مشخصات کتاب

سرشناسه: صافی گلپایگانی، لطف الله

عنوان و نام پدیدآور: راه اصلاح یا امر به معروف و نهی از منکر / لطف الله صافی گلپایگانی

مشخصات نشر: قم: دفتر تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی صافی گلپایگانی مدظله العالی، 1394.

مشخصات ظاهری: 136 ص

شابک: 6-00-7854-600-978، 50000 ریال

وضعیت فهرست نویسی: فیپای مختصر

شماره کتابشناسی ملّی: 3849779

دفتر تنظیم و نشر آثار

نام کتاب:... راه اصلاح یا امر به معروف و نهی از منکر

مؤلف:... حضرت آیت الله العظمی لطف الله صافی گلپایگانی مدظله الوارف

چاپ دوم ناشر، ویراست جدید (ششم کتاب):... شعبان المعظم 1436 / بهار 1394

شمارگان:... 3000

بها: 5000 تومان

شابک: 6-00-7854-600-978

سایت الکترونیک: www.saafi.net

پست الکترونیک: saafi@!saafi.net

آدرس پستی: قم / انقلاب 6 / شماره 181

تلفن: 37723380 (025)

اشاره

راه اصلاح یا امر به معروف و نهی از منکر

لطف الله صافی گلپایگانی

فهرست مطالب

سخن ناشر 5

مقدمه 7

ضرورت امر به معروف و نهی از منکر 13

راه شناختن معروف و منکر 19

جایگاه امر به معروف و نهی از منکر در اسلام 24

رستگاری در گرو نظارت همگان 25

ملاک امتیاز امت اسلامی 26

همگانی بودن این فریضه 26

وسایل امر به معروف و نهی از منکر 33

فواید امر به معروف و نهی از منکر 39

ضررهای ترک امر به معروف و نهی از منکر 41

آداب امر به معروف و نهی از منکر 45

خلوص در امر به معروف و نهی از منکر 51

چه کسی باید امر به معروف و نهی از منکر نماید؟ 54

ویژگی های آمران به معروف و ناهیان از منکر 55

چه کسی را باید امر به معروف و نهی از منکر نمود؟ 61

لزوم همکاری در امر به معروف و نهی از منکر 63

بزرگان جامعه و امر به معروف و نهی از منکر 67

اولیای خانواده ها و امر به معروف و نهی از منکر 76

علل بی اعتنایی به امر به معروف و نهی از منکر 84

اول: ضعف ایمان 85

دوم: طمع 86

سوم: ترس نابجا 87

چهارم: ناشکیبایی 87

پنجم: یأس و نومیدی از حصول مقصود 89

ششم: شفقت و مهربانی 93

احکام شرعی امر به معروف و نهی از منکر 96

شرایط امر به معروف و نهی از منکر 97

مراتب امر به معروف و نهی از منکر 99

برخی انواع معروف و منکر ازنظر دین اسلام 101

پاره ای از اخلاق حسنه و اعمال صالحه 110

برخی از انواع منکر و گناهان و اخلاق ذمیمه 114

حبّ فی الله وبغض فی الله 118

کتاب نامه 133

آثار حضرت آیت الله العظمی صافی گلپایگانی مدظله الوارف در یک نگاه 137

سخن ناشر

یکی از فرایضی که همواره در اسلام مورد تأکید بوده است و عمل به آن موجب بقای جامعه و سلامت آن دانسته شده فریضه مهم امر به معروف و نهی از منکر است.

گستره شمول امر به معروف و نهی از منکر در مباحث نظری اسلام تا حدی است که هر سه ساحت دین یعنی فقه و احکام، کلام و عقاید، و بالاخره اخلاق و تربیت را در برمی گیرد و علاوه بر متون و نصوص دینی، عالمان فراوانی درباره ابعاد مختلف آن از دیدگاه های گوناگون ابراز نظر کرده اند و کتب فراوانی در این زمینه نگارش یافته است.

حضرت آیت الله العظمی صافی که خود از مراجع بیدار و آگاه تشیع است و مواضع محکم او در دفاع از دین و نفی بدع بر تارک صفحات تاریخ حیات طیبه علمی و عملی اش می درخشد و سلامت و سعادت جامعه دینی و حفظ کیان و نوامیس شیعی و ارتقای آگاهی های دینی همگان و به ویژه جوانان و بانوان، همواره از دغدغه های مهم و اساسی شان بوده است کتاب « راه اصلاح یا امر به معروف و نهی از منکر» را در ایام جوانی و با هدف بیداری جامعه و مقابله با ریشه های فساد و تباهی به رشته تحریر در آورد.

نگارش چنین کتابی در شرایط سخت و اسف بار آن زمان (رجب المرجب 1369 هجری قمری، اردیبهشت 1329 هجری شمسی) حاکی از عشق به ترویج آرمان های انسان ساز اسلام عزیز و نیز شجاعت و ثبات قدم مؤلف است. برخی شواهد مورد ذکر در کتاب، که ممکن است اکنون موضوعیتی نداشته باشد، ناظر به وضعیت مبتذل فرهنگی آن دوران است.

دفتر تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی صافی گلپایگانی مدظله الشریف به دلیل اهمیت موضوعات مطرح شده در کتاب و همچنین شیوایی اثر و بیان دلسوزانه و دردمندانه ای که در سطور کتاب منعکس است اقدام به بازنشر آن با اندک اصلاحات ویرایشی می نماید.

بنا به اطلاعات موجود، این کتاب حداقل یک بار قبل از انقلاب اسلامی توسط چاپخانه علمیه و سه بار پس از آن توسط دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین منتشر گردیده است.

دفتر تنظیم و نشر آثار

حضرت آیة الله العظمی صافی گلپایگانی مدظله الشریف

مقدمه

بسم الله الرّحمن الرّحیم

الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ، وَالصَّلَاةُ وَالسَّلامُ عَلَی سَیِّدِ رُسُلِهِ وَخَاتَمِ أنْبِیَائِهِ أَبِی الْقَاسِمِ مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّیِّبینَ الطَّاهِرینَ الْمَعْصُومِینَ، وَاللَّعْنُ عَلَی أَعْدَائِهِمْ أَجْمَعِینَ.

قَالَ اللهُ تَعَالَی:

(وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ)؛1

«و باید از شما مسلمانان برخی (که دانا و باتقواترند)، خلق را به خیر و صلاح دعوت کنند و مردم را به نیکوکاری امر کرده، از بدکاری نهی کنند و آنانند رستگاران».

وَ قَالَ اللهُ تَعَالَی:

(الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِیلِ یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّباتِ وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبائِثَ وَ یَضَعُ عَنْهُمْ

إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتِی کانَتْ عَلَیْهِمْ فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ )؛1

«آنان که پیروی کنند از رسول و پیغمبر امّی که در تورات و انجیلی که در دست آنهاست [نام او را] نگاشته می یابند، [او] آنها را امر به نیکویی و نهی از زشتی خواهد کرد و بر آنان هر طعام پاکیزه را حلال و هر پلید و منفور را حرام می گرداند و احکام پر رنج و مشقتی را که چون زنجیر بر گردن خود نهاده اند بر می دارد. پس آنان که به او گرویدند و از او حرمت و عزّت نگاه داشتند و یاریش کردند و نوری که بر او نازل شد پیرو شدند آن گروه به حقیقت رستگاران عالم اند».

هر مسلمانی اهمیت امر به معروف و نهی از منکر را می داند و اگر به آیات کریمه قرآن مجید و اخبار و احادیث مرویه از پیغمبر اکرم و اوصیای بزرگوار آن حضرت - صلوات الله علیهم اجمعین - رجوع نماید، درجه ترغیب و تأکید خداوند متعال و اولیای اسلام را درباره این دو واجب بزرگ، می فهمد.

