مشخصات کتاب

الگوی فقهی تحلیل و تجویز دواء

در مقایسه با مفاهیم کتاب فارماکولوژی کاترونگ

129/6/1

محورهای جلسه

2 . روش تحقیق فعلی چه عوارضی را در حوزه دار و ایجاد کرده است؟

شورای راهبردی

الگوی پیشرفت اسلامی

30مرداد 1401

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِی قَاتَلَ مَعَهُ رِبْیُّونَ کَثِیرٌ فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ مَا ضَعُفُوا وَ مَا اسْتَکَانُوا وَ اللَّهُ یُحِبُّ الصَّابِرِینَ

سوره مبارکه آل عمران، آیه 146

و چه بسیار از پیامبرانی که مردان الهی فراوانی به همراه آنان ،جنگیدند پس در مقابل آنچه در راه خدا به آنان رسید سستی نکردند و ناتوان نشدند و سر تسلیم و ذلت فرود نیاوردند؛ و خدا شکیبایان را دوست دارد.

شناسنامه

متن پیشرو (ویرایش اول) صد و بیست و نهمین مکتوب از نوع ششم محصولات مرتبط با نقشه الگوی پیشرفت اسلامی (پیاده فوری) است. محتوای این محصول متن پیاده شده سخنرانی حجت الاسلام و المسلمین علی کشوری (دبیر شورای راهبردی الگوی پیشرفت اسلامی) بوده که در مدرسه علمیه حاجی کلباسی با عنوان الگوی فقهی تحلیل و تجویز دوام؛ در مقایسه با مفاهیم کتاب فارماکولوژی کاتزونگ در تاریخ 30 مرداد ماه 1401 در شهر اصفهان برگزار شده است. شایان ذکر است که بحث حاضر زیر مجموعه نظریه پیشگیری ساختاری از بیماری (نظریه ما در حوزه طب) است. ضمناً بحث حاضر حاوی جدول تصمیم (مشتمل بر 9 تصمیم)می باشد. پیشنهاد میشود این جزوه در قطع رحلی چاپ و منتشر شود.

عکس

فهرست

1/1. وجود بیشترین ارجاع در رشته داروسازی به کتاب فارماکولوژی کاتزونگ در کشور؛ علت انتخاب این کتاب 7

2/1. طرح سرفصل های پنج گانه درجلسه؛ برای ارتقاء تعریف دارو و دواء در ذهن خوانندگان. 8

1/2. بررسی گزارش های خالق در فهم مسئله دواء؛ اولین ویژگی روش تحقیق فقهی در حوزه فارماکولوژی. 24

1/1/2. وجود توصیفات خالق در مورد همه مخلوقات از جمله بحث دواء؛ لازمه بررسی گزارش های خالق در حوزه فارماکولوژی. 24

2/1/2. عدم ابتلاء به خطا در توصیفات خالق (بخاطر اشراف اطلاعاتی بر اشیاء)؛ ویژگی اصلی گزارش های خالق حوزه فارماکولوژی. 25

2/2. ابرمتغیرها (توجه به طبایع اربعه (دم، بلغم، سوداء و صفرا) و قلب) و شیءپایه بودن (وحدت ترکیبی) داروها به عنوان معیار اساسی ارزیابی دواء؛ دومین ویژگی روش تحقیق فقهی در حوزه فارماکولوژی. 28

3/2. شروع از گزاره های خطاناپذیر وحی (عدم پذیرش آزمون و خطا) به علت اهمیت سلامت بشر (به وجود نیامدن مسائل غیرقابل جبران)؛ سومین ویژگی روش تحقیق فقهی در حوزه فارماکولوژی. 31

1/3. تغییر داروهای دنیا در هر 30 سال به معنای پرعارضه بودن داروهای قبلی و ضعف تعاریف علمی؛ اولین عارضه ایجاد شده توسط روش تحقیق فعلی. 34

2/3. گسترش عوارض جانبی دارویی (عوارض پیش بینی شده) برخلاف کم عارضه بودن دواهای انبیاء ؛ دومین عارضه ایجاد شده توسط روش تحقیق فعلی. 37

3/3. عوارض ناخواسته دارویی (عوارض پیش بینی نشده) پزشکی مدرن؛ سومین عارضه ایجاد شده توسط روش تحقیق فعلی. 39

4/3. سرایت بیماری در جریان انتقال خون؛ چهارمین عارضه ایجاد شده توسط روش تحقیق فعلی. 43

5/3. ابتلاء به آسیب های گوناگون از خطاهای پزشکی و جراحی های اشتباه؛ پنجمین عارضه ایجاد شده توسط روش تحقیق فعلی. 43

1/5/3. گسترش جراحی نتیجه ضعف درک (شناخت ناقص) از دانش دواء و دارو. 46

6/3. گسترش فقر ناشی از درمان (تغییر طبقه اجتماعی بعد از ابتلاء به بیماری) در مقابل دواهای ارزان طب انبیاء ؛ ششمین عارضه ایجاد شده توسط روش تحقیق فعلی. 50

7/3. دواء ناظر به درمان بودن در طب موجود در برابر ایده دواء ناظر به پیشگیری در طب انبیاء ؛ هفتمین عارضه ایجاد شده توسط روش تحقیق فعلی. 51

8/3. استانداردهای غلط برای غذا به عنوان مهم ترین عامل بیماری زا؛ هشتمین عارضه ایجاد شده توسط روش تحقیق فعلی. 54

1/8/3. اهمیت کنسروها (غذای کهنه به همراه مواد نگهدارنده) در حوزه غذای مدرنیته؛ در برابر توجه اساسی به غذای تازه در طب انبیاء  56

9/3. بیماری های پزشک ساخته (یاتروژنیک) نتیجه درک غلط از مسئله دواء و کارکرد طبیب بودن در برابر امیدوارانه حرف زدن و تفاهم کافی با بیمار در طب انبیاء ؛ نهمین عارضه ایجاد شده توسط روش تحقیق فعلی. 60

1/4. ساخت دارو بر پایه ماده مؤثره (به معنای تغییر در دارو و عدم توجه به مزاج دارو) در برابر دواهای شیء پایه در طب انبیاء ؛ اشکال اول به مفاهیم پایه فارماکولوژی فعلی. 63

1/1/4. تغییر مزاج دارو متفاوت از مزاج ماده اصلی؛ باعث عدم عملکرد درست داروی ساخته شده بر پایه ماده مؤثره 64

2/1/4. ساخت دارو بر پایه ماده مؤثره مصداق "تغییر مذموم از جانب شیطان"؛ در برابر استفاده از اصل "تسخیر" در طب انبیاء  (به عنوان تنها روش درست در برخورد با اشیاء) 67

2/4. ارزیابی دارو و غذا بر اساس تاثیر بر متابولیسم سلولی و عدم توجه به ابرمتغیرها (به عنوان عوامل اثرگذار بر سلول)؛ اشکال دوم به مفاهیم پایه فارماکولوژی فعلی. 71

1/2/4. سلول (اتفاقات درون سلول و بیرون سلول) معیار و محور اصلی پزشکی موجود 72

2/2/4. عدم توجه به اوصاف اربعه به عنوان ابرمتغیرهای اصلی حاکم بر همه تغییرات و حرکات از جمله متابولیسم سلولی؛ اشکال اساسی به ارزیابی دارو براساس متالولیسم سلولی. 75

3/4. ارزیابی دارو براساس تاثیر بر رسپتورهای سلولی در برابر اثرپذیری تمام سیستم های بدن از ابرمتغیّرها(به عنوان عامل اثرگذار بر سلول)؛ اشکال سوم به مفاهیم پایه فارماکولوژی فعلی. 78

4/4. ارزیابی دارو براساس آزمایش های حیوان پایه (متابولیسم حیوانی) و تاثیرات جسمی در برابر توجه به تاثیرات فرا جسمی (اخلاق محور) دواء در طب انبیاء ؛ اشکال چهارم به مفاهیم پایه فارماکولوژی فعلی. 84

1/5. 11 صنف دواء؛ اولین مفهوم پایه دواء در طب انبیاء  88

1/1/5. تجوّع (گرسنگی دادن اختیاری) به بدن (نافع ترین نوع دواء)؛ اولین نوع دواء در طب انبیاء  88

2/1/5. حِمیَه به معنای کم خوری (اصلی ترین نوع دواء)؛ دومین نوع دواء در طب انبیاء  92

3/1/5. نور و نظر؛ سومین نوع دواء در طب انبیاء  98

4/1/5. انواع مختلف کلام و صدا؛ چهارمین نواع دواء در طب انبیاء  102

5/1/5. لباس به معنای عام (شامل انواع لباس، پوشش سر، شال، کفش، انگشتر و زیورآلات)؛ پنجمین انواع دواء در طب انبیاء  104

6/1/5. هوا و ریح (شامل انواع بادها، کشت درختان، عطرها و عطسه)؛ ششمین نواع دواء در طب انبیاء  108

7/1/5. نیت (شامل حُسن ظن، حسد و کینه) و دعا؛ هفتمین نوع دواء در طب انبیاء  116

8/1/5. غذا، اعمال یداوی، دواءهای مفرد و دواءهای مرکب؛ انواع دیگر دواء در طب انبیاء  118

2/5. مجرای 9گانه استعمال دواء؛ دومین مفهوم پایه دواء و دارو در طب انبیاء  121

1/2/5. تبیین بعضی ورودی و خروجی های بدن به همراه دوای اختصاصی. 121

2/2/5. تبیین کارکردهای مجاری بدن (مراحل درمان در طب انبیاء) 131

3/5. صد نوع عملکرد دوایی؛ سومین مفهوم پایه دواء و دارو در طب انبیاء 134

4/5. سه ویژگی عملکردهای دوایی در طب انبیاء  170

1/4/5. عملکردهایی دارویی در طب انبیاء  ناظر به اختلال و بیماری (وجود داشتن 100 نوع اختلال در روایات)؛ اولین ویژگی عملکردهای دوایی در طب انبیاء  170

2/4/5. تفاهم ساده طب منتج از ادبیات اهل بیت  با مردم در مقابل عدم تفاهم مردم با پزشکان سلول پایه (عدم توانایی طب موجود)؛ دومین ویژگی عملکردهای دوایی در طب انبیاء  171

3/4/5. تقسیم عملکردهای دوایی طب اسلامی براساس سه نظام مبتنی بر دارو، عضو و روندهای بدن؛ سومین ویژگی عملکردهای دوایی در طب انبیاء  173

1/6. دواهای مؤثر بر قلب و دواهای مؤثر بر طبایع اربعه (مدیریت متغیرها و اعضای اصلی بدن)؛ تعریف دوای جامع در طب انبیاء 176

2/6. لزوم گسترش دواهای جامع به علت عملکرد سریع در توقف همه بیماری ها و ارزانی نسبت به طب موجود؛ فائده ی مشترک تمام دواهای جامع. 181

3/6. معرفی بعضی دواهای جامع به همراه فوائد اختصاصی هرکدام؛ آخرین بحث از دوای جامع. 182

1/3/6. حمام چهار مزاجی به عنوان روش اصلی پاکسازی و خروج اخلاط ناصالح از بدن؛ یکی از دواهای جامع 182

2/3/6. نمک به عنوان کنترل کننده 72 نوع بیماری (شامل همه طبایع)؛ یکی از دواهای جامع. 182

پیوست ها 191

پیوست 1: بررسی "روش تحقیق فقهی" و مقایسه آن با "روش تحقیق پوزیتیویستی موجود" 191

1/1. اصل "معیت با رسول" (شامل پنج نوع تفکر)؛ ویژگی اول پذیرش روش تحقیق فقهی. 191

2/1. بهره مندی از "اشراف علمی" (اعتماد به گزاره های یقینی و عدم ابتلاء به خطا)؛ ویژگی دوم پذیرش روش تحقیق فقهی. 195

3/1. بهره مندی از اصل "وحدت ترکیبی" (مشتمل بر شناخت خاصیت نهایی اشیاء و نیاز های انسان) درمقابل مفهوم "حیث التفاتی" (مشتمل بر توصیفات بخشی و عدم درک نیاز انسان)؛ ویژگی سوم پذیرش روش تحقیق فقهی. 216

4/1. بهره مندی از اصل تجربه فقهی به عنوان مکمل دلالت (قابلیت قضاوت برای همه افراد) در مقابل تجربه پوزیتویستی به عنوان نقطه شروع علم (قابلیت قضاوت فقط برای افراد متخصص)؛ ویژگی چهارم پذیرش روش تحقیق فقهی. 219

5/1. بهره مندی از اصل "ساماندهی مباحث حول پرسش" (تبدیل کردن سوال غلط به حسن السوال)؛ ویژگی پنجم پذیرش روش تحقیق فقهی. 221

6/1. ظهور فساد در عبور از ولایت امیرالمومین  (به عنوان ورودی علم پیغمبر و تنها مرجع شناسایی توصیفات اشیاء)؛ اولین خسران در عدم پذیرش روش تحقیق فقهی. 223

7/1. تنافی روش تحقیق موجود با زیرساخت های هدایت (تبعیت از کفار باعث به چالش کشیده دین و دنیای مردم) بالخصوص زیرساخت علم (عدم تلقی صحیح علم و پذیرش علم غیرنافع) و و زیر ساخت نفی سبیل (تسلط کفار باعث بوجود آمدن تهدیدات)؛ دومین خسران در عدم پذیرش روش تحقیق فقهی. 233

8/1. اشکال ارجاع موضوع شناسانه (یک بعدی بررسی شدن مسائل)؛ سومین خسران در عدم پذیرش روش تحقیق فقهی. 236

9/1. اصالت با ظن و حدس (مفهوم فرضیه) به همراه تالی فاسدهایش به عنوان شبه علمی بودن روش تحقیق (عدم تسلط بر موضوع تحقیق بخاطر نداشتن اشراف)؛ سومین خسران در عدم پذیرش روش تحقیق فقهی. 238

10/1. به چالش کشیده شدن زندگی (سلامت و عمر) انسان ها و زیاد شدن خطا نتیجه پذیرش روش تجربی؛ چهارمین خسران در عدم پذیرش روش تحقیق فقهی. 241

11/1. تبعیت از شیطان به عنوان وجو دآورنده حس گرایی؛ پنجمین خسران در عدم پذیرش روش تحقیق فقهی 242

پیوست 2: برخی آمارهای معتبر جهانی در رابطه با بیماری های پزشک ساخته (Iatrogenesis)، عوارض ناخواسته دارویی (ADR)، عوارض جانبی (Side Effects) و خطاهای پزشکی (Medical Errors) 244

پیوست 3: ویژگی های انواع لباس از منظر آیات و روایات چیست؟ (درمانی و غیر درمانی) 248

1/3. ویژگی های لباس؛ اولین نوع از انواع لباس به معنای عام 248

2/3. انواع و اوقات پوشش سر؛ دومین نوع از انواع لباس.. 270

3/3. کفش (بررسی انواع، ویژگی ها و آداب)؛ چهارمین نوع از انواع لباس.. 275

4/3. انگشتر بالخصوص عقیق یمنی (به عنوان حرز و خاصیت های متعدد)؛ پنجمین نوع از انواع لباس.. 287

پیوست 4: روایات درمانی اعمال یداوی (شامل حجامت، فصد و روغن مالی) 290

1/4. حجامت (اهمیت، فوائد، مواضع، اوقات و شروط قبل، هنگام و بعد حجامت)؛ اولین نوع از انواع اعمال یداوی از منظر روایات.. 290

2/4. فصد (ماهیت، منافع، موضع و آداب)؛ دومین نوع از انواع اعمال یداوی از منظر روایات.. 325

3/4. روغن مالی (فواید، دعا، اوقات استفاده، انواع روغن ها)؛ سومین نوع از انواع اعمال یداوی از منظر روایات 331

پیوست 5: روایات برخی دواهای جامع (شامل حمام، نمک، سرکه و حنا) 339

1/5. حمام (از بهترین دواها)؛ اولین دوای جامع. 339

2/5. نمک (باعث صلوات ملائکه، برکت، رفع کننده 330 نوع بلاء)؛ دومین دوای جامع. 347

3/5. سرکه (محبوب ترین غذای پیامبر، باعث احیای قلب، از بین بردن مرّه، ازدیاد عقل و رفع فقیر)؛ سومین دوای جامع. 350

4/5. حنا به عنوان سید رنگ ها (از سنت های مهم انبیاء ، باعث جلای چشم، رشد مو، بوی خوش بدن و دهان؛ رفع فقر)؛ چهارمین دوای جامع. 354

پیوست 6: تاثیر تغذیه بر اخلاق انسان: 361

1/6. آنچه انسان را خوش اخلاق می کند: 361

2/6. آنچه انسان را بداخلاق می کند: 362

3/6. آنچه خشم را فرو می نشاند: 362

4/6. آنچه به انسان حلم (بردباری) می بخشد: 363

5/6. آنچه تکبّر را از بین می برد: 363

6/6. آنچه شهوت حرام را از بین می برد: 364

7/6. آنچه بخیل را سخاوتمند می کند: 364

8/6. آنچه ترسو را شجاع می کند: 364

9/6. آنچه باعث قساوت قلب می شود: 364

10/6. آنچه قساوت قلب را از بین می برد: 365

11/6. آنچه باعث نورانیت قلب می شود: 365

12/6. آنچه باعث دوری شیطان می شود: 366

13/6. آنچه نفس و دل را پاک می کند: 367

14/6. آنچه غم و غصه را از بین می برد: 368

15/6. تاثیر غذای زن باردار بر اخلاق فرزند: 369

پیوست 7: تاثیر عدم تزکیه بر ایجاد بیماری.. 371

1/7. خشم: 371

2/7. حسادت: 371

3/7. عجله (شتابزدگی): 373

4/7. شیفتگی به دنیا: 373

5/7. حرص: 373

6/7. گناه کردن: 374

7/7. بداخلاقی: 375

8/7. آرزوهای طولانی: 376

9/7. سوء ظن (بدگمانی): 377

10/7. کینه توزی: 377

11/7. چشم چرانی: 378

12/7. حزن (غم و غصه): 378

13/7. بی تابی (بی صبری): 379

14/7. ترک سحرخیزی: 380

اعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بِسمِ اللهِ الرَّحمَنِ الرَّحِیمِ

أعُوذُ بِالله مِنَ الشَّیطَانِ الرَّجِیمِ، الحَمدُ لِلّهِ رَبِّ العَالَمِینَ وَ الصَّلَاةُ وَ السَّلامُ عَلَی سَیِّدِنَا وَ نَبِیِّنَا وَ شَفِیعِنَا فِی یَومِ الجَزاءِ و حَبیبِ قُلوبِنا اَبِی القَاسِمِ مُحَمَّدٍ وَ عَلَی اَهلِ بَیتِهِ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ سِیَّمَا بَقِیَّةِ اللَّهِ فِی الاَرَضِینَ اَرواحُنا لآمَالِهِ الفِداءُ وَ عَجَّلَ اللَّهُ تَعَالَی فَرَجَهُ الشَّرِیفُ و اللَّعنُ الدّائِمُ عَلَی اَعدَائِه اَعدَاءِ اللَّه مِنَ الآن اِلَی قِیامِ یَومِ الدِّینِ

1. مقدمه: تبیین اجمالی الگوی فقهی تحلیل و تجویز دواء و دارو

صوت

همان طور که به استحضار برادران و خواهران محترم رسیده است، نشست امروز با موضوع تبیین "الگوی فقهی تحلیل و تجویز دواء" برگزار می شود.⁽¹⁾

حجت الاسلام علی کشوری، 23 شهریور 1400، قم، وبگاه فقه نظام

m-hedayat.blog.ir/1400/06/25

«ما در نقشه الگوی پیشرفت اسلامی یک نظریه ای به نام نظریه پیشگیری ساختاری از بیماری داریم که این نظریه مادر حوزه طب هست. یکی از سوالات مطرح در حوزه پیشگیری و درمان این نظریه، چیستی دوا و روش استعمال دوا است».

