مشخصات کتاب
سرشناسه:خسروشاهی، سیدهادی، 1317 -
عنوان و نام پدیدآور:حدیث روزگار21: خاطرات مستند سید هادی خسروشاهی درباره فیلسوف معاصر
سید جلال الدین آشتیانی و نهضت مقاومت ملی - جمعیت متاع/ نویسنده سیدهادی خسروشاهی.
مشخصات نشر:قم: کلبه شروق، 1395.
مشخصات ظاهری:188ص.:مصور.؛14×21س م.
فروست:حدیث روزگار.
شابک:9-63-7255-964-978 : 80000 ریال.
وضعیت فهرست نویسی:فیپا
یادداشت:کتابنامه.
یادداشت:نمایه.
موضوع:خسروشاهی، سیدهادی، 1317 - -- خاطرات
موضوع:آشتیانی، جلال الدین، 1304-1384.
موضوع:نهضت مقاومت ملی.
موضوع:فیلسوفان اسلامی.
موضوع:Muslim philisophers.
موضوع:Iran -- History -- Islamic Revolution, 1979
رده بندی کنگره:ب 1395 3 آ 5 خ / 1568 DSR
رده بندی دیویی:955/083092
شماره کتابشناسی ملی:4480340
اشاره
بسم الله الرحمن الرحیم
حدیث نیک و بد ما نوشته خواهد شد
زمانه را قلم و دفتریّ و دیوانی است
حدیث روزگار - 21
خاطرات مستند سید هادی خسروشاهی
درباره: فیلسوف معاصر سید جلال الدین آشتیانی و: نهضت مقاومت ملی - جمعیت متاع
فهرست مطالب
مقدمه. 7
1 - جمال فلسفه و عرفان.. 11
خانه امن در تجریش! 18
مراتب چهارگانه سیر معنوی انسان 23
2 - نگاهی به زندگی و آثار. 31
در بیت آیت الله بروجردی.. 37
آغاز نهضت فلسفی 46
تألیفات و آثار 53
3 - بُعد سیاسی زندگی علامه آشتیانی.. 57
4 - استاد آشتیانی در «نهضت مقاومت» و: جمعیت «متاع» 77
اصول دهگانه 88
5- دیدگاه های سیاسی استاد آشتیانی.. 97
1- سیدجمال الدین حسینی.. 99
2- آیت الله کاشانی.. 106
3- فدائیان اسلام 110
4- امام خمینی(ره) و انقلاب اسلامی.. 115
6- چند نامه تاریخی - سیاسی.. 121
نامه اول.. 127
نامه دوم 130
نامه سوم 130
نامه چهارم 135
نامه پنجم. 141
نامه ششم 144
نامه هفتم از نجف 147
و آخرین خاطره... 151
7 - درباره استاد جلال. 155
یادی از استاد جلال.. 157
8 - دستخط ها 165
فهرست ها (اعلام، اماکن، کتب) 179
فهرست اعلام. 181
فهرست اماکن.. 184
فهرست کتب... 185
مقدمه
... این نسخه از - حدیث روزگار- سلسله «خاطرات مستند» اینجانب - درباره فیلسوف مجهول القدر معاصر، استاد بزرگ سیدجلال الدین موسوی آشتیانی است که به آغاز دوران تحصیلی بنده در قم، مربوط می شود. این دوران همزمان با شکست نهضت ملی کردن صنعت نفت بود و روی برداشت ها و باورهای سیاسی، تبادل نظر و بررسی مسائل فلسفی - علمی و بهره گیری از استاد در این زمینه، به مسائل سیاسی روز و حوادث نیک و بد حوزه ها کشیده شد و حتی در دوران سفر تحصیلی استاد به نجف و یا سفر این بنده به تبریز، همچنان ادامه یافت که محصول آن، مکاتباتی بود که به عمل آمد و طبق معمول، متأسفانه نسخه ای از نامه های بنده در اختیار نیست و فقط بخشی از نامه ها و یا پاسخ های استاد جلال از حوادث روزگار در امان باقی مانده که اینک در این رساله، ضمن پرداختن اجمالی به شرح زندگی و آثار استاد سید جلال الدین آشتیانی، برای ثبت در تاریخ عیناً نقل و درج
می گردد. البته این اثر می تواند نشان دهندة نوع اندیشه قشر متفکر و آگاه حوزه علمیه قم درباره حوادث سیاسی پس از حادثه موسوم به کودتای 28 مرداد و راه چاره جویی آنها برای پیشرفت کشور و بهبود اوضاع، تلقی گردد.
نکته ای که در این رساله مورد توجه قرار گرفته، فعالیت های سیاسی و غیرعلمی - غیرفلسفی استاد جلال الدین در دوران زندگی ایشان است... در واقع استاد جلال آشتیانی، در آن برهه از زمان، همزمان با ارتباط مقبول و موقعیت خاص در بیت مرجعیت - آیت الله بروجردی- و تحصیل و تدریس در حوزه و بحث و تلاش در دائره علوم اسلامی، به ویژه عرفان و فلسفه، در مسائل سیاسی روز هم به نحوی دخالت و نقش داشته است که البته این موضع و این مرحله در زندگی ایشان، مورد توجه اغلب سیره نویسانی که درباره استاد جلال، مقاله یا کتابی نوشته اند قرار نگرفته است و فقط یکی از پژوهشگران، با استناد به نوشته ها و نامه های ایشان به اینجانب، به این بُعد از زندگی ایشان هم اشاراتی کرده است که قابل تقدیر است...
البته استاد جلال، بعدها به علت لورفتن دستخط ایشان توسط بعضی از دوستان ملی گرا، در مورد نظریه منفی آیت الله بروجردی درباره شاه و بازداشت موقتش، از بازی های سیاسی اهل سیاست! ناراحت شد و ضمن کناره گیری از این جریانات رسمی، خود به فکر تأسیس یک نهاد سیاسی مستقل، برای گردآوری افراد صالح و ادامه مبارزه، در شکل معقول و منطقی بود که در یکی از نامه هایش به اینجانب، به طور
مشروح به آن می پردازد، ولی متأسفانه توفیقی در این زمینه حاصل نشد...
به هر حال: این نوشتار، اشاراتی دارد به زندگی، آثار و فعالیت های علمی و سیاسی استاد جلال به ویژه همکاری و نظریه او درباره نهضت مقاومت ملی و جمعیت متاع که اینجانب نیز به نحوی با هر دو جریان ارتباطی داشتم و در آن راستا فعالیت های ویژه ای انجام می دادم که به گوشه هایی از آن در «خاطرات مستند» خود اشاره هایی کرده ام.
اینک این رساله به علاقمندان تاریخ معاصر تقدیم می گردد. در انتظار هرگونه نقد و تصحیح و تکمیل خواهیم بود.
وله الشکر علی ما انعم.
قم: عید غدیر
سید هادی خسروشاهی
30/6/95
تصویر
استاد سید جلال الدین آشتیانی در حوزه علمیه قم
1 : جمال فلسفه و عرفان
اشاره
سابقه آشنایی
فروردین ماه 1386، دومین سالروز رحلت علامه دوران، جمال فلسفه و عرفان، آقا سیدجلال الدین آشتیانی بود؛ ولی از مراسم بزرگداشت نام و خاطره او، در محافل فرهنگی - فلسفی، متأسفانه خبری نبود! به ظاهر در بعضی از جراید، یادی و تجلیلی، نه در خور شأن، به عمل آمد و دیگر هیچ! و فقط در نخستین شماره سال دوم مجله وزین «اطلاعات حکمت و معرفت» نامه هایی چند از استاد منتشر گردید که گویای بخشی از تاریخ معاصر و نشان دهنده چگونگی قدرشناسی! محافل دانشگاهی دوران قبل از انقلاب، از شخصیت های فرهیخته ای چون جلال الدین بود، تا آنجا که برای پذیرش «ملاصدرای زمان» - به قول هانری کربن - برای تدریس در دانشگاه، می بایست از ایشان «امتحان»! به عمل می آمد و رساله ای «مکتوب» می داشت و البته پس از تحقق این امر هم، تازه بزرگان قوم! «نپذیرفتند»که او در دانشگاه تهران تدریس بکند.
بگذرم که این قصه پرغصه، سر دراز دارد و مطرح ساختن یا بررسی و تحلیل علل آن در این مقدمه، نه مقدور است و نه معقول و
بپردازیم به یاد و خاطره از استاد جلال الدین تا به نوبه خود ادای دینی کرده باشیم به این «عمادالفقهاء و سیدالحکما» - به تعبیر مرحوم آیت الله رفیعی قزوینی - در اجازه نامه اجتهادی که برای آقا جلال الدین، صادر کرده اند.
... به خاطر دارم که یک بار در مشهد مقدس از استاد جلال الدین در مورد تاریخ دقیق تولدش سؤال کردم و او در پاسخ به شوخی گفت: «من که خودم یادم نمی آید! اما گویا در ماه رجب المرجب(1)بوده است. یعنی بعدها از پیرمردان روستایی قصبه آشتیان، این را شنیدم و البته در جایی هم مثلاً پشت قرآن، ثبت نشده است، اما تاریخ وفات، به نظرم روزی در جایی ثبت خواهد شد!» و اکنون در آستانه ماه رجب - 1428 ه- ق - «یادمان علامه آشتیانی» را به جای سالگشت رحلت، در سالروز تولد استاد، منتشر می سازیم.(2)
در این یادمان، نخست به سابقه آشنایی با استاد اشاره می کنیم و سپس نگاهی کوتاه بر تاریخ زندگی و آثار وی خواهیم داشت و سرانجام چند نامه از نامه های تاریخی - سیاسی استاد به این جانب را نقل می کنیم، با اشاره ای پیش از آن، به نظریات سیاسی وی که در یادواره ها و مقالات اساتید و علاقه مندان منتشر شده در جراید، تاکنون به این امر توجهی نشده است...