ما، در این مقدمه از بیان آثار و نتایج عظیمه این وظیفه دینی و اخلاقی در هدایت جامعه به راه نیکبختی و حصول ثواب و عنایات الهیّه و اجرای قواعد و مقررات مفیده اسلامی و نگه داری رسوم عدالت و مساوات و تهذیب اخلاق و بسط علم و فرهنگ و ایجاد

یگانگی و اتحاد و تعظیم از تشخّصات و شعائر دینی و ملی و دفاع از حقوق همه افراد و حمایت از ضعفا و مظلومین و بینوایان و مبارزه با فحشا و منکرات و جلوگیری از ستم ستمکاران و تعدیات و حق کشی ها و بالاخره انواع مصائب و آلامی که امروز نوع بشر به آنها مبتلا و گرفتار است، بی نیاز هستیم. فقط می خواهیم خوانندگان این اوراق را به مسئولیت بزرگی که اولاً در پیشگاه عدل و حساب الهی، و ثانیاً در برابر وجدان پاک خود، ثالثاً در مقابل تاریخ و جامعه انسانیت و نسل آینده دارند، متوجه نماییم تا با کمال دقت، این رساله را مطالعه نموده میان خود و خدا به حساب این واجب بزرگ و معامله ای که بسیاری از ما مسلمانان امروزه با آن می نماییم، رسیدگی فرمایند.

می خواهیم از آنهایی که از خدا می ترسند و ندای وجدان پاک انسانیت را می شنوند بپرسیم که مسئول این گناهان و معصیت هایی که متداول شده و زشتی و قبح پاره ای از آنها از میان رفته، کیست و آن کسانی که به طور کلی امر به معروف و نهی از منکر را ترک نموده اند، عذرشان چیست؟

اهل اطلاع و بصیرت می دانند که یکی از بزرگ ترین علل انحطاط و عقب ماندن ما مسلمانان امروزه از کاروان ترقی و تمدن، و رواج بازار فساد و اخلاق سیّئه و بیگانه پرستی - که در میان ملل اسلامی بی سابقه است - ترک امر به معروف و نهی از منکر و فقدان شجاعت اخلاقی و صراحت لهجه است.

امروز هم اگر بخواهیم مانند اسلاف و گذشتگان خود به کمال مجد و شرف برسیم و طوری زندگی کنیم که دست دشمنان از سر ما کوتاه و از این بی نظمی ها و هرج ومرج ها نجات یابیم، باید با تمام خلوص نیت در مقام رفع موانع و معایب برآمده، امر به معروف و نهی از منکر نماییم.

معلوم است که تعلیمات اسلامی بهترین و کامل ترین تعالیم آسمانی است و ممکن نیست که جامع تر از آن به فکر هیچ مشرّع و قانونگذاری برسد، اما این تعلیمات وقتی سودمند خواهد بود که توسط امر به معروف و نهی از منکر اجرای آن ضمانت گردد.

اسلام نه فقط به تمام افراد حق داده است که در اجرای قواعد و تعالیم اسلامی نظارت کنند، بلکه آن را از وظایف حتمی هر فرد دانسته و پیروان خود را در ترک این وظیفه مورد بازخواست و مؤاخذه قرار می دهد و با حفظ این اصل بزرگ، می خواهد عالی ترین مجتمع بشری را تشکیل دهد.

این کانون های بدبختی و این مؤسسات قمار و ربا و این گناهان کوچک و بزرگ در جوامع مسلمین ثمره مسامحه در ادای این وظیفه است.

این ظلم و ستم و انواع تقلّب ها و خیانت ها و پشت هم اندازی ها و جلو آمدن اشخاص نالایق و روی کار آمدن مردمان منفعت پرست و فاسدالاخلاق و تکثیر جرائم و جنایات، معلول اجرا نشدن حدود اسلامی است. اگر دست دزد را می بریدند، یا میخواران و مرتکبین اعمال زشت دیگر را مطابق موازین اسلامی به کیفر می رساندند، هرگز

برای جلوگیری از این مفاسد محتاج به صرف این مخارج هنگفت و این تشکیلات عریض و طویل بی فایده نمی شدند.

البته توجه به این موضوع و اعمال نظارت و مواظبت در اجرای احکام و تکالیف و رعایت آداب حسنه، محتاج به حصول یک مرحله از رشد و فهم است و تا سطح معارف و معلومات جامعه به حدّ کافی ترقی نکند نباید انتظار داشت که همه و هرکس در امر به معروف و نهی از منکر ساعی و کوشا باشد، ولی نمی توان این جهت را عذر مقبولی شمرد و خود را در کوتاهی و غفلتی که نسبت به ادای این وظیفه روا داشته ایم بی تقصیر و معذور بدانیم.

در خاتمه این نکته را هم یادآور می شویم که غرض از نگارش این رساله این نیست که بعضی مردمان نادان بی اطلاع از آداب و اخلاق حسنه و مسائل امر به معروف و نهی از منکر به نام امر به معروف و نهی از منکر، هیاهو و جاروجنجال برپا کرده برای یک موضوع کوچک، مفاسد بزرگ تولید کنند؛ زیرا علاوه بر آنکه امر به معروفی که چنین اشخاصی بنمایند سودی نخواهد داشت، ممکن است به واسطه سوء اخلاق و بی نزاکتی و درشتی و خشونت های بی موردی که از این گونه افراد در بسیاری از موارد صادر می شود، شریعت سَمحه سَهله اسلامی که مبنی بر مهربانی و حسن ادب است و بهترین روش اخلاقی را به جامعه یاد می دهد، به صورت دیگر معرفی گردیده و وضع آنها و نادانی هایی که به این اسم مرتکب می شوند، موجبات تنفّر

و انزجار مردم را فراهم کند. پس، از این دسته تقاضا داریم که با مطالعه کتاب هایی که راجع به امر به معروف نوشته شده قبلاً این نقاط ضعف و نواقص اخلاقی را مرتفع ساخته و آداب و احکام شرعی آن را فرا گیرند. و از کسانی که ملتفت و آگاه هستند خواهشمندیم که در ادای این وظیفه بزرگ، مسامحه نکرده موجبات سربلندی و افتخار خود و جامعه مسلمین را فراهم فرمایند.

ضرورت امر به معروف و نهی از منکر

انسان، مخلوق تک بعدی نیست تا تنها به یک چیز و یک کار و یک جا و یک نقطه متوجه باشد؛ زیرا وجودش مرکّب از رقایق و غرایز و اجزای چندی است که هر یک او را به سویی می خوانند؛ مثلاً در انسان، هم غریزه میل به غذا هست، و هم میل به ریاست، و هم میل به راحتی و آسایش، و هم میل به نیکوکاری و عبادت، و هم تمایلات دیگر. همین اختلاف خواهش ها و غرائز است که بشر را با اشکالات بسیار روبرو نموده و حوایج او را نامحدود ساخته است. و همین ها هستند که او را وادار به کار و کوشش و تحصیل کمال و رفع حوایج می کند. اگر انسان اینها را نمی داشت انسان نمی بود. و اگر این غرائز مختلف نبود، این عزّت و امتیاز و آقایی در میان مخلوقات، نصیب او نمی شد.

حقیقت آدمی و گوهر ذات او را خداوند از رقایق مختلف آفریده و این اختلاف میل و خواهش های ما، راجع به همان اختلاف مواد حقیقت انسانیت است. خداوند در قرآن مجید می فرماید:

( إِنّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ نَبْتَلِیهِ فَجَعَلْناهُ سَمِیعاً بَصِیراً )؛1

«ما انسان را از آب نطفه مختلط خلق کردیم و او را بینا و شنوا قرار دادیم».

و درعین حال روش هماهنگ ساختن این قوا و تنظیم و تعدیل و راه حفظ اعتدال و استفاده از آنها را هم به ما آموخته است که:

( إِنّا هَدَیْناهُ السَّبِیلَ إِمّا شاکِراً وَ إِمّا کَفُوراً )؛

«ما او را به سوی راه راست هدایت نمودیم، حال بخواهد شکرگزار باشد و یا خواهد کفران کند».

