالبی نداشتند، پذیرایی می شد. چهار فرقه مسیحی با یکدیگر درهم آمیخته و در حال مناقشه بودند. گروهی از راهبان فرقه کاپوچین⁽¹⁾ساختمان کنار رودخانه را تصرف کرده بودند. تا آن که پاشا به بهانه ای آنان را بیرون راند. در ساحل مقابل که به وسیله پلی قایقی به طرف دیگر رودخانه متصل می شد مسجد نبی یونس که مورد احترام زائران بود، قرار داشت. در سال 1644، شمار افراد پادگان به حدود 3000 سرباز ینی چری و سواره نظام تیولداران می رسید.

مشکلات اساسی حکومت موصل - نارضایتی یزیدیهای سنجار، هجوم دسته هایی از کردها از دامنه تپه ها و خشکسالی و هجوم ملخ و بدوی های تغییرناپذیر - به آسانی قابل درک اند، امّا نوشته ها در این مورد اندکتر از آن است که بتوان شرح کاملی از آن را ارائه داد. از نام پاشاهایی که ثبت شده و از 1638 تا سالهای پایانی قرن به چهل و هشت تن می رسیدند، اطلاعات زیادی نمی توان به دست آورد. چندین تن وزیر بودند، اکثریتی مناصب پایین تر از میرمیران داشتند و برخی از ایالات دیگر مانند وان، قارص، بصره، بغداد و دیاربکر مستقل شده بودند. از این رو ایالت موصل از افتخار بیشتری برخوردار بود و پاشای این شهر توانست چندین بار نیرویی را برای کمک به همکارش به جنوب عراق اعزام کند. گاه نیز داوطلبانی از خاندان موصل اداره

کشور را بر عهده داشتند. محمدامین پسر بکر پاشا نیز که پیش از این از وی نام بردیم یکی از این داوطلبان بود. زمانی که هنوز بغداد در دست ایرانیان بود وی چند ماهی ایالت را در دست داشت. زینی پاشا در سال 1674 و خادم علی در سال 1683 را که از دگرگونی حال و ددمنشی های وی افسانه ها بر جای مانده است، می توان در همین ردیف جای داد. در مورد اسامی دیگر حداکثر یک رویداد مهم ذکر شده است: اسارت دراز مدت مصطفی_'feپاشای «زندانی» در اروپا، مبارزه شدید علی پاشا (که بعداً والی بغداد شد) در برابر دستجات راهزن، جدال سخت ابراهیم پاشا با عمری آن دوران و مسئله مرگ هر دو در این رابطه، این سه والی در سالهای 1691 ، 1697 و 1712 حکومت را در دست داشتند. در سال اخیر گزارشی از شورش شخصی به نام رشوان زاده خلیل پاشا بر جای مانده است. وی به جمع آوری نیرویی از جان گذشتگان دست زد و در راهها و شهر وحشت پراکند. به والی رقّه توپال یوسف پاشا مأموریت داده شد که نظم را بر قرار کند. وی به جانب موصل لشکر کشید و با شورشی در افتاد و او را به قتل رساند و برای نشان دادن اهمیّت مأموریت خویش سر رشوان زاده خلیل پاشا را به استانبول فرستاد.

در ناحیه کوهستانی شمال و مشرق مناطق تحت پوشش دولت در دو ایالت، پیمان صلح در سال 1639 سرانجام کردها را بین دو قدرت شیعه و سنی تقسیم کرد. قبیله های کلهر و اردلان چشم به ایران داشتند، ایل مُکری به دو بخش تقسیم شد و درّه های شهرزور جزو قلمرو ترکان به شمار رفت. منازعه بر سر نقاطی چند مانند ساقز (سقّز)، زهاب و درنه برای نسلهای بعد باقی ماند. مهاجرت قبیله هایی که هنوز کوچ نشین بودند و حملات متقابل دشمنان مرزی که به طور طبیعی خط مرزی را نادیده می گرفتند، سبب می شد که هیچ قدرتی فرصت اعمال نفوذ در امور مربوط به همسایگان را از دست

ننهد. رقیبان نیز در قبایل و حکومتهای کرد به یاری هر کس که جاه طلبی های شخصی شان را ارضا می کرد می شتافتند. امّا از نظر کلّی نفوذ ترکیه بر مناطق نزدیک (حاشیه) کردستان [و بخشی ] که به تاریخ عراق مربوط می شود، افزون گشت.