... در اواخر سال 1331 یا اوایل 1332 برای ادامه تحصیل و اقامت دائم در حوزه علمیه قم، به این شهر آمدم، ولی از لحاظ درسی و سنی، شرایط داشتن «حجره» یا اتاقی در مدرسه «حجتیه» را دارا نبودم... با استاد بزرگوار آیت الله شیخ جعفر سبحانی مدظله الوارف، با توجه به سابقه آشنایی ایشان با مرحوم والد ماجد و اخوان عظام، مشورت کردم و ایشان به یاری شتافتند و به دو نفر از شاگردان خود که اهل «خمین» بودند(1)و در مدرسه فیضیه حجره ای داشتند، توصیه کردند که به طور موقت در حجره آن ها سکونت کنم تا حجره یا جایی مستقل پیدا شود و آن ها به احترام استاد خود، پیشنهاد را پذیرفتند؛ ولی موافقت مرحوم صاحب الداری متولی مدرسه فیضیه قبل از مرحوم آیت الله علمی (پدرخانم استاد محمد مجتهدی شبستری) با این امر مورد نیاز بود که به ایشان مراجعه کردم و معلوم شد که از هم دوره ها و علاقه مندان اخوی معظم، مرحوم آیت الله سیداحمد خسروشاهی است و بلافاصله موافقت کرد و من در مدرسه فیضیه، در حجره این دو بزرگوار، مستقر شدم.
آیت الله جلالی خمینی هم که گویا خود ساکن آن مدرسه نبود، هر چندی یکبار به دیدار همشهری های خود به آن حجره سر می زد و از همان تاریخ، آشنایی با ایشان هم آغاز گردید.
در حجره های متعدد مدرسه فیضیه، طلاب جدید در کنار فضلای قدیم، و هر کدام از شهری و روستایی دور یا نزدیک، در کنار هم زندگی می کردند و «آقا احمد» طلبه جوان و فرزند کوچک مرحوم
1) به نام های آقا شیخ محمد و آقا شیخ رضا که هر دو از طلاب فاضل بودند.
آیت الله بروجردی هم به توصیه پدر در این مدرسه حجره ای داشت و از صبح تا شب در آن جا به سر می برد تا درس بخواند و مغرور «بیت» مرجعیت و رفت و آمد آن ها نشود!
... از جمله معاریف این مدرسه، آقا سیدجلال الدین آشتیانی بود که در طبقه دوم طرف غرب مدرسه، حجره ای داشت و گاهی سروصدای «مباحثه» او، وقتی در و پنجره حجره باز بود، به پایین هم می رسید!.. خطیب شهیر مبارز، حضرت آقای شیخ علی اصغر مروارید - حفظه الله - هم که در آن ایام طلبه جوانی بود، اتاقی در کنار حجره آقا جلال داشت و هم حجره ایشان، مرحوم آیت الله شیخ محمدحسین زرندی، امام جمعه فقید کرمانشاه بود.
در محیط مدرسه، جوی روحانی و معنوی و دوری از مادیات و زرق و برق زندگی، حاکم بود و همگان به درس و بحث - منهای زندگی مادی - مشغول بودند. هم حجره های این جانب که هنوز تسلطی بر زبان فارسی نداشتم، در آموزش طبیعی زبان، موثر بودند و آشنایی من با آن ها که اهل روستاهای خمین بودند، موجب شناخت بیشتر از «حاج آقا» - امام خمینی - گردید، چرا که قبلاً در تبریز، از اخوی بزرگوار آیت الله سیداحمد خسروشاهی که همدرس امام، در درس آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی بوده، از فضائل اخلاقی و معنوی ایشان اشاراتی شنیده بودم، چون حضرت اخوی؛ خود علاوه بر تحصیل علم و فقاهت، اهل سیر و سلوک هم بود و به همین جهت به «حاج آقا» - اهل فلسفه و عرفان - ارادتی خاص داشت.
قبل از آن «تاریخ » - 1332 - هم حاج آقا در «مَدرس» فیضیه، درس اخلاق و تدریس فلسفه داشت و به قول جلال الدین، در مقاله در رثای امام عارفان «متجاوز از بیست سال، شرح منظومه و اسفار تدریس کردند و یگانه مشعل فروزان علم توحید و معرفت ربوبی و استاد وحید در علم عرفان و ... محسوب می شدند و مدتی هم برای برخی از ارباب معرفت شرح قیصری بر فصوص را تدریس کردند...».
و همان طور که جلال الدین آشتیانی در زندگی نامه تکمیلی «خودنوشت» خویش می نویسد: «مدتی نیز در درس استاد حاج آقا روح الله خمینی، حضور به هم رسانیده» است.
و به هر حال، آقاجلال در آن دوران یکی از معاریف فضلا به شمار می آمد. در مدرسه های طلبگی، نوعاً طلاب جدید و جوان، «اشکالات» درسی خود را از فضلای حاضر در مدرسه می پرسیدند که در واقع نوعی «کمک درسی سهل الوصول»! بود و حقیر هم بارها اشکالاتی را که در درس های خود داشتم، از آقاجلال آشتیانی می پرسیدم و او با بیان شیوا و شرح گویا و لهجه زیبا، به حل مسئله و پاسخگویی بر مشکلات درسی می پرداخت.
همین امر، علی رغم اختلاف سنی، موجب آشنایی این جانب با آقای آشتیانی گردید، ولی اقامت موقت حقیر در مدرسه فیضیه دو یا سه ماه بیشتر طول نکشید و در مدرسه حجتیه به لطف مرحوم آیت الله آقا شیخ اسحاق آستارائی، متولی و مدیر مدرسه و از اصحاب مرحوم آیت الله
حجت - حجره ای نصیب شد و از فیض حضور فضلای فیضیه محروم شدم، ولی همین آشنایی مقدماتی، که موجب دوستی و آشنایی با آقای آشتیانی گردیده بود، در جلسات هفتگی منزل مرحوم آقا سیدمهدی رضوی قمی در تهران، - منطقه شمیرانات - استمرار یافت.
خانه امن در تجریش!
... بعضی از شب های جمعه ای که از قم به تهران می آمدم، پس از پایان جلسة تفسیر آیت الله طالقانی در مسجد هدایت - خیابان اسلامبول - سوار بنزهای 190 دودزای گازوئیلی مستقر در توپخانه می شدم که تا تجریش 5 ریال کرایه اش بود و 15 دقیقه بیشتر هم طی مسافت جاده خلوت عمدتاً خاکی ولیعصر فعلی، طول نمی کشید. از میدان تجریش تا کوچه مقصودبک و باغ مرحوم آقای سیدمهدی رضوی قمی هم راهی نبود. آقای رضوی خود به امر وکالت و قضاوت می پرداخت و دارای تحصیلات حوزوی بود و در دوره ملی شدن صنعت نفت، کاندیدای نمایندگی قم شد...
منزل وی یک باغ چند هزار متری بود و دو سه اتاق طلبگی - درویشی را هم دم در برای مهمانان و یا دانشجویان بی مکان! اختصاص داده بود که از دوستان آقای سیدمحمدباقر رضوی فرزند ایشان بودند - وی خود دانشجوی دانشگاه بود و با «نهضت مقاومت ملی» همکاری داشت - اصحاب مهمانسرای طلبگی، علاوه بر استاد جلال الدین
آشتیانی، آقایان: دکتر ابراهیم یزدی، دکتر مصطفی چمران، مهندس طاهری قزوینی، مهندس عرب زاده، مهندس شکیب نیا، دکتر عباس حائری، مهندس مرتاضی، دکتر کاظم یزدی و دو سه دانشجوی دیگر و این جانب بودیم.
بحث ها عمدتاً در زمینه مسائل اجتماعی - اسلامی بود و حرف آخر را در این زمینه ها البته استاد جلال الدین آشتیانی می زد؛ ولی او خیلی علاقه نداشت که در مسائل سیاسی مورد نظر آقایان، با آن ها هماهنگ شود و گاهی هم مرا شفاهاً و کتباً، نصیحت می کرد که گول حرف این ها را نخورم!... و می گفت بعضی از اینها اگر روی کار بیایند، با من و شما همان رفتار را می کنند که قبلاً با آیت الله کاشانی و کل روحانیت کردند!... - و پس از پیروزی انقلاب اسلامی متأسفانه عملکرد بعضی از دوستان آن دوران، صحت نظریه استاد جلال الدین آشتیانی را روشن ساخت - که شرح و بسط چگونگی آن را ضروری نمی دانم!...
البته من خودم «ملی گرا» نبودم و هوادار سرسخت فدائیان اسلام و جریان اسلامی نهضت ملی به شمار می آمدم، ولی در مبارزه با رژیم کودتا، با «نهضت مقاومت ملی» هم همکاری داشتم و حداقل اعلامیه های آنان را - که علاوه بر دوستان قمی یا دانشجو، گاهی خود آقای آشتیانی آن ها را برای من از تهران می آورد - در حوزه علمیه قم، بدون آنکه نزدیک ترین دوستانم هم بدانند، توزیع می کردم. در بحث های متفرقه در جلسات منزل آقای رضوی، استاد آشتیانی از سیاست بیرون می رفت و گاهی سخن به فلسفه و عرفان و اشراق و
تجلیات حق، به میان می آورد و عاشقانه داد سخن می داد و اوج می گرفت، ولی اغلب بچه ها! چون معلومات چندانی در این زمینه نداشتند، خیلی از بحث های جدی فلسفی - عرفانی استقبال نمی کردند، ولی در بحث های عرفانی، به وضوح می دیدم که شهید مصطفی چمران به فکر فرو می رفت و در واقع حالت او دگرگون می گردید.
... یادم رفت بگویم که یکی از اصحاب آن باغ و ساکن یکی از آن اتاق های دم در، درویشی بود پیر، با ریشی بلند و گیسوانی آشفته و عصایی بر دست و کشکولی آویزان بر دوش! که می آمد و می نشست و در ناهار دانشجویی - درویشی بچه ها شرکت می کرد، ولی کمتر غذا می خورد و کمتر حرف می زد، یا اصلاً حرف نمی زد و بعد می رفت و در باغ قدم می زد و گاهی سنگ ریزه ها را یک یک جمع می کرد و در کشکول خود می ریخت و سپس آن ها را یک یک درمی آورد و به جوی آبی که روان بود، می انداخت! و تماشا می کرد.
روزی فلسفه این کار را از او پرسیدم. لبخندی زد و گفت: «تجسّم و تشبیه عملی حدیث روزگار است و آدم ها و جمع آوری چیزهایی به نام فرزند، مال و ثروت ... و همچنین اشاره ای است به گذر عمر و آمد و رفت انسآن ها... اگر آدم بفهمد که چیزی جز مثل این سنگ ریزه ها در این جهان پهناور و عالم هستی بزرگ، نیست و به سرعت هم در جریان و سیر آب در جوی زندگی از گردونه خارج خواهد شد، دیگر خیلی باد تو دماغش نمی افتد و می فهمد که چند روزی بیش ماندنی نیست و این آب او را با خود می برد و اگر این را دانست، به روشنی
می فهمد که این چند روزه هم ارزش و اعتبار و دل بستن به آن را ندارد.»