حجت الاسلام علی کشوری، مکتوب مفهوم شناسی جامع طب اسلامی، 18 آذر 1400، قم

m-hedayat.blog.ir/1400/10/13-2

برای آشنایی با الگوی فقهی تحلیل بیماری (پاتولوژی فقهی) به دو نشست برگزار شده مراجعه بفرمایید:

مکتوب تبیین "الگوی فقهی تحلیل بیماری" در مقایسه با پاتولوژی پوزیتیویستی مورخ 6دی 1399

سایت صندوق بیان

bayanbox.ir/info/2538065113273283319

صوت تبیین الگوی فقهی تحلیل بیماری مورخ 29 شهریور 1400

کانال الگوی پیشرفت اسلامی-ایتا

eitaa.com/olgou4/3419

تحلیل و تجویز دواء، این است که درک (و تحلیل) جدیدی از مسئله دواء در اختیار پزشکان محترم و مردم عزیز ایران قرار گیرد.⁽¹⁾

محور اول پژوهش: تقاضای پژوهش بیشتر درباره مفهوم دواء است. تنزل دادن مفهوم دواء به مواد شیمیایی، نوعی ارتجاع علمی محسوب می شود. به عبارت دیگر اشیاء متفاوتی در عالم خاصیت دارویی دارند؛ که مطالعه درباره آنها یک ضرورت حتمی است + بررسی رکن عام و اختصاصی دواء (الگوی فقهی تحلیل و تجویز دواء تحول در فارماکولوژی را از این مسئله پی گیری می کند- (بر اساس قاعده بیان مبتنی بر انفتاح))

محور دوم پژوهش: تقاضای پژوهش بیشتر درباره عملکرد مجاری نه گانه استعمال دواء است.(در دانش فارماکولوژی امروز، درک روشنی از مفاهیم تخلیه و تقویت وجود ندارد!)

محور سوم پژوهش: تقاضای پژوهش بیشتر درباره عملکردهای دارو در بدن است.(شایان ذکر است: که عدم ارائه درک روشن از عملکرد های دوایی در فارماکولوژی به گسترش عوارض ناخواسته داروئی منتهی شده است!)

به صورت خلاصه: معادله تحول در فارماکولوژی را پذیرش مطالعه برای تبیین و تجویز 11 گروه دواء از طریق مجاری 9 گانه استعمال دواء؛ به غرض دستیابی به حدود 100 عملکرد دوایی مشخص می دانیم».

حجت الاسلام علی کشوری، 16 شهریور 1401، قم، وبگاه فقه نظام

m-hedayat.blog.ir/1401/06/16/919

حجت الاسلام علی کشوری، 24 مرداد 1400، قم، وبگاه فقه نظام

m-hedayat.blog.ir/1400/05/24-2

اساس یکسری تعاریف پایه و مفاهیم اصلی تولید می شود.⁽¹⁾

Chapter 1: Introduction: The Nature of Drugs & Drug Development & Regulation: Pharmacology can be defined as the study of substances that interact with living systems through chemical processes.These interactions usually occur by binding of the substance to regulatory molecules and activating or inhibiting normal body processes. These substances may be chemicals administered to achieve a beneficial therapeutic effect on some process within the patient or for their toxic effects on regulatory processes in parasites infecting the patient.Such deliberate therapeutic applications may be considered the proper role of medical pharmacology, which is often defined as the science of substances used to prevent, diagnose, and treat disease.Toxicology is the branch of pharmacology that deals with the undesirable effects of chemicals on living systems, from individual cells to humans to complex ecosystems. New drugs are added every year;they are needed for several reasons including: (1) increasing resistance by bacteria and other parasites;(2) discovery of new target processes in diseases that have not been adequately treated;and (3) recognition of new diseases.Furthermore, a dramatic increase has occurred in the number of large molecule drugs (especially antibodies) approved during the last two decades.

Chapter 2: Drug Receptors & Pharmacodynamics: Receptors have become the central focus of investigation of drug effects and their mechanisms of action (pharmacodynamics). The receptor concept, extended to endocrinology, immunology, and molecular biology, has proved essential for explaining many aspects of biologic regulation. The receptor concept has important practical consequences for the development of drugs and for arriving at therapeutic decisions in clinical practice.

Chapter 3: Pharmacokinetics & Pharmacodynamics: Rational Dosing & the Time Course of Drug Action: The goal of therapeutics is to achieve a desired beneficial effect with minimal adverse effects. When a medicine has been selected for a patient, the clinician must determine the dose that most closely achieves this goal. A rational approach to this objective combines the principles of pharmacokinetics with pharmacodynamics to understand the dose-effect relationship (Figure 3–1). Pharmacodynamics governs the concentration-effect part of the relationship, whereas pharmacokinetics deals with the dose-concentration part (Holford & Sheiner, 1981). The pharmacodynamic concepts of maximum response and sensitivity determine the magnitude of the effect at a particular concentration (see Emax and C50, Chapter 2; C50 is also known as EC50). The pharmacokinetic processes of input, distribution, and elimination determine how rapidly and for how long the target organ will be exposed to the drug.

Chapter 4: Drug Biotransformation: Humans are exposed daily to a wide variety of foreign compounds called xenobiotics—substances absorbed across the lungs or skin or, more commonly, ingested either unintentionally as compounds present in food and drink or deliberately as drugs for therapeutic or “recreational” purposes. Exposure to environmental xenobiotics may be inadvertent and accidental or—when they are present as components of air, water, and food—inescapable. Some xenobiotics are innocuous, but many can provoke biologic responses. Such biologic responses often depend on conversion of the absorbed substance into an active metabolite. The discussion that follows is applicable to xenobiotics in general (including drugs) and to some extent to endogenous compounds. WHY IS DRUG BIOTRANSFORMATION NECESSARY? The mammalian drug biotransformation systems are thought to have first evolved from the need to detoxify and eliminate plant and bacterial bioproducts and toxins, which later extended to drugs and other environmental xenobiotics. Renal excretion plays a pivotal role in terminating the biologic activity of some drugs, particularly those that have small molecular volumes or possess polar characteristics, such as functional groups that are fully ionized at physiologic pH. However, many drugs do not possess such physicochemical properties. Pharmacologically active organic molecules tend to be lipophilic and remain un-ionized or only partially ionized at physiologic pH; these are readily reabsorbed from the glomerular filtrate in the nephron. Certain lipophilic compounds are often strongly bound to plasma proteins and may not be readily filtered at the glomerulus. Consequently, most drugs would have a prolonged duration of action if termination of their action depended solely on renal excretion.

Chapter 5: Pharmacogenomics: Pharmacogenomics, the study of genetic factors that underlie variation in drug response, is a modern term for pharmacogenetics. Pharmacogenomics implies a recognition that more than one genetic variant may contribute to variation in drug response. Historically, the field began with observations of severe adverse drug reactions in certain individuals, who were found to harbor genetic variants in drug-metabolizing enzymes. As a scientific field, pharmacogenomics has advanced rapidly since the sequencing of the human genome.

بخش اول کتاب فارماکولوژی پایه و بالینی کاتزونگ: اصول اولیه

فصل 1: مقدمه: ماهیت داروها و توسعه و مقررات دارویی : فارماکولوژی را می توان به عنوان مطالعه موادی تعریف کرد که از طریق فرآیندهای شیمیایی با سیستم های زنده تعامل دارند. این فعل و انفعالات معمولاً با اتصال ماده به مولکول های تنظیم کننده و فعال یا مهار فرآیندهای طبیعی بدن رخ می دهد. این مواد ممکن است مواد شیمیایی باشند که برای دستیابی به یک اثر درمانی مفید بر روی برخی از فرآیندهای درون بیمار یا برای اثرات سمی آنها بر فرآیندهای تنظیمی در انگل هایی که بیمار را آلوده می کنند، تجویز می شوند. چنین کاربردهای درمانی را می توان نقش مناسب فارماکولوژی پزشکی در نظر گرفت، که اغلب به عنوان علم مواد مورد استفاده برای پیشگیری، تشخیص و درمان بیماری تعریف می شود. سم شناسی شاخه ای از فارماکولوژی است که به اثرات نامطلوب مواد شیمیایی بر سیستم های زنده، از سلول های فردی گرفته تا انسان و اکوسیستم های پیچیده می پردازد. داروهای جدید. به دلایل مختلف مورد نیاز، هر سال اضافه می شود از جمله دلایل: (1) افزایش مقاومت توسط باکتری ها و سایر انگل ها. (2) کشف فرآیندهای هدف جدید در بیماری هایی که به اندازه کافی درمان نشده اند. و (3) شناخت بیماری های جدید. علاوه بر این، افزایش چشمگیری در تعداد داروهای مولکولی بزرگ (به ویژه آنتی بادی ها) تایید شده در طول دو دهه گذشته رخ داده است.

فصل 2: ​​رسپتورهای دارو و فارماکودینامیک: رسپتورها به کانون اصلی بررسی اثرات دارو و مکانیسم اثر آنها (فارماکودینامیک) تبدیل شده اند. مفهوم رسپتور، گسترش یافته به غدد درون ریز، ایمونولوژی، و زیست شناسی مولکولی، برای توضیح بسیاری از جنبه های تنظیم بیولوژیکی ضروری است. مفهوم رسپتور پیامدهای عملی مهمی برای توسعه داروها و برای رسیدن به تصمیمات درمانی در عمل بالینی دارد.

فصل 3: فارماکوکینتیک و فارماکودینامیک: دوز منطقی و دوره زمانی عمل دارو: هدف درمان دستیابی به یک اثر مفید مطلوب با حداقل اثرات نامطلوب است. هنگامی که دارویی برای یک بیمار انتخاب می شود، پزشک باید کم ترین دوزی را که او را به این اهداف توضیح داده شده می رساند، تعیین کند. پس مهم است که رابطه دوز- اثر را درک شود. مفاهیم فارماکودینامیک حداکثر پاسخ و حساسیت، میزان تأثیر را در یک غلظت خاص تعیین می کند ، در حالی که فرآیندهای فارماکوکینتیک ورودی، توزیع و حذف را تعیین می کند یعنی اینکه اندام هدف با چه سرعتی و برای چه مدت در معرض دارو قرار می گیرد.

فصل 4: تبدیل زیستی دارو: انسان ها روزانه در معرض طیف گسترده ای از ترکیبات خارجی به نام بیگانه بیوتیک ها قرار می گیرند - موادی که از طریق ریه ها یا پوست جذب می شوند یا معمولاً به صورت ناخواسته به عنوان ترکیبات موجود در غذا و نوشیدنی یا عمداً به عنوان دارو برای اهداف درمانی یا "تفریحی" بلعیده می شوند. قرار گرفتن در معرض بیگانه بیوتیک های محیطی ممکن است ناخواسته و تصادفی باشد یا – زمانی که به عنوان اجزای هوا، آب و غذا وجود دارند – غیرقابل اجتناب باشد. برخی از بیگانه بیوتیک ها بی خطر هستند، اما بسیاری از آنها (مانند دارو) می توانند پاسخ های بیولوژیکی را برانگیزند. چنین پاسخ های بیولوژیکی اغلب به تبدیل ماده جذب شده به یک متابولیت فعال بستگی دارد. دفع کلیوی نقش اساسی در پایان دادن به فعالیت بیولوژیکی برخی داروها دارد.

فصل 5: فارماکوژنومیک: فارماکوژنومیکس، مطالعه عوامل ژنتیکی که زمینه ساز تنوع در پاسخ دارویی است، یک اصطلاح مدرن برای فارماکوژنتیک است. فارماکوژنومیک به معنای این است که بیش از یک گونه ژنتیکی ممکن است در تنوع در پاسخ دارویی نقش داشته باشد. از نظر تاریخی، این زمینه با مشاهدات واکنش های نامطلوب دارویی شدید در افراد خاصی آغاز شد، که مشخص شد انواع ژنتیکی در آنزیم های متابولیزه کننده دارو دارند.

منبع: دانشنامه پزشکی AccessPharmacy (زیرنظر مک گرا-هیل اجوکیشن McGraw Hill Education)

accesspharmacy.mhmedical.com/book.aspx?bookid=2988250593844

ما الگوی فقهی تحلیل دواء را در مقایسه با تعاریف فعلی مطرح کرده ایم.⁽²⁾

وقتی نسخه پزشک را جلوی من می گذارند. (نسخه پزشکان را حتی اگر بد خط هم هستند، نگاه می کنم نسخه های اطباء خودمان را می گذارند، بعد نگاه می کنم که اینها همیشه از دو نوع دارو استفاده می کنند. درحالی که در روایات چیزهای دیگری هم هست. نسخه نویسی های مان خیلی اشکال دارد. این داروهایی که دوستان تجویز می کنند اگر که نگاه بکنید، همیشه دو یا سه نوع دارو بیشتر نیست.

زحمتی بکشید از روی آمار سازمان غذا و دارو، داروهای پرمصرف ایران را پیدا بکنید. برای چه چیزی این داروها پرمصرف شده اند؟ برای اینکه تمام اطباء این داروها را تجویز می کنند. (مدیون هستید که اگر فکر کنید تجارتی پشت این قضیه هست؟! اصلاً این فکر را نکنید!!!!) نمی شود که ما در مورد این اشکالات بحث نکنیم. می بینید که از چند نوع دارو همه افراد مصرف می کنند. چند شرکت هم همیشه این داروها را تولید می کنند. خب آن وقت به ما می گویند در ایران دیگر مافیای دارو وجود ندارد. حالا ما می خواهیم این موارد را نقد بکنیم. می گوییم که دارو، عمده آن نیازی نیست پول پرداخت شود. مثلاً داروهای ما برای کرونا شاید با پنجاه هزار تومان یا کمتر برطرف می شود و مسئله این بیماری حل وفصل می شود؛ بعد شما می خواستید یک داروی رمدسیویر تهیه بکنید، این اواخر قیمتش به هفتصد هزار تومان هم رسیده بود. چرا باید این گونه باشد؟ به خاطر اینکه اطباء، ساختار دوا و دارو را ناقص می بینند. ما هم به این بلا مبتلا می شویم. من می بینم که دوستان خودمان هم می گویند: داروهای مفرد، داروهای جامع. بعد جامع ها را هم ما می سازیم. یک دفعه ممکن است که برای ما هم بازاری درست بشود. این داروهای جامع برای زمانی است که غلبه بیماری ایجاد شده است. عمده داروهایی که ما داریم، حضرت; می فرمایند: تا زمانی که غلبه بیماری ایجاد نشده است، اصلاً دوا مصرف نکنید. یعنی ما باید عدم مصرف دوا را ترویج بدهیم. مگر اینکه فرد در حالت غلبه بیماری باشد که آن یک بحث دیگری است. یا بعضی از داروهای دیگری که باید در موردشان بحث کنیم. این هم یک ساختار دیگری است».

حجت الاسلام علی کشوری، مکتوب مفهوم شناسی جامع طب اسلامی، 18 آذر 1400، قم

m-hedayat.blog.ir/1400/10/13-2

2. پرسش اول: روش تحقیق فقهی در حوزه فارماکولوژی چه ویژگی هایی دارد؟

پرسش اول چه بود؟ اگر خواستید با دانشجویان رشته فارماکولوژی و اساتید این حوزه صحبت کنید، پیشنهاد ما این است که پرسشتان را از حوزه روش تحقیق شروع کنید. به هرحال، زندگی بشر باید براساس تحقیق و علم باشد -این یک امر مسلم است و کسی در این تردیدی ندارد- اما این که چگونه می شود تحقیق کرد و گزاره های پایه ای یک دانش را تولید کرد؟ همیشه بین اقوام بشر در دوره های مختلف، محل بحث و اختلاف بوده است.⁽¹⁾

انتقال از متن

اجازه دهید در محضر فرهیختگان علمی گله ای را مطرح کنم: برخی وقتی عنوان تحقیق علمی را استفاده می کنند، خواسته یا ناخواسته به مخاطب خودشان القاء می کنند که [فقط] یک روش تحقیقی برای دستیابی به گزاره های علمی وجود دارد؛⁽²⁾

حجت الاسلام علی کشوری، مکتوب طبیب مشاور، 20 بهمن 1400، اصفهان

m-hedayat.blog.ir/1400/11/21

«به آن ها یک پاسخی دادم و گفتم: اگر شما اشکالات ما را اشکالاتی از پایگاه پارادایم جدید تلقی کنید، نمی توانید این طوری اشکال کنید. اگر بندهٔ روش پوزیتیویستی را پذیرفته بودم، در نتیجه اظهار نظر من علمی نیست؛ اما اگر از پایگاه روش تحقیق خودم ورود پیدا کردم و به شما اشکال روش تحقیقی کردم، شما نمی توانید به من بگویید که اظهار نظر تو، اظهار نظر علمی نیست».

حجت الاسلام علی کشوری، مکتوب بررسی اشکالات پنج گانه مسئله خطرناک تراریخته، 26 آذر 1396، کاشان

m-hedayat.blog.ir/1396/09/30

ص: 23

فارماکولوژی خارج از کشور درس بخوانید، حتماً اساتید به شما خواهند گفت که در حوزه روش تحقیق وفاق وجود ندارد و اختلاف نظر وجود دارد؛ بنابراین اینکه ما به مخاطب خودمان القاء کنیم که [فقط] یک روش تحقیق وجود دارد، این خودش غیرعلمی است! الان حتی اگر این روش تحقیقی که ما در حوزه علمیه قم مطرح کردیم را فعلاً بحث نکنیم، در همین مدل های موجود می توانید لااقل با هفت الی هشت مدل روش تحقیق وارد حوزه مطالعه شوید.

ما 20 سال پیش (همان اوایلی که وارد بحث های تمدنی شده بودیم) اساساً اولین دوره های بحثی [مان] -که برای شورای پژوهشی و دوستان خودمان برگزار می کردیم- همین بحث های روش تحقیق بود. ما از همان اول نسبت به این مسئله که روش تحقیق یک امر ثابتی نیست و خودش نیاز به ارتقاء دارد، متنبه بودیم. پس این نقطه اولی [است] که من لازم می دانم حتماً روی آن تاکید کنم.