در باطن بشر تا به مرحله کاملی از رشد و نبوغ نرسیده باشد قوای ملکوتی و عقلانی با قوای شهوی و غضبیه پیوسته در جنگ و پیکارند. جنود عقل همیشه در برابر سپاه جهل و شیطنت، ایستادگی و صف آرایی می کنند و هر یک می خواهند متصرف در وجود او شوند و احساسات گوناگون او را همواره تحریک و تهییج می نمایند. انسان وقتی سعادتمند خواهد بود و از این اضطرابات درونی راحت می شود که بتواند این عواطف را مرتب و هماهنگ نموده و هر یک را در جا و محل خود صرف نماید.

ایمان به خدا بهترین وسیله ای است که می تواند جلو جنبش های نفس انسان بایستد و او را از افراط و تفریط نجات دهد. ایمان به خدا انسان را شاد و خوشحال نموده و از سرگردانی و تحیّر رهایی داده، طمأنینه قلب به او می بخشد. چنانچه در قرآن مجید می فرماید:

(أَلا بِذِکْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ )؛

هیچ وسیله دیگر نمی تواند در این نتیجه، جای ایمان قرار بگیرد. قدرت ایمان در خاموش کردن آتش شهوت و غضب و جلوگیری از مفاسد و جرایم و جنایات، بیش از تمام وسایلی است که بشر برای این منظور به آنها متوسّل شده است. اگر ایمان به خدا نباشد، بیشتر مردم به شرّ و فساد مایل شده و از رعایت آداب و حدود، سرباز می زنند.

روح ایمان در باطن هر مخلوقی هست و هر آفریده در ذات خود تسلیم خدا و متوجه به درگاه اوست. انسان هم فطرتاً دارای این توجه است و می فهمد که خودش، خودش را نیافریده و به این عالم نیاورده و به جز فقر و احتیاج ذاتی، دارای چیزی نیست، نه تنها خودش این طور است، پدر و مادر و اجداد و خویشانش و همه افراد بشر از شاه و گدا و بالاخره تمام مخلوقات از کرات عظیم، خورشید و ستارگان، تا ذرات کوچک به همین حال اند. نه خودشان از خود، هستی و وجودی دارند و نه می توانند به دیگری وجود و هستی بدهند. آفریننده و خالق و نگه دارنده همه خداست که وجود همه موجودات از اوست و همه را او آفریده و مالک و صاحب اختیار همه است، دانا و تواناست؛ زیرا به مخلوقات، دانایی و توانایی داده و جامع جمیع صفات کمالیه است و از هر عیب و نقص مبرّا است. پس آدمی بالفطره با مبدأ آفرینش و عالم غیب آشنا و مربوط است، ولی باید این آشنایی را کامل کرد و این التفات

و شعور را تقویت نمود. باید به بشر فهماند که خدا همواره حاضر و ناظر اعمال و رفتار اوست و هیچ عمل خیر و شرّی از دایره علم و دانایی او پنهان نیست. و همان خداست که بهترین راه و روش زندگی را به انسان یاد داده و به هر کار نیکی هدایت فرموده است. و چون همه افراد از حیث ایمان در یک درجه و مرتبه نیستند و میزان تأثیر و تسلط بر نفوس یکسان نیست، باید هرکس مراقب و مواظب خود باشد و با ملاحظه، قدم بردارد و هوای نفس را کوچک و حقیر نشمارد.

با تمام این مطالب کمتر کسی است که بتواند طوری زندگی کند که لغزش و خطایی از او صادر نشود. غالب مردم به واسطه ضعف ایمان و اینکه نتوانسته اند کاملاً بر خویش تسلّط یابند از معصیت و خطا مصون نمی مانند؛ زیرا نقاط ضعف در انسان زیاد و نواقص او بسیار است، لذا باید به وسیله امر به معروف و نهی از منکر این گونه افراد را ملتفت معایب اعمالشان ساخت تا متنبّه و پشیمان شوند و خط سیر خود را عوض کنند.

پاره ای دیگر هم یا اصلاً بی ایمان اند و فطرت پاک انسانیت را از دست داده اند، و یا آن قدر ایمان آنها بی ثمر است که به رعایت آداب و قوانین، مقید نیستند و ملاحظه و حسابی در کارها ندارند. این طایفه را هم توسط امر به معروف و نهی از منکر باید محدود نمود و وادارشان ساخت که از آداب و حدود و قواعد، تبعیت و احترام نمایند.

اگر از امر به معروف و نهی از منکر خودداری شود رفته رفته دامنه

گناهان و معاصی توسعه پیدا کرده، رشته زندگی اجتماعی بشر از هم گسیخته خواهد شد و مفاسد و معایب بزرگ تولید می گردد.

همان طور که اگر یکی از اعضای پیکر فرد از انجام کار خود باز ماند، سایر اعضا نیز در انجام وظیفه در رنج و تعب می افتند، و اگر عضو مریض معالجه نشود، بسا همان یک عضو، تمام پیکر را از پای در می آورد، فردی هم که برای جامعه به منزله یک عضو است، اگر فاسد شد و وظیفه خود را انجام نداد برای تمام جامعه خطرناک خواهد بود و تمام افراد جامعه حق دارند به او اعتراض کنند و اصلاح او را بخواهند.

چنانچه در روایتی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله منقول است که جامعه را مَثَل به طایفه ای زد که سوار کشتی شوند و برای هر یک از آنها جا و مکانی معین کنند و یکی از آنها با تبری جای خود را سوراخ سازد و دیگران او را از این کار باز دارند و او در جواب گوید: من در جای خود تصرف می کنم و آن را سوراخ می سازم، به شما کاری نیست! اگر دیگران این عذر را از او بپذیرند و بگذارند تا کشتی را سوراخ کند، آب در آن وارد شود و همه غرق شوند، و اگر عذر او را نپذیرفتند و او را از این کار منع نمودند، هم خودشان و هم آن شخص نجات یابد.

«ِإنَّ قَوْماً رَکِبُوا سَفِینَةً فَاقْتَسَمُوا فَصَارَ لِکُلِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ مَوْضِعٌ فَنَقَرَ رَجُلٌ مِنْهُمْ مَوْضِعَهُ بِفَأْسٍ فَقَالوُا لَهُ: مَا تَصْنَعُ؟

قَالَ: هُوَ مَکَانِی

أَصْنَعُ فِیهِ مَا شِئْتُ! فَإِنْ أَخَذُوا عَلَی یَدِهِ نَجَا وَنَجَوْا، وَإِنْ تَرَکُوا هَلَکَ وَهَلَکُوا».⁽¹⁾

امر به معروف و نهی از منکر محیط را برای تربیت افراد صحیح و لایق، مساعد می کند و مادام که بشر به وجود افراد صالح محتاج است، به امر به معروف و نهی از منکر هم محتاج است. همچنین زمینه های فساد را از میان می برد و کانون های فحشا و منکرات را ریشه کن می سازد. پس انسان تا در این جهان طبیعت زندگی می کند هیچ گاه از امر به معروف و نهی از منکر بی نیاز نیست.

بشر باآنکه توانسته است اسراری را از عالم طبیعت کشف کند و این همه قوای عظیم را تسخیر اراده خود سازد و توانسته است این همه در ناحیه ظاهر و مادیات پیش برود و هر روز هم با استعداد خدادادی به کشف قوّه مجهوله دیگر موفق می شود، نمی تواند خود را از تعلیمات آسمانی و امر به معروف و نهی از منکر و دعاه اصلاح و رجال روحانی و مواعظ و نصایح، بی نیاز شمارد و هرچه دانایی و توانایی او روزافزون شود، احتیاج او به این مطالب بیشتر خواهد شد.