روزی گفتم: جناب مرشد، من قلباً خود درویش مسلکم و اصلاً طلبه یعنی درویش! نصیحتی دهید که مفید افتد و تجربه آموزد. لبخند خاص خودش را زد و گفت: «اولاً من مرشد و استاد نیستم، آقا جلال استاد است. ثانیاً من کی هستم که شما سید اولاد پیامبر اکرم را نصیحت کنم؟ جدّ شما نصیحت ها را کرده. آن ها را آویزه گوش کنید، خیلی چیزها به دست می آید.»
گفتم: «بالاخره شما عمری سپری کرده اید و تجربه ای اندوخته اید. بد نیست که ما هم از ثمره آن تجربه ها بهره مند شویم.» گفت: «اگر همیشه و در همه چیز خدا را در نظر داشته باشی که حاضر و ناظر است...، همه چیز خود به خود حل می شود... البته اگر اجازه دهید! یک نکته را می خواهم به شما یادآور شوم و آن این که: همیشه همانند دیگران و هماهنگ مردم بشوید! من گاهی که این جا می آیم و شما هم مِی آیید، آقاجلال و بچه ها اغلب روی گلیم و فرش می نشینند؛ اما شما گاهی روی صندلی می نشینید! صندلی غرور می آورد و زمین نشستن فروتنی. امان از این صندلی که وقتی انسان به آن بچسبد، دیگر ول نمی کند و بالاخره هم ضایع می شود.»
گفتم: «حقیر فقیر اشاره کردم که خود درویش مسلکم و ظاهراً فعلاً علاقه ای هم به زخارف دنیا یا صندلی ندارم، ولی به این دلیل گاهی روی صندلی می نشینم که اشراف به باغ داشته باشم و درخت و گل و
گیاه و سبزه و جوی آب را بهتر ببینم، وگرنه این تک صندلی شکسته که دل بستن ندارد!»
گفت: «این راه بهتر دیگری هم دارد. هرگاه خواستید درخت ها و گل ها را بهتر تماشا کنید و به جوی آب نظر کنید و گذر عمر را ببینید، داخل باغ بروید و همه چیز را به راحتی و از نزدیک نظاره کنید! بدون صندلی شکسته هم می شود باغ و دنیا را بهتر و زیباتر دید!»
از استاد جلال آشتیانی درباره درویش پرسیدم. گفت: آدم عجیبی است. خیلی کم حرف است و کارهای غریبی انجام می دهد. شاید می خواهد خود را دیوانه نشان دهد تا کسی مزاحمش نشود...
البته من از آن تاریخ به بعد، آن تک صندلی شکسته را ول کردم و به پند زیبا و نصیحت پرمعنای درویش عمل کردم، ولی بعدها و با مرور زمان فهمیدم که مراد او از «صندلی» که انسان را «ضایع» می کند، چه بود! مراد او صندلی هایی بود که بعدها به دست آمد و آن ها را چسبیدیم و دل بستیم و از خیلی چیزها غافل ماندیم! و بعضی ها ضایع ...
... پس از کودتای ضد مردمی 28 مرداد، پاتوق امن همه بچه ها، منزل آقا سیدمهدی رضوی بود و در واقع این خانه امن که پناهگاه دانشجویان وابسته به انجمن اسلامی دانشجویان و اعضای هوادار نهضت مقاومت ملی بود، به یکی از مراکز عمده فعالیت سیاسی ضد رژیم کودتا تبدیل شده بود و سال ها هم چنان «خانه امن» مبارزان و مرکز
تجمع و مشورت دانشجویان مسلمان در راستای اهداف «نهضت مقاومت» بود که پایه گذار اصلی آن هم باز رهبران اسلامگرای نهضت و در رأس آن ها: آیت الله سیدرضا زنجانی و آیت الله سیدابوالفضل زنجانی و دوستانی مانند مهندس بازرگان، مرحوم محمدنخشب بودند و با اشراف و رهنمود آن ها، به فعالیت سیاسی اجتماعی می پرداختند.
در یکی از دیدارهای معمولی در منزل آقای رضوی، استاد جلال الدین آشتیانی، روی همان ذوق عرفانی و فلسفه اشراقی، مکتوبی را که از استاد بزرگوار خود آیت الله علامه رفیعی قزوینی در اختیار داشت، با چند حاشیه توضیحی(1)و با عنوان خاص، به این جانب اهدا نمود که اینک متن اصلی آن مکتوب و حواشی استاد آشتیانی، برای استفاده عموم، منتشر می گردد.
این مکتوب در تاریخ سوم شعبان 1376 ه-.ق. م/ اسفندماه 1335 (نیم قرن پیش)(2)
به درخواست آقای ذوالمجد طباطبائی قمی «تحریر و قلمی» شده است و متن کامل آن مکتوب چنین است:(3)
مراتب چهارگانه سیر معنوی انسان
مراتب چهارگانه سیر معنوی انسان (1)
بسم الله الرحمن الرحیم. بدان که: قوه عملیه در نفس انسانیه که کارفرمای بدن جسمانی است، در رسیدن به اوج سعادت و کمال ناچار
است که مراتب چهارگانه را که شرح خواهیم داد، به سیر و حرکت معنویه عبور نموده، تا از حضیض نقص حیوانیت به ذروه علیای انسانیت نائل و برخوردار شود.
مرتبه اولی که او را «تجلیه» خوانند، آن است که نفس قوی و اعضای بدن را به مراقبت کامله در تحت انقیاد و اطاعت احکام شرع و نوامیس الهیه وارد نموده که اطاعت اوامر و اجتناب از منهیات شرعیه را به نحو اکمل نماید تا پاکی صوری و طهارت ظاهریه در بدن نمایان شود و در نفس هم رفته رفته خوی انقیاد و ملکه تسلیم برای اراده حق متحقق گردد و برای حصول این مرتبه، علم فقه بر طبق طریقه حقه جعفریه کافی و به نحو اکمل عهده دار این امر است.
مرتبه ثانیه که آن را «تخلیه» نامند، آن است که نفس به مضار و مفاسد اجتماعی و انفرادی اخلاق رذیله و خوی های پلید آگاهی یابد و به تدبر در عواقب وخیم آن ها در دنیا و عقبی بر طبق دساتیر مقرره در فن «علم اخلاق» آن صفات ناپسند را از خود دور و محو نماید، همچون کبر و حسد و حرص و شهوت و بدبینی به خلق و خودخواهی و باقی صفات رذیله که در کتب اخلاق ثبت است و این کار در معالجات روحانی و طب الهی همچون خوردن مسهلات و داروهاست برای رفع اخلاط فاسده در معالجه جسمانی و طب طبیعی.
مرتبه ثالثه که آن را «تحلیه» نامند، آن بود که پس از حصول تخلیه و رفع موانع، خود را به زیور اخلاق نیک و خوی های پسندیده که در نظام اجتماع و فرد تأثیر به سزا و عمیق دارند، آراسته کند و این
خود پاکیزگی باطن و طهارت معنویه است که تا این معنی حاصل و متحقق نشود، آدمی در باطن آلوده و نجس خواهد بود، هر چند که ظاهر بدن محکوم به پاکی ظاهری است و این کار در طب روحی و معالجه نفس، مانند خوردن غذا و استعمال دوای مقوی است که برای تولید نیرو و قوت در بدن در طب جسمانی به کار می برند.
و پس از حصول و تحقق مراتب سه گانه فوق از برکت صفا و پاکی روح در نهاد آدمی جاذبه محبت به حضرت حق پیدا گردد که تولید آن از مجذوب شدن قهری است به عالم حقیقت و سرد شدن از عالم مجازی که عرصه ناپایدار ممکنات است و رفته رفته محبت شدت نماید و اشتعال و افروختگی عجیب در روح عیان گردد و از خود بیخود و بی خبر شود و این مقام را که:
مرتبه چهارم از قوه عملیه است، «فنا» گویند.
و مقام فنا فی الله سه درجه دارد:
گردد و در این مقام بزرگ ترین قدرت ها و نیروهای مقتدرترین سلاطین عالم امکان، با قدرت و نیروی پشه ضعیف، در نظر حقیقت بین او یکی شود و این درجه را «محو» گویند.
در این نظریه برّ و بحر و دریاها و خشکی ها و افلاک و خاک عالی و دانی همه به هم متصل و پیوسته و یکی خواهند بود و همه با یک نغمه و به یک صدای موزون خبر از عظمت عالم ربوبی می دهند و در این مقام به حقیقت توحید و کلمه طیبه لااله الاالله متحقق شود. یعنی همه صفات کمال را منحصر به حق داند و در غیر حق ظل و عکس صفات کمال را پندارد و این مقام را «محق» خوانند.
تعینی در روح او باقی و منظور نماند، حتی اختلاف مظاهر همچون جبرئیل و عزرائیل و موسی و فرعون از چشم حقیقت بین صاحب این مقام مرتفع شود. مهر و خشم حق، بسط و قبض، عطا و منع وی، بهشت و دوزخ برای او یکی گردد. صحت و مرض و فقر و غنا و عزت و ذلت برابر شود. (5) در این مرحله است که شاعر عارف الهی نیک سروده که گفته:
گر وعده دوزخ است و یا خلد، غم مدار *** بیرون نمی برند تو را از دیار دوست
و شاید یکی از مراتب استقامت که در صحیفه الهیه امر بدان فرموده و ممدوح در علم اخلاق و محمود در فن عرفان است، همین مقام شامخ فنا در ذات است و این مقام را «طمس مقدم» خوانند که به کلی اغیار از هر جهت محو و نابود گشته، توحید صافی و خالص ظهور و تحقق یافته است.
در این مرتبه که آخرین منازل و سفر الی الله - جلت عظمته - بود، به لسان حقیقت گوید: «یاهو یا من لیس الاّ هو» و چون طالب حق به این مقام رسید، از هویت او و هویت همه ممکنات چیزی نمانده، بلکه همگی در تجلّی حقیقت حق، متلاشی و مضمحل شده اند:
لمن الملک الیوم لله الواحد القهار.
به خواهش حضرت آقای ذوالمجد طباطبائی قمی - سلمه الله تعالی - تحریر و قلمی شد با مراعات اختصار.