جزیره و عمادیّه در بخش شمالی تر استقلال نسبی خود را حفظ کردند. جزیره که شهری کوچک و بدقواره بود فقط به عنوان محل دیدار تاجران، منزلی در طول راه اصلی و وجود پلی قایقی (کلک)، از اهمیت برخوردار بود. بیگ آن جا برتری هیچ کس جز صاحب تیول ترکش را به رسمیت نمی شناخت. موقعیت تدافعی و طبیعی عمادیّه و دوری آن از جاده های اصلی، شهر را از مداخله ترکان بر کنار می داشت. در سال 1660 بیگ می توانست از هشت تا ده هزار اسب و نیروی پیاده نظام، بیشتر از هر همسایه دیگر فراهم آورد. از شرایط تیولدارای وی انجام خدمت نظام در صورت نیاز به نیرو بود. در سال 1701 به منظور فرونشاندن شورش جنوب عراق نیروهای بیگ به نیروهای دیاربکر و موصل پیوستند. رهبر ایشان در آن زمان ربّاد پاشا بود. منصب میرمیران⁽¹⁾اغلب اما نه همیشه به شاهزاده حکمران عمادیّه و پس از آن به خاندان بابان اعطا می شد.

کوی در زمان سلطه بیگهای صوران به استقلال مشابهی دست یافت. شهرهای کوچک زاخو، دهوک، عقره و رانیّه تا حدی وفاداری خویش را به بیگهای همسایگان بزرگتر خویش، اعلام می داشتند. این ارتباط پشتیبانی نظامی، پرداخت نوعی خراج و نیز اعطای حق مالکیّت و الزام به مراجعه برای حل اختلافات را نیز شامل می شد. کارآیی این الزامات به شخصیّت های زمان، فراهم آمدن فرصت های مناسب برای اقدام موفقیت آمیز در راستای

استقلال بیشتر و انتظار کمک از همسایگان ترک یا کرد در چنین اقداماتی بستگی داشت.

پس از مرگ شاه عباس، روزهای عظمت خان احمدخان در سرتاسر مرزهای اردلان بی درنگ به پایان رسید. شاه صفی با پافشاری بیمارگونه اش در کشتار حامیان خویش، شاهزاده را با خودخواهی و بی رحمی⁽¹⁾در آغوش ترکها انداخت. سلطان عثمانی از وی به گرمی استقبال کرد. چنین به نظر می رسد که در موصل⁽²⁾استقرار یافته باشد. جای وی را در اردلان یکی از افراد همین خاندان به نام سلیمان خان که ارتباط نزدیکی با دربار ایران داشت گرفت. از تماسهای بیشتر اردلان و قلمرو سلطان، هنگام تعریف ظهور خاندان بابان⁽³⁾در توصیف آخرین سالهای این قرن، سخن رفته است.

فصل پنجم: شاهزاده بصره

1 - خاندان افراسیاب

خاندان افراسیاب⁽¹⁾

در این صفحات بندرت نامی از بصره از زمان سرنوشت ناآرام آن در سده شانزدهم⁽²⁾به میان آمده است، (این به دلیل اندک بودن نوشته های مربوط به آن دوره است). دیدیم که حکمرانی یک تیولدار عشیره ای جای خود را به پاشای یک ایالت داد و پاشا نیز به نوبه خود، در اثر هرج و مرجی که در خارج از دروازه های شهرش در خشکی و دریا حکمفرما بود و نفرت مردم نسبت به حکومت مستقر در درون شهر، سخت دچار سردرگمی بود. در جایی دیگر، آن سوی دهانه شط العرب، نفوذ پرتغالیها گسترش می یافت و ترکیّه نیز بیهوده تلاش می کرد (به کمک ناوگان بصره) پرچم خود را به جای پرچم پرتغال برافرازد. تاریخ بصره در قرن هفدهم به گونه ای دیگر تکرار همین پدیدهاست. خواهیم دید زمانی که خارجیان بر سر قدرت دریایی خلیج

[فارس] (که ازنظر فرمانروایی در موقعیت مناسبی قرار دارد) با یکدیگر نزاع داشتند، این شهر تماشاگری بیش نبود. بار دیگر حکومتی ترک براساس الگوی رایج حکومت ترکان، جایگزین سلسله ای محلّی شد، و باز حکمرانان این شهر خود را با مشکل حلّ ناشدنی و همیشگی حکومت روبرو یافتند. در سرزمینی که هیچ گاه، آشکارا از امپراتوری ترکان جدا نشده بود، مشاهده برکنار ماندن کامل بصره از مبارزه میان پارس (ایران) و ترکیه بر سر تملک بغداد، در طول پنجاه سال از تاریخ عراق در واقع تعجب برانگیز است.

در سالهای اولیه قرن هفدهم ما شاهد ضعیف شدن فرآیند سلطه پاشاهای ترک در بصره هستیم. شورش محمد الاحمد الطّویل در بغداد اندیشه تصرّف محلّی را قوّت بخشید. بزرگان بصره و عشایر قدرتمند که اسیر جاه طلبیهای خود بودند، احترام چندانی برای کارگزاران سلطان قائل نبودند. در حدود اواسط نیمه دوّم این دهه بنیان حکومت توسط یکی از بومیان به نام افراسیاب، استوار شد. این رویداد بدین سان نقل شده که پس از یورشها و سرکوبیهای بی شمار قبایل مجاور توسط نظامیان ترک، پاشا موافقت کرد که آنان را در آرامش گذارد.با این حال پس از چندی ساکنان غرب بصره وجود پادگانی از نیروهای خارجی را در ارگ شهر نیز تحمّل نمی کردند.