3. پرسش دوم: روش تحقیق فعلی چه عوارضی را در حوزه دواء و دارو ایجاد کرده است؟

سوال دوم این است که روش تحقیق فعلی (روش مطالعه فعلی) چه عوارضی را در حوزه دواء و دارو ایجاد کرده است؟ ما الان دواء را براساس روش تحقیق فقهی مطالعه نمی کنیم؛ [بلکه] این کار را براساس همین روش تحقیق مبتنی بر تجربه می کنیم (ما گزاره های خطاپذیر را مبنا قرار دادیم). چه اتفاقی افتاده است؟ الان 9 اتفاق مهم در دنیا افتاده است.⁽¹⁾

حجت الاسلام علی کشوری، مکتوب بررسی اشکالات پنج گانه مسئله خطرناک تراریخته، 26 آذر 1396، کاشان

m-hedayat.blog.ir/1396/09/30

4. پرسش سوم: چه اشکالاتی به مفاهیم پایه فارماکولوژی فعلی وجود دارد؟

سوال سوم چیست؟ چه اشکالی به مفاهیم پایه دواء و دارو [فعلی] وجود دارد؟ این اشکال سوم است. مفاهیم پایه در تحلیل دواء و دارو در کتاب آقای دکتر کاتزونگ و در سایر کتاب هایی که در حوزه فارماکولوژی نوشته شده است، مسائل مختلفی است. من چهار مورد از این مفاهیم را بحث می کنم و اشکالات خودمان را به آن می گویم.

5. پرسش چهارم: مفاهیم پایه دواء و دارو در طب انبیاء علیهم السلام چیست؟

اشاره

سوال چهارم درباره مفاهیم پایه دواء و دارو است. ما لااقل سه دسته مفهوم پایه مرتبط با دواء در آیات و روایات داریم. اگر کسی به نحو ترکیبی این سه دسته مفهوم را توجه کند، درکش از دواء و دارو ارتقاء پیدا می کند.

1/5. 11 صنف دواء؛ اولین مفهوم پایه دواء در طب انبیاء علیهم السلام

اولین مفهوم چیست؟ اولین مفهوم این است که انبیاءL به ما گفته اند: گمان نکنید، فقط غذا و دارو (به معنای مصطلح) دواء و داروی شما محسوب می شوند؛ بنا بر تتبع فقهی که انجام دادیم، 11 صنف و گروه دواء داریم. بنابراین اگر کسی خواست بیماری های خودش را درمان کند، می تواند از 11 گروه دواء استفاده کند؛ می بینید چقدر توسعه معنایی است. این موارد را اشاره می کنم:

اولین دواء در اسلام که با تعبیر "رأس الدوا" مطرح شده است. حضرت G می فرماید: «رأس الدواء التجوع»⁽²⁾

امام علی علیه السلام :گرسنگی کشیدن سودمندترین داروست.

عیون الحکم و المواعظ، ج1، ص51 / غرر الحکم و درر الکلم، ج 1، ص 429

«تجوّع : أی تعمّد الجوع»

منبع: لسان العرب، ج 8، ص 62

«اَلتَّجَوُّعُ أَدْوَءُ اَلدَّوَاءِ. ألشّبع یکثر الأدواء»؛

امام علی علیه السلام :گرسنگی کشیدن بهترین داروست. سیری دردها را افزایش دهد.

غرر الحکم و درر الکلم، ج 1، ص51

عنه علیه السلام : «لا یَجتَمِعُ الجُوعُ و المَرضُ»؛

امام علی علیه السلام :گرسنگی و بیماری با هم جمع نمی شوند.

غرر الحکم، ج1، ص772 / عیون الحکم، ج1، ص533 / مستدرک الوسائل، ج16، ص222

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): روزه بگیرید تا تندرست بمانید.

الدعوات، ص 76، ح 179 / دعائم الإسلام، ج 1، ص 342، عوالی اللآلی، ج1، ص 268 / بحار الأنوا، ج 62، ص 267

وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: «وَ نَظَّفْتَ اَلْجِسْمَ مِنَ اَلْقَاذُورَاتِ»؛

امام صادق علیه السلام: و جسمتان را از تمامی قاذورات و کثافات تمیز می کند.

النوادر (للأشعری)، ج1، ص21

وسائل الشیعة، ج10، ص166 / بحار الأنوار، ج93، ص292

(چه روزه های واجب باشد و چه

ص: 88

روزه های مستحب باشد. این یک دنیا بحث است)؛ در غیر از روزه هم متصور است. چطور؟ تجوع ناشی از حذف وعده ناهار است؛ این هم یک نوع تجوع است.⁽¹⁾

به امام صادق (ع) از زیاد مبتلا شدن به بیماری ها و دردها و مشکل معده (عدم قدرت هضم غذا) شکایت کردم، امام(ع) فرمود صبحانه و شام بخور و میان این دو، چیزی نخور زیرا در خوردن بین صبحانه و شام، فساد بدن است آیا نشنیده ای که خداوند می فرماید لَهُمْ رِزْقُهُمْ فِیها بُکْرَةً وَ عَشِیًّا.

المحاسن(کتاب المآکل باب الغداء و العشاء)، ج2، ص420 / الکافی(کِتَابُ اَلْأَطْعِمَةِ بَابُ اَلْغَدَاءِ وَ اَلْعَشَاءِ)، ج6، ص288

الوافی، ج20، ص507 / وسائل الشیعة، ج24، ص327 / بحار الأنوار، ج63، ص342

امام رضا علیه السلام: مقدار بایسته در خوراک، آن است که چون هشت ساعت از روز می گذرد، یک بار غذا بخوری، یا در دو روز، سه وعده غذا میل کنی [بدین ترتیب که]: در ساعات نخستین روز، ناشتایی بخوری. سپس در همان روز، شام بخوری و سپس چون دیگر روز فرا رسید، پس از گذشت هشت ساعت از آغاز روز، یک وعده دیگر بخوری و در آن روز، تو را به شام، نیازی نیست. جدّ من محمّد(ص) به علی(ع) چنین فرمود که: [از هر دو روز،] در یک روزش، یک وعده و در روز دیگرش دو وعده باشد.

طب الرضا علیه السلام، ج1، ص3 / بحار الأنوار، ج59، ص306 / مستدرک الوسائل، ج13، ص86

«مَن أکَلَ فی الیَومِ مَرَّةً لَم یَکُن جائِعاً، و مَن أکَلَ مَرَّتَینِ لَم یَکُن عابِداً، و مَن أکَلَ ثَلاثَ مَرّاتٍ اربُطوهُ مَعَ الدَّوابِّ»؛

پیامبر اکرم(ص): هر کس در روز، یک وعده بخورد، گرسنه نیست، و هر کس دو وعده بخورد، عابد نیست، و هر کس سه وعده بخورد، او را با چارپایان ببندید»

المواعظ العددیّة، ص 147

عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: «رَآنِی رَسُولُ اللهِ(ص)، وَ أَنَا آکُلُ فِی یَوْمٍ مَرَّتَیْنِ فَقَالَ: یَا عَائِشَةُ اتَّخَذَتِ الدُّنْیَا بَطْنَکَ أَکْثَرَ مِنْ أَکْلَةٍ کُلَّ یَوْمٍ سَرَفٌ، وَ اللهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ»؛

عایشه گفته است: پیامبر خدا مشاهده کرد که من، روزی دو وعده می خورم. فرمود: ای عایشه! دنیا را شکم خود کرده ای! بیش از یک وعده در روز خوردن، اسراف است و خداوند، اسرافکاران را دوست ندارد.

شعب الایمان، ج 7، ص 457

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ بَعْضِ اَلْأَهْوَازِیِّینَ عَنِ اَلرِّضَا عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ قَالَ: «إِنَّ فِی اَلْجَسَدِ عِرْقاً یُقَالُ لَهُ اَلْعَشَاءُ فَإِنْ تَرَکَ اَلرَّجُلُ اَلْعَشَاءَ لَمْ یَزَلْ یَدْعُو عَلَیْهِ ذَلِکَ اَلْعِرْقُ إِلَی أَنْ یُصْبِحَ یَقُولُ أَجَاعَکَ اَللَّهُ کَمَا أَجَعْتَنِی وَ أَظْمَأَکَ اَللَّهُ کَمَا أَظْمَأْتَنِی فَلاَ یَدَعَنَّ أَحَدُکُمُ اَلْعَشَاءَ وَ لَوْ بِلُقْمَةٍ مِنْ خُبْزٍ أَوْ شَرْبَةٍ مِنْ مَاءٍ»؛

امام رضا علیه السّلام فرمود: رگی در بدن است که به آن رگ «شام» می گویند. بنابراین اگر انسان شام را ترک کند، آن رگ همواره او را نفرین می کند، تا این که صبح شود، می گوید:«خداوند تو را گرسنه کند همان طورکه تو مرا گرسنه نگه داشتی و خداوند تو را تشنه کند همان طورکه تو مرا تشنه نگه داشتی». پس هیچ کدام از شما شام را ترک نکند؛ گرچه با یک لقمه نان و با یک جرعه آب باشد.

الکافی، ج6، ص289

الوافی، ج20، ص510 / وسائل الشیعة، ج24، ص329 / بحار الأنوار، ج63، ص347

-ولی این روایت هم باید

ص: 89

اضافه کرد «لُقْمَةُ الصَّباحِ مِسْمارُ الْبَدَن»⁽¹⁾

همانا روایت شده است :صبحانه بدن را نیرومند می کند.

منبع: مرآة الکمال(الفصل الرابع فی آداب الأکل و الشرب)، ج1، 171

اما در مورد وعده شام چنین چیزی نیامده است، [بلکه] این طور آمده: «أصلُ خَرابِ البَدَن تَرکُ العَشاءِ»⁽²⁾

هشام بن حکم گوید: امام صادق علیه السّلام فرمود: ریشه خرابی بدن، ترک شام است.

المحاسن، کتاب المآکل باب الغداء و العشاء، ج2، ص421 / الکافی، کِتَابُ اَلْأَطْعِمَةِ بَابُ فَضْلِ اَلْعَشَاءِ وَ کَرَاهِیَةِ تَرْکِهِ، ج6، ص288

الوافی، ج20، ص508 / وسائل الشیعة، ج24، ص328 / بحار الأنوار، ج63، ص343

عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: «تَرْکُ اَلْعَشَاءِ مَهْرَمَةٌ وَ یَنْبَغِی لِلرَّجُلِ إِذَا أَسَنَّ أَلاَّ یَبِیتَ إِلاَّ وَ جَوْفُهُ مُمْتَلِئٌ مِنَ اَلطَّعَامِ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: ترک شام، باعث پیری و سستی است و برای انسان سالمند سزاوار است که پیش از خواب غذا بخورد.

المحاسن، کتاب المآکل باب الغداء و العشاء، ج2، ص422 / الکافی، کِتَابُ اَلْأَطْعِمَةِ بَابُ فَضْلِ اَلْعَشَاءِ وَ کَرَاهِیَةِ تَرْکِهِ، ج6، ص288

الوافی، ج20، ص508 / وسائل الشیعة، ج24، ص333 / بحار الأنوار، ج63، ص344

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ بَکْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ اِبْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی عَلِیٍّ اَللَّهَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ «قَالَ: مَا تَقُولُ أَطِبَّاؤُکُمْ فِی عَشَاءِ اَللَّیْلِ قُلْتُ إِنَّهُمْ یَنْهَوْنَّا عَنْهُ قَالَ لَکِنِّی آمُرُکُمْ بِهِ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: طبیب های شما درباره شام شب چه می گویند؟ گفتم: آنها ما را از آن نهی می کنند. فرمود: اما من شما را به آن دستور می دهم.

الکافی، کِتَابُ اَلْأَطْعِمَةِ بَابُ فَضْلِ اَلْعَشَاءِ وَ کَرَاهِیَةِ تَرْکِهِ، ج6، ص289

الوافی، ج20، ص509 / وسائل الشیعة، ج24، ص331 / بحار الأنوار، ج63، ص346

ص: 90

تخریب شدن است، بدانید که وعده عشاء را حذف کردید. اگر کسی این کار را کرد -مثلا در روز برای خود دو ساعت تجوع قرار داد- تعبیر حضرت این است که این رأس دواهاست؛ ما دیگر بالاتر از این دواء نداریم. این یک مسئله است.

ص: 91

نوع دوم دواها در اسلام "حمیه" یا پرهیز است.⁽¹⁾

روزی امام جعفر بن محمد الصّادق(علیه السّلام)در مجلس منصور حاضر بود در حالی که طبیبی از هند نزد وی بود و کتابهای طبّی را قرائت می کرد،و امام صادق(علیه السّلام)موقع قرائت او ساکت می نشست،وقتی قرائت او تمام شد به امام گفت:ای ابو عبد اللّٰه،آیا از آن علمی که با من است چیزی می خواهی؟فرمود:نه، چون آنچه نزد من است از آنچه نزد توست بهتر است،گفت:آن چیست؟فرمود: ... می دانم که معده،خانه بیماری است و پرهیز کردن،اصل درمان است ... .

الخصال، أبواب التسعة عشر، ج2، ص511 / علل الشرایع، باب علل ما خلق فی الإنسان من الأعضاء و الجوارح، ج1، ص98

بحار الأنوار، ج10، ص205 / عوالم العلوم، ج20، ص572

عَنِ اَلْعَالِمِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: «اَلْحِمْیَةُ رَأْسُ اَلدَّوَاءِ وَ اَلْمَعِدَةُ بَیْتُ اَلدَّاءِ عَوِّدْ بَدَناً مَا تَعَوَّدَ»؛

امام کاظم علیه السّلام: پرهیز اصل دوا است و معده،خانه بیماری است و با هربدنی آن گونه رفتار کن که عادت کرده.

فقه الرضا علیه السلام، ج1، ص340

مکارم الأخلاق، ج1، ص362 / بحار الأنوار، ج59، ص142 و ج59، ص260 و ج78، ص212 و ج59، ص290/ مستدرک الوسائل، ج16، ص452 / طب النبی صلّی الله علیه و آله، ج1، ص19 / الدعوات، ج1، ص77 / عوالی اللئالی، ج2، ص30

عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ اِبْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ اِبْنِ رِئَابٍ عَنِ اَلْحَلَبِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَقُولُ: «لاَ تَنْفَعُ اَلْحِمْیَةُ لِمَرِیضٍ بَعْدَ سَبْعَةِ أَیَّامٍ»؛

امام صادق(علیه السّلام) فرمود: پرهیز پس از هفت روز برای هیچ بیماری سود ندارد.

الکافی، ج8، ص291

الوافی، ج26، ص537 / وسائل الشیعة، ج25، ص228 / الفصول المهمة، ج3، ص24

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ رَحِمَهُ اَللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی اَلْعَطَّارُ عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ اَلْحَسَنِ بْنِ أَبَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أُورَمَةَ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْفَیْضِ قَالَ: «قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ یَمْرَضُ مِنَّا اَلْمَرِیضُ فَیَأْمُرُهُ اَلْمُعَالِجُونَ بِالْحِمْیَةِ قَالَ لاَ وَ لَکِنَّا أَهْلَ اَلْبَیْتِ لاَ نَحْتَمِی إِلاَّ مِنَ اَلتَّمْرِ وَ نَتَدَاوَی بِالتُّفَّاحِ وَ اَلْمَاءِ اَلْبَارِدِ قَالَ قُلْتُ وَ لِمَ تَحْتَمُونَ مِنَ اَلتَّمْرِ قَالَ لِأَنَّ نَبِیَّ اَللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ حَمَی عَلِیّاً عَلَیْهِ السَّلاَمُ مِنْهُ فِی مَرَضِهِ».

محضر مبارک امام صادق (علیه السلام) عرض کردم:فدایت شوم:از ما شخصی بیمار می گردد،او را نزد طبیب معالجه می برند،وی و سایر اطباء نظرشان این است که او باید پرهیز کند. امام علیه السّلام فرمودند:این دستور به طور کلّی درست نیست،طبابت از نظر ما آن است که بیمار از هیچ مطعوم و مشروبی پرهیز نباید بکند مگر از خرما و ما او را با سیب و آب خنک مداوا می کنیم. سائل پرسید:چرا از خرما باید پرهیز کند؟ فرمود:چون پیامبر خدا صلّی اللّٰه علیه و آله علی علیه السّلام را که بیمار شده بودند از خوردن خرما پرهیز دادند.

الکافی، ج8، ص291 / علل الشرایع، ج2، ص464

الوافی، ج26، ص537 / وسائل الشیعة، ج25، ص228 / بحار الأنوار، ج59، ص140 و ج63، ص166 / الفصول المهمة، ج3، ص23

قَالَ اَلْعَالِمُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ : «رَأْسُ اَلْحِمْیَةِ اَلرِّفْقُ بِالْبَدَنِ»؛

پرهیز آرامش تن است.

فقه الرضا علیه السلام، ج1، ص340

بحار الأنوار، ج59، ص141 و ج59، ص260 / مستدرک الوسائل، ج2، ص72 و ج16، ص451

«لاَ تَنَالُ اَلصِّحَّةُ إِلاَّ بِالْحَمِیَّةِ»؛

امام علی علیه السلام: تندرستی، جز با پرهیز، به دست نمی آید.

غرر الحکم ج1 ص774 / عیون الحکم، ج1، ص533 / مستدرک الوسائل، ج16، ص453

«مَنْ لَمْ یَصْبِرْ عَلَی مَضَضِ اَلْحِمْیَةِ طَالَ سُقْمُهُ»؛

امام علی علیه السلام: کسی که بر سختی پرهیز صبر نکند، بیماری او طولانی می شود.

عیون الحکم، ج1، ص431 / مستدرک الوسائل، ج16، ص453 / غرر الحکم ج1 ص668

«صَلاَحُ اَلْبَدَنِ اَلْحِمْیَةُ»؛

امام علی علیه السلام: سلامت بدن در پرهیز است.

غرر الحکم ج1 ص416 / عیون الحکم، ج1، ص303

ص: 92

دعوت نکنید.⁽¹⁾

امام رضا علیه السّلام فرمودند:پرهیز از یک چیز،ترک کردن آن نیست، بلکه کم انجام دادن آن است.

عیون الأخبار، ج1، ص309 / معانی الأخبار، باب معنی الحمیة، ج1، ص238

مکارم الأخلاق، ج1، ص362 / کشف الغمة، ج2، ص309 / بحار الأنوار، باب 55 الحمیة، ج59، ص140 و ج78، ص212 / مستدرک الوسائل، ج16، ص450

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْحَکَمِ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ أَبِی اَلْحَسَنِ مُوسَی عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: «لَیْسَ اَلْحِمْیَةَ أَنْ تَدَعَ اَلشَّیْءَ أَصْلاً لاَ تَأْکُلَهُ وَ لَکِنَّ اَلْحِمْیَةَ أَنْ تَأْکُلَ مِنَ اَلشَّیْءِ وَ تُخَفِّفَ»؛

امام موسی بن جعفر علیه السّلام فرمودند: پرهیز بدان نیست که یک چیزی را بکلی ترک کنی و نخوری، بلکه پرهیز آن است که بخوری ولی کم بخوری.