فی سوم شهر شعبان المعظم سنه 1376 مطابق اسفند 1335
سید ابوالحسن قزوینی
یادداشت ها و حواشی آقا سیدجلال آشتیانی بر مکتوب عرفانی علامه بزرگوار قزوینی، بر حسب شماره ها چنین است:
من افادات سیدنا الاستاد العلامه المترقی بمدارج الحق و الیقین خاتم الحکماء و المحققین الحاج سید ابوالحسن القزوینی روحی فداه، به رسم یادبود به دوست عزیز و برادر گرامی قدوة الفضلاء آقای خسروشاهی - دام فضله العالی - تقدیم می گردد. جلال الدین الموسوی
یا گوید:
در پس آینه طوطی صفتم داشته اند
آنچه استاد ازل گفت بگو، می گویم
این همه جام می و نقش مخالف که نمود
یک فروغ رخ ساقی است که در جام افتاد
آنچه در نعت جلال آید و در وصف جمال
همه در روی نکوی تو مصوّر بینم
را مقام صحو بعد المحو نامند و تمکین بعدالتلوین گویند و مرتبه اخیر همان فنا عن الفنائین است.
حرره جلال الدین آشتیانی
در پایان این مکتوب عرفانی، برای شناخت بیشتر استاد و معلم جلال الدین، آیت الله علامه، سیدابوالحسن رفیعی قزوینی، به شرح حال ایشان اشارتی می نماییم که خود بخشی از تاریخ معاصر است:
آیت الله سیدابوالحسن رفیعی از فقها و مشاهیر فلاسفه عصر ما، در سال 1315 هجری قمری، در قزوین، در خاندان علم و فقاهت و تقوی به دنیا آمد... مقدمات و دروس متن را در زادگاه خود در محضر اساتید آن زمان تلمذ نمود و سپس به تهران رفت و از محضر پرفیض علمای معروف، حکمت و کلام و فلسفه و هیئت و ریاضیات فراگرفت و در سال 1338 ه- .ق به قزوین بازگشت...
در سال 1340 ه-.ق به قم هجرت نمود و در درس آیت الله شیخ عبدالکریم حائری - مؤسس حوزه - شرکت نمود و خود به تدریس اصول و فلسفه پرداخت... و در همان زمان، به درجه اجتهاد رسید و به قزوین و تهران مراجعت نمود و به افاضه علوم بر طلاب ادامه داد... و یکی از اساتید معروف دوران شد و شاگردان برجسته بسیاری تربیت نمود. حضرت امام خمینی، آیت الله آقا رضی شیرازی، آیات و علمای عظام: مهدوی کنی، امامی کاشانی، شهید مطهری، جلال الدین آشتیانی،
دکتر سید حسین نصر، غلامحسین دینانی و نظایر آن ها، از جمله شاگردان وی محسوب می شوند.
آیت الله رفیعی قزوینی آثار و تألیفات بسیاری در فقه و کلام و حکمت و عرفان داشتند که متأسفانه اغلب آن ها مخطوط است و فقط 8 رساله از آن مرحوم، اخیراً توسط آقای محمدرضا بنداچی در قزوین چاپ و منتشر شده است.
کتب فقهی معظم له شامل کتاب های: صلاة، حج، ارث، نکاح، مکاسب، حاشیه بر عروة الوثقی و غیره است که به طور استدلالی تألیف شده اند، مانند بسیاری از آثار کلامی و فلسفی ایشان، متأسفانه تاکنون چاپ نشده است.
از جمله آثار فلسفی و کلامی ایشان عبارتست از: حواشی و تعلیقات و مقدمه بر: اسرار الحکم ملاهادی سبزواری، شرح اشارات و شفای بوعلی سینا، شواهد الربوبیه و اسفار اربعه ملاصدرا، شرح تجرید قوشجی، شرح منظومه سبزواری، قبسات میرداماد، شرح فصوص الحکم قیصری، شوارق الالهام ملا عبدالرزاق لاهیجی، کلمة الاشراق قطب الدین شیرازی و ده ها اثر دیگر...
در خرداد ماه سال - 1386 ش - همایش بزرگداشت معظم له در قزوین، با شرکت گروهی از اساتید و علما برگزار شد، و ای کاش بانیان این همایش نیکو، برای چاپ آثار ایشان هم اقدامی بنمایند!...
2 : نگاهی به زندگی و آثار
اشاره
زندگی و آثار
علامه سید جلال الدین آشتیانی پرچمدار حکمت صدرایی در دوران معاصر و شارح بزرگ مکتب فلسفه اشراق و عرفان اصیل اسلامی، بی گمان یکی از شخصیت های استثنایی تاریخ و فرهنگ معاصر ایران زمین بود. نکته ای که درباره وی مورد اتفاق همگان است، این است که: علامه آشتیانی، انسانی متعالی و فیلسوفی والامقام و به قول هانری کربن در حد ملاصدرای زمان بود. زندگی او، زندگی فیلسوفی زبده و دانشمندی پرمایه است که فقط با عشق به علم و فلسفه و عرفان، سپری شد و او هرگز از این عشق خود نیاسود و هیچ یک از تحولات کوچک و بزرگ روزگار، سبب نشد که او راه و روشی را که برای خود برگزیده بود، ترک کند!
در این قسمت درنگی خواهیم داشت درباره زندگی و آثار این شخصیت فرهیخته که یاد و خاطره اش زنده و جاوید خواهد ماند.
استاد آشتیانی طبق نقل در «زندگی خودنوشت» در سال 1304 ش.
در خانواده ای معمولی در قصبه آشتیان از «مضافات سلطان آباد اراک» پا به عرصه وجود گذاشت. پدرش فردی مؤمن و کاسب عادی و مادرش بانویی خانه دار بود. جلال الدین دروس ابتدایی تحصیلی را در دوران ستم شاهی رضاخانی آغاز کرد و در مدارس جدید، که به تازگی در ایران پاگرفته بود، حضور یافت.
وی پس از چندی با راهنمایی های یک روحانی پارسا که تا پایان عمرش از او به نیکی یاد می کرد، به تحصیل علوم دینی و مطالعات اسلامی روی آورد. نخستین گام های این مسیر را که آموزش مقدمات زبان عربی بود، در زادگاه خود آشتیان برداشت. آشتیان با اینکه در آن زمان دهکده ای بیش نبود، اما در همان عصر هم عالمانی بزرگ و فیلسوفانی بی نظیر را در دامن خود پرورده بود - آن هم درست در همان زمان که آشتیانی نوجوان به فراگیری «الهیات» می اندیشید - در آفاق فکر و فلسفه در عالی ترین حد ممکن می درخشید. در این راستا، می توانیم از دو فیلسوف بزرگ و علی الاطلاق، نام ببریم که پسوند «آشتیانی» را در نام خود داشتند: علامه میرزا مهدی آشتیانی که استاد مسلم در میان فلاسفه عهد خود محسوب می شد و دیگری آیت الله آقا میرزا احمدآشتیانی که فردی باتقوا، عالم، فرهیخته و فیلسوف بود و گمنامی را می پسندید.
یکی از بزرگان در پاسخ به این سؤال که مرحوم میرزا احمد چرا ناشناس و گمنام بود؟ گفته بود: «الناس الی اشباههم امیل»!...
چندی بعد - سال 1323 ش - استاد آشتیانی در حالی که از نوجوانی
چندان فاصله نگرفته بود، به قم آمد و در درس های کسانی حضور یافت که بعدها هرکدام به ستاره ای از ستاره های علم و فقه تبدیل شدند: شیخ محمدصدوقی یزدی، میرزا عبدالجواد جبل عاملی اصفهانی و...
در آن زمان، حوزه علمیه قم تازه «استقرار» یافته بود و با رفتن رضاخان از ایران، حوزه تحرکات علمی و فرهنگی خود را با جذب عملی و غیر ارادی استعدادهای توانمند که یکی از آن ها استاد آشتیانی بود، آغاز کرده بود و می رفت که نقشی بزرگ در تاریخ علمی و فرهنگی ایران و حتی همه جهان اسلام ایفا کند. استاد آشتیانی در همین دوران، چندی نیز به اصفهان رفت و در نزد حاج آقا رحیم ارباب مکاسب شیخ انصاری را خواند و آنگاه به صورت جدی وارد حوزه فلسفه و علوم عقلی گردید.
استاد حتی برای همین منظور به تهران سفر کرد تا محضر فیض بخش همشهری خود و فیلسوف بزرگ میرزامهدی آشتیانی را درک کند. فیلسوفی بزرگ که به سن کهولت رسیده بود، و از دیگر سو با بیماری هایی طاقت فرسا دست وپنجه نرم می کرد، ولی وقتی اشتیاق طلبه همشهری خود را دید، وی را به حضور پذیرفت و اجازه داد که سؤالات خویش را مطرح نماید. نظر به اینکه فاضل جوان اساساً نیاز به زانو زدن در برابر استادانی برجسته داشت، و میرزا اغلب مریض و ناتوان بود، طی نامه ای جلال الدین را به یکی از هم دوره های خود در قم که منزوی بود، معرفی کرد. این شخص «میرزا مهدی مازندرانی»
نام داشت که از حکمای بزرگ و باز ناشناخته، به شمار می رفت.
او بنا به سفارش دوست حکیم خود - میرزا مهدی حکیم آشتیانی - از سید جلال الدین آشتیانی استقبال نمود و دروسی چون «شرح منظومه» و «شوارق الالهام» را که از متون دست اول فلسفی به شمار می رفتند، به صورت کامل به خاطر او تدریس نمود و پس از آن بود که مقام علمی و فلسفی این مرد حکیم که در گوشه انزوا می زیست، به آرامی کشف شد و مورد توجه دیگر فضلای جوان حوزه علمیه قم قرار گرفت و کسانی چون: علامه محمدتقی جعفری و آیت الله سیدابوالحسن مولانا نیز از محضر وی استفاده نموده و درس ها آموختند که در شرح زندگی و تاریخ حیاتشان ذکر شده است. جالب اینکه شهید آیت الله مرتضی مطهری نیز با اینکه خود عالمی استاد دیده بود، زبان به تمجید مقام درخشان فلسفی مرحوم مازندرانی گشوده است...
علاوه بر این، همزمان، استاد جلال الدین آشتیانی از محضر حکیم دیگر، میرزا احمدآشتیانی نیز بهره برد که نشان می داد برای فهم مسائل حکمت از هیچ کوششی و تلاشی و درک محضر استادی، فروگذار نمی کند. آشتیانی طبق نوشته خود در این ایام با مدرس بزرگ حوزه حاج آقا روح الله خمینی آشنایی نزدیک یافت. و مدتی نیز پای درس وی نشست... این آشنایی برای او امری کاملاً سرنوشت ساز بود. این آشنایی که خود را در رفاقت و دوستی با فرزند بزرگ امام، مرحوم حاج سیدمصطفی خمینی نشان می داد، بعدها عمق بیشتری یافت و تا آخرین روزهای حیات امام خمینی(ره) همچنان برقرار بود، تا آن جا
که وقتی یک سال پیش از ارتحال امام، استاد برای معالجه در یکی از بیمارستان های تهران بستری بود، ایشان فرزند دیگرش را برای عیادت فرستاد و تمایل خود را برای تجدید دیدار به او ابلاغ نمود که استاد آشتیانی در چندین مصاحبه خود به این موضوع اشاره کرده است.