بنابر این با وجود پادگان ترک و ساکنان عرب که بندگی را بر نمی تافتند، کشمکش هایی که گاه به جنگ منتهی می شد میان ترکها و عربها روی می داد. از این روی عربهای بیابان به کمک شهروندان شتافتند و پاشا را در ارگ محاصره کردند و سرانجام چون نمی توانستند به توافقی برسند و تصمیم هر دسته توسط دسته ای دیگر نادیده انگاشته می شد، پاشایی به نام ایود، پس از مبارزات بسیار و فرو خواباندن شورشها، خستگی وی را بر آن داشت که با فروختن حکومت به سرداری ثروتمند به ازای چهل

هزار قروش⁽¹⁾خود را از شرّ مشکلات رها سازد. این سردار بی درنگ سربازانی به دور خود جمع کرد و احترام و ترس مردم را برانگیخت. این مرد بزرگ نام افراسیاب پاشا بر خود نهاد... .

او «یوغ ترکها را فرو نهاد و خود را شاهزاده بصره نامید. امّا پاشایی که حکومت خود را فروخته بود، پس از ورود به قسطنطنیه بی درنگ حلق آویز شد.» هیچ مطلب غیرمحتملی در این گزارش⁽²⁾وجود ندارد. منبع دیگری⁽³⁾اعتلای افراسیاب را تنها با اختلافاتی در جزئیات آورده است. گزارش آن چنین بوده است:

نویسنده ای در دفتر نظامی گزارش می دهد که در بصره، در زمانی که ساکنان برای بیرون راندن علی پاشا، ترک محلّی که درآمد خود را روز به روز کمتر می دید و با کاهش درآمد، منابع تأمین و نگهداری پادگان را از دست می داد گردهم آمدند، وی حکومت را به ازای مبلغ هشتصد کیسه هر کدام شامل سه هزار محمّدی، به افراسیاب واگذار کرد، مشروط بر آن که مانند پیش خطبه به نام سلطان خوانده شود.

اطلاعاتی که از طریق آن بتوان موقعیت افراسیاب را بهتر درک کرد در دسترس نیست. روابط وی با سلطان و با وزیر در بغداد، نیروهای محلی و ترک وی، و نیز سوابق وی همه نامشخص اند. گفته شده که⁽⁴⁾خون سلجوق در رگهای پدر وی جاری و مادرش زنی عرب از اهالی دیر بود. توان وی در جمع آوری نیرو نشانگر پشتیبانی قبیله از وی است. شاید هیچ کس، جز یک

ایل نشین خیلی قوی خویشتن را برای قبول چنین مقامی به خطر نمی انداخت. تقبّل عنوان پاشا و یا اعطای آن از جانب حکومتی که دل نگران وفاداری وی بود وضعیتی کمتر از استقلال را نشان می دهد. بدون شک وی وفاداری خویش را نسبت به خلیفه (که بعداً برای پسر افراسیاب فرامین و هدایایی فرستاد) با اعزام نمایندگانی به استانبول ابراز داشت. خلیفه می بایست تا حدودی انفصال بصره را در زمان پدر پذیرفته باشد. قطعی است که افراسیاب و دولت وی نه خراجی به استانبول و یا بغداد می دادند و نه از ایشان فرمانی می بردند. بصره با این که در تیول ترکان بود، اینان در آن شهر نظارتی نداشتند. رضایت و امنیت ویژگی حکومت افراسیاب بود.

وی فرمانروایی خویش را تا آن سوی شهر بصره و نواحی آن در قبان و دُورَق و دیگر جزایر و برکه های شط العرب گسترش داد. در جای دیگر روابط خارجی وی دارای سه جنبه بود. تیولدار ایرانی هویزه، منصور بن مطّلب به منظور دریافت کمک و یانشان دادن عدم سرسپردگی به شاه با افراسیاب تماس برقرار کرد. قبایل بیابان نشین و ساکنان حاشیه مردابها نیز مانند گذشته مشکلاتی برای سلسله های محلی پدید می آوردند. در خلیج [فارس] رویدادهای بزرگی سالهای آخر حکومت وی را متمایز می ساخت.