راه شناختن معروف و منکر

همان طور که در نهادِ انسان میل به ترقّی و نیکوکاری و اعمال صالحه مانند پرستش خدا و راستی و وفا و شکر منعم و ترحّم و عدالت و اعانت فقرا و اجتناب از کارهای زشت و اعمال سیّئه مانند: کفر نعمت و نادرستی و دروغ و بی وفایی و ستم و حق کشی آفریده شده، در وجود او قوه دیگری است که با آن خوبی را از بدی و صلاح را از فساد و خیر را از شر و حق را از باطل تمییز می دهد. اما ضعف و ناتمامی و محدودیت انسان که همه قوای او را احاطه کرده این قوه را نیز بی نصیب نگذارده و دایره ادراکات بشر را تنگ و محدود نموده است و او را با تمام معلوماتی که تحصیل کرده و یا بعداً تحصیل می نماید، در برابر مجهولات بی شماری که تصور بسیاری از آنها هم برای او محال است، قرار داده است. انسان باید برای کم کردن این مجهولات قدم های بزرگ بردارد و تا آنجایی که فکر و حواس او به او اجازه می دهد سعی و کوشش نماید و درعین حال معترف باشد که او بسیار حقیر و کوچک، و جهان خلقت بسیار عظیم و بزرگ است و معلومات او هر چقدر هم باشد، متناهی و مطالب مجهول نامتناهی است. خداوند متعال در قرآن مجید می فرماید:

(وَ لَوْ أَنَّ ما فِی الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَ الْبَحْرُ یَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ ما نَفِدَتْ کَلِماتُ اللّهِ)

«اگر هر درختی از درخت های روی زمین قلم شود و دریای محیط، مرکب گردد و هفت دریا بر آن افزوده شود که کلمات (و مخلوقات) خدا نوشته شود، کلمات الهی تمام نگردد».

انسان هرچند فکرش عالی باشد، از عهده تنظیم یک برنامه عملی صحیح و عادلانه و تشریع تعالیم جامع و مفیدی که از هر جهت عالم بشریت را اداره نماید برنخواهد آمد، و نخواهد توانست تنها به کمک خرد و اندیشه خود، نیکی ها را از بدی ها و معروف را از منکر تشخیص دهد، مصالح و مفاسد همه امور را ادراک نماید. بشر هرچه در قوه فهم و ادراک، کامل و برجسته شود از فهم بسیاری از حقایق اظهار عجز می کند. از حضرت باقرالعلوم علیه السلام مروی است که فرمود:

«یَا ابْنَ آدَمَ! لَوْ أَکَلَ قَلْبَکَ طَائِرٌ لَمْ یُشْبِعْهُ، وَبَصَرُکَ لَوْ وُضِعَ عَلَیْهِ خَرْقُ إِبْرَةٍ لَغَطَّاهُ، تُریدُ أَنْ تَعْرِفَ بِهِمَا مَلَکُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ»؛⁽¹⁾

«ای فرزند آدم! هرگاه پرنده ای دل تو را بخورد او را سیر نمی سازد و اگر سرِ سوزنی روی چشم تو گذاشته شود آن را

می پوشاند (و کور می شوی)، آیا با این چشم و دل می خواهی ملکوت آسمان ها و زمین را بشناسی؟».

زمین در جنب این نه طاق خضرا چو خشخاشی بود بر روی دریا

تو خود بنگر از این خشخاش چندی سزد گر بر بروت خود بخندی

چه بسا از مسائلی که درک انسان از فهم آنها قاصر، و چه بسا مطالبی که اصلاً قوّه فهم آن به او داده نشده است که:

(وَ ما أُوتِیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاّ قَلِیلاً)

امروزه که دنیای علم این همه ترقی نموده و نیروی دانش و فکر بشر این همه مجهولات را معلوم ساخته است، باز هم مسلم است که معلومات انسان اگرچه میلیون ها سال دیگر از عمر او بگذرد در مقابل مجهولاتش حقیر و ناچیز است. و اگر ما به غیر از این حواس و راه های ارتباطی که با این عالم داریم حواس دیگری می داشتیم محققاً بر اسرار بیشتری اطلاع پیدا می کردیم. لذا قرآن مجید نسبت به شخص اول عالم (یعنی پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله خطاب می فرماید که:

(وَ قُلْ رَبِّ زِدْنِی عِلْماً)

از این مطالب هم که بگذریم بیشتر افراد به واسطه نظریات و مقاصد شخصی که دارند و در اثر آنکه تحت تأثیر عوامل بسیاری مانند خواهش های نفسانی و تربیت خانوادگی و محیط قرار گرفته اند، در

بسیاری از نظریات و آرایی که اظهار می دارند متّهم اند. پس نمی توان میزان تمیز خیر و شرّ، حقّ و باطل و خوب و بد را به طور کلی «عقل» دانست. خصوصاً که افراد در درجات استعداد و فهم و شعور و ادراک متفاوت اند و بسیار اتفاق می افتد که چیزی را که یک عقل آن را خوب و معروف تشخیص داده، عقل دیگر در خوبی آن تردید می کند، بلکه یک نفر در یک موقع یک عملی را خوب تشخیص می دهد درحالی که در موقع دیگر آن را بد و منکر شناخته بود. قضاوت ما راجع به اعمال و رفتار دیگران با قضاوتی که در کردار و روش خود و کسان خود می نماییم یکسان نیست.

در اینجا است که به یک نکته از نکات و حکمتی از حکم بعث رسول و انزال کتب برمی خوریم و کمال احتیاج جامعه انسانیت را به معلمین الهی و راهبران آسمانی که در روشنایی وحی و الهام مصالح و مفاسد هر چیزی را می بینند و منکر را از معروف جدا می کنند احساس می کنیم و می فهمیم که همان طور که چشم ظاهر انسان در رؤیت اجسام و دیدن مبصرات به کمک یک نور خارجی مانند نور چراغ یا نور آفتاب محتاج است، چشم باطن یعنی عقل و هوش هم در درک مصالح و مفاسد بسیاری از امور به یک نور و روشنایی خارجی احتیاج دارد.

اینجا است که به درجه تأثیر دعوت پیغمبران علیهم السلام در اصلاح امور و نشان دادن مصالح و مفاسد اعمال و کارها و تمیز حق از باطل آشنا می شویم.

درحالی که قوانین و آداب و مقرراتی که ساخته فکر ناقص بشر است هرگز این نتیجه را نخواهند داشت.

مراجعه به احکام و تعالیم دین مقدس اسلام و تکالیف واجب، حرام، مکروه و مستحب و خلاصه همه وظایفی که برای یک نفر مسلمان معین شده ما را از تقدیم هر توضیحی در این خصوص بی نیاز می سازد، زیرا هر باانصافی پس از دقت در تعالیم اسلامی شهادت می دهد که میزان تشخیص معروف از منکر و حق از باطل، فقط دین اسلام است که به تمام نیکی ها امر و از همه بدی ها نهی نموده است. از حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله روایت شده است که فرمود:

«

مَا مِنْ شَیْءٍ یُقَرِّبُکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ وَیُبَاعِدُکُمْ مِنَ النَّارِ إِلا وَقَدْ أَمَرْتُکُمْ بِهِ وَمَا مِنْ شَیْءٍ یُقَرِّبُکُمْ مِنَ النَّارِ وَیُبَاعِدُکُم مِنَ الْجَنَّةِ إِلا وَقَد نَهَیْتُکُمْ عَنْهُ»؛⁽¹⁾

«چیزی نیست که شما را به بهشت نزدیک کند و از دوزخ دور کند مگر اینکه شما را به انجام آن فرمان دادم و چیزی نیست که شما را به دوزخ نزدیک کند و از بهشت دور کند مگر اینکه شما را از انجام آن بر حذر داشتم».

جایگاه امر به معروف و نهی از منکر در اسلام

اشاره

در میان تکالیف و فرایض اخلاقی کم تکلیفی مانند امر به معروف و نهی از منکر مؤثر در اصلاح امم و تکامل طوایف است. زنده ترین ملت ها آن ملتی است که موقعیت امر به معروف و نهی از منکر در میان آنها محفوظتر و محترم تر باشد. میزان رشد و بلوغ هر طایفه از درجه توجه و عنایتشان به امر به معروف و نهی از منکر معلوم می شود.

دین اسلام که جامعه را به هر مصلحت و کار نیک فرمان داده و از هر مفسده و کار زشت، نهی فرموده، شأن امر به معروف و نهی از منکر را بسیار بزرگ شمرده و راجع به آن انواع تأکیدات و ترغیبات نموده و انتظام تمام تشکیلات اجتماعی و سیاسی و حفظ شوکت و عظمت مسلمانان را به آن موقوف کرده است.