آشتیانی مقام علمی و موقعیت والای فقهی و فلسفی مرحوم امام خمینی را می ستود و حق استادی او را پاس می داشت؛ همچنان که به رفاقت و صمیمیت خود با فرزندش اشاره کرده و به آن افتخار می نمود. (برای تفصیل مراجعه شود به مقاله چاپ شده وی تحت عنوان: «در رثای امام عارفان»).
در بیت آیت الله بروجردی
... یکی از شگفتی های زندگی نخستین سیدجلال آشتیانی، حضور او در بیت مرجع بزرگ وقت آیت الله بروجردی است. این حضور، در آن سن و سال، چنان پررنگ بود که انصافاً تعجب انگیز است که چگونه یک طلبه جوان آشتیانی در نزد مرجع بزرگ شیعه، آن اندازه دارای تقرّب و اعتبار می شود که بعضی از مسائل مربوط به حوزه و حتی مسائل سیاسی را نیز با آن طلبه، مطرح می کند و یا با او مشورت می نماید و عقل و درک او را می ستاید؟
اما مرحوم آشتیانی هرگز از این درجه قرب و نزدیکی خود به آیت الله بروجردی با آب و تاب یاد نکرد - در حالی که به آن افتخار می نمود - زیرا همین یک موضوع به تنهایی هم کافی بود تا برای او
امتیازاتی خاص به بار بیاورد، ولی او به دنبال «امتیازات» نبود.
شاید تنها موردی که او از این موضوع یاد نموده، در قضیه روشن نمودن مسأله استمرار تدریس اسفار توسط علامه سیدمحمدحسین طباطبائی بود. برخلاف مشهور که گفته و نوشته شده است علامه طباطبائی مجبور شد درس اسفار خود را به امر آیت الله بروجردی تعطیل کند و اگر چنین نکند شهریه طلبه هایی که در آن درس حضور می یافتند قطع خواهد شد! استاد آشتیانی به عنوان کسی که هر روز در بیت آیت الله حضور داشت و هر روز در ردیف اول پای منبر و درس خارج او می نشست، این موضوع را نفی می کند و در مصاحبه ای می گوید:
«آیت الله بروجردی - روحی فداه - هر روز دست برشانه های من می نهاد و بر منبر - درس - جلوس می نمود. از دیگر سو ایشان می دانست که من به درس اسفار می روم؛ ولی هرگز از این موضوع نهی نکرد و تنها فرمود که آقای طباطبائی به تکلیف شرعی خودشان عمل کنند و من این موضوع را به علامه منتقل نمودم. ایشان نیز که مشغول نگارش تفسیر المیزان بود، درس اسفار را به درسی خصوصی تبدیل کرد، والا آیت الله بروجردی هرگز این درس را تعطیل نکرد و هرگز شهریه احدی قطع نشد، برخلاف آنچه - یکی از دوستان - نوشته است.»
از دیگر موارد قابل اشاره در خصوص روابط سیدجلال الدین آشتیانی جوان و آیت الله بروجردی، مسأله بهائیان ایران می باشد. زمانی که تبلیغات بهائیت اوج گرفت و با یک سلسله حرکات تبلیغاتی باعث
کنش ها و واکنش ها در سطح کشور گردید، آیت الله بروجردی تحت فشار قرار گرفت و تا حد فتوا دادن برای مبارزه با آنان پیش رفت. اینجا بود که نظر مشاور جوان خود را خواستار شد. آشتیانی بدون درنگ پاسخی می دهد و آیت الله به فکر فرو می رود و این تعبیر را بر زبان می آورد: تو از همه این حضرات بیشتر می فهمی.(1)
به این ترتیب می توان حدس زد که آیت الله بروجردی به عنوان مرجعی دوراندیش، در جبین این دانش آموخته جوان، نوری می دید که سبب می شد در بسیاری از مسائل حوزوی و عومی با او مشورت نماید و این امر عجیب و فوق العاده، باید مورد توجه و دقت قرار گیرد. در این خصوص خاطرات و مستندات فراوانی وجود دارد که شاید در جای دیگر به آن بپردازیم؛ چه، استاد آشتیانی به صورت طبیعی رابطی بود بین آیت الله بروجردی و اغلب کسانی که به نحوی از انحا با بیت آن جناب که بیت اول مرجعیت محسوب می شد، می خواستند در تماس باشند.
در سال های 1330 به بعد که مسئله ملی شدن صنعت نفت پیش آمد، این موضوع بی گمان علاوه بر دو قطب تعیین کننده: مذهبی - ملی که در آیت الله کاشانی از یک سو و دکتر مصدق از سوی دیگر تبلور یافته بود، دارای هوادارانی هم بود که لزوماً طرفدار سرسخت یکی از
1) رجوع شود به مصاحبه استاد با کیهان فرهنگی، شهریور 64، شماره 6، مسلسل 18، با حضور آقایان: بهاءالدین خرمشاهی، دکتر غلامرضا اعوانی، دکتر جلال الدین مجتبوی و دیگران
دو قطب نبودند، بلکه به صورت طبیعی یکی را بر دیگری ترجیح می دادند. این موضوع زمانی حاد شد که میان رهبران نهضت شکاف و دو دستگی پیش آمد و بدین ترتیب اصحاب!، دیدگاه خود را آشکار نمودند... و استاد آشتیانی در این دوره می کوشید نقشی «آشتی دهنده» ایفا کند و از بروز تنش تا حد ممکن جلوگیری نماید که متأسفانه به علت لجاجت ها و خودبزرگ بینی های یکی از طرفین - حاکم - که مرحوم آیت الله طالقانی در سخنرانی احمدآباد به آن ها اشاره کرد، به نتیجه مطلوب نرسید و سرانجام هم همین اختلافات موجب شکست نهضت گردید.
... استاد آشتیانی پس از ارتحال آیت الله بروجردی با توجه به شرایط سخت زندگی، مانند مرحوم آیت الله مطهری، آیت الله بهشتی، آیت الله مفتح و فضلای دیگر هم، به تدریج به فکر حضور در عرصه های تدریس دانشگاهی افتاد. فراگیری دروس فقه و اصول از محضر آیت الله بروجردی، وی را از حضور در درس خارج دیگران بی نیاز کرده بود؛ ولی تنها چیزی که وی را به ماندگاری در حوزه علمیه قم تشویق می کرد، حضور علامه سیدمحمدحسین طباطبائی بود...
برخورد با علامه طباطبائی که از سال ها قبل آغاز شده و به حضور همزمان در دروس مختلف او منتهی شده بود، عاملی بود که سبب می شد او همچنان در قم بماند و از حضور آن حکیم بزرگ استفاده کند. کتاب هایی که استاد آشتیانی در محضر مرحوم علامه آموخت، عبارتند از: جلد دوم «کفایه الاصول» آخوند خراسانی - استاد خود علامه
طباطبائی در نجف اشرف - و «شفا»ی بوعلی سینا و «اسفار» حکیم ملاصدرا ... و همچنین درس تفسیر قرآن، که بحث های اصلی آن دروس، در تفسیر ارزشمند و جاوید المیزان در 20 جلد آمده است.
دکتر سیدحسین نصر نقل می کند که پس از آشنایی با علامه طباطبائی و حضور در حلقه درسی وی، استاد آشتیانی به عمق فلسفه و عرفان اسلامی پی برد و این امر را جدی تر گرفت. همین موضوع کافی بود تا استاد آشتیانی در کنار علامه طباطبائی بودن را افتخاری بزرگ محسوب نموده و همگام با آن جناب، علاوه بر حوزه علمیه، در جلساتی که وی با اندیشمندان غربی نظیر هانری کربن در تهران داشت، شرکت بجوید.
حضور استاد آشتیانی در این مجامع علمی - فلسفی، طلیعه ای بود که شکوفایی هرچه بیشتر وی را نوید دهد و در همین جلسات بود که وی با برخی از روشنفکران و عالمان دانشگاهی و عمدتاً تحصیل کرده غرب، آشنایی یافت و به لحاظ نظام فکری متینی که بر اثر کثرت اطلاع از زوایای فلسفه اسلامی به دست آورده بود و همچنین توانایی و ممارست در شرح و بسط مسائل فلسفی و عرفانی، جهان شناسانی چون ابن عربی و حکیم ملاصدرا، مورد توجه و استقبال کسانی چون، هانری کربن و دانشمندان ایرانی، چون دکتر نصر و دکتر داریوش شایگان و دیگران واقع شود.
علی رغم تلمّذ در محضر استادانی چون امام خمینی، علامه
طباطبائی، میرزا مهدی آشتیانی و... علامه جلال الدین باز خود را بی نیاز از استاد ندیده و با حادثه ای که حادثه ویژه زندگی اش بود، روبرو می شود و سر از قزوین درمی آورد! و در درس فیلسوفی ناشناخته حضور به هم می رساند. این فیلسوف بزرگ کسی جز مرحوم آیت الله علامه سیدابوالحسن رفیعی قزوینی نبود که از سال ها قبل در قزوین رحل اقامت افکنده و از علوم و معارف اسلامی تنها به تدریس فقه و اصول بسنده می کرد. حضور آشتیانی جوان کافی بود تا علامه رفیعی دیگر بار برسر ذوق بیاید و تشنگان فلسفه و معارف عمیق عرفانی را سیراب کند.
دکتر ابراهیمی دینانی به این نکته اشاره کرده و می گوید: مرحوم رفیعی زیربار تدریس معقولات نمی رفت، تا استاد آشتیانی به علت مشکلات معاش به تهران آمد و پا پیش نهاد و واسطه این امر شد و این مقدمه ای برای کشف حکیم بزرگی بود که مقام فلسفی او - خصوصاً در تدریس اسفار - تا آن روز برای کسی روشن نشده بود.