از سال 1580 موقعیت برتر پرتغالیان رو به زوال نهاد. کشور پرتغال از نظر داخلی به مدت شصت سال تحت حکومت متعصب و آزمند اسپانیا بود. در منطقه خلیج ستمگری و چپاول این دولت نفرت همگان را برانگیخته بود و چون نیروهای کمکی کمتری به پادگانهای آنها می رسید، دریانوردان ایرانی و عرب می توانستند به سفر دست یازند و جرأت یافتند بنادر خود را بر روی اربابان پرتغالی ببندند. چشمان اروپاییان دیگر، اکنون به سوی شرق دوخته

شده بود. قبل از ناوگان آرمادا⁽¹⁾، انگلستان کشتی های الدِرِد، نیوبری و فیچ را⁽²⁾به منظور کشف مسیر فرات اعزام کرد. پس از آن در سال 1600 اولین کمپانی هند شرقی تشکیل شد. در آخرین سالهای قرن هلندیها به آبهای هند - نه به آبهای ایران - دست یافتند. در بیست سال اول قرن هفدهم پرتغالیها هنوز سلطه خود را حفظ کرده، امّا رو به زوال گذاشته بودند. پادشاه نیرومند ایران به علت اشغال بنادر و سرکوب شهروندانش هیچ گاه آسوده خاطر نبود. در سال 1602 نیروهای وی آنان را از بحرین بیرون راندند و در سال 1608 وی توانست بر قلعه و بازار بزرگ هرمز فشار سهمگینی وارد آورد. چهار سال بعد پرتغالیان بندر عباس⁽³⁾را که شاه در مقابل هرمز همچون پایگاهی بنا نهاده بود، اشغال کردند؛ اما در سال 1614 نیروهای ایرانی بندر را از چنگ پرتغالیان برای همیشه خارج کردند.

با این همه ضربه کاری بر قدرت آنان نه از سوی رقبای محلی که از جانب اروپا وارد آمد. سال 1616 شاهد رویدادی بود که قدرت هرمز را بیش از هر مانعی از سوی ایران و عمان تضعیف می کرد. کشتی جمیز که به کمپانی هند شرقی تعلق داشت در بندر جاسک لنگر انداخت. اکنون که این کمپانی در صورت استقرار یافته بود و از طریق سفارتخانه ها باشاه تماس داشت می خواستند در تجارت ابریشم نیز بخت خود را بیازمایند؛ و این مأموریت به خلیج [فارس] نتایج مهمی به بار آورد. با فرمانی همراه با جملاتی مناسب از

تلاشهای ادواردکناک⁽⁴⁾رهبر بدون پشتیبان آنان قدردانی شد. کشتی دوّم در

اواخر سال 1617 به جاسک رسید. مذاکرات باشاه ادامه یافت. با تغییر سهم تجارت ابریشم و انتقال آن به کشتی های انگلیسی زمینه ای مناسب به دست آمد و نامه های رسمی میان پادشاهان انگلستان و ایران مبادله شد و روشهای انگلیسی بیش از روشهای پرتغال مقبولیت یافت. در فاصله سالهای 1618 و 1620 شمار فزاینده ای از کشتی های تجاری انگلستان از بندر جاسک استفاده می کردند.

اکنون هرمز محکوم به شکست بود. شاه قدرتی تمام داشت و رقابت در امر تجارت، اصطکاک مدام را با پرتغالیان پدید می آورد؛ وی بازار جزیره را همچون خاری در چشم خویش می دید، امّا فاقد نیروی دریایی لازم بود. کمپانی حاضر بود بر طبق شرایطی که دقیقاً تنظیم یافته بود کشتی هایی در اختیار شاه قرار دهد. در ملاقاتی که میان نماینده کمپانی و والی فارس روی داد امتیازات حال و آینده مشخص شد. در ژانویه 1622 قلعه نیرومند پرتغالیان به نام قشم به اشغال انگلیسها در آمد و در اوایل فوریّه حمله به هرمز آغاز شد. یک نیروی ایرانی شهر را به آسانی تصرّف و محاصره و مین گذاری دژ را آغاز کرد. دفاع از دژ سرسختانه بود و نیروهای شاه ترسو و نامرتب بودند. کشتی های پرتغالی یک به یک در بندر غرق می شدند. از کشتیهای کمپانی دستجاتی به کمک محاصره کنندگان می شتافتند. هر چند محاصره تا اواخر ماه آوریل ادامه یافت فقط یک نتیجه به دست آمد. پرتغالیان که تسلیم شده بودند عقب نشینی کردند و به وسیله کشتی به مسقط اعزام شدند. بر خلاف شرایط تعیین شده از قبل، اولین فرد از هم پیمانان نااستوار که وارد دژ شد غارت و چپاول را آغاز کرد.

نیروهای پرتغالی ضرباتی کوبنده امّا نه یکسره مرگ آسا را تحمل کرده بودند. انگلیسها بازاری مناسب تر از جاسک به دست آوردند و از لطف شاه