الکافی، ج8، ص291

الوافی، ج26، ص537 / وسائل الشیعة، ج25، ص229 / الفصول المهمة، ج3، ص23 / بحار الأنوار، ج59، ص142

وَ أَرْوِی «أَنَّ أَقْصَی اَلْحِمْیَةِ أَرْبَعَةَ عَشَرَ یَوْماً وَ أَنَّهَا لَیْسَ تَرْکَ أَکْلِ اَلشَّیْءِ وَ لَکِنَّهَا تَرْکُ اَلْإِکْثَارِ مِنْهُ»؛

نهایت پرهیز تا 14 روز است و آن ترک کلی چیزی نیست ولی کم خوری از آنست.

فقه الرضا علیه السلام، ج1، ص347

بحار الأنوار، ج59، ص141 و ج59، ص261

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ رَحِمَهُ اَللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی اَلْعَطَّارُ عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ اَلْحَسَنِ بْنِ أَبَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أُورَمَةَ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْفَیْضِ قَالَ: «قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ یَمْرَضُ مِنَّا اَلْمَرِیضُ فَیَأْمُرُهُ اَلْمُعَالِجُونَ بِالْحِمْیَةِ قَالَ لاَ وَ لَکِنَّا أَهْلَ اَلْبَیْتِ لاَ نَحْتَمِی إِلاَّ مِنَ اَلتَّمْرِ وَ نَتَدَاوَی بِالتُّفَّاحِ وَ اَلْمَاءِ اَلْبَارِدِ قَالَ قُلْتُ وَ لِمَ تَحْتَمُونَ مِنَ اَلتَّمْرِ قَالَ لِأَنَّ نَبِیَّ اَللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ حَمَی عَلِیّاً عَلَیْهِ السَّلاَمُ مِنْهُ فِی مَرَضِهِ».

محضر مبارک امام صادق (علیه السلام) عرض کردم:فدایت شوم:از ما شخصی بیمار می گردد،او را نزد طبیب معالجه می برند،وی و سایر اطباء نظرشان این است که او باید پرهیز کند. امام علیه السّلام فرمودند:این دستور به طور کلّی درست نیست،طبابت از نظر ما آن است که بیمار از هیچ مطعوم و مشروبی پرهیز نباید بکند مگر از خرما و ما او را با سیب و آب خنک مداوا می کنیم. سائل پرسید:چرا از خرما باید پرهیز کند؟ فرمود:چون پیامبر خدا صلّی اللّٰه علیه و آله علی علیه السّلام را که بیمار شده بودند از خوردن خرما پرهیز دادند.

الکافی، ج8، ص291 / علل الشرایع، ج2، ص464

الوافی، ج26، ص537 / وسائل الشیعة، ج25، ص228 / بحار الأنوار، ج59، ص140 و ج63، ص166 / الفصول المهمة، ج3، ص23

ص: 93

نهی نکنید. حمیه در روایات -چه فرض صحت بدن و چه به فرض مرض بدن- به معنای کم خوردن است.⁽¹⁾

امام علی علیه السّلام فرمودند: کسی که غذایش اندک است، بیماری هایش کم است.

غرر الحکم، ج1، ص614/ عیون الحکم، ج1، ص455

وَ رُوِیَ: «مَنْ قَلَّ طَعَامُهُ صَحَّ بَدَنُهُ وَ صَفَا قَلْبُهُ وَ مَنْ کَثُرَ طَعَامُهُ سَقُمَ بَدَنُهُ وَ قَسَا قَلْبُهُ»؛

پیامبر صلی الله علیه و آله :هر کس کم بخورد، بدنش سالم می ماند و صفای دل می یابد، و هر که پرخوری کند، بدنش بیمار و قلبش سخت می شود.

الدعوات، ج1، ص77 / بحار الأنوار، ج59، ص268/ بحار الأنوار، ج63، ص338/ مستدرک الوسائل، ج16، ص210

قَالَ اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ : «قِلَّةُ اَلْأَکْلِ مَحْمُودٌ فِی کُلِّ حَالٍ وَ عِنْدَ کُلِّ قَوْمٍ لِأَنَّ فِیهِ مَصْلَحَةً لِلظَّاهِرِ وَ اَلْبَاطِنِ وَ اَلْمَحْمُودُ مِنَ اَلْمَأْکُولاَتِ أَرْبَعَةٌ ضَرُورَةٌ وَ عُدَّةٌ وَ فَتُوحٌ وَ قُوتٌ فَالْأَکْلُ اَلضَّرُورِیُّ لِلْأَصْفِیَاءِ وَ اَلْعُدَّةُ لِقُوَّامِ اَلْأَتْقِیَاءِ وَ اَلْفَتُوحُ لِلْمُتَوَکِّلِینَ وَ اَلْقُوتُ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لَیْسَ شَیْءٌ أَضَرَّ لِقَلْبِ اَلْمُؤْمِنِ مِنْ کَثْرَتِهِ فَیُورِثُ شَیْئَیْنِ قَسْوَةَ اَلْقَلْبِ وَ هَیَجَانَ اَلشَّهْوَةِ وَ اَلْجُوعُ إِدَامٌ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ غِذَاءٌ لِلرُّوحِ وَ طَعَامٌ لِلْقَلْبِ وَ صِحَّةٌ لِلْبَدَنِ».

امام صادق علیه السّلام فرمود:کم خوری پسند است در هر حال و نزد هر قوم چون درون و برون را به سازد،و خوراک پسندیده چهار است، برای ضرورت زیست،برای آمادگی در زندگی،برای گشایش و برای قوت، خوردن ضرورت برای اصفیاء است و آمادگی برای فرمانبری خدا و گشایش برای متوکلان و قوت برای مؤمنان،چیزی برای دل مؤمن زیانبارتر از پرخوری نیست که دو خصلت ببار آرد:سخت دلی و شهوت انگیزی،گرسنگی غذای مؤمن است و غذاء روح و خوراک دل و تندرستی است.

مصباح الشریعة، ج1، ص77 / بحار الأنوار، ج63، ص337 / مستدرک الوسائل، ج16، ص211

«قِلَّةُ اَلْأَکْلِ تَمْنَعُ کَثِیراً مِنْ أَعْلاَلِ اَلْجِسْمِ»؛

امام علی علیه السلام : کم خوری، مانع بسیاری از بیماری های جسم می شود.

غرر الحکم، ج1، ص500/ عیون الحکم، ج1، ص370/ مستدرک الوسائل، ج16، ص213

مثلاً ما می گوییم که غذاهای صنعتی را مصرف نکنید، نه به دلیل اینکه چون ما مفهوم پرهیز مطلق را پذیرفتیم (پرهیز مطلق هیچ وقت به صورت مبنایی توصیه نمی شود)؛ [بلکه] به دلیل اینکه غذای صنعتی اصلاً غذا نیست. مثلاً شما به بیمارتان می گویید که غذای تراریخته مصرف نکن، نه به دلیل اصل [و قاعده] پرهیز مطلق؛ چون در طب اسلامی پرهیز مطلق -حتی درمورد بیماران

ص: 94

هم- نداریم. کسی درباره پرهیز با امام صادق علیه السلام بحث کرد، حضرت فرمود: پرهیز را رها کن؛⁽¹⁾

محضر مبارک امام صادق (علیه السلام) عرض کردم:فدایت شوم:از ما شخصی بیمار می گردد،او را نزد طبیب معالجه می برند،وی و سایر اطباء نظرشان این است که او باید پرهیز کند. امام علیه السّلام فرمودند: این دستور درست نیست،طبابت از نظر ما آن است که بیمار از هیچ مطعوم و مشروبی پرهیز نباید بکند مگر از خرما و ما او را با سیب و آب خنک مداوا می کنیم. سائل پرسید:چرا از خرما باید پرهیز کند؟ فرمود:چون پیامبر خدا صلّی اللّٰه علیه و آله علی علیه السّلام را که بیمار شده بودند از خوردن خرما پرهیز دادند.

الکافی، ج8، ص291 / علل الشرایع، ج2، ص464

الوافی، ج26، ص537 / وسائل الشیعة، ج25، ص228 / بحار الأنوار، ج59، ص140 و ج63، ص166 / الفصول المهمة، ج3، ص23

یا مثلاً در مورد مصرف میوه ها در غیر از فصل خودشان [پرهیز مطلق داریم]. حتماً ما توصیه می کنیم که در فصل زمستان هندوانه مصرف نشود؛ اما نه به دلیل اصل پرهیز مطلق، بلکه به دلیل اینکه زمان مصرف غذاها متناسب با مزاج فصل و انسان است. این نیز دومین موردی است که شما باید پرهیز را به نحو مطلق توصیه کنید. حضرت می فرماید: «میوه ها را حتی در فصلخودشان در اول دوره زمانی مصرف کنید؛ حتی دوره هایی که در آخر فصل میوه است را مصرف نکنید.»⁽²⁾

و فرمود:بر شما باد میوه ها به هنگام نوبر آن که آن بدنها را سالم می کند و غمها را برطرف می سازد و آنها را به هنگام تمام شدن رها کنید که آن بیماری برای بدنهاست.

طب النبی، ج1، ص27 / بحار الأنوار، ج59 , ص296 / مستدرک الوسائل، جلد16، ص468

ص: 95

یکی هم بحث حذف غذاهایی که مضر به قلب هستند. کسی می خواهد "تزکیه قلب" داشته باشد، چهارچوب غذاهای منجر به تزکیه را به او توصیه می کنیم؛⁽¹⁾

حجت الاسلام علی کشوری، مکتوب بررسی اشکالات پنج گانه مسئله خطرناک تراریخته، 26 آذر 1396، کاشان

m-hedayat.blog.ir/1396/09/30

برای اطلاع بیشتر درباره روایات تاثیر عدم تزکیه بر ایجاد بیماری یه "پیوست 7" مراجعه نمایید.

امام صادق علیه السّلام فرمود: هرگاه انسان با آب ولرم افطار نماید، کبدش را پاک می کند، گناه را از قلبش می زداید و چشم و حدقه او را نیرومند می سازد.

الکافی، کِتَابُ اَلصِّیَامِ بَابُ مَا یُسْتَحَبُّ أَنْ یُفْطَرَ عَلَیْهِ، ج4، ص152

الوافی، ج11، ص247/ وسائل الشیعة، ج10، ص157

عَنْهُ عَنِ اَلنَّهِیکِیِّ عَنْ عُبَیْدِ اَللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ زِیَادِ بْنِ مَرْوَانَ اَلْقَنْدِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا اَلْحَسَنِ یَعْنِی اَلْأَوَّلَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَقُولُ: «مَنْ أَکَلَ رُمَّانَةً یَوْمَ اَلْجُمُعَةِ عَلَی اَلرِّیقِ نَوَّرَتْ قَلْبَهُ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً فَإِنْ أَکَلَ رُمَّانَتَیْنِ فَثَمَانِینَ یَوْماً فَإِنْ أَکَلَ ثَلاَثاً فَمِائَةً وَ عِشْرِینَ یَوْماً وَ طَرَدَتْ عَنْهُ وَسْوَسَةَ اَلشَّیْطَانِ وَ مَنْ طُرِدَتْ عَنْهُ وَسْوَسَةُ اَلشَّیْطَانِ لَمْ یَعْصِ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَنْ لَمْ یَعْصِ اَللَّهَ أَدْخَلَهُ اَللَّهُ اَلْجَنَّةَ»؛

امام کاظم علیه السّلام فرمود:هرکس روز جمعه در حالت ناشتا یک عدد انار بخورد، قلبش تا چهل روز روشن و نورانی خواهد شد. و اگر دو انار بخورد، هشتاد روز و اگر سه انار بخورد، صد و بیست روز قلبش روشن می شود و وسوسه شیطان از او دور می شود و هرکس وسوسه شیطان از او دور شود، خداوند متعال را عصیان نمی کند و هرکس خداوند را عصیان نکند، خداوند او را وارد بهشت می کند.

المحاسن، کتاب المآکل باب الرمان، ج2، ص544 / الکافی، أَبْوَابُ اَلْفَوَاکِهِ بَابُ اَلرُّمَّانِ، ج6، ص355

الوافی، ج19، ص393 / وسائل الشیعة، ج24، ص418 / بحار الأنوار ج63، ص162 و ج86، ص360

برای اطلاع بیشتر درباره روایات تاثیر عدم تزکیه بر ایجاد بیماری یه "پیوست 7" مراجعه نمایید.

حجت الاسلام علی کشوری، 23 شهریور 1400، قم، وبگاه فقه نظام

m-hedayat.blog.ir/1400/06/25

ص: 96

پس حمیه به معنای کم مصرف کردن، دومین دواء توصیه شده توسط انبیاءL است. ما هنوز به غذاها نرسیدیم. "التجوع و الحمیه" این دو نوع دواست.

ص: 97

سومین دوایی که ما در روایات و آیات روی آن بحث کردیم، "نور" و "نظر" است.⁽¹⁾

امام موسی بن جعفر علیه السّلام فرمود: سه چیز چشم را روشن می گرداند: به سبزه نگریستن و به آب روان نگاه کردن و روی زیبا دیدن..

المحاسن، کتاب المرافق باب النزهة، جلد2، صفحه622 / الخصال، ج1، ص92

روضة الواعظین، ج2، ص308 / وسائل الشیعة، ج5، ص340 و ج20، ص60 / الفصول المهمة، ج3، ص38 / بحار الأنوار ج59، ص144 و ج76، ص291 و ج101، ص45

امام باقر(علیه السّلام)از پدرانش بازگو کرده است که امیر مؤمنان(علیه السّلام)در یک مجلس چهار صد درس از دانش باصحاب خود آموخت که هر کدام برای دین و دنیای مسلمان صلاحیت دار میباشند.فرمود: (102) هر گاه یکی از شما در آفتاب نشیند پشت بدان کند زیرا که درد درونی (بیماری بالقوه) را آشکار میکند.

الخصال، باب الواحد إلی المائة، ج2، ص610

وسائل الشیعة، ج12، ص110 / عیون الحکم، ج1، ص138 / تحف العقول، ج1، ص100 / بحار الأنوار، ج10، ص89 و ج73، ص183

امام کاظم- علیه السلام- فرمود: پیامبر خدا- صلی الله علیه و آله- فرموده است: تابش (زیاد) خورشید چهار ویژگی دارد: رنگ پوست را تغییر می دهد، بدن را بدبو می کند، لباس را پوسانیده پاره می کند و موجب بیماری می شود.

الخصال ج1 ص248

روضة الواعظین، ج2، ص310 / وسائل الشیعة، ج12، ص110 / بحار الأنوار، ج73، ص183 / تفسیر نور الثقلین، ج5، ص481 / تفسیر کنز الدقائق، ج14، ص60

ص: 98

خود نگاه کردن (نظر)، دواء محسوب می شود. معروف ترین مصادیق آن این است که می گویند: نگاه به زن زیبا⁽¹⁾

امام صادق(علیه السّلام)فرمود: نشاط در ده چیز است: راه رفتن سواری و غوطه خوردن در آب و نگاه کردن به سبزه. خوردن و آشامیدن. عمل جنسی. مسواک کردن، سر را با خطمی شستن، به زن زیبا نگاه کردن.با مردان هم صحبت شدن.

المحاسن، باب العشرة، جلد1، صفحه14 / الخصال، ج2، ص443

معدن الجواهر، ج1، ص71 / وسائل الشیعة، ج2، ص11 / بحار الأنوار، ج73، ص322 / عوالم العلوم، ج20، ص847 / الفصول المهمة، ج3، ص17

«اَلنَّظَرُ إِلَی اَلْمَرْأَةِ اَلْحَسْنَاءِ یَزِیدُ فِی اَلْبَصَرِ»؛

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: نظر به سبزه نیز نور چشم را زیاد می کند.

شهاب الأخبار، ج1، ص122

-که محرم انسان است، همسر، مادر، خواهر، دختر انسان- بیماری ها را می برد؛ نگاه کردن به آب،⁽²⁾

امام موسی بن جعفر علیه السّلام فرمود: سه چیز چشم را روشن می گرداند: به سبزه نگریستن و به آب روان نگاه کردن و روی زیبا دیدن..

المحاسن، کتاب المرافق باب النزهة، جلد2، صفحه622 / الخصال، ج1، ص92

روضة الواعظین، ج2، ص308 / وسائل الشیعة، ج5، ص340 و ج20، ص60 / الفصول المهمة، ج3، ص38 / بحار الأنوار ج59، ص144 و ج76، ص291 و ج101، ص45

بیماری ها را می برد؛ نگاه کردن به سبزه⁽³⁾

امام صادق(علیه السّلام)فرمود: نشاط در ده چیز است.راه رفتن سواری و غوطه خوردن در آب و نگاه کردن به سبزه.خوردن و آشامیدن.عمل جنسی.مسواک کردن سر را با خطمی شستن،بزن زیبا نگاه کردن.با مردان هم صحبت شدن.

المحاسن، باب العشرة، جلد1، صفحه14 / الخصال، ج2، ص443

معدن الجواهر، ج1، ص71 / وسائل الشیعة، ج2، ص11 / بحار الأنوار، ج73، ص322 / عوالم العلوم، ج20، ص847 / الفصول المهمة، ج3، ص17

وَ بِهَذَا اَلْإِسْنَادِ عَنْ عَلِیٍّ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: «اَلطِّیبُ نُشْرَةٌ وَ اَلْعَسَلُ نُشْرَةٌ وَ اَلرُّکُوبُ نُشْرَةٌ وَ اَلنَّظَرُ إِلَی اَلْخُضْرَةِ نُشْرَةٌ»؛

علی بن ابی طالب علیه السّلام فرمود: بوی خوش حرز است و شستن حرز است و سواری حرز است و نظر به سبزه نیز حرز.

عیون الأخبار، ج2، ص40

بحار الأنوار ج63 ص291 و ج73، ص141 و ج73، ص300 و ج76، ص289

«فَکِّرْ فِی لَوْنِ اَلسَّمَاءِ وَ مَا فِیهِ مِنْ صَوَابِ اَلتَّدْبِیرِ فَإِنَّ هَذَا اَللَّوْنَ أَشَدُّ اَلْأَلْوَانِ مُوَافَقَةً وَ تَقْوِیَةً لِلْبَصَرِ حَتَّی إِنَّ مِنْ صِفَاتِ اَلْأَطِبَّاءِ لِمَنْ أَصَابَهُ شَیْءٌ أَضَرَّ بِبَصَرِهِ إِدْمَانَ اَلنَّظَرِ إِلَی اَلْخُضْرَةِ وَ مَا قَرُبَ مِنْهَا إِلَی اَلسَّوَادِ»؛

در رنگ آسمان و حکمت و صواب تدبیر آن بنگر.این رنگ،مناسبترین و بهترین رنگ برای تقویت نور دیدگان است،حتی پزشکان به کسی که دیدگانش آسیب دیده سفارش می کنند که همواره در رنگ سبز مایل به تیره بنگرد.