تا موقعی که مسلمانان در امر به معروف و نهی از منکر و برطرف ساختن معایب و مفاسد، بذل همت می نمودند و حدود و رسوم و قواعد عالی اسلامی در بین آنها پابرجا بود و ضعیف و قوی یکسان و یکنواخت از حقوق خود استفاده می کردند و یک شخص عادی قدرت داشت که از یک امیر مقتدر حق خود را بگیرد و فقیر بینوا با ثروتمند

متشخص برابر بود و پادشاهان و زمامداران بزرگ، سخت ترین سخنانی را که به نام موعظه و امر به معروف به آنها می گفتند می شنیدند (و کسی آن را خلاف احترام مقام سلطنت و امارت آنان نمی شمرد)، تجاهر به فسق و فجور و معاصی در جامعه نبود.

البته ذکر تمام آیات قرآن کریم و اخبار و احادیث شریف که در موضوع امر به معروف و نهی از منکر و تنبیه غافل و تعلیم جاهل و دفاع از حق وارد شده است ما را از وضع اختصاری که در این رساله در نظر داریم خارج می نماید، ولی برای آنکه معلوم شود مسامحه و کوتاهی در انجام این وظیفه ما را از چه مصالح و فواید بزرگی محروم و به چه مصائب و مفاسدی مبتلا می سازد به ذکر بعض از آیات قناعت نموده و برای اطلاع بیشتر، خوانندگان محترم را به مطالعه کتب مفصله حدیث مانند الکافی، وسائل الشیعه، بحارالانوار و غیره سفارش می کنیم.

رستگاری در گرو نظارت همگان

خداوند متعال می فرمایند:

(وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ)؛

«باید از شما جماعتی باشند که مردم را دعوت به خیر کنند و به نیکی امر، و از بدی نهی نمایند و چنین مردمی رستگاراند».

ملاک امتیاز امت اسلامی

( کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ )؛

«شما (مسلمانان حقیقی) بهترین امّتی هستید که در جهان پدید آمده اید، [چرا که] به خوبی، امر می کنید و از بدی باز می دارید و به خدا ایمان دارید».

همگانی بودن این فریضه

(وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ یُطِیعُونَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ أُولئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللّهُ إِنَّ اللّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ)؛2

«مردان مؤمن و زنان مؤمنه بعضی از ایشان یار و ناصر بعضی دیگرند؛ امر می کنند به معروف و نهی می کنند از منکر و برپا می دارند نماز را، و ادای زکات می کنند و خدا و رسول را اطاعت می نمایند، ایشان اند که به زودی مشمول رحمت الهی می شوند، به درستی که خداوند، عزیز و حکیم است».

و در وصف مهاجرین می فرماید:

( الَّذِینَ إِنْ مَکَّنّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّکاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ )؛

«(مهاجرین) آن چنان کسانی هستند که اگر آنها را در زمین تمکین دادیم، اقامه کنند نماز را و ادای زکات کنند و امر به معروف و نهی از منکر نمایند».

در کتاب وسائل الشیعه از حضرت ثامن الحجج علیه السلام روایت نموده که فرمود:

«

لَتَأْمُرُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلَتَنْهُنَّ عَنِ المنُکَرِ أَوْ لَیَسْتَعْمِلَنَّ عَلَیْکُمْ شِرَارُکُمْ فَیَدْعُو خِیَارُکُمْ فَلا یُسْتَجَابُ لَهُمْ »؛⁽¹⁾

«البته امر به معروف و نهی از منکر کنید، وگر نه، بَدانتان بر شما مسلّط گردند و نیکانتان دعا کنند و دعایشان مستجاب نمی شود».

و از حضرت ابی عبدالله علیه السلام روایت کرده که فرمود:

«إِنَّ رَجُلاً مِنْ خَثْعَمٍ جَاءَ إِلَی رَسُولِ اللهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ: یَا رَسُولَ اللهِ! أَخْبِرْنِی مَا أفْضَلُ الإِسْلامِ؟

قَالَ: الإِیمَانُ بِاللهِ.

قَالَ: ثُمَّ مَاذَا؟

قَالَ: صِلَةُ الرَّحِمِ.

قَالَ: ثُمَّ مَاذَا؟

قَالَ: الأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْیُ عَنِ الْمُنْکَرِ.

قَالَ: فَقَالَ الرَّجُلُ: فَأَخْبِرْنِی أَیُّ الأَعْمَالِ أَبْغَضُ إِلَی اللهِ؟

قَالَ: الشِّرْکُ بِاللهِ.

قَالَ: ثُمَّ مَاذَا؟

قَالَ: قَطِیعَةُ الرَّحِمِ.

قَالَ: ثُمَّ مَاذَا؟

قَالَ: الأَمْرُ بِالْمُنْکَرِ وَالنَّهْیُ عَنِ الْمَعْرُوفِ»؛⁽¹⁾

«مردی از قبیله خثعم حضور پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله شرفیاب شد و پرسید که برترین مراتب اسلام چیست؟

حضرت فرمود: ایمان به خدا.

عرض کرد: بعد از آن، چه چیز است؟

فرمود: صله رحم.

عرض کرد: بعد از آن، چه چیز است؟

فرمود: امر به معروف و نهی از منکر.

پس از آن سؤال نمود: چه عملی پیش خدا مبغوض ترین اعمال است؟

فرمود: شرک به خدا.

عرض کرد: بعد از آن، چه عملی است؟

فرمود: قطع رحم.

پرسید: بعد از آن؟

فرمود: امر به منکر و نهی از معروف».

و از حضرت رسول الله صلی الله علیه و آله نقل نموده که فرمود:

«إِنَّ اللهَ عَزَّ وَجَلَّ لَیُبْغِضُ الْمُؤْمِنَ الضَّعِیفَ الَّذِی لا دِینَ لَهُ».

فَقِیلَ: وَمَا الْمُؤْمنُ الضَّعِیفُ الَّذِی لا دَینَ لَهُ؟

قَالَ: «الَّذِی لا یَنْهَی عَنِ الْمُنْکَرِ»؛⁽¹⁾

«خداوند [با عزت و جلال] دشمن می دارد مؤمن ضعیفی را که دینی برای او نیست. پس [به آن حضرت] عرض شد: مؤمن ضعیفی که دینی برای او نیست چه کسی است؟ فرمود: کسی که نهی از منکر نکند».

و از حضرت ابی عبدالله علیه السلام روایت نموده که فرمود:

«قَالَ النَّبیُ صلی الله علیه و آله: کَیْفَ بِکُمْ إِذَا فَسَدَتْ نِسَاؤُکُمْ وَفَسَقَ شَبابُکُمْ وَلَمْ تَأْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَلَمْ تَنْهَوا عَنِ الْمُنْکَرِ؟

فَقِیلَ لَهُ: وَیَکُونُ ذَلِکَ یَا رَسُولَ اللهِ؟

فَقَالَ: نَعَمْ وَشَرٌّ مِنْ ذَلِکَ، کَیْفَ بِکُمْ إِذَا أَمَرْتُمْ بِالْمُنْکَرِ وَنَهَیْتُم عَنِ الْمَعْرُوفِ؟

فَقِیلَ لَهُ: یَا رَسُولَ اللهِ وَیَکُونُ ذَلِکَ؟

قَالَ: نَعَمْ وَشَرٌّ مِنْ ذَلِکَ، کَیْفَ بِکُمْ إِذَا رَأَیْتُمُ الْمَعْرُوفَ مُنْکَراً وَالمْنُْکَرُ مَعْرُوفاً؟»؛⁽²⁾

«پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: چه حالی خواهید داشت زمانی که

زنانتان فاسد و جوانانتان فاسق شوند و حال آنکه شما امر به معروف و نهی از منکر نکرده اید.