که به آنان اجازه می داد بی آنکه استحکامات خود را در آن بنا کنند، در بندرعباس مستقر شوند، بهره مند شدند. با این حال در مدتی اندک دریافتند که نمی توان از سوی ایرانیان دادگری و اصلاح انتظار داشت و در برابر خواست شاه برای به دست آوردن پشتیبانی دریایی برای مقابله با بقیه نیروهای پرتغال و نیروهای ترک در بصره نیز نمی شد به آسانی ایستادگی کرد، امّا در مقایسه با ظهور قدرتی تازه در اروپا و در لباس متّحدی با هدفهای مشترک، همه این سختیها ناچیز بود. اکنون هلندیها از اقیانوس هند به داخل این دریاهای کم وسعت تر نفوذ کرده بودند. آنان همزمان با انگلیسیان در بندرعباس استقرار یافتند و به ساختن کارخانه ای عظیم دست بازیدند و بر ضد پرتغالیان کشتیهای خود را به کمک نیروهای کمپانی انگلیس گسیل داشتند. رهبری این نیروها (کشتیها) را که اکنون در مسقط استقرار یافته و به اندازه کافی آماده برای غارت بودند، دریا سالاری بی پروا بر عهده داشت. در فوریه سال 1625 عملیات در حوالی بندر عباس آغاز شد. هر سه جبهه - هلندیها، انگلیسیها، و پرتغالیها - تلفات زیادی دادند. در همان سال صلحی میان ایران و پرتغال بر قرار شد و پرتغال از کلیه ادعاهای ارضی خود در مورد استقرار در خاک ایران چشم پوشید.

با حضور افراسیاب در بصره ارتباط با پرتغالیان تا سقوط هرمز اندک بود. از آن پس آنان به شکلی فزاینده از آن جا استفاده کردند و حمایتی که حکمران بصره از آنان می کرد سرانجام نارضایتی شاه را نسبت به افراسیاب برانگیخت. نیروهای ایرانی که بغداد را از چنگ صوباشی درآورده بودند تهدیدی برای بصره به شمار نمی رفتند. پس از آن از سوی قارچغای خان نیز تهدیدی در کار نبود. حرم امامان شیعه و زمینهای زراعتی در این شهر وجود نداشت. اما می بایست تیولداری سلطان و حمایت از تجارت پرتغالیان

متوقف می شد. در سال 1624 شاه به امام قلی خان، خان شیراز فرمان داد برای این مشکل که به طرزی چشم گیر ارتباط با بندرعباس را مختل کرده بود راه چاره ای بیابد. از افراسیاب خواسته شد تیولداری و سرسپردگی خویش را نسبت به ترکان وا نهد و تیول ایران را بپذیرد. وی می بایست سکه به نام شاه بزند، در نماز جماعت از وی نام برد (نشانه بسیار مهم وفاداری) ومطابق آداب و رسوم ایرانیان لباس بر تن کند. در عوض وی می بایست به شکلی موروثی و نه خراج گزار و با قدرت کامل محلی تنها والی باشد. افراسیاب که از پشتیبانی پرتغالیان بهره مند بود، سر باز زد. سپاهی از راه شوشتر از سوی شیراز گسیل شد. در قُبان که جزء ایالت بصره بود و این نیرو حمله خود را آغاز کرد، کشتیهای پرتغالی با شلیک توپ و خمپاره حمله را دفع کردند. طی وقفه ای که در جنگ در این زمان حاصل شد افراسیاب درگذشت و پسرش علی پاشا⁽¹⁾بر جای وی نشست.

وی استانبول را از جلوس خویش آگاه ساخت، وفاداری خویش را اعلام و درخواست کمک کرد. در مورد اخیر با توجه به آن که ایرانیان در اطراف دجله و فرات پراکنده بودند نمی شد امیدزیادی به کمک داشت. با این همه نیرویی غیر منتظره مرکب از پانصد تن از پیروان والی هویزه که از ترس امام قلی پناهنده شده بودند به کمک وی شتافتند. در ماه مارس 1625 بصره در انتظار حمله خان بود. گفته شد که وی هویزه را ترک گفته است. نیروهای علی پاشا اندک و تازه کار بودند. پرتغالیان که مبلغ قابل ملاحظه ای به همین منظور

دریافت کرده بودند، پنج کشتی مسلح در اختیار وی گذاشتند. برای ثبت نام نیروهای تازه اعلامیه هایی صادر شد. احساسات وطن پرستانه در شهر اوج گرفت. سرشناسان شهر نیروهایی از داوطلبان فراهم آوردند. حتی صابئین⁽¹⁾نیز که صلحجو بودند به سوی اردوگاه پاشا پیش رفتند. نیروی دریایی تقسیم شد. سه کشتی علی پاشا را تا قرنه، محلی که انتظار می رفت نیروهای ایرانی سعی در عبور از آن جا را داشته باشند، همراهی کردند. دو کشتی به طرف پایین رودخانه حرکت کرد تا از پیشروی در آن منطقه جلوگیری کند. هرج و مرج و ترس ناشی از این مبارزه کوتاه به شکلی اسرار آمیز و بدون هیجان پایان یافت. پیش از آن که حتی گلوله ای شلیک شود، نیروهای ایرانی ناگهان عقب نشستند و حتی وسائل مربوط به اردوگاه را نیز بر جای گذاشتند. رسیدن فرمانی از اصفهان و یا بروز ناآرامیها در شیراز می تواند توجیه کننده این مسئله باشد. بصره به هر حال نجات یافت. پس از چند روز (ماه مه 1625) فرمان حکومت، خرقه و شمشیر از استانبول و از راه صحرا به علی پاشا رسید. پیروزی وی و محبوبیت وی سبب شد که پایه های حکومتش مستحکم شود. مواضع دفاعی قرنه، پایگاه طبیعی وی، از نوساخته شد. در سال 1629 بار دیگر امام قلی به کوششی دست یازید. اما این بار نمی شد انتظار معجزه ای را داشت که یک بار شهر را نجات داده بود. علی پاشا از افراد قبیله اش کمک خواست. این بار از حیله ای جنگی استفاده شد که تاریخ شاهد تکرار آن بوده است: سیل بندی که شهر را حفظ می کرد شکسته شد و فرسنگها زمین مسطح را در زیر آب فرو برد. ایرانیان که از حمل و نقل در آب ناتوان بودند و خود را در برابر شرایط غیر عادی یافته بودند همزمان با شنیدن