توحید المفضل، المجلس الثالث لون السماء و ما فیه من صواب التدبیر، ج1، ص127

بحار الأنوار ج63 ص291 و ج73، ص141 و ج73، ص300 و ج76، ص289

«اَلنَّظَرُ إِلَی اَلْخُضْرَةِ یَزِیدُ فِی اَلْبَصَر»؛

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: نظر به سبزه نیز نور چشم را زیاد می کند.

شهاب الأخبار، ج1، ص122 / بحار الأنوار، ج30، ص415

قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : «اَلطِّیبُ یُسْرٌ وَ اَلْعَسَلُ یُسْرٌ وَ اَلنَّظَرُ إِلَی اَلْخُضْرَةِ یُسْرٌ وَ اَلرُّکُوبُ یُسْرٌ»؛

فرستاده خدا(صلی الله علیه و آله) فرموده: بوی خوش،نگاه کردن به سبزه،سوارکاری و نگاه به زن سرور آفرین می باشد.

صحیفة الرضا علیه السلام ج1 ص72 / مستدرک الوسائل، ج16، ص367

ص: 99

مجموعه نگاه مفید در آیات و روایات داریم؛ این کمک می کند به اینکه شما بیماری هایتان کاهش پیدا کند -آن وعده ای که دادم به تدریج در حال شرح آن هستم؛ دواء درحال توسعه معنایی است- شما حتماً روی نور و نظر به عنوان دواء حساب کنید.

البته موارد منفی هم داریم؛ مثلاً چشم زخم⁽¹⁾

امام صادق علیه السّلام:اگر قرار بود چیزی بر قدر الهی پیشی بگیرد،آن چشم زخم بود..

مکارم الأخلاق، ج1، ص414 / تسلیة المُجالس، ج1، ص107 بحار الأنوار، ج60، ص7 و ج60، ص26 / تفسیر کنز الدقائق، ج6، ص338

مُحَمَّدُ بْنُ مَیْمُونٍ اَلْمَکِّیُّ قَالَ: حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عِیسَی عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ مُخْتَارٍ عَنْ صَفْوَانَ اَلْجَمَّالِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ اَلصَّادِقِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ أَنَّهُ قَالَ: «لَوْ نُبِشَ لَکُمْ عَنِ اَلْقُبُورِ لَرَأَیْتُمْ أَنَّ أَکْثَرَ مَوْتَاکُمْ بِالْعَیْنِ لِأَنَّ اَلْعَیْنَ حَقٌّ أَلاَ إِنَّ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ قَالَ اَلْعَیْنُ حَقٌّ فَمَنْ أَعْجَبَهُ مِنْ أَخِیهِ شَیْءٌ فَلْیَذْکُرِ اَللَّهَ فِی ذَلِکَ فَإِنَّهُ إِذَا ذَکَرَ اَللَّهَ لَمْ یَضُرَّهُ»؛

از امام صادق علیه السّلام: اگر گورها را بشکافند برای شما البته بنگرید که بیشتر مرده های شما برای چشم زدن مردند، زیرا اثر چشم درست است بدان که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود:چشم اثر دارد و هر که خوشش آید از چیزی که برادرش دارد باید در باره آن خدا را بیاد آورد،که با یاد خدا زیانی بدان نرساند.

طب الأئمة (إبنا بسطام)، ج1، ص121 / بحار الأنوار، ج60، ص25 و ج92، 127

واژه چشم زخم در قرآن نیامده؛ اما بسیاری از مفسران آیه «وَإِن یکادُ الَّذِینَ کفَرُوا لَیزْلِقُونَک بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّکرَ وَیقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ(قلم51)» را دال بر وجود چشم زخم گرفته است.

التبیان، ج10، ص91 / مجمع البیان، ج10، ص512 / بحارالانوار، ج60، ص12

اَلْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ مُوسَی بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ مُوسَی قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِی اَلْحَسَنِ اَلرِّضَا عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ:« ... إِنَّمَا شِفَاءُ اَلْعَیْنِ قِرَاءَةُ اَلْحَمْدِ وَ اَلْمُعَوِّذَتَیْنِ وَ آیَةِ اَلْکُرْسِیِّ وَ اَلْبَخُورُ بِالْقُسْطِ وَ اَلْمُرِّ وَ اَللُّبَانِ»؛

امام رضا علیه السّلام فرمود: ...همانا شفای چشم در خواندن سوره حمد، سوره ناس، سوره فلق، آیة الکرسی و بخور عود هندی و عربی، سمغ درخت مغرب و کندر است.

الکافی، ج6، ص503

الوافی، ج6، ص602 / وسائل الشیعة، ج2، ص155 / بحار الأنوار، ج89، ص260 و ج92، ص90

"نور عین" است که منجر به بیماری می شود. یا بعضی از انواع دیگر نظر است که منجر به بیماری می شود؛ مثلاً حضرت می فرماید: «نظر به

ص: 100

نامحرم، مرض در قلب را پایه گذاری می کند.»⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام در حدیث قدسی فرمود: از نگاه [ناپاک] بپرهیزید که چنین نگاهی تخم شهوت را در قلب می کارد و همین برای فتنه ی صاحب آن دل بس است.

من لا یحضره الفقیه، بَابُ مَا جَاءَ فِی اَلنَّظَرِ إِلَی اَلنِّسَاءِ، ج4، ص18 / الأمالی (للمفید)، ج1، ص208

الوافی ج22 ص860 / وسائل الشیعة، ج20، ص192 / بحار الأنوار، ج101، ص41 و ج14، ص324

عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ اِبْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ: «اَلنَّظَرُ سَهْمٌ مِنْ سِهَامِ إِبْلِیسَ مَسْمُومٌ وَ کَمْ مِنْ نَظْرَةٍ أَوْرَثَتْ حَسْرَةً طَوِیلَةً»؛

امام صادق علیه السلام فرمود: امام صادق علیه السّلام شنیدم که می فرمود:

نگاه به نامحرم تیری از تیرهای زهرآگین ابلیس است و چه تعداد از نگاه هایی که باعث حسرت دراز مدّت می شود.

من لا یحضره الفقیه، بَابُ مَا جَاءَ فِی اَلنَّظَرِ إِلَی اَلنِّسَاءِ، ج4، ص18 / المحاسن، کتاب عقاب الأعمال عقاب النظر إلی النساء، ج1، ص109 / الکافی، ج5، ص559 / ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ج1، ص264

الوافی ج22 ص859/ وسائل الشیعة،ج20، ٌ190 و ج20، ص192 / بحار الأنوار، ج101، ص40

پس در بخش امراض هم می توانید بحث نور و نظر را بیاورید.

ص: 101

مورد بعدی کلام و صداست. این هم در روایات ما جزء دواها محسوب می شود. حالا چه استماع صوت قرآن،⁽¹⁾

و این قرآن را که برای مؤمنان شفا و رحمت است، نازل می کنیم، ولی کافران را جز زیان نیفزاید.

«یَا أَیُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْکُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَشِفَاءٌ لِمَا فِی الصُّدُورِ وَهُدًی وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ (یونس 57)»

ای مردم! یقیناً از سوی پروردگارتان برای شما پند وموعظه ای آمده، و شفاست برای آنچه در سینه هاست، و سراسر هدایت و رحمتی است برای مؤمنان.

«الَّذِینَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِکْرِ اللَّهِ ۗ أَلَا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ (رعد 28)»

ای مردم! یقیناً از سوی پروردگارتان برای شما پند وموعظه ای آمده، و شفاست برای آنچه در سینه هاست، و سراسر هدایت و رحمتی است برای مؤمنان.

«وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنْکًا وَنَحْشُرُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَعْمَیٰ (طه 124)»

و هر کس از یاد من روی گردان شود، زندگی سخت و تنگی خواهد داشت؛ و روز قیامت، او را نابینا محشور می کنیم

قَالَ: « ...یُدْفَعُ عَنْ مُسْتَمِعِ اَلْقُرْآنِ شَرُّ اَلدُّنْیَا وَ اَلْآخِرَةِ وَ یُدْفَعُ عَنْ تَالِی اَلْقُرْآنِ بَلْوَی اَلْآخِرَةِ وَ اَلْمُسْتَمِعُ آیَةً مِنْ کِتَابِ اَللَّهِ خَیْرٌ مِنْ ثَبِیرِ ذَهَبٍ وَ لَتَالِی آیَةِ کِتَابِ اَللَّهِ خَیْرٌ مِنْ تَحْتِ اَلْعَرْشِ إِلَی تُخُومِ اَلْأَرْضِ اَلسُّفْلَی»؛

پیغمبر(صلّی الله علیه و آله) فرمود: دفع می شود از شنونده قرآن شر دنیا و دفع می شود از خواننده آن بلاء آخرت و البته که از برای شنونده یک آیه از کتاب خدا بهتر است از زیر عرش تا منتهای زمین زیرین.

جامع الأخبار، جلد1، صفحه40

وسائل الشیعة، ج6، ص175 / بحار الأنوار، ج89، ص182 و ج89، ص290 و ج89، ص17/ مستدرک الوسائل، جلد4، صفحه262

وَ قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: «مَنِ اِسْتَمَعَ آیَةً مِنَ اَلْقُرْآنِ خَیْرٌ لَهُ مِنْ ثَبِیرِ ذَهَبٍ وَ اَلْثَبِیرُ اِسْمُ جَبَلٍ عَظِیمٍ بِالْیَمَنِ .»؛

امام حسین بن علی علیه السّلام فرمود: هرکس یک آیه از قرآن را ایستاده در نمازش بخواند،در برابر هر حرفی برایش صد حسنه نوشته شود و هرگاه آن را در بجز نمازش بخواند،به هر حرفی برایش ده حسنه نویسند و اگر قرآن را در شب،به پایان رساند،فرشته ها تا صبح بر او درود فرستند و اگر در روز،تمام کند، فرشته های نگهبان بر او تا شب درود فرستند و دعایش پذیرفته و برای او بهتر خواهد بود از آنچه میان آسمان و زمین است،عرض کردم:این برای کسی است که همه قرآن را می خواند،پس کسی که همه قرآن را نمی داند؟فرمود:ای اخا بنی اسد!راستی خدا بخشنده و بزرگوار و کریم است،اگر آنچه را از قرآن می داند بخواند،خدا این اجر را به او می دهد.

جامع الأخبار، ج1، ص41 / بحار الأنوار، ج89، ص20 / مستدرک الوسائل، ج4، ص259

چه تاکید به آهسته با هم حرف زدن،⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرمودند: در راه رفتنت میانه رو باش و از صدایت بکاه که بی تردید ناپسند ترین صداها، صدای خران است.

«وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا (بقره 83)»؛

و به زبان خوش با مردم تکلّم کنید.

«إِذَا حَسُنَ اَلْخُلُقُ لَطُفَ اَلنُّطْقُ»؛

امام علی علیه السلام: با اخلاق نیکو، گفتار نرم می شود.

عیون الحکم، ج1، ص134 / غرر الحکم، ج1، ص285

«إنّ اللّهَ یُحِبُّ الصَّوتَ الخَفشیضَ، و یُبغِضُ الصَّوتَ الرَّفیعَ»؛

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : خداوند صدای آهسته را دوست دارد و صدای بلند را دشمن می دارد .

منیة المرید، ج1، ص212/ بحار الأنوار، ج2، ص63

عنه علیه السلام : «الکَلامُ کَالدَّواءِ ؛ قَلیلُهُ یَنفَعُ، و کَثیرُهُ قاتِلٌ»؛

امام علی علیه السلام : گفتار، مثل داروست که اندک آن سود می بخشد و زیادی آن، کُشنده است.

غرر الحکم، ج1، ص126/ عیون الحکم، ج1، ص67

عنه علیه السلام : «خَفْضُ اَلصَّوْتِ وَ غَضُّ اَلْبَصَرِ وَ مَشْیُ اَلْقَصْدِ مِنْ أَمَارَةِ اَلْإِیمَانِ وَ حُسْنِ اَلتَّدَیُّنِ»؛

امام علی علیه السلام : پایین آوردن صدا، فرو آوردن چشم [در نگاه حرام] و میانه روی در راه رفتن، از نشانه های ایمان و دین داری نیکو است.

غرر الحکم، ج1، ص 363/ عیون الحکم، ج1، ص 242

ص: 102

حیوانات -بعداً در بحث موسیقی عرض خواهیم کرد صداها انواعی دارند، این ها مهم تر هستند از صداهایی که از آلات موسیقی خارج می شود و وصف غناء پیدا نمی کند- و همه صداهایی که در طبیعت وجود دارد، اینها آثار دواء و دارویی دارند؛⁽¹⁾

آسمان های هفتگانه و زمین و هر کس که در آنهاست، او را تسبیح می گویند، وهیچ چیزی نیست مگر اینکه همراه با ستایش، تسبیح او می گوید، ولی شما تسبیح آنها را نمی فهمید، یقیناً او بردبار و بسیار آمرزنده است.

مثلاً استماع صدای باد؛استماع صدایی که در دریا است؛⁽²⁾

فرستاده خدا(صلی الله علیه و آله) فرموده: نگاه کردن به سه چیز عبادت است.نگاه کردن به چهره پدر،نگاه کردن به قرآن و نگاه کردن به دریا.

صحیفة الرضا، ج 1، ص 82 / بحار الأنوار، ج10، ص368

آیا ندیدی تمام آنان که در آسمان ها و زمین اند برای خدا تسبیح می کنند و همچنین پرندگان به هنگامی که بر فراز آسمان بال گسترده اند، هر یک از آن ها نماز و تسبیح خود را می دانند و خداوند به آنچه انجام می دهند داناست.

خصوصاً استماع صدای خروس؛⁽⁴⁾

امام صادق علیه السّلام فرمود: هر گاه صدای آواز خروس شنیدی این دعا را بخوان:«سبّوح قدّوس ربّ الملائکة و الرّوح، سبقت رحمتک غضبک لا اله الاّ أنت، سبحانک و بحمدک، عملت سوءا و ظلمت نفسی فاغفر لی إنّه لا یغفر الذّنوب إلاّ أنت». یعنی:(پاک و منزه است خداوند و پروردگار فرشتگان و روح القدس، خداوندا رحمت تو همواره بر خشم تو پیشی گرفته است و معبودی جز تو نیست، تو را تنزیه و تسبیح می کنم و حمد تو می گویم، مرتکب بدی و گناه شده ام و بر خویشتن ستم کرده ام از گناهم در گذر که هیچ کس جز تو نیست که بتواند گناهان را ببخشاید).

من لا یحضره الفقیه، ج 2، ص 174

مکارم الأخلاق، ج1، ص293 / مفتاح الفلاح، ج1، ص285 / الوافی، ج9، ص1593 و ج20، ص863 / وسائل الشیعة، ج6، ص35 / بحار الأنوار، ج84، ص184

ص: 103

در روایات ما "لباس" به معنای عام آن دواء محسوب می شود. مثلاً جنس لباس باید از کتان باشد،⁽¹⁾

از امام ششم (علیه السّلام): سه چیز است که چاق می کند و خوردنی نیست، و سه چیز لاغر می کند و خوردنی است، و دو چیز برای هر چیزی سودمند است، و هیچ ضرری ندارد، اما آنچه چاق می کند، و خوردنی نیستند، لباس کتان و بوی خوش، نوره و آنچه خوردنی است و لاغر میکند، گوشت کهنه، پنیر، طلع.و در حدیث دیگر است که: آنچه برای همه چیز سودمند است و هیچ ضرر ندارد شکر و انار است .

المحاسن، ج2، ص463 و ج2، ص450 / الکافی، ج6، ص315

مکارم الأخلاق، ج 1، ص372 / بحار الأنوار، ج63، ص64 و ج63، ص198 و ج73، ص90 / وسائل الشیعة، ج25، ص56 و ج24، ص433 / الفصول المهمة، ج3، ص57 / الوافی، ج19، ص297

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ عَنْ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ أَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: «اِلْبَسُوا اَلثِّیَابَ مِنَ اَلْقُطْنِ فَإِنَّهُ لِبَاسُ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ لِبَاسُنَا وَ لَمْ یَکُنْ یَلْبَسُ اَلصُّوفَ وَ اَلشَّعْرَ إِلاَّ مِنْ عِلَّةٍ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: امیر مؤمنان علی علیه السّلام فرمود: لباس پنبه ای بپوشید، زیرا آن، لباس پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و لباس ما است. ولی لباس پشمی و مویین را به علت دلیلی می پوشید.

الکافی، بَابُ لُبْسِ اَلصُّوفِ وَ اَلشَّعْرِ وَ اَلْوَبَرِ، ج6، ص450 / الخصال، ج2، ص610

مکارم الأخلاق، ج1، ص103 / تحف العقول، ج1، ص100 / بحار الأنوار، ج10، ص89

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ أَبُو عَلِیٍّ اَلْأَشْعَرِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اَلْجَبَّارِ جَمِیعاً عَنِ اِبْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَبِیهِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : «اَلْکَتَّانُ مِنْ لِبَاسِ اَلْأَنْبِیَاءِ وَ هُوَ یُنْبِتُ اَللَّحْمَ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: کتان، لباس پیامبران علیهم السّلام است و موجب رویش گوشت می شود.

الکافی، بَابُ اَلْکَتَّانِ، ج6، ص449/ الخصال، ج2، ص610

الوافی، ج20، ص719 / وسائل الشیعة، ج5، ص28

برای اطلاع بیشتر درباره روایات درمانی "لباس" و خاصیت انواع جنس ها به "پیوست 3" مراجعه نمایید.

از پنبه باشد؛ علت این است که تاثیر مثبت بر پوست شما دارد (آثار دارویی دارد). یا

ص: 104

توصیه شده لباس شما تنگ نباشد.⁽¹⁾

امام صادق علیه السّلام فرمود: گشاد بودن یقه پیراهن و رویش مو در بینی، امان از بیماری جذام است.

الکافی، ج6، ص479

الوافی، ج20، ص783 / وسائل الشیعة، ج5، ص111 / طب الأئمة(إبنا بسطام)، ج1، ص104 / بحار الأنوار، ج59، ص212

برای اطلاع بیشتر درباره روایات تنگی و گشادی "لباس" و به "پیوست 3" مراجعه نمایید.

پیامبر صلی الله علیه و آله از دو نوع لباس پوشیدن نهی فرمود : یکی لباس بدون آستین و دیگری اینکه مرد خودش را در یک جامه طوری بپیچد که میان عورتش و آسمان مانعی نباشد.