پس [به ایشان] عرض شد: یا رسول الله! آیا چنین چیزی خواهد شد؟

فرمود: [بلی و] بدتر از این خواهد شد؛ آن موقعی که به بدی و زشتی امر کنید و از خوبی و کار پسندیده نهی نمایید.

پس عرض شد: آیا چنین چیزی می شود؟

فرمود: [آری و] بدتر از این [نیز] خواهد شد؛ آن هنگامی که کار خوب و پسندیده را بد و کار زشت را خوب ببینید».

و به نقل از شیخ مفید از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام روایت کرده که فرمود:

«مَنْ تَرَکَ إِنْکَارَ الْمُنْکَرِ بقَلْبِهِ وَلِسَانِهِ وَیَدِهِ فَهُوَ مَیِّتٌ بَیْنَ الأَحْیَاءِ»؛⁽¹⁾

«هرکس انکار منکر را ترک کند، به توسط دل و زبان و دستش، مرده ای است در میان زندگان! (ترک نهی از منکر نشانه مرگ و نیستی و فعل آن علامت حیات و زندگی است)».

و به نقل از ابن ادریس رحمه الله از حضرت ابی جعفر علیه السلام روایت کرده که فرمود:

«قالَ: مَنْ مَشَی إِلَی سُلْطَانٍ جَائِرٍ فَأَمَرَهُ بِتَقْوَی اللهِ وَوَعَظَهُ وَخَوَّفَهُ کَانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ الثَّقَلَیْنِ: الْجِنِّ وَالإِنْسِ وَمِثْلُ أعْمالِهِم»؛⁽²⁾

«هرکس به سوی پادشاه ستمکاری برود و او را به پرهیزکاری امر

کند و پند دهد و بترساند، از برای اوست مثل اجر ثقلین؛ جنّ و انس و مثل اجر عمل های ایشان».

و از شیخ الطائفه رحمه الله نقل نموده که مرسلاً از حضرت پیغمبر صلی الله علیه و آله روایت شده که فرمود:

«

لا یَزَالُ أُمَّتِی بِخَیْرٍ مَا أَمَرْوا بِالْمَعروف ِوَنَهَوا عَنِ الْمُنکرِ وَتَعَاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ، فَإِذَا لَمْ یَفْعَلُوا ذَلِکَ نُزِعَتْ مِنْهُمُ الْبَرَکَاتُ وَسُلِّطَ بَعْضُهُم عَلَی بَعْضٍ وَلَمْ یَکُنْ لَهُمْ نَاصِرٌ فِی الأَرضِ وَلا فِی السَّمَاءِ »؛⁽¹⁾

«[پیوسته] امّت من کارشان خوب خواهد بود مادام که امر به معروف و نهی از منکر کنند و یکدیگر را بر نیکی یاری و مساعدت کنند، پس وقتی که این کارها را انجام ندهند، برکت ها از ایشان گرفته می شود، و بعضی از ایشان بر بعضی مسلّط شوند و برایشان یاوری در آسمان و زمین نباشد».

و در نهج البلاغه از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام روایت نموده است که در ضمن بیاناتی راجع به امر به معروف و نهی از منکر فرمود:

«

وَمَا أَعْمَالُ الْبِرِّ کُلِّهَا وَالْجِهَادُ فِی سَبِیلِ اللهِ عِنْدَ الأَمْرِ بِِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْیِ عَنِ الْمُنکَرِ إِلا کَنَفْثَةٍ فِی بَحْرٍ لُجِّیٍّ»؛⁽²⁾

«تمام اعمال خیر و نیک و [حتی] جهاد در راه خدا، در پیش امر به معروف و نهی از منکر نیست مگر مانند آب دهن انداختن در پیش دریای بزرگ».

و علامه قدس سره در کتاب تذکرة الفقهاء از حضرت صادق علیه السلام روایت نموده است که فرمود:

«مَا قُدِّسَتْ أُمَّةٌ لَمْ تُأْخَذْ لِضَعِیفِها مِنْ قَوِیِّهَا بِحَقّهِ غَیْرِ مُضَیّعٍ»؛⁽¹⁾

«خوشبخت و سعادتمند نمی شود امتی که حق ضعیفان خود را از نیرومندهایشان نگیرند».

وسایل امر به معروف و نهی از منکر

منظور از امر به معروف و نهی از منکر، سوق مردم به نیکوکاری و خودداری از کارهای زشت و منکرات و اعمال نظارت در اجرای حدود و مقررات است و چون به حسب موارد، اشخاص، امکنه و ازمنه برای این مقصود از وسایل مختلفه می شود استفاده کرد و نمی توان یک وسیله معینی را ذکر نمود، باید همه افراد به نوبه خود و درخور تمکّن و استعداد و وسایلی که در دسترس آنهاست این وظیفه را نصب العین قرار دهند، و آن کسانی که متمکّن از بذل مال هستند به وسیله صرف مال و انفاق، و آنهایی که قدرت نطق و خطابه دارند توسط سخنرانی ها، و اشخاصی که نویسنده و صاحب قلم اند به وسیله انتشار رساله ها و کتاب ها و بیانیه ها و روزنامه و مجلّه و حتی نامه های خصوصی، و کسانی که نفوذ کلمه و ریاست دارند با استفاده از نفوذ و ریاست خود و به طور کلی کوچک و بزرگ از هر راه و وسیله صحیح و معقول و دنیاپسند، باید این مقصود عالی را تأمین نمایند.

در دنیای فعلی وسایل تبلیغ و انتشار آراء و عقاید و افکار، بسیار ترقّی کرده و یکی از بزرگ ترین ارکان زندگی اجتماعی گردیده است موضوع تبلیغات و انتشارت، مورد توجه عموم ملل قرار گرفته و

روزبه روز بر توسعه تشکیلات آن می افزایند؛ با تبلیغات می جنگند، تجارت و کسب می کنند، استعمار می کنند، خراب می کنند، آباد می کنند، اخلاق را فاسد می کنند و یا سطح آداب و اخلاق و فرهنگ و تربیت را بالا می برند. هیچ وسیله ای برای نیل به مقاصد، آسان تر و مفیدتر از وسایل امروزی که جهان را مانند یک مجلس و یک اطاق درس قرار داده نیست.

بیشتر مفاسد جامعه نتیجه انتشار اندیشه های زهرآگین و قلم های منحرف است و تا وضع بعضی از مطبوعات و سخنرانی ها دوام داشته باشد، بازار فساد و خیانت و ستم رواج خواهد داشت؛ مقالات برانگیزنده احساسات شهوانی و داستان های عشقی و انتشار عکس زن های لخت و برهنه، جز دعوت به نابکاری و فساد معنی دیگری ندارد، و کسی هم نیست بپرسد آقای روزنامه نویس! چرا حیثیت روزنامه نگاری و قلم را به این پایه از ابتذال و رسوایی می رسانی؟ و با دشمنان اسلام و بیگانگان همکاری می کنی؟ و در بردن شرافت و عزّت و آبروی قوم خود کوشش می نمایی؟ چرا به جای مدافعه از حقوق مردم و تشویق آنان به تکمیل علوم و فرا گرفتن صنایع مفید و تهذیب اخلاق و ایجاد حس تعاون و همکاری و برادری، با نوشتن این مطالب مردم را از راه منحرف و از کاروان ترقی بازمی داری؟

عیب مهم تر آن است که این گونه مطبوعات و نویسندگان را بعضی مقامات خارجی یا داخلی که به جز استعمار و نیل به منافع پلید مادی و

اشغال میز... یا کرسی... نظری ندارند، تأیید و حمایت می نمایند و اگر هم مذاکره اصلاح قلم و بیان در میان آید به جای جلوگیری از این قلم های ناپاک، از مطبوعات آزادی خواه باایمان و زبان های گویندگان صالح جلوگیری می شود و آنها را که بلندگوی دشمنان اسلام اند آزاد می گذارند تا هرچه می خواهند با دین، با استقلال، با اخلاق جوانان و دختران معصوم ما بنمایند و اینها را در فشار می گذارند تا از میدان بیرون روند.