خبر درگذشت شاه عباس عقب نشستند. علی پاشا که آزاد مانده بود توانست حکومتی آزاد و براساس اصول انسانی بنیان نهد. قبیله های نیرومند ناحیه جزیره که هیچ گاه برای مدتی دراز به حکومت ترکان گردن ننهاده بودند، اتحادی تشکیل دادند که بصره و بغداد نیز از رویارویی با آن ناتوان بود. دجله سفلی و فرات سفلی خود چون امپراتوریهای سرسخت و درنده خو درون امپراتوری بزرگتر⁽¹⁾به شمار می رفتند. افراسیاب از توسل به خشونت در برابردلاوریهای وحشیانه و دست نیافتنی آنان خودداری کرده بود. اکنون انجام این وظیفه را علی پاشا بر عهده گرفت. وی چنان نیروهای خویش را از میان باتلاقها به حرکت در می آورد و «آن چنان موجب تضعیف روحیه ساکنان می شد که از آن ساعت به بعد رام بودن مردم جزیره زبانزد خاص و عام شد.»⁽²⁾حکومت بغداد قلعه معمّر را از دست داد. دربار علی پاشا در بصره از لحاظ مریدان و پیروانی که داشت با دربار هارون الرشید مقایسه می شد. صنعت و هنر رونق یافت و دانشمندان در سایه وی در امان بودند. اقتصاد سالم و عدالت پا برجا آسایشی را که بندرت مورد انتظار بود فراهم آورده بود. در این ایّام ملک الشعرای زمان و مکان شاعری بود به نام شیخ عبدالعلی الرحمه.

در همین زمان دگرگونیهایی در هویزه که در آن جا دسیسه های منصور برای سرداران و فرمانداران ایرانی وی شناخت شده بود، به وقوع پیوسته بود. امام قلی خان هنگام حرکت از شیراز و پیوستن به شاه در بغداد در سال 1623، همکاری نیروهای هویزه را شخصاً طلب کرد و در انتظار رسیدن این

نیروها ماند. نیرویی نرسید. شاه چندین بار والی را به اصفهان احضار کرد که بیهوده بود. نافرمانی وی که از طریق فرستادگان چاپلوس پوشیده نماند، سرانجام بصراحت ابراز شد. امام قلی که در ماه مارس 1625 به سوی بصره پیش روی می کرد، در هویزه درنگ کرد تا وی را از حکومت برکنار کند. وی با همراهان زیاد به بصره گریخت در حالی که خان برادرزاده او محمد پسر مبارک را به جای وی گمارد. به سبب اطمینان از وفاداری محمّد، امام قلی پادگانی در هویزه باقی نگذاشت. علی پاشا در بصره از منصور استقبال کرد و زمینهایی نزدیک به خانه قدیمی اش را در اختیار وی گذاشت.

2 - خلیج [فارس] از 1622 تا 1700

2 - خلیج [فارس] از 1622 تا 1700 ⁽¹⁾

پس از سقوط هرمز، قدرت دریایی در خلیج فارس به مدت سه نسل میان سه نیروی متخاصم و بدگمان نسبت به یکدیگر تقسیم شد: هلندیان، انگلیسیان، پرتغالیان و عربهای عُمان. هیچ کشتی ترک از بصره خارج نمی شد و ایرانیان نیز فاقد نیروی دریایی بودند. مآخذ ما ردیابی پاره ای از مراحل حیات خلیج[فارس] را با ذکر جزئیات امکان پذیر می سازد. امّا در این جا نمی توان بیش از خلاصه ای از فعالیتهای این رقیبان را در بقیه سالهای قرن ذکر کرد.