... با تصویب شدن قانونی که به دانش آموختگان حوزوی اجازه می داد در دانشگاه ها به تدریس مشغول شوند، استاد آشتیانی به علت مشکلات زندگی فردی و با تشویق دوستانش، حاضر شد مقام استادی دانشگاه را بپذیرد. او تمایل داشت در دانشگاه تهران به این مهم مشغول شود و برای همین منظور با زنده یاد فروزانفر نیز ملاقات نمود و او را به شگفتی واداشت. با وجود این، مسائلی پیش آمد که جلال الدین
نتوانست علی رغم میل باطنی خود وارد دانشگاه تهران بشود(1)و به طور اجبار به دانشگاه مشهد روی آورد و تا سالیان متمادی در آن جا به تدریس پرداخت... البته زمانی که وی قصد تدریس در دانشگاه را داشت با مانع جدیدی به اصطلاح قانونی! روبه رو شد و آن اینکه: چون ایشان دارای اثر علمی مکتوب نیست، نمی تواند در دانشگاه تدریس کند!
یا للعجب! استاد آشتیانی؟، هم باید «امتحان» بدهد و هم رساله ای «تألیف» و ارائه نماید تا آقایان! اجازه بدهند که او تدریس کند، ولی استاد با سلاح علم و فلسفه به میدان آمد و پس از شنیدن طرح جدید ناشی از عدم معرفت مسئولان دانشگاهی و فرهنگی آن زمان با منزلت علمی وی، در عرض بیست روز کتاب: هستی از نظر فلسفه و عرفان را که یکی از عمیق ترین مباحث فلسفی است، به رشته تحریر درآورد که با تقریظ آیت الله رفیعی، به زیور طبع آراسته شد.
متن آن تقریظ، چنین است:
بسم الله وله الحمد/ کتاب مستطاب «هستی از نظر فلسفه و عرفان» که از افکار عالیه جناب مستطاب قدوة العلماء الراسخین و سیدالحکماء المتألهین آقای سید جلال الدین آشتیانی دامت افاضاته تراوش نموده و به قلم بلاغت شیم معظم له نگارش یافته، مورد مطالعه حقیر قرار گرفت. پس از تأمل و تدبر در مطالب و محتویات آن بر هر شخص هوشمند و
1) مراجعه شود به نامه استاد در مجله «اطلاعات حکمت و معرفت»، شماره اول، سال دوم، 1386.
بصیر معلوم خواهد شد که کتاب مزبور بهترین کتابی است که در مباحث راجعه به وجود، نوشته شده است؛ چه آنکه اکثر مباحث مشکله و معضله را به تحقیق والا با بهترین اسلوب به مرحله وضوح رسانیده و جمیع نکات معنویه و صوریه را به کار برده اند و در مقام ردّ اوهام قاصرین دقیقه ای از ذکر حقیقت مطلب فروگذار ننموده اند؛ لهذا بر طالبین معارف حقیقیه لازم است که کتاب مزبور را قدردانی نموده و در استفاده از تحقیقات آن غفلت نفرمایند و هم از جناب مؤلف آن، تقدیر و توقیر را به نحو کمال مراعات نمایند.
الاحقر ابوالحسن الحسینی القزوینی عفی عنه،(1)
محرم 1380 قمری
البته علامه قزوینی، همزمان، اجازه اجتهاد جالب توجهی هم برای استاد جلال الدین صادر کرده اند که در نوع خود کم نظیر است و متن آن چنین است:
بسم الله الرحمن الرحیم/ الحمدلله الذی أنزل علی عبده الکتاب و آتاه الحکمة و فصل الخطاب منه البدو و الیه المأب و صلی الله علی رسوله و خاتم انبیائه محمد و آله الاطیاب، و بعد: فالذی یهم بیانه ولاینبغی سره و کتمانه انّ جناب العالم الفاضل النحریر و المحقق المتأله الخبیر عماد الفقهاء والمجتهدین و سید الحکما و المتألهین المولی السید جلال الدین الآشتیانی بلغه الله سبحانه الی أقصی کرائم الامال و فضائل
1) متن اصلی و دستخط آیت الله قزوینی در آخرین بحث (ص 56) نقل شده است.
الامانی ممن کرع و ارتوی فی العلم و الحکمة و تضلع بالفضل و غایة المعرفه قرء علی الاساتذه مافی عصره فی المعقول و المنقول و المعارف الیقینیه و الاصول العقلیه و الفقه و الاصول حتی بلغ نهایة المأمول و قرء علی برهة من دهره فی علم الفقة و المعارف الحکمیة و العلوم الحقیقیة سیما کثیراً من معضلات مباحث الاسفار عظم الله قدر مصنفه العلامة و جدّ و اجتهد فی استخراج حقایق العلوم العقلیة و النقلیة و دقائقها و استنباط رموزها و اسرارها حتی أن صار بحمدالله عالماً نحریراً و محققاً خرّیتاً ماهرا عریقاً فهنئیاً لجنابه تلک العطیة الکبری و النعمة العظمی و اوصیه و نفسی الخاطئه بمراعات التقوی و اقتفاء آثار الائمه الطاهرین صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین، فهم الهداة الی الله والادّلاء الی مرضاته کماهو المشهود من جنابه سلّمه الله تعالی و ان لاینسانی من الدعا فی الخلوات و مظان اجابة الدّعوات و الله سبحانه هو الولی للخیرات و رافع الدرجات. حرره بیمنیاه الداثرة. الاحقر ابوالحسن الحسینی القزوینی
فی شهر محرم عام 1380 ه-(1)
با نقل این سند تاریخی، به قلم شخصیتی چون آیت الله رفیعی - استاد امام خمینی - درباره استاد جلال الدین آشتیانی، ظاهراً دیگر نیازی به هیچ گونه توضیح درباره مقام علمی او، در منقول و معقول، نخواهد بود!...
1) متن دستخط در بخش آخر کتاب نقل شده است.
آغاز نهضت فلسفی
... چیزی نگذشت که مرحله ای دیگر از زندگی استاد آشتیانی آغاز شد که از آن می توان به دوران تحقق شکوفایی پژوهش های استاد تعبیر کرد. با آغاز این مرحله، وی تحقیقات عمیق خویش در تاریخ فلسفه اسلامی را آغاز نمود و به جستجو در اعماق متون ناشناخته و کم شناخته شده، همت گماشت. استاد با نظر به ضرورتی که احساس می کرد و از روی دانش و مطالعات گسترده ای که داشت، احیای آثار حکمای الهی ایران را پس از تدریس، در اولویت کارهای پژوهشی خود قرار داد و با همتی والا شروع به کار نمود. بخش هایی از این کار سترگ با همکاری پروفسور هانری کربن همراه بود، و در واقع آن دو به صورت تنگاتنگ با همدیگر همکاری می نمودند. وقتی مجلدات نخستین این حرکت بزرگ علمی - فلسفی منتشر شد، اعجاب و تحسین همگان را برانگیخت. انتشار آن ها با مقدمه پروفسور هانری کربن، گامی بود در جهت معرفی و نشر فلسفه اشراق - اسلامی در ممالک غربی که آثار مثبت و جالب و ارزشمندی در پی داشت.
بسیاری از آگاهان بر این عقیده اند که انتشار این کتاب ها زمینه را برای بسط آشنایی دوستداران فلسفه الهی و خصوصاً فلسفه اشراقی در دنیا مهیا نمود. در این میان، به این واقعیت باید اشاره کرد که زحمت اصلی کار، خصوصاً به لحاظ شناسایی نسخ خطی و تطبیق میان نسخ و همچنین رفع مشکلاتی که در جریان کار وجود داشت و خصوصاً
گره گشایی از محتوای متون، عمدتاً بر دوش استاد آشتیانی بود که بی تردید کار دشواری بود، ولی مرحلة اجرایی که بخش اساسی دیگری بود، به عهده پرفسور کربن بود که متأسفانه با درگذشت وی، تمام بار این کار بزرگ بر دوش استاد آشتیانی افتاد و او توانست بخش عمده این مجموعه را به سامان برساند. گرچه همه مجموعه به طور کامل چاپ و منتشر نگردید.
در کنار احیای تراث و آثار و مآثر فلسفی که با عنوان «منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران» منتشر شد و داخل و خارج مورد استقبال اصحاب حکمت قرار گرفت، استاد به پژوهش در زمینه های مهم دیگر و احیا و شرح و تفسیر و تعلیقه زدن بر آثار بسیار معروف و یا مخطوط نیز همت گماشت که از آن جمله می توان به تصحیح شرح فصوص الحکم جندی و مقدمه قیصری اشاره کرد. استاد آشتیانی در این اثر بزرگ و ارزشمند، بسیاری از نکات ناگفته را روشن و تبیین نموده و دیدگاه های مکاتب مختلف عرفان اسلامی را بر هم دیگر عرضه نموده و به داوری پرداخته است. باید گفت: تسلط استاد آشتیانی در فلسفه و عرفان به وی اجازه می داد که مجهولات و معضلات کوچک و بزرگ دنیای فلسفه را به مدد استدلال هایی نو و قلمی روان، برای جویندگان راه حقیقت روشن کند.
در این جا باید اشاره کرد که علی رغم قابلیت والای استاد در ادبیات عرب و توانایی بی تردید در تألیف به زبان عربی، او تنها به زبان فارسی نوشت؛ چه، او معتقد بود که لازم است زبان فارسی را که قابلیت های فراوانی در زمینه ارائه و بیان معارف حکمی و فلسفی دارد، تقویت
نموده و در جهان گسترش داد و از همه ظرفیت های آن بهره برد.
دلیل دیگری که استاد آشتیانی را به امر فلسفه وامی داشت، اهتمام خاص او برای تربیت دانشمندان جوان کشور بود. استاد آشتیانی نسبت به مهجور ماندن علوم عقلی و معارف عالی حساسیتی ویژه داشت؛ بنابراین یکی از وظایف خود را تربیت طلاب و دانشجویانی می دانست که بتوانند در قلمرو این مسائل به مرحله جدید و حدی قابل
قبول برسند.
جالب است که حجم بسیار زیادی از گفتارهای عمومی و نوعاً انتقادی او در خصوص نحوه گزینش دانشجوهای فلسفه و عرفان در دانشگاه ها است. استاد آشتیانی از اینکه تنها برخی از استعدادهای خاص به دنیای فلسفه رهنمون می شدند و استعدادهای توانمند به رشته های صنعتی و فنی اختصاص می یافتند، آشکارا ناخرسند بود و ناخرسندی خود را به بهانه های گوناگون اعلام می داشت و با وجود عدم اجابت به خواست عقلانی وی، هرگز ناامید نشد و دست از کار نکشید.