معانی الأخبار، ج1، ص281

وسائل الشیعة، ج4، ص400 / بحار الأنوار، ج73، ص345 و ج80، ص200

ما زمانی که از حمام خارج می شویم، سر خود را می پوشانیم، خواه زمستان باشد یا تابستان؛ این کار برای جلوگیری از سردرد است.

من لا یحضره الفقیه، ج1، ص117

مکارم الأخلاق، ج1، ص55 / بحار الأنوار، ج73، ص79

برای اطلاع بیشتر درباره روایات پوشاندن سر و انواع پوشش سر به "پیوست 3" مراجعه نمایید.

(در همه فصل ها توصیه شدهاست)؛ مثلاً بخش کلیه را باید ویژه با لباس پوشاند،⁽⁴⁾

مزه آب:زندگی است،و مزه نان نیرومندی،و سستی تن و نیرویش از پیه کلیه هاست،جای خرد مغز است،و قساوت و رقت در دل است.

تحف العقول، ج1، ص 370 / بحار الأنوار، ج 75، ص 254 / عوالم العلوم، ج20، ص780

عَنِ اَلصَّادِقِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: ثَلاَثٌ یُسْمِنَّ وَ هِیَ مِمَّا لاَ یُؤْکَلُ وَ ثَلاَثٌ یَهْزِلْنَ وَ هِی مِمَّا یُؤْکَلُ وَ اِثْنَانِ یَنْفَعَانِ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ وَ لاَ یَضُرَّانِ مِنْ شَیْءٍ فَاللاَّتِی یُسْمِنَّ وَ لاَ یُؤْکَلْنَ اِسْتِشْعَارُ اَلْکَتَّانِ وَ اَلطِّیبِ وَ اَلنُّورَةِ وَ اَللاَّتِی یُؤْکَلْنَ فَیَهْزِلْنَ اَللَّحْمُ اَلْیَابِسُ وَ اَلْجُبُنُّ وَ اَلطَّلْعُ. وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ: اَلْجَوْزُ وَ قِیلَ اَلْکُسْبُ . وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ: اَلْکُنْبُ وَ اَللَّذَانِ یَنْفَعَانِ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ وَ لاَ یَضُرَّانِ مِنْ شَیْءٍ اَلسُّکَّرُ وَ اَلرُّمَّانُ.

از امام ششم (علیه السّلام): سه چیز است که چاق می کند و خوردنی نیست، و سه چیز لاغر می کند و خوردنی است، و دو چیز برای هر چیزی سودمند است، و هیچ ضرری ندارد، اما آنچه چاق می کند، و خوردنی نیستند، لباس کتان و بوی خوش، نوره و آنچه خوردنی است و لاغر میکند، گوشت کهنه، پنیر، طلع.و در حدیث دیگر است که: آنچه برای همه چیز سودمند است و هیچ ضرر ندارد شکر و انار است .

المحاسن، ج2، ص463 و ج2، ص450 / الکافی، ج6، ص315

مکارم الأخلاق، ج 1، ص372 / بحار الأنوار، ج63، ص64 و ج63، ص198 و ج73، ص90 / وسائل الشیعة، ج25، ص56 و ج24، ص433 / الفصول المهمة، ج3، ص57 / الوافی، ج19، ص297

تا کلیه دچار عدم "تسخین (گرم کنندگی) " نشود. پس

ص: 105

لباس از حیث های مختلف دواء محسوب می شود. قدیم که شال در قسمت کلیه می بستند؛ درکشان این بود که شال یکی از دواهای کلیه است که کلیه سرد نشود.⁽¹⁾

استاد عباس تبریزیان، مکتوب درس طب در روایات، 4 بهمن 1394، مدرسه فقاهت

eshia.ir/feqh/archive/text/tabrizian/teb/94/941104/

«چیزی که از روایات استفاده می شود این است که، کلیه باید گرم باشد، البته گرم بودن کلیه دو معنا دارد، یکی گرمی و احساس گرمی است که باید از سرما محافظت شود و باید گرم باشد. قدیمی ها، به خصوص روحانیون و طلبه ها در گذشته، در نجف و در جاهای دیگر روی کلیه ها و شکمشان شال می بستند، که همیشه کلیه گرم باشد. علاوه بر این گرمی به معنی دیگر هم لازم است و آن به معنای پرکاری است، مثل گرمی بازار که می گویند بازار گرم است یعنی پرکاری و خرید و فروش زیاد است. کلیه گرم است یعنی فعالیت آن زیاد است و سریع مایعات را تجزیه و از بدن خارج می کند. گرمی به معنای گرمی کار است. هر دو احتمال وجود دارد ولی به نظر می رسد که هر دوی این ها مراد است. نباید سرد و نباید کم کار شود. نباید از کار بیفتد که نتواند آن مواد زائد را از بدن خارج کند. بیش ترین داروهای کلیه وقتی امام از آن دارو تعریف می کند، به این شکل تعریف می کند که این، کلیه را گرم می کند که از این روایات اهمیت گرمی کلیه به دست می آید و می فهمیم. پس بزرگ ترین تهدید برای کلیه، سرما و سردی، چه به معنی سردی دما و چه به معنای کم کاری است. پس کلیه، باید گرم باشد. گرم بودن کلیه و اهمیت این گرمی از روایات استفاده می شود.».

استاد عباس تبریزیان، مکتوب درس طب در روایات، 4 شهریور 1401، مدرسه فقاهت

eshia.ir/Feqh/Archive/text/tabrizian/teb/1400/14010604

یا انواع دیگر لباس که در روایات ما "گردن بند"، "انگشتر" جزو لباس محسوب می شود. اینها هم خاصیت های دوایی

ص: 106

دارند، مثلاً انگشتر از سنگ عقیق خاصیت حرز و دارویی دارد. ⁽¹⁾

بشیر دهّان می گوید:به امام باقر علیه السّلام عرضه داشتم:فدایت شوم.چه نگین هایی با فضیلت تر است تا بر انگشترم بنشانم؟امام فرمود:ای بشیر!چرا تو از عقیق سرخ و عقیق زرد و عقیق سفید استفاده نمی کنی؟همانا این ها سه کوه در بهشت هستند:اما عقیق سرخ مشرف بر خانه رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله است و عقیق زرد مشرف بر خانه فاطمه علیها السّلام و عقیق سفید مشرف بر خانه امیر مؤمنان علیه السّلام است و تمامی خانه ها یکی است که از آن سه نهر خارج می شود و از زیر کوهی،نهری جاری است که از برف سردتر و از عسل شیرین تر و از شیر سفیدتر است که جز محمد و خاندان او و شیعیانش کسی از آن نمی نوشد و آبریز همگی آنها یکی است و محل خروج آن از حوض کوثر است و این کوه ها تسبیح خدای را می گویند و او را پاک و بزرگ بر می شمارند و برای دوستداران اهل بیت محمد صلّی اللّه علیه و اله طلب بخشش می نمایند.پس هرکس از شیعیان آل محمد از آنان انگشتری به دست کند جز نیکی و خوبی و زیادی در روزی و آسایش از هر نوع بلا مشاهده نمی کند و او از سلطان ستمگر و هر آنچه انسان از آن می هراسد و در حذر است در امان خواهد بود.

الأمالی (للطوسی)، ج1، ص311 / وسائل الشیعة، ج5، ص88 / بحار الأنوار، ج37، ص42

برای اطلاع بیشتر درباره روایات انگشتر به "پیوست 3" مراجعه نمایید.

پس یک سرفصل هم در لباس داریم.

ص: 107

یک سرفصل دواء در موضوع هوا و ریح داریم.⁽¹⁾

سوگند به بادهایی که (ابرها را) به حرکت درمی آورند

«وَ الذّٰارِیٰاتِ ذَرْواً» روی أن ابن الکوا سأل أمیر المؤمنین علیا (ع) و هو یخطب علی المنبر فقال ما «اَلذّٰارِیٰاتِ ذَرْواً» قال الریاح»؛

روایت شده است ابن کوا از امیر المؤمنین علیه السلام که روی منبر سخن میگفت پرسید منظور از «ذاریات ذروا» چیست؟حضرت فرمودند: منظور باد است.

مجمع البیان، ج9، ص230

قَالَ اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ لِلزِّنْدِیقِ اَلَّذِی سَأَلَهُ مَسَائِلَ اَلرِّیحُ: «لَوْ حُبِسَتْ أَیَّاماً لَفَسَدَتِ اَلْأَشْیَاءُ جَمِیعاً وَ تَغَیَّرَتْ وَ سَأَلَهُ عَنْ جَوْهَرِ اَلرِّیحِ فَقَالَ اَلرِّیحُ هَوَاءٌ إِذَا تَحَرَّکَ سُمِّیَ رِیحاً فَإِذَا سَکَنَ سُمِّیَ هَوَاءً وَ بِهِ قِوَامُ اَلدُّنْیَا وَ لَوْ کُفَّتِ اَلرِّیحُ ثَلاَثَةَ أَیَّامٍ لَفَسَدَ کُلُّ شَیْءٍ عَلَی وَجْهِ اَلْأَرْضِ وَ نَتُنَ وَ ذَلِکَ أَنَّ اَلرِّیحَ بِمَنْزِلَةِ اَلْمِرْوَحَةِ تَذُبُّ وَ تَدْفَعُ اَلْفَسَادَ عَنْ کُلِّ شَیْءٍ وَ تُطَیِّبُهُ فَهِیَ بِمَنْزِلَةِ اَلرُّوحِ إِذَا خَرَجَ عَنِ اَلْبَدَنِ نَتُنَ اَلْبَدَنُ وَ تَغَیَّرَ»؛

امام صادق علیه السّلام در پاسخ یکی از پرسشهای زندیق فرمود:اگر باد چند روز بند آید همه چیز تباه شود و دگرگون گردد،و از آن حضرت از جوهر باد پرسید فرمود:باد هواء است و چون حرکت کند باد باشد و چون آرام است هواء نام دارد و قوام دنیا بدانست.اگر سه روز باد بایستد هر چه بر روی زمین است تباه شود و بگندد،چون باد بمانند باد بزنی فساد را دفع کند از همه چیز و آن را پاکیزه سازد،و او چون روح است که وقتی از تن برآید تن تباه شود و دگرگون گردد

الاحتجاج، ج2، ص336

بحار الأنوار، ج10، ص164 و ج57، ص15 / عوالم العلوم، ج20، ص533

قَالَ اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ لِلزِّنْدِیقِ اَلَّذِی سَأَلَهُ مَسَائِلَ اَلرِّیحُ: «لَوْ حُبِسَتْ أَیَّاماً لَفَسَدَتِ اَلْأَشْیَاءُ جَمِیعاً وَ تَغَیَّرَتْ وَ سَأَلَهُ عَنْ جَوْهَرِ اَلرِّیحِ فَقَالَ اَلرِّیحُ هَوَاءٌ إِذَا تَحَرَّکَ سُمِّیَ رِیحاً فَإِذَا سَکَنَ سُمِّیَ هَوَاءً وَ بِهِ قِوَامُ اَلدُّنْیَا وَ لَوْ کُفَّتِ اَلرِّیحُ ثَلاَثَةَ أَیَّامٍ لَفَسَدَ کُلُّ شَیْءٍ عَلَی وَجْهِ اَلْأَرْضِ وَ نَتُنَ وَ ذَلِکَ أَنَّ اَلرِّیحَ بِمَنْزِلَةِ اَلْمِرْوَحَةِ تَذُبُّ وَ تَدْفَعُ اَلْفَسَادَ عَنْ کُلِّ شَیْءٍ وَ تُطَیِّبُهُ فَهِیَ بِمَنْزِلَةِ اَلرُّوحِ إِذَا خَرَجَ عَنِ اَلْبَدَنِ نَتُنَ اَلْبَدَنُ وَ تَغَیَّرَ»؛

امام صادق علیه السّلام در پاسخ یکی از پرسشهای زندیق فرمود:اگر باد چند روز بند آید همه چیز تباه شود و دگرگون گردد،و از آن حضرت از جوهر باد پرسید فرمود:باد هواء است و چون حرکت کند باد باشد و چون آرام است هواء نام دارد و قوام دنیا بدانست.اگر سه روز باد بایستد هر چه بر روی زمین است تباه شود و بگندد،چون باد بمانند باد بزنی فساد را دفع کند از همه چیز و آن را پاکیزه سازد،و او چون روح است که وقتی از تن برآید تن تباه شود و دگرگون گردد

الاحتجاج، ج2، ص336

بحار الأنوار، ج10، ص164 و ج57، ص15 / عوالم العلوم، ج20، ص53

«وَ أُنَبِّهُکَ یَا مُفَضَّلُ عَلَی اَلرِّیحِ وَ مَا فِیهَا أَ لَسْتَ تَرَی رُکُودَهَا إِذَا رَکَدَتْ کَیْفَ یُحْدِثُ اَلْکَرْبَ اَلَّذِی یَکَادُ أَنْ یَأْتِیَ عَلَی اَلنُّفُوسِ وَ یُمْرِضُ اَلْأَصِحَّاءَ وَ یَنْهَکُ اَلْمَرْضَی وَ یُفْسِدُ اَلثِّمَارَ وَ یُعَفِّنُ اَلْبُقُولَ وَ یُعْقِبُ اَلْوَبَاءَ فِی اَلْأَبْدَانِ وَ اَلْآفَةَ فِی اَلْغَلاَّتِ فَفِی هَذَا بَیَانُ أَنَّ هُبُوبَ اَلرِّیحِ مِنْ تَدْبِیرِ اَلْحَکِیمِ فِی صَلاَحِ اَلْخَلْقِ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: ای مفضّل!تو را از باد و خواص آن آگاه می کنم.نمی نگری که هنگام خوابیدن و رکود باد،چگونه مصیبت به پا می شود و جانها را در معرض هلاکت می افکند،سالمان را بیمار و زار و بیماران را هلاک و ناکار و میوه ها را فاسد و نابود و دانه ها و سبزیها را آلوده و بی سود می گرداند.«وبا»را به دنبال دارد و غلات را نابود می سازد.پس وزش بادها از تدابیر و حکمتهای حکیم و آفرینشگر است که به صلاح جهان و جهانیان در جریان می افتد.

توحید المفضل، ج1، ص140

بحار الأنوار، ج3، ص119 و ج57، ص6

وَ رَوَوْا عَنِ اَلنَّبِیِّ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: «اِغْتَنِمُوا بَرْدَ اَلرَّبِیعِ فَإِنَّهُ یَفْعَلُ بِأَبْدَانِکُمْ مَا یَفْعَلُ بِأَشْجَارِکُمْ وَ اِجْتَنِبُوا بَرْدَ اَلْخَرِیفِ فَإِنَّهُ یَفْعَلُ بِأَبْدَانِکُمْ مَا یَفْعَلُ بِأَشْجَارِکُمْ»؛

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: غنیمت بدانید هوای بهار را، زیرا که با بدن های شما همان می کند که با درختان می کند وخودتان را از هوای پائیز بپوشانید که با شما همان می کند که با درختان می کند.

بحارالأنوار، ج 59، ص 271

وَ قَالَ اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : «نِعْمَ اَلرِّیحُ اَلْجَنُوبُ تَکْسِرُ اَلْبَرْدَ عَنِ اَلْمَسَاکِینِ وَ تُلْقِحُ اَلشَّجَرَ وَ تُسِیلُ اَلْأَوْدِیَةَ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: باد جنوب چه خوش بادی است، شدّت و سورت سرما را از مستمندان می شکند و بازمی دارد، و درختان و گیاهان را باردار می سازد، و آب را در رودخانه ها به سیلان و جریان میاندازد.

من لا یحضره الفقیه، ج1، ص547

الوافی، ج26، ص496 / بحار الأنوار، ج57، ص6

وَ قَالَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ: «مَا بَعَثَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ رِیحاً إِلاَّ رَحْمَةً أَوْ عَذَاباً فَإِذَا رَأَیْتُمُوهَا فَقُولُوا اَللَّهُمَّ إِنَّا نَسْأَلُکَ خَیْرَهَا وَ خَیْرَ مَا أُرْسِلَتْ لَهُ وَ نَعُوذُ بِکَ مِنْ شَرِّهَا وَ شَرِّ مَا أُرْسِلَتْ لَهُ وَ کَبِّرُوا وَ اِرْفَعُوا أَصْوَاتَکُمْ بِالتَّکْبِیرِ فَإِنَّهُ یَکْسِرُهَا»؛

امام باقر علیه السّلام فرمود: خداوند عزّ و جلّ بادی را بحرکت در نمی آورد مگر از سر رحمت یا برای عذاب، پس هر گاه با آن برخورد کردید این دعا را بخوانید: اللهمّ انا نسألک خیرها و خیر ما ارسلت له، و نعوذ بک من شرها و شر ما ارسلت له. (یعنی: بار خدایا ما از تو خیر این باد و نیکوترین آنچه را که این باد برای آن فرستاده شده درخواست می کنیم، و پناه می بریم به تو از شرّ آنچه که این بادی برای آن فرستاده شده است) و پس از دعا تکبیر بگوئید و صدای تکبیرتان را بلند سازید که این کار شدّت و سورت باد را می شکند.

من لا یحضره الفقیه، ج1، ص544

الوافی، ج26، ص497 / وسائل الشیعة، ج7، ص507 / الفصول المهمة، ج2، ص109

این هم یک گروه و یا صنف از دواست. مثلاً یکی از علت هایی که بیماری یرقان⁽²⁾

منبع: مجله سلامت دکتر تو

doctoreto.com/blog/jaundice-types-and-symptoms-causes

ایجاد می شود، استنشاق هوای مانده و کهنه است.

ص: 108

حتماً وقتی می خواهید وارد اتاقی شوید یا در عصر مدرن وارد ماشین شوید -خصوصاً ماشینی که ساعت ها زیر آفتاب است، 10 تا 12 ساعت هم هوای درون آن عوض نشده و گرم شده است- این هوا را ابتدا تخلیه کنید و بعد تنفس کنید. هوای سالم دواست.یا مثلاً به پدیده عطسه به عنوان یک امر مهم توجه کنید؛ چون عطسه ریح مضر را از همه ابعاد و اجزای بدن خارج می کند. عطسه از دهان و بینی خارج می شود، ولی همه بدن درگیر تولید یک عطسه می شوند؛ برای همین است که می گویند: عطسه "حمد و عافیت" دارد.⁽¹⁾

مردی از عامه گوید: من با امام صادق علیه السلام نشست و برخاست داشتم و بخدا سوگند مجلسی گرامی تر از مجلس های او ندیدم، گوید: روزی آن حضرت به من فرمود: عطسه از کجا بیرون آید؟ گفتم: از بینی، فرمود: بخطا رفتی، گفتم: قربانت از کجا بیرون آید؟ فرمود: از همه بدن چنانچه منی از همه بدن بیرون آید گرچه از احلیل (یعنی آلت مردی) خارج شود، سپس فرمود: آیا نبینی که چون انسان عطسه زند همه اعضاء بدنش تکان خورد؟ و کسی که عطسه میزند هفت روز از مرگ در امان است.