از سال 1630 تلاشهای پرتغالیان به حفظ موقعیت خودشان در عُمان و تلاش در کسب جای پایی در هرمز محدود می شد. آنان موفق شدند تنها بیست سال عمان را در دست نگه دارند؛ در مورد هرمز تلاشهای آنان به شکست انجامید. معاهده سال 1625 مانعی بر سر راه ایرانیان و پرتغالیان در دنبال کردن اهداف خود به شمار نمی آمد. افسران شاه در سال 1632 برای

حمله به مسقط بر کمک انگلستان تاکید فراوان داشتند.مع ذلک حمله انجام نشد، و پرتغالیان با ساختن استحکامات بیشتری به آنها پاسخ دادند. با وجود داشتن ایستگاهی در بصره - جایی که بعد از سقوط هرمز بدان دست یافته بودند - و پایگاهشان در کنگ، مسقط و سومار اکنون تنها پایگاه آنان برای اقدامات خلیج به شمار می رفت. پرچم آنان کمتر به چشم می خورد و احترام نسبت به آن کمتر می شد و مانند همیشه مورد بی مهری قرار داشت. در سال 1643 سومار به دست نیروهای عُمان افتاد. مسقط خود در سال 1643 تسلیم شد. کنگ در حال مرگ بود. بصره که همیشه پیش از آن که پایگاهی باشد ایستگاهی برون مرزی محسوب می شد، بیش از اندازه دور از دسترس و بدون پشتیبانی و در هر صورت برای تجارت ایران بی فایده بود. منافع پرتغال بعد از سال 1650 به کنگ و سفرهای ناوگان گوا⁽¹⁾محدود می شد، سفرهایی که تا حدّی جنبه دزدی دریایی را داشت. به سبب حرض و آز بی امان مأموران ایرانی روابط پرتغالیها با ایرانیان نیز مانند همیشه به سردی گراییده بود. هرگونه تماس با ساحل نشینان و راهزنان دریایی عُمان به کشمکش می انجامید. در حقیقت پیمان صلح با انگلستان رسماً در سال 1634 بسته شده بود و در سال 1636 در گوا به رسمیت شناخته شد. امّا هنوز رقابت در بصره و دسیسه چینی متقابل با هلندیان بر جای بود. آنان آشکارا بر این باور بودند که اگر حمله غارتگران عرب از سوی انگلستان هدایت نشده باشد، با الهام از آن کشور بوده است و می توانستند به چپاول کارخانه شان در کنگ در سال 1689 اشاره کنند که توسط یک فرمانده انگلیس انجام شد. بدین سان نیروی دریایی پرتغال در خلیج با خواری و بی دریغ از میان رفت.

اقدامات کمپانی هند شرقی در منطقه را می توان به تمامی در سوابق

مکتوب آن کمپانی ملاحظه کرد. با این حال در این جا فعالیتهای تجاری این کمپانی در مناطقی غیر از عراق مستقیماً مورد توجه ما نیست. این کمپانی کارخانه ای در بندرعباس تأسیس کرد که در شیراز و اصفهان نیز شعبه داشت. میزان مرگ ومیر در میان افراد بالا بود. رفت و آمد کشتیها میان خلیج و صورت، هر چند در تعدادی اندک، زیاد بود. کمپانی در ادامه فعالیت خویش با مشکلاتی روبرو می شد که خواه ناخواه از اعتبار و سود آن می کاست.⁽¹⁾جمع آوری هر تومان از نصف سهم تعیین شده از درآمدهای گمرک بندرعباس مشکلی بزرگ بود و معمولاً مبالغ هنگفتی در حساب بدهی های معوّقه منظور می شد. امیتازات به دست آمده می بایست به ازای چیزی، از سوی هر یک از پادشاهان که به دنبال هم می آمدند تمدید شود. میزان تقاضا برای ابریشم در انگلستان تغییر می کرد و بر میزان عرضه کالا در ایران بر حسب مقادیر صادر شده از راههای تبریز و موصل تأثیر می گذاشت. هلندیان مهارت بیشتری از پرتغالیان در امر تجارت داشتند و روشهای آنها هر چند کمتر خشونت بار بود کمتر تحسین بر می انگیخت. آنان با استفاده از هر وسیله ای چون رشوه، تبلیغ و سفته بازی که جذاب می نمود، بر بازار ایران

هجوم می بردند و محمولات آنان بیشتر و کشتیهایشان بزرگتر و محکمتر از کشتیهای کمپانی بود. آنان برای دستیابی به امتیازاتی در آینده، زیانهای آنی را پذیرا بودند. دلایلی بی شمار برای برخوردهایی در بندرعباس وجود داشت.در سال 1645 شرایط چنان در آن جا مخاطره آمیز شد که کارگزار انگلیس کالاهایش را به بصره فرستاد، حال آن که هلندیها به قشم روی آوردند و امتیازات جدیدی از شاه گرفتند. در سالهای بعد برتری هلندیها بیشتر آشکار شد. کشتی های آنان در بصره کالاهای وارداتی شط العرب را در اختیار گرفتند و بیرون راندن پرتغالیان از مسقط در 1650 به آنان برتری بیشتری بخشید. فقط در پایان دهه نهم می توان شاهد سقوط هلندیان و افزایش ثروت و قدرت بریتانیا بود.