همه کسانی که به نحوی با استاد ارتباط داشتند، می دانند که او در زمینه تربیت دانشجویان و طلاب و دارندگان استعداد، از هیچ کوششی فروگذار نمی کرد. رمز بسیاری از دوستی ها و رفاقت های او با اهل فلسفه و دوستداران حکمت و حتی اهل قلم به طور کلی، در این نکته نهفته بود که همواره دنبال استعدادهای فعال می گشت که در نفس جوان ها پنهان بود. بی جهت نبود که او هرگز کسی را از خود دور نمی کرد و نسبت به رفاقت و مهربانی با طلاب و دانشجویان کمال
اهتمام را داشت. کم نبودند جوان ها و دانشجویان و طلابی که هرگز به لحاظ علمی و فلسفی و عرفانی در حد شاگردی او نبودند، ولی آشتیانی به گرمی از آن ها استقبال می نمود و دستشان را با محبت و صمیمیت می فشرد و آنان را به تحصیل علوم عقلی و نقلی
تشویق می کرد.
حضور او در دانشگاه مشهد کافی بود تا مشعل فلسفه را در آن خطه خاص، شعله ور نگاه دارد. برای این منظور او در کنار حضور علمی در دانشگاه، تدریس در حوزه های علمیه مختلف مشهد را هم ادامه داد و تا پایان عمر و چند سال پیش از ارتحال، هرگز درس و بحث حوزوی را ترک ننمود. هدف والای آشتیانی روشن نگاه داشتن مشعل حکمت در حوزه ها بود و برای این هدف والا از هر وسیله ای کمک می گرفت. ارتباط او با جریآن های رسمی حکمت و فلسفه، نشان دهنده علاقه او به حرکت های فکری بود و اگر نیز در مواردی در رابطه با بسط و توسعه فلسفه به خواسته های رجال مرتبط با حکومت، پاسخ مثبت می داد - که در شأن او نبود - علت شاگرد پروری و احترام به کاروانیان دانش بود، وگرنه او چه نیازی داشت که با مجله ای تازه نفس و یا گمنام که فاقد شهرت بود، همکاری نماید و ده ها صفحه مطلب در آن بنویسد؛ و یا همکاری با فلان مقام رسمی را، در زمینه های علمی - فلسفی بپذیرد؟ بلندنظری، در کنار وسعت روح و سعه صدر، سبب شده بود که نسبت به آنچه در پیرامونش می گذشت، بی اعتنا نباشد. نقدها و تحلیل هایی که از او در خصوص اشخاص و جریآن ها برجای مانده است، به خودی خود نشان دهنده این واقعیت تواند بود که
استاد فقید همواره از جولان فکری و تحرّک عقلی و نشاط علمی برخوردار بود.
البته تأمل در اظهار نظرهای او در خصوص مسائل گوناگون نشان دهنده موضوع مهم دیگری هم هست و آن این که استاد همواره به رشد جامعه و تکاپوی همه جانبه می اندیشید و می کوشید تا به هر مقداری که می تواند، دَین خود را در سازندگی عناصر مفید
ادا کند.
شرح و بسط و تبیین این موضوع نیازمند نگارش مقاله ای جداگانه است و به تنهایی می تواند بخش مهمی از حیات و هویت این فیلسوف بی همتای معاصر را برای همگان روشن نماید، چه گفته شده است که مجالس عمومی او و گفتگوهای آزادش «درس خارج رجال» بود!
سهم او در ایجاد حرکت در بدنه فکر فلسفی معاصر در حوزه ها و دانشگاه ها، در داخل و خارج، علاوه بر کارهای ارزشمندی که انجام داد و امروز در آثار و نوشته هایش قابل مشاهده است، در حمایت ها و ارشادها و مساعدت هایی قابل مشاهده است که در خصوص همه دارندگان استعداد و قابلیت به انجام رساند. این سهم بیش از آن است که در این اجمال به آن پرداخته شود؛ چه، به گواه آنچه در این مدت زمان کوتاه پس از فقدانش بر زبآن ها آمده و بر خامه ها جریان یافته است، آشتیانی پس از علامه طباطبائی و آیت الله رفیعی قزوینی، به عنوان «پدر حکمت و فلسفه معاصر در ایران» توانست یکی از عمیق ترین و پایدارترین جریان های روشنگرانه را به حرکت در بیاورد.
در اینکه این جریان به فلسفه دیرپای اسلامی و خصوصاً آخرین نمود آن «حکمت متعالیه» تعلق داشت تردیدی نیست، موضوع این است که با وجود استاد آشتیانی، هرگز بهانه هایی برای بی اعتنایی و کم اعتنایی به این فلسفه ژرف، وجود نداشت و حضور او کافی بود تا کسی درخصوص حقانیت این حکمت تردیدی به خود راه ندهد و این نقش را هرگز نمی توان دست کم گرفت؛ زیرا مردی پشت آن ایستاده بودکه با اخلاص کامل چندین دهه از مراحل زندگی خود را بر سر آن نهاد و تا پای جان کوشید و توانست در زمینه تعلیم ناس و احیای نفوس و سپس تحقیق و تصحیح متون فلسفی - عرفانی اصیل و شناساندن فیلسوفان زبده، یکی از گام های بلند این مسیر را بردارد. یعنی: در احیای نفوس و تربیت عناصر مفید و ارجمند و همکاری با فرهیختگان دگراندیش، برای جلب و جذب آن ها به سوی معنویت محض، پیشگام باشد.
یکی از این شخصیت های فرهنگی درباره تاثیر معنوی آشتیانی در زندگی علمی وی چنین می نویسد:
«سیدجلال الدین آشتیانی، شاگرد علامه طباطبائی و قزوینی بود. هرگز از تحسین فضایل فکری و والای قزوینی فرو نمی گذاشت و او را بزرگترین فیلسوف معاصر و ملاصدرای زمانه ما می دانست. رابطه من با آشتیانی بسیار روان بود. از آنجاکه فاصله سنی مان چندان زیاد نبود، می توانستیم رابطه ای صمیمانه و رفیقانه داشته باشیم. هرازگاه در مشهد به دیدارش می شتافتم. در دانشگاه مشهد استاد فلسفه بود. هر بار
نیز که به پایتخت می آمد، با یکدیگر دیدار می کردیم و یک بار هم در خانه من اقامت کرد.
به یاد دارم که در آن دوران درباره روابط هند و اسلام کار می کردم و باید فصوص الحکم ابن عربی را می خواندم و می فهمیدم. آشتیانی در درک اعماق باورنکردنی این اثر عمده عرفان نظری، به من یاری ها داد. منظماً در خانه یکی از دوستان به دیدارش می رفتم. چای می نوشیدیم، گپ می زدیم، و سپس وقتی به قسمت های دشوار کتاب می رسیدیم، او آن ها را به فارسی برمی گرداند و همزمان چنان تفسیرهای عالمانه ای به آن ها می افزود که معانی شان را در همه ابعاد می گسترد. استادی و احاطه او حیرت انگیز بود. همه کنج و کنارهای سنت را - از فلسفه ابن سینا تا سنت اشراق و تا مکتب ملاصدرا - خوب می شناخت. همچنین در متون فلسفی گمنامی که هنوز به شکل نسخه خطی بودند، تبحری عمیق داشت. از آن گذشته برده کار بود. تفسیرها، انتشارات، تصحیح و تنقیح متون پیچیده، پشت سر هم از قلم او صادر می شدند.
هنگامی که کربن طرح عظیم خود را برای تدوین تذکره ای از فیلسوفان ایرانی از قرن یازدهم هجری تا زمان معاصر درافکند، از آشتیانی دعوت به همکاری کرد. آشتیانی همه وقت و همت خود را وقف این کار کرد و اگر پُرکاری اش نبود، این طرح هرگز به انجام نمی رسید. اگرچه مرگ کربن این طرح را متوقف کرد، بافت کلی اثر به پایان رسیده بود. دو جلد از کتاب منتشر شده، جلد سوم به پایان رسیده، و جلد چهارم در دست انجام بود.
از برکت این دیدارهای استثنایی و این دوستی های سرشار از
عصاره حکمت قدیم ایران، در گذار سالیان خود را از معنویت کشورم می انباشتم. باید بگویم که کار من از مقوله اسلام شناسی نبود؛ چنان که امروز خود را هندشناس نمی دانم. آنچه در این دیدارها برایم ارزش داشت، روح و نفس و همدمی این بزرگان بود که آن را به من می دمیدند. هیچ آرزویی جز فهمیدن نداشتم.»(1)
و این، البته یک نمونه بود.
تألیفات و آثار
در سطور پایانی این قسمت از خاطرات، بی مناسبت نیست که فقط به فهرست اسامی بعضی از آثار و تألیفات و تحقیقات استاد جلال الدین، به طور اجمال اشاره ای داشته باشیم:
1) کتاب «زیر آسمان های جهان»، داریوش شایگان، چاپ سوم، نشرفرزان، تهران، 1386، ص 74.
محمد بن اسحاق، 13. مشرع الخصوص الی معانی النصوص، 14. لمعات الهیه ملا عبدالله زنوزی، 15. اساس التوحید آقا میرزا مهدی آشتیانی، 16. المظاهر الالهیه حکیم صدرای شیرازی، 17. اثولوجیای فلوطین با تعلیقات قاضی سعید قمی، 18. رساله در حرکت جوهری، 19. اللمعه الالهیة مرحوم مولی مهدی نراقی، 20. شرح زادالمسافر حکیم صدرا، 21. رساله ای در معاد، 22. کتاب النفس، 23. مصباح الهدایة الی الخلافة و الولایة امام خمینی، 24. شرح رسالة المشاعر ملا محمدجعفر لاهیجی، 25. رسائل فلسفی (مسائل قدسیه)، 26. قرة العیون مولی مهدی نراقی، 27. رساله نوریه در عالم مثال، از بهایی لاهیجانی، 28. اصل الاصول، ملا نعیما طالقانی، 29. تحفة المراد، شرح قصیده معروف میرفندرسکی، 30. هستی از نظر فلسفه و عرفان، 31. نقد النصوص فی شرح نقش الفصوص عبدالرحمان جامی، 32. شرح فصوص الحکم، 33. اصول المعارف فیض کاشانی، 34. تمهید القواعد ابن ترکه، 35. شرح مقدمه قیصری بر فصوص الحکم، 36. شرح فصوص الحکم قیصری، 37. الشواهد الربوبیه حکیم ملا صدرا، 38. المبدأ و المعاد صدرای شیرازی، 39. شرح حال و آرای فلسفی ملاصدرا، 40. نقدی بر تهافت الفلاسفه ابوحامد غزالی، 41. مجموعه آثار مرحوم عصار، 42. منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران در 7 جلد - چهار جلد آن به چاپ رسیده است - 43. شرح هدایة ملاصدرا، 44. اسرار الآیات حکیم ملاصدرا و...