در این مفاسد، بدبختانه اکثر برنامه های رادیو و موسیقی آن هم دست کمی از این قلم های مسموم ندارد، بلکه خطر آن برای فاسد ساختن جامعه و توسعه اخلاق زشت به مراتب بیشتر است و یکی از بزرگ ترین واجبات، توجه اولیای خانواده ها به حفظ افراد عائله از این مفاسد و اصلاح همین وسایل انتشارات و تبلیغات است.

این حالِ یک قسم نشریات و مطبوعات است که به نام آشنا کردن مردم با تمدن جدید و مدنیت های زنده دنیا، به خرابی و پایین آوردن سطح بصیرت و بینش و معرفت و اخلاق و ترویج فساد و منکرات و کمک به اجانب مشغول اند. درحالی که نه فقط مردم را به آداب حسنه و هزاران نعمت ها و سعادت هایی که ملل زنده و متمدن دنیا دارای آن هستند راهنمایی نمی کنند و به علوم و دانش های آنها آشنا نمی سازند، بلکه مقصود دشمنان اسلام را انجام داده مردم را دعوت به خیانت و وطن فروشی و بی غیرتی و اختلاف و نفاق کرده از راه انسانیت و اسلامیت منحرف می سازند.

یک قسم دیگر هم نشریات و کتاب هایی است که مدتی است در بسیاری از کشورهای شرق ازطرف صاحبان مسلک ها و مذهب های تازه ای که هر روز اختراع می شود و با پول اجانب و سرمایه و تحریک بیگانگان اداره می شوند انتشار می یابد. درحقیقت همان هایی که آن دسته اول را اداره می کنند ارباب این طبقه هم هستند هر دو از یک فامیل اند و هر دو نوکر و کاسه لیس اجنبی. از قبیل این اشخاص را - که فاقد هر صلاحیت و شایستگی هستند و به جز زشت کاری و عیّاشی و حشر با سگ و خرس و رقص با فواحش و سرمایه داری افتخاری ندارند - برای راهزنی و ایجاد اختلاف و انداختن سنگ تفرقه در میان مسلمانان می گمارند.

حتی گاهی در گوشه و کنار، عناصر پلید و اشخاص کثیفی دیده می شوند که اگرچه خیلی فرومایه و حقیرند، ولی دشمنان اسلام همین ها را وسیله اجرای مقاصد خود قرار داده هر وقت بتوانند توسط آنان القای اختلاف می نمایند و برای نگاه داری این گونه اشخاص و انتشار کُتب ضالّه که به نام آنها منتشر می شود و یک نفر هم خریدار ندارد، در سال مبالغ زیاد صرف می نمایند.

امّا خوشبختانه امروز بسیاری از مسلمین از این دسایس و تحریکات و سیاست ها تا حدّی مطّلع شده و بیدار گشته اند و این مردم را شناخته و کمتر کسی به این حرف ها توجه می کند. و هرچه مسلمانان با اصول اسلام و معارف دینی آشناتر می شوند از نتیجه سوء این تحریکات، بهتر

بر کنار خواهند ماند. از این جهت هرکسی باید متوجه باشد که به نوشته ها و کتاب هایی که به نام دین و اسلام منتشر می شود، اگر خود اهل علم و اطلاع نیست بی مراجعه به علمای اعلام و اهل اطلاع، ترتیب اثر ندهد و آن را اصل و ملاک عمل قرار ندهد و به محض آنکه قسمتی از کتاب را با ذوق خود یا بعض موازین اسلامی موافق یافت، به آن عمل و اعتماد ننمایند؛ زیرا ممکن است یک کتاب مفصّل و یک سلسله مطالب صحیحه را برای یک اشتباه کاری که بعدها بزرگ می شود، بنویسند. و هم بسیاری از نویسندگان بااینکه به عقیده خود خواسته اند خدمتی انجام دهند برای آنکه اطلاعات کافی از مبانی اسلام و احادیث و روایات و علوم دینی ندارند، دچار اشتباهات بسیار می شوند.

این موضوع را، چون خیلی با وضع این رساله ارتباط ندارد، بیشتر از این تعقیب نمی کنیم. فعلاً غرض این است که زبان و قلم مقام مهمی را در دنیا حائز هستند و برای امر به معروف و نهی از منکر بهترین وسیله به شمار می روند.

راجع به گفتن سخنان سودمند و مطالب نافعه به حال جامعه در دین مقدّس اسلام تأکید بسیار شده است؛ ازجمله در کتاب وسائل الشیعه از سکونی نقل نموده که حضرت ابی عبدالله علیه السلام فرموده:

«قَالَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله: وَالَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ مَا انْفِقَ مِنْ نَفَقَةٍ أَحَبَّ مِنْ قَوْلِ الْخَیْرِ»؛⁽¹⁾

«رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: سوگند به آن خدایی که جانم به دست اوست مردم انفاق نکرده اند چیزی را که محبوب تر باشد از قول خیر و گفتار نیک».

و همچنین از حضرت ابی عبدالله علیه السلام روایت نموده است که فرمود:

«لا یَتَکَلَّمُ الرَّجُلُ بِکَلِمَةِ حَقٍّ یُؤْخَذُ بِهَا إِلا کَانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ أَخَذَ بِهَا، وَلا یَتَکَلَّمُ بِکَلِمَةِ ضَلالٍ یُؤْخَذُ بِهَا إِلا کَانَ عَلَیْهِ مِثْلُ وِزْرِ مَنْ أَخَذَ بِهَا»؛⁽¹⁾

«کسی به کلمه حقّی تکلّم نمی کند که آن کلمه به کار بسته شود مگر آنکه از برای او باشد مثل اجر کسی که آن را به کار می بندد و کسی به کلمه باطلی تکلم نمی کند که به آن عمل شود مگر آنکه بر گوینده آن مثل گناه کسی که به آن عمل نماید، می باشد».

فواید امر به معروف و نهی از منکر

هرکسی مطابق وسعت دایره اطلاعات و میزان معلوماتی که دارد، فواید امر به معروف و نهی از منکر را دریافته و می فهمد. اگر بخواهیم همه ثمرات اخروی و دنیوی آن مانند تقرّب به درگاه الهی، و آمرزش گناهان، و اجر و ثواب فراوان، نظارت در اجرای حدود و قوانین، حمایت از حقوق ضعفا و بینوایان، نگاه داری بیچارگان و افتادگان، تهذیب اخلاق و بسط و توسعه علم و فرهنگ، پیشرفت صنایع و اختراعات، تأسیس سازمان های خیریّه و عام المنفعه، عمران بلاد و شهرستان ها، تأمین عدالت اجتماعی و خدمات نوعی، نیکوکاری و احیای حسّ تعاون و همکاری، سعی در قضای حوائج و انتظام امور کسب و معاملات، دادرسی به ستمدیدگان و منع زمامداران و ارباب مناصب و مشاغل از تجبّر و ستمکاری و تضییع حقوق افراد و جلوگیری از فحشا و منکرات و صدها فایده دیگر را در اینجا احصا نموده، و در اطراف هر یک توضیحاتی بدهیم، از مقصود دور می شویم، لذا به ذکر قسمتی از حدیث شریفی که از حضرت امام محمد باقر علیه السلام روایت شده قناعت می کنیم.

شیخ کلینی رحمه الله در کتاب الکافی درضمن حدیثی از امام پنجم حضرت باقرالعلوم علیه السلام روایت نموده است که فرمود:

«إِنَّ الأَمْرَ بِالْمَعرُوفِ وَالنَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ سَبِیلُ الأَنْبیَاءِ، وَمِنْهَاجُ الصُّلَحَاءِ، فَرِیضَةٌ عَظِیمَةٌ بِهَا تُقَامُ الْفَرَائِضُ وَتَأْمَنُ الْمَذَاهِبُ، وَتَحِلُّ الْمَکَاسِبُ، وَتُرَدُّ الْمَظالِمُ، وَتُعْمَرُ الأَرْضُ وَیُنْتَصَفُ مِنَ الأَعْدَاءِ وَیَسْتَقِیمُ الأَمْرُ»؛⁽¹⁾

«امر به معروف و نهی از منکر، راه پیغمبران و روش صالحان و شایستگان است. واجب بزرگی است که به سبب آن واجبات دیگر به پا داشته می شود و راه ها امن، و کسب ها حلال می گردد و اموال و حقوقی که به ستم و غصب گرفته شده به صاحبانش ردّ می شود و زمین، معمور و آباد می گردد و از دشمنان انتقام گرفته می شود و کارها راست و مستقیم می گردد».