الکافی، ج2، ص657

الوافی ج5 ص642 / بحار الأنوار، ج47، ص47 و ج57، ص363 / عوالم العلوم، ج20، ص109 و ج20، ص164

مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ اَلْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ اَلْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: «مَنْ عَطَسَ ثُمَّ وَضَعَ یَدَهُ عَلَی قَصَبَةِ أَنْفِهِ ثُمَّ قَالَ «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ» اَلْحَمْدُ لِلَّهِ حَمْداً کَثِیراً کَمَا هُوَ أَهْلُهُ وَ صَلَّی اَللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ اَلنَّبِیِّ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ خَرَجَ مِنْ مَنْخِرِهِ اَلْأَیْسَرِ طَائِرٌ أَصْغَرُ مِنَ اَلْجَرَادِ وَ أَکْبَرُ مِنَ اَلذُّبَابِ حَتَّی یَسِیرَ تَحْتَ اَلْعَرْشِ یَسْتَغْفِرُ اَللَّهَ لَهُ إِلَی یَوْمِ اَلْقِیَامَةِ»؛

-امام صادق علیه السّلام،فرمود:هرکس عطسه زند و سپس دستش را بر تیغه بینی خود نهد و بگوید:«الحمد للّه ربّ العالمین(الحمد للّه)حمدا کثیرا کما هو اهله و صلّی اللّه علی محمّد النّبیّ و آله و سلّم»از سوراخ چپ بینی او پرنده ای خردتر از ملخ و بزرگتر از مگس برآید و تا زیر عرش برود،تا روز رستاخیز برای او آمرزش بخواهد.

الکافی، ج2، ص657

الوافی ج5 ص642 / وسائل الشیعة ج12 ص95 / تفسیر البرهان، ج4، ص489 / تفسیر نور الثقلین، ج1، ص16 / تفسیر کنز الدقائق، ج1، ص52

ص: 109

می گوید که عطسه علت گسترش بیماری های واگیر است.⁽¹⁾

شعار "سرفه و عطسه باعث گسترش بیماری ها می شود" در طول همه گیری بزرگ آنفولانزا بین سال های 1918 و 1920 برای برجسته کردن نقش سرفه و عطسه در انتشار پاتوژن های تنفسی ابداع شد اما هنوز هم صادق است. سرفه و عطسه یکی از دلایل اصلی گسترش عفونت است. بسیاری از عفونت های رایج به راحتی از طریق سرفه و عطسه منتقل می شوند. ویروس ها و باکتری هایی که باعث بیماری های عفونی می شوند در قطرات ریز بینی و دهان وجود دارند. هنگامی که یک فرد مبتلا عطسه یا سرفه می کند، هزاران قطره در هوا منتشر می شود. در واقع، سرفه متوسط ​​3000 قطره و یک عطسه می تواند تا 40000 قطره تولید کند. این قطرات در هوا معلق می مانند و می توانند باعث انتقال بیماری ها از طریق هوا شوند. هنگامی که فردی در قطرات تنفس می کند، می تواند علائم بیماری را ایجاد کند. علاوه بر این، قطرات می توانند روی یک سطح یا وسایل شخصی فرود بیایند، جایی که ویروس ها و باکتری ها می توانند برای مدتی زنده بمانند. هنگامی که فردی سطوح آلوده را لمس می کند، میکروب ها را به دستان خود و از آنجا به بینی یا دهان خود منتقل می کند، جایی که میکروب ها می توانند وارد مجاری تنفسی شوند. برخی از بیماری هایی که از طریق سرفه و عطسه منتقل می شوند جدی نیستند و هیچ آسیب طولانی مدتی ندارند. با این حال، گاهی اوقات این عفونت ها می تواند منجر به عوارض جدی، حتی مرگ شود. برخی از افراد، مانند زنان باردار، کسانی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند، و افرادی که بیماری های مزمن پزشکی دارند، در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به عوارض جدی ناشی از عفونت های تنفسی هستند.

منبع: سایت برنامه داروئی BuzzRx

buzzrx.com/blog/common-diseases-spread-by-coughing-and-sneezing

مقاله" سرفه و عطسه: نقش آنها در انتقال عفونت های ویروسی تنفسی، از جمله سارس و کووید"، 2020، منشتر شده در مرکز ملی اطلاعات بیوتکنولوژی آمریکا

ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7462404/

نگاه دیگری به مسئله دارد. پس بحث هوا و ریح خودش یک سرفصل است.

ص: 110

ص: 111

ملحق به [بحث] هوا و ریح، کشت درختان⁽¹⁾

حجت الاسلام علی کشوری، مکتوب تبیین مدیریت شهری با زاویه دیدالگوی پیشرفت اسلامی، ص186 و 187، 1395

m-hedayat.blog.ir/1396/04/29

bayanbox.ir/info/5599368639241632966

و درختچه های مؤثر را بحث می کنیم.⁽²⁾

بحث دوم شما عطرهای همراه را بر اساس عطرهای طبیعی بازتعریف کنید. در حال حاضر عطرهای همراه، با مدل عطرهای فرانسوی است و وقتی مواد شیمیایی آن ها را تجزیه و ترکیب می کنید، عمدتا با غرض تحریک شهوت ساخته شده است و تأثیر آن در مخاطب بسیار متفاوت است با عطرهایی که رفع جنون می کند. یا مثلا عطرهایی داریم که حافظه را تقویت می کند، مثل عطر گل محمدی. مثلا شما در مدارس خود مشکل حفظ دارید. اگر شما عطر گل محمدی را رواج بدهید، قوه حفظ ارتقا پیدا می کند. عطرهای همراه حال حاضر، ضد جنون نیستند و حافظه را به چالش می کشند. درحالی که عطرهای طبیعی این دو خاصیت اصلی را دارند؛ یعنی حافظه را تقویت می کنند و جنون را کاهش می دهند

بخش سوم عبارت از خوشبو سازی درونی بدن است. اگر مصرف طیبات به مصرف مواد غذایی تراریخته و مواد غذایی که در حال حاضر وجود دارد یعنی همین مدل تغذیه ای که ما داریم - مثلا غذاهای صننتی مصرف شود - تبدیل گردد، پدیده مبارک خوشبوسازی بدن را از دست می دهیم. می دانیم آزار اصلی در روابط انسانی بوی عَرَ ق و بوی بد دهان است خصوص در روابط خانوادگی و روابط خانه. برخی از محصول غذایی و برخی از کارها این معضل را برطرف می کند مثلا مسواک ازاین دست اقدامات است. در روایت است که پیامبر در روز سه بار مسواک می زدند منتهی با چوب اراک نه با خمیردندان سرطان زای حاوی فلوراید. با چوب اراک مسواک می زدند که ما در حال حاضر انجام نمی دهیم. یا مثلا مصرف پیاز در میان مدت بوی بدن [خصوصا بوی دهان] را مطبوع می کند. خربزه نیز خاصیت خوشبو کردن بدن دارد به شرطی که معده خالی نباشد. چراکه یکی از عوامل بدبو شدن بدن اختلال در هاضمه است. بنده اجمالا عرض کردم سه نوع عطر و خوش بویی ایجاد می شود یکی خوش بویی در فضای عمومی شهر، یکی دیگر بحث عطرهای همراه است که تغییر کارکرد پیدا می کند و آخرین بخش هم خوشبو سازی بدن است».

حجت الاسلام علی کشوری، مکتوب تبیین نظریه مدیریت شهری محله محور، ص22 و 23 ، 1398

m-hedayat.blog.ir/post/693

bayanbox.ir/info/4230944035083266154

از حسن بن منذر،از امام(علیه السّلام):در بو و روغن گل نرگس فضائل و خوبی های بسیار است،چون آتش بر ابراهیم خاموش شد و خداوند آن را سرد و سلامت گردانید، خداوند در آن آتش گل نرگس رویانید و اصل این گل در آنهاست که خداوند عز و جل در آن زمان رویانیده.

مکارم الأخلاق، ج1، ص45 / بحار الأنوار، ج73، ص147

وَ قَالَ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: «شَمُّوا اَلنَّرْجِسَ وَ لَوْ فِی اَلْیَوْمِ مَرَّةً وَ لَوْ فِی اَلْأُسْبُوعِ مَرَّةً وَ لَوْ فِی اَلشَّهْرِ مَرَّةً وَ لَوْ فِی اَلسَّنَةِ مَرَّةً وَ لَوْ فِی اَلدَّهْرِ مَرَّةً فَإِنَّ فِی اَلْقَلْبِ حَبَّةً مِنَ اَلْجُنُونِ وَ اَلْجُذَامِ وَ اَلْبَرَصِ وَ شَمُّهُ یَقْلَعُهَا»؛

و فرمود:نرگس را بو کنید اگر چه روزی یک بار باشد،اگر چه هفته ای یک بار باشد،اگر چه ماهی یک بار باشد،اگر چه سالی یک بار باشد،اگر چه در عمر یک بار باشد چون در دل نقطه ای از جنون و جذام و برص وجود دارد که بوئیدن آن،آن را از بین می برد.

طب النبی، ج1، ص30 / بحار الأنوار، ج59، ص299 / مستدرک الوسائل، ج1، ص445

وَ قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ : «وَ لاَ تُؤَخِّرْ شَمَّ اَلنَّرْجِسِ فَإِنَّهُ یَمْنَعُ اَلزُّکَامَ فِی مُدَّةِ أَیَّامِ اَلشِّتَاءِ»؛

بوئیدن گل نرگس را به تأخیر نینداز، زیرا در مدت ایام زمستان از زکام بازمی دارد.

طب الرضا علیه السلام، ج1، ص3 / بحار الأنوار، ج59، ص324 / مستدرک الوسائل، ج1، ص439

امام صادق علیه السّلام فرمود: گل، بیست و یک نوع است که آقای آنها گل یاس است. (ترجمه حجازی)

الکافی، ج6، ص525

الوافی، ج6، ص727 / وسائل الشیعة، ج2، ص171 / الفصول المهمة، ج3، ص288

وَ بِإِسْنَادِهِ قَالَ قَالَ أَبِی عَلَیْهِ السَّلاَمُ : «حَبَانِی رَسُولُ اَللَّهِ بِالْوَرْدِ بِکِلْتَا یَدَیْهِ - فَلَمَّا أَدْنَیْتُهُ إِلَی أَنْفِی قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ - أَمَا إِنَّهُ سَیِّدُ رَیْحَانِ اَلْجَنَّةِ بَعْدَ اَلْآسِ»؛

پیامبر(ص) به من با دو دستش گل محمدی هدیه داد هنگامی که نزدیک بینی کردم حضرت (ص) فرمود همانا گل محمدی بعد از گل یاس، سید گل های بهشت است. (ترجمه حجازی)

عیون الأخبار، ج2، ص40 /

صحیفة الرضا، ج1، ص74 / وسائل الشیعة، ج2، ص171 / بحار الأنوار، ج73، ص146 / مستدرک الوسائل، ج1، ص433

ص: 112

ص: 113

"سنجد" دواست؛ درخت "به" دواست؛⁽¹⁾

بوی انبیاء بوی به است و بوی حورالعین بوی یاس است و بوی ملائکه بوی گل سرخ است و بوی دخترم فاطمه الزهراء بوی به و یاس و گل سرخ است و خداوند پیامبری را مبعوث نکرده است مگر اینکه با آن بوی به قرار داده است پس به بخورید و به زنان باردار خود بخورانید تا اولاد شما زیبا شوند.

مکارم الأخلاق، ج1، ص172 / بحار الأنوار، ج63، ص177 / مستدرک الوسائل، ج15، ص134 و ج16، ص400

اینها همه هوا را برای شما بهینه می کند. پس هر چیزی که ملحق به بهبود هوا می شود، شما اسم آن را "عطر"⁽²⁾

امام صادق علیه السّلام فرمود: پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله فرمود: عطر، قلب را محکم و استوار می سازد..

الکافی ج6 ص510

الوافی، ج6، ص694 / وسائل الشیعة، ج2، ص142

حجت الاسلام علی کشوری، مکتوب معرفی پروتکل های فقهی مدیریت کرونا، 10 شهریور 1400، قم

m-hedayat.blog.ir/1400/06/11

«طرح عطر در واقع از نوع نسخه های پیشگیری است و به غرض اصلاح الگوی فضای سبز شهری نوشته شده است. تغییر الگوی فضای سبز بر اساس طرح عطر به افزایش سلامتِ روحی و جسمی افراد منجر می شود».

حجت الاسلام علی کشوری، 18 آذر 1399، قم، وبگاه فقه نظام

m-hedayat.blog.ir/1399/09/19-2

«گل بنفشه (که خیلی آقایان بخاطر ندانستن و کثرت جهل به آن ظلم می کنند)، گل یاس، نرگس، محمدی، بابونه. ما الان اطبایی داریم که همین سرماخوردگی کرونا را در همین ایام [با عطر درمان می کنند] و یکی از تدابیر مهم در درمان کرونا تقویت کردنِ ریه و حیث تنفس است. و همه عطرهای اسلام این خاصیت را دارند که تنفس را تقویت می کنند؛ از جمله گل محمدی و گلاب که از آن گرفته می شود. و الان در بیمارستان ها برخی از دوستان استفاده می کنند و نتیجه می گیرند».

حجت الاسلام علی کشوری، مکتوب معرفی اولیه جدول فقهی تسخیر، 18 آذر 1399، قم

m-hedayat.blog.ir/post/معرفی-جدول-فقهی-تسخیر-تبیین-تسخیر-شی-پایه-یکی-از-سه-علم-پایه-مطرح-در-طبقه-بندی-فقهی-علوم-است

«اگر درخت در قسمت شمالی و جنوبی متکثر باشد. خصوصاً درخت های معطر و مثمر. بنابراین آن وقت دیگر شما تابستان از این کولرهایی که باعث می شود بدن انسان دچار ابتلائات شود، بی نیاز می شوید. حوزه های علمیه قدیمی اکثراً به این شکل بودند، مفصل سرتاسر آنها درخت بود. بنابراین شما به تهویه مصنوعی کمتر نیاز پیدا می کنید. حالا اگر درختانش معطر هم باشند، باعث می شود که از عطر درختان قلب هم تقویت شود. چون خاصیت عطر، تقویت قلب است. اگر درخت هم مثمر باشد، انگیزه های دیگری هم پیدا می شود و این خلاصه یک تدبیر جامع است. پس ببینید برای اصلاح ریه، برای تقویت ریه از تهویه مصنوعی بپرهیزیم. تدبیر اصلی تهویه مصنوعی خصوصاً در فصل های گرم برای اینکه کولر حذف شود، این است که در قسمت شمال و جنوب درختکاری گسترده بر اساس درخت های معطر و مثمر انجام شود».

حجت الاسلام علی کشوری، مکتوب طبیب مشاور، 20 بهمن 1400، اصفهان

m-hedayat.blog.ir/1400/11/21

ص: 114

ص: 115

یک سرفصل دیگر نیّت [و دعا (از طریق خواندن اسماء الهی)⁽¹⁾

از امام(علیه السّلام):هر دردی را درمانی است،از حضرت توضیح خواستند؟ فرمود:هر دردی را دعائی است،و اگر مریض ملهم شد که دعا کند خداوند فرمان شفایش را صادر میکند. و فرمود:بهترین دعا صلوات بر محمّد و آل محمّد است،بعد دعا برای برادران دینی بعد دعا برای خود،و نزدیکترین حالات بنده به خدا حال سجده است،و فرمود:دعا از قرائت قرآن برتر است زیرا خداوند عزّ و جل میگوید:(بگو اگر دعای شما نباشد خداوند من بشما اعتنا نخواهد کرد)و خداوند عزّ و جل از آنجا که به شنیدن دعای مؤمن شائق است در استجابت آن تأخیر میکند و میگوید:این صدا را دوست دارم که بشنوم،و در استجابت دعای منافق تعجیل می نماید و میفرماید:این صدائی است که از شنیدن آن اکراه دارم.

فقه الرضا علیه السلام ، ج1، ص345

مکارم الأخلاق، ج1، ص389 / بحار الأنوار، ج90، ص296 / مستدرک الوسائل، ج5، ص184

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ قَالَ أَخْبَرَنِی أَبِی قَالَ: ...فَقَالَ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ لَهُ: «عَلَیْکَ بِالدُّعَاءِ فَإِنَّهُ شِفَاءٌ مِنْ کُلِّ دَاءٍ»؛

امام صادق(علیه السّلام): بر تو باد دعا زیرا درمان همه بیماری ها است.

الکافی، ج6، ص413 / تهذیب الأحکام، ج9، ص113

الوافی، ج20، ص642 / وسائل الشیعة، ج25، ص344 / الفصول المهمة، ج3، ص147 / بحار الأنوار، ج59، ص89

است. در درون شما چه اتفاق اخلاقی می افتد؛ مثبت ها دواء هستند و منفی ها منجر به بیماری می شوند.⁽²⁾

مثلاً حسادت، بیماری معده و کبد ایجاد می کند -برخلاف آن حسن ظن کمک می کند به اینکه شما سالم تر باشید- مثلاً در روایت دارد که آدم حسود، آسوده نیست⁽³⁾

صاحب حسد، سود و بزرگی نمی برد.

إرشاد القلوب، ج1، ص129 / غرر الحکم، ج1، ص55 / عیون الحکم، ج1، ص29 / مستدرک الوسائل، ج12، ص21

وَ قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ : «اَلْحَسُودُ کَثِیرُ اَلْحَسَرَاتِ مُتَضَاعِفُ اَلسَّیِّئَاتِ»؛

امیرالمومنین(ع) می فرمایند: حسود بسیار حسرت و اندوه دارد و گناهانش پیوسته افزوده می شود.

غرر الحکم، ج1، ص81 / عیون الحکم، ج1، ص27 / مستدرک الوسائل، ج12، ص22

وَ قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ : «اَلْحَسُودُ مَغْمُومٌ وَ اَللَّئِیمُ مَذْمُومٌ»؛

امیرالمومنین(ع) می فرمایند: حسود دائم در ناراحتی و غم است و آدم پست نکوهیده است.

غرر الحکم، ج1، ص21 / عیون الحکم، ج1، ص19 / بحار الأنوار، ج70، ص256 / مستدرک الوسائل، ج12، ص17

وَ قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ : «صِحَّةُ اَلْجَسَدِ مِنْ قِلَّةِ اَلْحَسَدِ ....»؛

امیرالمومنین(ع) می فرمایند: صحت جسم در کمی حسد است.