در بصره ( که مورد توجه تاریخ حاضر است) پرتغالیها پس از سال 1622 صومعه کرملیان را بنا کرده بودند. (فعالیتهای تبلیغاتی و مذهبی این گروه با موفقیت چشمگیری روبرو شد) و اینان پاشا را در دفاع در برابر حملات ایرانیان یاری دادند. از نخستین فعالیتهای بازرگانی انگلستان در بصره ظهور کشتی کوچکی بود که با محموله ای اندک در سال 1635، زمانی که رقابت پرتغالیان مانعی در راه فروش اندک، نبود در آن جا لنگر انداخت. با این حال پنج سال بعد، این رقابت برای بار دوّم بیش از اندازه سخت بود. کالاهای ناوگان پرتغالی که تازه از مسقط رسیده بودند، قبل از آنکه یک کشتی کمپانی به شط العرب برسد بازارها را اشباع کرده بود. در سال 1643 یک کارخانه کوچک نوشت افزار ساخته شد و مدت کوتاهی قبل از آن که دست دراز هلندیها به شط العرب برسد از رونقی چشمگیر برخوردار شد. در سال 1645، همان گونه که گفته شد، عامل انگلیس در «گامبرون» (بندرعباس) انبارهای خود را به بصره انتقال داد، اما پس از چندی در همان سال که جنگ

آشکار تجاری آغاز شد ناوگانی هلندی مرکب از هشت کشتی در میناوی⁽¹⁾حضور یافت و یکروزه اعتبار انگلستان را از میان برد و تجارت از رونق افتاد. کمپانی که از مداخله پرتغالیان بر کنار مانده بود، اکنون از یک طرف در اثر دشمنی با مزاحمان تجاری اش بی اعتبار می شد، و از طرف دیگر از رقابت هلندیها به ستوه آمده بازار فروش را از دست می داد. در سال 1657 کارخانه اش در پی شایعاتی موذیانه پیرامون عدم پرداخت بدهی هایش توسط پاشا تعطیل شد. هر از چندگاه چند کشتی انگلیسی از صورت و بندرعباس ظاهر می شدند، امّا در قرن حاضر دیگر کارخانه بازسازی نشد. آشکار نیست که هلندیان در این سالها حضوری دائم در بصره داشتند یا خیر و یا در پی تجارت تا چه حدودی در عراق پیش رفتند.

پیمان نامه مشهور کاپیتولاسیون در سال 1661 در استانبول به امضا رسید و چهارده سال بعد این قرارداد با اصلاحاتی در آن رسمیّت یافت. گمرکات دریایی برای کالاهای انگلیسی در بصره براساس این پیمان به میزان سه درصد تثبیت شد. امّا وزیران، ایلچی ها، فرمانهای رسیده از بسفر تنها یک مسافرت شش ماهه از خلیج فاصله داشتند. تا پایان قرن نه نرخهای گمرکات و نه دیگر روابط تعیین شده در قرارداد حاصلی به بار آورد. تجار خارجی از طریق دادن هدایا و انجام خوش خدمتی و هرکار دیگری که از دستشان بر می آید قراردادهای مورد نظرشان را با حکمرانان پیوسته منعقد یا تمدید می کردند؛ حکمرانانی که شیفته طلا و نتایج کار بودند و بسرعت عصبانی و گمراه می شدند؛ جباّرانی که بنا به اقتضای روز گاه حریص و گاه باگذشت بودند.

3 - سقوط خاندان افراسیاب

سقوط خاندان افراسیاب⁽¹⁾

علی پاشا که از سال 1624⁽²⁾شاهزاده بصره بود به پاداش دوبار پایداری اش در برابر تهدید ایران، بیست و پنج سال از حکومت شکوفایی برخوردار شد. موقعیت وی در ارتباط با سلطان به شکلهای گوناگون ارزیابی شده است. وی خود را شاهزاده ای مستقل می دانست که از به رسمیت شناخته شدن از سوی خلیفه ای دور از دسترس و تقریباً افسانه ای راضی بود. تاجران بریتانیایی امیدوار بودند که پرچم ترکها در بصره محفوظ بماند، امّا مسافرانی که از طریق خشکی به آنجا می رفتند خود را خارج از قلمرو ترکان می یافتند. در واقع، ترکان همانند موقعیت شان در کردستان، در این جا نیز این موقعیت را پذیرفته بودند. هر چند بصره در چنین حکومتی چیزی عاید آنان نمی کرد، خرجی هم نداشت و در صورت لزوم می توانست از خود دفاع کند. حمایت محلی از خاندان افراسیاب چنانکه سیر وقایع نیز نشان داد، کمتر از آن بود که به تداوم حکومتی از مملوکان ایرانی و یا ترک بینجامد. این خاندان از پشتیبانی قبیله ای کمتری برخوردار و فاقد سنت نیم تقدیس شده نجیب زادگی بود؛ حکومتی زاییده فرصت های مناسب که برای بصره و بازرگانان آن به مدت نیم قرن شرایطی نسبتاً مساعد و برای سلطان صلح و