ضررهای ترک امر به معروف و نهی از منکر

حکومتِ عدالت در هر قوم و حصول نعمت امنیت و آسایش، و بالاخره سعادت افراد و اقوام، به میزان احترام آنها از حقّ و مواظبت آنان در حق گذاری است. اگر این صفت در میان مردم قوی و زنده باشد و همه قولاً و عملاً از حقّ طرف داری و حمایت کنند، نه حقّ کسی پایمال می گردد، و نه از کسی کاری برخلاف حقّ صادر می شود، و حق بر همه چیز و همه کس مقدّم می گردد.

در این جهت دین اسلام از آنچه لازمه تأکید است دریغ نفرموده و به مسلمانان دستور داده است که حق را بالاتر از هر چیز بدانند و در رعایت آن و حق گذاری و طرف داری از حقّ، خدا را در نظر گرفته حتّی ملاحظه سود و زیان شخصی خود را هم ننمایند.

خداوند در قرآن مجید می فرماید:

( قُلْ إِنْ کانَ آباؤُکُمْ وَ أَبْناؤُکُمْ وَ إِخْوانُکُمْ وَ أَزْواجُکُمْ وَ عَشِیرَتُکُمْ وَ أَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها وَ تِجارَةٌ تَخْشَوْنَ کَسادَها وَ مَساکِنُ تَرْضَوْنَها أَحَبَّ إِلَیْکُمْ مِنَ اللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهادٍ فِی سَبِیلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتّی یَأْتِیَ اللّهُ بِأَمْرِهِ وَ اللّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفاسِقِینَ )؛

«بگو اگر شما پدران، فرزندان، برادران، زنان، عشیره، دودمان و مال هایی که جمع و ذخیره نموده اید، و تجارتی که از کساد آن می ترسید و خانه هایی که اختیار کرده اید، آنها را بیشتر دوست دارید از خدا و پیغمبر او و جهاد در راه او، پس منتظر فرمان خدا، (یعنی عذاب او) باشید؛ و خداوند مردم فاسق را هدایت نمی کند».

در این آیه شریفه خداوند نسبت به کسانی که راجع به امور اجتماعی و ادای تکلیف و تحصیل خشنودی خدا و پیغمبر، بی قید و سهل انگاری می کنند و منافع شخصی دنیوی را بر مصالح نوعی و اخروی ترجیح می دهند، شدیدترین تهدیدات را فرموده است.

مراقبت در ادای وظیفه امر به معروف هم مربوط به همین حس احترام از حق و پشتیبانی از حق گذاران است. اگر حاکم بر قلوب و نفوس مردم «حق» باشد، نسبت به امر به معروف و نهی از منکر توجه و اعتنا خواهند داشت. و اگر از حاکمیت و نفوذ آن در قلوب جامعه کاسته شود، به همان حدّ به شأن امر به معروف بی اعتنایی می شود. و هرگاه حق و عدالت در میان قومی مورد رعایت نباشد، از تمام فوایدی که در امر به معروف و نهی از منکر است بی نصیب و به ضدّ آن مبتلا شده، عوض حقّ، باطل، و به جای راستی و امانت، دروغ و خیانت، و عوض علم و معرفت، نادانی و جهالت، و به جای عدل و

داد، ستم و بیدادگری، و عوض طهارت و عفّت و تقوا، ناپاکی و فسق و فجور رواج خواهد یافت.

اهل فساد و ستمکاری، گستاخ و بی شرم گردیده، همّت ها پست و رغبت ها در تحصیل علوم، کمالات و اعمال حسنه از میان می رود.

اهل خیر و نیکوکاری کم می شوند و در عوض، اشرار و ستمکاران بسیار می گردند و - همان طور که در اخبار وعده داده شده، اشخاص نالایق و بَدمنش بر جامعه مسلط می شوند - و درهای برکت های آسمان و زمین مسدود و از معاشرت ها و کسب ها و عبادات و طاعات و مواعظ و پندها و کوشش ها، خیر و برکت برداشته خواهد شد.

بر چنین مردمی هر دشمنی غالب و به آسانی آنان را استعباد و استثمار نموده، حیثیت و قومیت آنها را پایمال هوس و منفعت خود می کند. چنین قومی به جای آنکه دیگران را استخدام کنند، مستخدم بیگانگان می شوند.

شاید بعضی گمان کنند که اگر در میان اهل معاصی خود را حفظ کنند، یا از حقوق خود دفاع نمایند، کفایت می کند و بیش از این مسئولیتی ندارند، و حال اینکه این اشخاص شرعاً و عقلاً مسئول اند.

در کتب اخبار به این مضمون رسیده است که خداوند به حضرت شعیب علیه السلام وحی فرمود: «از قوم تو صدهزار نفر را هلاک می کنم؛ چهل هزار از بَدان و اشرار ایشان و شصت هزار نفر از نیکان و اخیار آنها!».

شعیب علیه السلام عرض کرد: خدایا اشرار به جای خود عذاب می بینند، ولی اخیار به چه سبب هلاک می گردند؟

خطاب شد: «برای آنکه مداهنه نمودند با گناهکاران و برای غضب من غضب نکردند».⁽¹⁾

آداب امر به معروف و نهی از منکر

مقصود از آداب، آن چیزهایی است که رعایت آنها در حصول غرض و گرفتن نتیجه، مؤثّر است مانند: لینت و نرمی کلام و اجتناب از درشتی و خشونت و استعمال الفاظ توهین آمیز و رعایت نزاکت و خوش خلقی و احترام اشخاص؛ مگر در مواردی که گرفتن نتیجه، بی خشونت و درشتی میسر نباشد.

مقصود از امر به معروف و نهی از منکر انجام یک وظیفه اخلاقی و نوع پروری است و به این جهت باید تا امکان دارد طوری ادای این وظیفه را نمود که باعث آزردگی و رنجش خاطر طرف نشود و او را در مقام لجاجت نیندازد.

چو کاری بر آید به لطف و خوشی چه حاجت به تندی وگردن کشی

خداوند به حضرت موسی و هارون که برای دعوت فرعون مأمورشان ساخت دستور داد که او را با کلام لیّن و نرم بخوانند:

( فَقُولا لَهُ قَوْلاً لَیِّناً )؛1

در بحارالانوار از کتاب مصباح الشّریعه روایتی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود:

«امرکننده به معروف باید دانا به حلال و حرام باشد و از آنچه راجع به خود اوست فراغت یافته باشد، نصیحت کننده مردم باشد و با آنها مهربانی و مدارا نماید، با لطف و بیان خوش، آنان را دعوت کند. آگاه به تفاوت اخلاق مردم باشد تا با هرکسی مطابق اخلاق و عادات او رفتار کند. دانا به مکر نفس و مکاید شیطان باشد و در آنچه که از مردم به او می رسد از اذیت و ابتلا، صبر نماید و در مقام مکافات و تلافی برنیاید و از آنها شکایت نکند و آمرانه و حاکمانه امر به معروف ننماید و از برای خود، با کسی درشتی و خشونت نکند، بلکه با نیت پاک برای خدا امر به معروف کند و از او یاری بخواهد و اگر نافرمانی او را نمودند و جفا بر او روا داشتند، صبر نماید و اگر از او پذیرفتند از آنها تشکّر کند کار خود را به خدا واگذار کند و عیب خود را ببیند».⁽¹⁾

یکی از آدابی که رعایت آن بسیار لازم است این است که جز در مورد ضرورت عیب کسی را در پیش دیگران نگوید و تا ممکن است عیوب مردم را بپوشاند و آنها را در خلوت به عیبشان آگاه سازد.