علاوه بر اینها، از استاد آشتیانی ده ها مقاله در موضوعات مختلف
علمی - فلسفی بر جای مانده است که تعدادی از آن ها در مجموعه هایی چند، به زیور طبع آراسته شده است.
مقدمه محققانه استاد بر کتاب «شکوه شمس» - اثر آن ماری شمیل - نیز از جمله آثار درخور ذکر است.
... وقتی در بررسی ابعاد پایانی زندگی استاد متمرکز می شویم، بزرگترین نکته ای که توجه ما را جلب می کند، این است که او به همه آنچه از سر عقل و قلب شناخته بود و به آن عشق می ورزید، تا آخر عمر وفادار ماند. در واقع او وفای کامل به آرمان معنوی خود داشت، به دور از هر نوع تردید و سرگشتگی و تحیر؛ امری که امروزه کمتر یافت می شود!
... سرانجام استاد جلال الدین در فروردین سال 1384 شمسی بار حیات خود را به سر منزل مقصود رساند، تا مگر این شعله بی قرار دیگر بار از کانون نفسی دیگر فروزان شود و مایه اعتلای فلسفه و عرفان و فرهنگ و تمدن انسانی و اسلامی این مرز و بوم گردد.
رحلت استاد آشتیانی بی گمان یکی از خسارت های علمی بزرگی بود که حوزه های علمیه و مراکز فرهنگی و نهادهای دانشگاهی ایران با آن روبرو شدند. این استاد بزرگ با فقدان خود، معلومات خویش را نیز با خود برد و آنچه اینک از او برای ما باقی مانده است، پس از آثار افتخار آمیزش، انبوهی از خاطرات نیک و درخشانی است که ذهن را همواره به خود مشغول می دارد!
تصویر
تقریظ آیت الله سید ابوالحسن قزوینی بر کتاب هستی تألیف استاد جلال
3 : بُعد سیاسی زندگی علامه آشتیانی
بعد سیاسی ...
تردیدی نیست که فلسفه و سیاست نقشی اساسی و دیرینه در تاریخ و زندگی بشری دارند، یعنی: «فلسفه و حکمت» و «سیاست مُدُن» همواره در زندگی انسان ها، تأثیری مثبت یا منفی از خود به یادگار گذاشته است. در حقیقت، «سیاست» به مفهوم نیک اندیشی و خردورزی و «تدبیر مُدن»، به مفهوم سامان دهی زندگی انسان ها، بخشی از «فلسفه» و یکی از اهداف اصلی آن است .
«قسط» و «عدل» با فراگیری و شمول عام آن، در همه زمینه های: اقتصادی، اخلاقی، سیاسی، اجتماعی، قضایی و... تبلور حقیقت «فلسفه» است و «عدالت اجتماعی» هدف نهایی «سیاست» وقتی مفهوم و معنی پیدا می کند که «عمومیت» مطلق بیابد و برای همه انسان ها، قابل بهره وری باشد.
در واقع میان فلسفه و سیاست یک هدف مشترک دیرینه و پایدار وجود دارد که این دو را به همدیگر پیوند می زند. این هدف مشترک «عدالت» است. اینکه پیشینیانی چون ارسطو و سقراط و افلاطون و ابن عربی در صفحه غرب و بزرگانی چون فارابی و ابن سینا و شیخ
اشراق و سهروردی در صفحه شرق، از مختصات و ماهیت عدالت سخن گفته اند، از این حیث بوده که عدالت، حضور فلسفه در سیاست و نمود سیاست در فلسفه بوده است. و شاید به همین دلیل، بعضی از فلاسفه معاصر غربی، مبنای اصلی تفکر فلسفی خود را عدالت،
قرار داده اند...
استاد جلال الدین، فیلسوف صدرائی عصر ما، درباره عدالت اجتماعی، در گفتگویی به نکاتی اشاره می کند که می تواند دیدگاه او را به عنوان یک فیلسوف، در این زمینه روشن سازد:
استاد آشتیانی در پاسخ به این پرسش که: «آیا هر جامعه ای که فلاسفه بیشتری داشته باشد، عقلایی تر است؟» می گوید: «درست است، اما نه به این معنا که اگر فلاسفه بروند در مسئولیت های اجرایی - مثلاً یکی بشود رئیس جمهور - می تواند کارهای بسیاری انجام دهد. افلاطون می گوید: اگر مجلسی مرکب از حکما تشکیل شود، مدینه فاضله می شود . ارسطو نوشته است: استادم خبر نداشته که چنین حکمایی را خداوند خلق نکرده است! افلاطون بیشتر به خود اجتماع اهمیت می داده است؛ زیرا بنای اجتماع هم آن است که مردم باید روشن و فهمیده باشند. اگر مردم فهمیده نباشند، این برود و آن بیاید، هیچ فایده ای ندارد. اگر حکومتی دینی هم بشود، جامعه خودش باید حکومت را در دست بگیرد. این مسئله مهمی است هر انسانی به استبداد تمایل دارد، می نشیند برای خودش، یک بنای مهم می سازد، بعد هم به درد هیچ کس نمی خورد.
قوانین و موازین اسلام و به ویژه عدالت اجتماعی خیلی مهم است. اگرچه یکی می گفت: اگر اقتصاد مارکسیستی بیاید درست می شود! دیگری می گفت: اگر سرمایه داری به طور متوسط بیاید، مشکل را حل می کند؛ ولی در کنار هر یک از این ها اگر عدالت اجتماعی نباشد، هیچ فایده ای ندارد. عدالت اجتماعی مسئله بسیار مهمی است. هر کشوری اگر به این مسئله اهمیت بدهد، مشکلاتش حل می شود. البته عدالت اقتصادی هم جزئی از عدالت اجتماعی است. عدالت اجتماعی بسیار مهم است. این که مردم را روشن کنند و به تدریج طوری شود که نظام، وابسته به شخص نباشد، این ها بسیار مهم است. وگرنه می آیند بلندش می کنند، در کاخ بزرگی جایش می دهند، بعد هم وقتی می بینند نشد، با یک لگد این کاخ را خراب می کنند و نوبت به دیگری می رسد. این فایده ندارد.»(1)
بدین ترتیب تحقق عدالت اجتماعی و زیر مجموعه مکمّل آن و ساختن جامعه ای انسانی یا «مدینه فاضله» و مبارزه با استبداد یا عوامل به وجود آورنده آن، تنها با جمع شدن «فیلسوفان» و پذیرفتن امور اجرایی، توسط آن ها، عملی نخواهد شد، بلکه این امر، نیاز به تلاش و کوشش همه جانبه سیاسی - عملی در راستای اهداف انسانی دارد که برخی از فلاسفه پیشین، در این زمینه کوشا بوده اند...
در مورد استاد جلال الدین آشتیانی، متأسفانه اساتید و دوستان، به بُعد سیاسی زندگی وی توجهی نکرده و یا حتی اشاره ای هم به آن
1) کیهان فرهنگی، سال دهم، شماره 1.
ننموده اند؛ یعنی امروزه کمتر کسی حتی از دوستان و شاگردان استاد آشتیانی به درستی می داند که وی از سال ها پیش از انقلاب اسلامی عملاً یک شخص فعّال سیاسی - اجتماعی بوده و در حد توان خود، در جریان نهضت ملی شدن صنعت نفت و حوادث بعد از آن، نقشی به عهده داشته است.
در واقع آشتیانی با توجه به موضع گیری مثبت مرحوم آیت الله بروجردی در نخستین مراحل امر ملی شدن صنعت نفت، از روش رهبری جمعی نهضت، پشتیبانی و با آن همکاری می نمود و این موضع گیری حتی پس از کودتای ضد ملی 28 مرداد سال 1332 و شکست ظاهری نهضت، ادامه یافت و آشتیانی، رابط مورد اعتماد این امر بود و در ایصال نامه رهبران مسلمان نهضت مقاومت ملی به آیت الله بروجردی و ابلاغ دیدگاه های آیت الله بروجردی در قبال رژیم کودتا، به رهبری نهضت مقاومت، نقش اصلی را به عهده داشت.
یکی از این نامه ها، که در واقع یک سند تاریخی مربوط به بخشی از تاریخ معاصر ایران است و نشان دهنده موضع گیری صادقانه رهبری نهضت مقاومت، در قبال مسائل پس از کودتا بود، توسط استاد جلال آشتیانی که موقعیت ویژه ای در بیت مرجعیت وقت داشت، به معظم له ایصال شد و موضع گیری منفی بعدی مرحوم آیت الله بروجردی نسبت به اقدامات در قبال رژیم، بی تأثیر از حضور آشتیانی در بیت نبود.
متن یکی از نامه های نهضت مقاومت که نشان دهنده کامل بُعد
مذهبی و گرایش اسلامی آن می تواند باشد، چنین است:
«پیشگاه حضرت آیت الله العظمی آقای حاج آقا حسین بروجردی، پیشوای معظم مسلمین مدظله العالی
جای تردید نیست که نهضت مشروطیت معلول کثرت ظلم و تعدّی و انواع اجحاف و اعتساف و استبداد حکام و سلاطین بوده که بر مردم مسلمان این کشور حکومت می کردند . مردم ستمدیده با هدایت علماء اعلام و مراجع عظیم الشأن صدر مشروطیت به حکم التزامی شرعی: «ان الله یأمرکم بالعدل» و به منظور سد ابواب جور و ظلم و اجرای عدل و انصاف با مجاهدت عظیم الشأن و تحمل مصائب و شدائد پس از بذل مال و جان فراوان و به فضل خداوند متعال موفق شدند حکومت مطلقه استبداد را به مشروطیت تبدیل و حکومت ملی را بر مدار قانون اساسی و متمم آن مستقر سازند.
مجاهدین مشروطه وجود مبارک علماء اعلام را در هر عصر تا ظهور صاحب شرع، حافظ و ناظر قانون اساسی قرار دادند و غرض از اهتمام و فداکاری این بود که عموم اهالی کشور با آزادی کامل، منتخبین خود را به مجلس گسیل دارند و نمایندگان ملت بر حسب تکلیف شرعی و رعایت مصالح و مقتضیات عصر در طریق سعادت مردم با کمال آزادی اظهار عقیده نموده و تصمیمات خود را به وسیله دولت منتخب متحد خود، به مورد اجرا گذارد. بنابر سعی و اهتمام علماء اعلام صدر مشروطیت در قانون اساسی مقرر گردید که مردم این مملکت اسلامی دارای رأی و عقیده آزاد بوده و در امور کشور خود