وسائل الشیعة، ج15، ص368 / بحار الأنوار، ج70، ص256 / نهج البلاغة، ج1، ص513

(نه فقط روح او، جسمش هم

ص: 116

درگیر این مسئله می شود؛ به تعبیر امروزی ها، غدد درون ریزش بیشتر ترشح می کند). ⁽¹⁾

حجت الاسلام علی کشوری، مکتوب مفهوم شناسی جامع طب اسلامی، 18 آذر 1400، قم

m-hedayat.blog.ir/1400/10/13-2

حجت الاسلام علی کشوری، مکتوب معرفی پروتکل های فقهی مدیریت کرونا، 10 شهریور 1400، قم

m-hedayat.blog.ir/1400/06/11 1

برای اطلاع بیشتر درباره روایات تاثیر عدم تزکیه بر ایجاد بیماری یه "پیوست 7" مراجعه نمایید.

ص: 117

حالا غیر از اینها -من عرض کردم اینها دواهایی هستند که معمولاً راجع به آنها غفلت است- "غذا" خودش دواست -که این موضوع را من شرح نمی دهم؛ چون در مبانی ما واضح است-؛⁽¹⁾

حجت الاسلام علی کشوری، مکتوب تبیین الگوی جدید نگهبانی از نظام، 21 آبان 1398، قم

m-hedayat.blog.ir/1398/09/14

«در اینجا این کاری که من انجام دادم، حدود چهل نوع مفهوم دفاع از غذا، ما در روایات داریم. دستگاه فکری اهل بیت علیهم السلام خیلی غنی هست. تازه من حدود هشت هزار روایت را بررسی اجمالی هم کردم. آن وقت چهل نوع مفهوم تفاهمی در مورد غذا داریم. مبنای دفاع کردن اهل بیت علیهم السلام از غذا یک مفاهیم دیگری هست. آیا ما برای دوستان وزارت بهداشت این مفاهیم را توضیح بدهیم، به نظرتان بیش از نیمی از آنان طرفدار طب اسلامی نمی شوند؟ خیلی غنی تر از بحث هایی است که فلان غذا را مثلاً غذا در کدکس آلیمنتاریوس و دیگران گفته اند. اصلاً مفاهیم قابل تفاهم هست، می توانید راجع به آن بحث بکنید».

حجت الاسلام علی کشوری، مکتوب مفهوم شناسی جامع طب اسلامی، 18 آذر 1400، قم

m-hedayat.blog.ir/1400/10/13-2

برای آشنایی بیشتر با مفهوم " غذا" به دو مکتوب مربوط به این موضوع مراجعه فرمایید.

حجت الاسلام علی کشوری، مکتوب الگوی فقهی ارزیابی غذا، 23 آذر 1400، مشهد، کانال الگوی پیشرفت اسلامی

eitaa.com/olgou4/3809

حجت الاسلام علی کشوری، مکتوب الگوی فقهی ارزیابی غذا، 22 تیر 1399، خبرگزاری حوزه های علمیه، کانال الگوی پیشرفت اسلامی

eitaa.com/olgou4/2914

ص: 118

اعمال یداوی"⁽¹⁾هم دواست: "غمز (فشار درمانی)"⁽²⁾

اگر چیزی باشد که بدن را زیاد کند یا یک قسمتی از بدن را زیاد کند و باعث رشد و نمو آن بشود هرآینه فشاردادن است و نیز لباسهای نرم بدن را درشت میکند و باعث رشد میشود و همچنین استفاده از عطر بدن را زیاد می کند و وارد حمام شدن البته یک روز درمیان باعث رشد و چاقی می شود. اگر مرده را فشار دهیم و به زندگی برگردد از آن تعجب نمی کنم.

فقه الرضا، ج1، ص346 / بحار الأنوار، ج59، ص261 / مستدرک الوسائل، ج16، ص466

برای اطلاع بیشتر درباره روایات درمانی "غمز" به "پیوست 4" مراجعه نمایید.

امام رضا علیه السلام فرمود: اگر در چیزی درمان باشد پس در تیغ زدن حجامت کننده یا نوشیدن عسل است.

صحیفة الرضا علیه السلام ج1 ص53 / عیون الأخبار، ج2، ص35

مکارم الأخلاق، ج1، ص165 / الدعوات (للراوندی)، ج1، ص151 / تفسیر الصافی، ج3، ص143 / وسائل الشیعة، ج25، ص24 / بحار الأنوار، ج59، ص116 و ج63، ص290 / تفسیر نور الثقلین، ج3، ص66 / تفسیر کنز الدقائق، ج7، ص234 / مستدرک الوسائل، ج16، ص368

برای اطلاع تفصیلی از روایات درمانی "حجامت" به "پیوست 4" مراجعه نمایید.

"فصد"⁽⁴⁾

پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله و سلم فرمود:راستی آنکه دردها را آفرید برایشان درمانی نهاده و بهترین درمان حجامت و فصد و سیاه دانه است.

دعائم الإسلام، ج2، ص143 / بحار الأنوار، ج59، ص73 / مستدرک الوسائل، ج16، ص436

برای اطلاع تفصیلی از روایات درمانی "فصد" به "پیوست 4" مراجعه نمایید.

"روغن مالی"⁽⁵⁾

امام علی علیه السلام: روغن مالی کردن پوست را نرم می کند و مغز را زیاد می کند و نیرو را زیاد می کند و مجاری آب(عرق) را باز می کند و خشکی صورت را برطرف می کند و رنگ رخسار را زیبا و سفید و روشن می کند.

الکافی، بَابُ اَلاِدِّهَانِ، ج6، ص519 / الخصال، ج2، ص610

مکارم الأخلاق، ج1، ص47 / وسائل الشیعة، ج2، ص156 / تحف العقول، ج1، ص100 / الوافی، ج6، ص715 / بحار الأنوار، ج10، ص89

برای اطلاع بیشتر درباره روایات درمانی "روغن مالی" به "پیوست 4" مراجعه نمائید.

حجت الاسلام علی کشوری، مکتوب برنامه فقهی سلامت قلب و عروق، ص70

eitaa.com/olgou4/4219

ص: 119

شما این فهرست فقهی را اولاً با داروهایی که آقای دکتر کاتزونگ مطرح کرده، مقایسه کنید؛ [ثانیاً] مثلاً با فهرست [کتاب قانونچه فی الطب] خوارزمی هم مقایسه کنید؛ یا با فهرست هایی که طب سنتی دارد نیز مقایسه کنید. اولین کاری که آیات و روایات در ذهن ما می کنند، بحث دواء را از دواهای خوراکی و دواء به معنای مصطلح امروزی خارج می کنند. اینها شرح دارد که باید به کتاب ها رجوع کرد. من خواستم فقط یک جمله بگویم: ما 11 صنف دواء داریم. این نکته ای بود که من خواستم عرض کنم. پس این یک مفهوم پایه است. اجازه ندهید که تعریف های ناقص از دواء در ذهنتان شکل بگیرد؛ بگذارید مصادیق دواء ارتقاء پیدا کند.

ص: 120

2/5. مجرای 9گانه استعمال دواء؛ دومین مفهوم پایه دواء و دارو در طب انبیاء علیهم السلام

مفهوم پایه دومی که ما باید بحث کنیم، مجرای استعمال دواست. ما از چند مجرا می توانیم دواء را استعمال کنیم؟ از 9 مجرا می توان دواء را استعمال کرد؛ از گوش، از چشم، از بینی، از دهان، از پوست (که مهم ترین بخش پوست، ناف است)،⁽¹⁾

حجت الاسلام علی کشوری، مکتوب مفهوم شناسی جامع طب اسلامی، 18 آذر 1400، قم

m-hedayat.blog.ir/1400/10/13-2

آن توضیح این است که ما فقط از طریق روغن مالی یا بعضی از غذاها می توانیم، جذب عروقی [و پوستی] داشته باشیم؛ یعنی تزریق مستقیم به عروق و بافت را در تفکر انبیاءD نداریم. علت آن هم این است که شما وقتی غذا یا دارو را از مجاری طبیعی وارد بدن می کنید، ابتدا قوه مدبّره بدن دارو را پخته می کند )متناسب سازی با بدن می کند،( بعد آن را به موضعش می رساند. درحالی که تزریق انتقال دوای خام به بدن است؛ لذا 50درصد عوارض ناخواسته دارویی، عوارض ناشی از تزریق است. چرا این همه عوارض در تزریق به وجود می آید؟ چون دواء را مستقیم به موضع درد تزریق می کنید. استدلالتان هم این است که می گویید: سریع منتقل شود؛ ولی توجه نمی کنید که وقتی دواء سریع منتقل می کنید، قوه مدبّره بدن فرایندهای پخته کردن و متناسب کردن دواء را برای بدن را انجام نداده است. بنابراین باید دواء از مسیر طبیعی خود وارد بدن شود. حتی اگر اشکال علمی این بحث را دوستان نپذیرند، باید به این پرسش پاسخ بدهند که چرا 50درصد عوارض ناخواسته دارویی، ناشی از تزریق است؟ پیداست این روش اشکال جدی دارد؛ نمی شود از این روش به عنوان یک روش مطلوب بحث کرد.پس ما 9 گروه (نوع) ورودی و خروجی روی بدن داریم و هر کدام یک [یا چند] دوای اختصاصی دارد که باید استفاده کنیم. این خیلی مهم است. باید توجه کنیم، فارماکولوژی موجود عمده دواها را تزریق غذاهای خوراکی قرار دادند. البته [انواع دیگری] مانند دواهای جلدی و انواع دیگر وجود دارد؛ منتها کم به اینها توجه می کنیم [اما] ما وزن اینها را زیاد می دانیم. مثلاً دواهایی که از چشم وارد بدن می شود، فقط این نیست که یک قطره ای در چشم بچکانید

ص: 121

؛ خودتان را ملزم بدانید که همیشه نگاه به آب و سبزه کنید. اینها خیلی کمک می کند که بیماری های شما برطرف شود. خلاصه ما 9 نوع ورودی و خروجی به بدن داریم [که در ادامه به بعضی از مجاری و بعضی داروهای مختص به آن می پردازیم].

حالا سوال این است که این ورودی و خروجی ها چه کار می کنند؟ خاصیت این ورودی و خروجی ها چیست؟ این خیلی بحث مهمی است. روایتی را از امام باقر G خدمتتان می خوانم؛ ذیل این روایت، کارکرد اصلی [بخشی از] ورودی ها و خروجی های بدن را [به عنوان نمونه] برای شما توضیح می دهم. «وَ عَنِ اَلْبَاقِرِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ أَنَّهُ قَالَ: خَیْرُ مَا تَدَاوَیْتُمْ بِهِ اَلْحُقْنَةُ وَ اَلسُّعُوطُ وَ اَلْحِجَامَةُ وَ اَلْحَمَّامُ»⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود:بهترین داروی شما حقنه، سعوط، حجامت و حمام است.

طب الأئمة (إبنا بسطام)، ج1، ص57

وسائل الشیعة، ج25، ص225 / الفصول المهمة، ج3، ص18 / بحار الأنوار، ج59، ص117 و ج73، ص76 / عوالم العلوم، ج20، ص112 / مستدرک الوسائل، ج16، ص439

این روایت در طب الائمه علیهم السلام است؛ چند سند [دیگری] نیز دارد (هم با این متن و هم با متن های مشابه دیگر).⁽²⁾

معتّب از امام صادق علیه السّلام نقل می کند که فرمود: دارو چهار تاست: سعوط ، حجامت، کشیدن نوره و تنقیه.

الکافی، ج8، ص192

الوافی، ج26، ص530 / وسائل الشیعة، ج25، ص222 / الفصول المهمة، ج3، ص17 / بحار الأنوار، ج59، ص130

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ اَلْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ اَلْوَلِیدِ رَضِیَ اَللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ اَلْحَسَنِ اَلصَّفَّارُ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ اِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ اَلْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: «اَلدَّوَاءُ أَرْبَعَةٌ اَلْحِجَامَةُ وَ اَلسُّعُوطُ وَ اَلْحُقْنَةُ وَ اَلْقَیْءُ»؛

معتّب از امام صادق علیه السّلام نقل می کند که فرمود: دارو چهار تاست: حجامت، سعوط ، تنقیه و استفراغ.

الخصال، ج1، ص249

وسائل الشیعة، ج25، ص222 / الفصول المهمة، ج3، ص18 / بحار الأنوار، ج59، ص108

حضرتG می فرمایند: بهترین دوایی شما خودتان را با آن درمان می کنید، چهار چیز است:اول می فرمایند: «اَلْحُقْنَةُ»⁽³⁾

المحیط فی اللغة, ج2, ص357/ لسان اللسان, ج1, ص278 / المحیط فی اللغة, ج2, ص357

«کل دواء یُدخَل من المَقعدة لتسهیل بطن المریض»؛

هر داروئی که از طریق مقعد برای آرام کردن شکم بیمار وارد شود.

منبع: المنجد فی اللغة، ج1، ص145

ص: 122

کنید تا به سرعت یبوست او برطرف شود. یک داروی اورژانسی برای کسی که به یبوست شدید مبتلا شده است، یا بعضی از مصادیق دیگری که بحث می شود.⁽¹⁾

امیرالمومنین علیه السلام فرمود: حقنه یکی از چهار روش درمانی است.پیامبر خدا(صلّی الله علیه و آله)فرمود:بهترین چیزی که با آن درمان می کنید حقنه است که شکم را بزرگ می کند و بیماری درون را پاک سازی می کند و بدن را تقویت می کند.

الخصال، ج2، ص610

طب الأئمة علیهم السلام (إبنا بسطام)، ج1، ص54 / وسائل الشیعة، ج25، ص28 / تحف العقول، ج1، ص100 / بحار الأنوار، ج10، ص89

اِبْنُ مَا شَاءَ اَللَّهُ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ قَالَ: حَدَّثَنَا اَلْمُبَارَکُ بْنُ حَمَّادٍ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ یَقُولُ: «اَلْحُقْنَةُ هِیَ مِنَ اَلدَّوَاءِ وَ زَعَمُوا أَنَّهَا تُعْظِمُ اَلْبَطْنَ وَ قَدْ فَعَلَهَا رِجَالٌ صَالِحُونَ»؛

امام صادق علیه السّلام میفرمود:حقنه از داروها است، و پندارند شکم را بزرگ کند،و همان مردان صالح حقنه انجام داده اند.

طب الأئمة علیهم السلام (إبنا بسطام)، ج1، ص54 / بحار الأنوار، ج59، ص117

أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ هَارُونُ بْنُ مُوسَی اَلتَّلَّعُکْبَرِیُّ رَضِیَ اَللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامِ بْنِ سُهَیْلٍ رَحْمَةُ اَللَّهِ عَلَیْهِ قَالَ حَدَّثَنَا اَلْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی وَ کَانَ عَالِماً بِأَبِی اَلْحَسَنِ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی اَلرِّضَا صَلَوَاتُ اَللَّهِ عَلَیْهِ خَاصّاً بِهِ مُلاَزِماً لِخِدْمَتِهِ وَ کَانَ مَعَهُ حِینَ حُمِلَ مِنَ اَلْمَدِینَةِ إِلَی اَلْمَأْمُونِ إِلَی خُرَاسَانَ وَ اُسْتُشْهِدَ ع بِطُوسَ وَ هُوَ اِبْنُ تِسْعٍ وَ أَرْبَعِینَ سَنَةً قَالَ: أَبِو اَلْحَسَنِ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی اَلرِّضَا: «وَ مَنْ أَرَادَ أَنْ یَذْهَبَ بِالرِّیحِ اَلْبَارِدَةِ فَعَلَیْهِ بِالْحُقْنَةِ»؛

امام رضا علیه السلام فرمود: کسی که می خواهد باد سرد را خارج کند باید از تنقیه استفاده کند.

طب الرضا علیه السلام، ج1، ص3

بحار الأنوار، ج59، ص306 / مستدرک الوسائل، ج1، ص427

«بَعْضُ الطَّیْرِ یَحْتَقِنُ مِنَ الْحُصْرِ یُصِیبُهُ بِمَاءِ الْبَحْرِ فَیَسْلَمُ»؛

امام صادق علیه السلام فرمود: بعض پرندگان با آب دریا تنقیه می کنند برای درمان حصر مدفوع پس سلامت می شوند (درمان می شوند).

توحید المفضل، ج1، ص163

بحار الأنوار، ج3، ص134

یک روز جعفر بن محمد الصادق G بمجلس منصور آمد و مردی هندی که کتابهای طب میخواند نزد منصور بود،جعفر بن محمد الصادق(علیه السّلام)هم گوش داد چون هندی قرائت خود را بپایان رسانید بآن حضرت گفت ای ابا عبد اللّٰه از آنچه با من است چیزی میخواهی، فرمود:نه زیرا آنچه با من است بهتر است از آنچه تو داری.عرض کرد شما در طب چه در دست دارید؟ فرمود حرارت را با خنکی و خنکی را با گرمی و رطوبت را با خشکی و خشکی را با رطوبت درمان میکنم و کار شفا را بخدای عز و جل وامیگذارم و برای بهداشت دستور رسول خدا را بکار میبرم که فرمود معده خانه درد است و پرهیز درمان هر درد است و تن را بآنچه عادت کرده باید عادت داد هندی عرض کرد طب جز این نیست،حضرت فرمود عقیده داری که این دستورات را از کتابهای طب دریافتم؟عرض کرد آری،فرمود نه بخدا اینها را دریافت نکردم مگر از خدای منزه از هر عیب ... .

الخصال، ج2، ص 511

بحار الأنوار، ج10، ص205 / عوالم العلوم، ج20، ص572

أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ شَاذَانَ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عُثْمَانَ اَلْبَرَاوِذِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَلِیٍّ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَارِثِ بْنِ سُفْیَانَ اَلسَّمَرْقَنْدِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا صَالِحُ بْنُ سَعِیدٍ اَلتِّرْمِذِیُّ عَنْ عَبْدِ اَلْمُنْعِمِ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ : «فَجَعَلَ مَسْکَنَ الْیُبُوسَةِ فِی الْمِرَّةِ السَّوْدَاء»؛

امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند سوداء را خانه ی خشکی قرار داد.

علل الشرایع، ج1، ص110

کلیات حدیث قدسی، ج1، ص132 / الفصول المهمة، ج3، ص244 / بحار الأنوار، ج58، ص286

ص: 123

(معمولاً کسی که زیاد به یبوست مبتلا می شود، بعدها به فراموشی ها شدید گرفتار می شوند). شما می توانید با استفاده از این تدبیر مشکلاتتان را برطرف کنید. پس استفاده از شیوه "حقنه" کمک به پاکسازی روده می کند.حضرت G می فرمایند: "سعوط"⁽¹⁾

داروئی که در بینی ریخته می شود.

منبع: المعجم الوسیط، ج1، ص431

بهترین روش های درمانی است.⁽²⁾

امیرالمومنین علیه السلام فرمود: انفیه در بینی کردن مایه سلامتی سر و تنقیه بدن و از بین برنده دردهای سر است. از بنفشه به عنوان انفیه استفاده کنید

الخصال، ج2، ص610

طب الأئمة علیهم السلام (إبنا بسطام)، ج1، ص54 / وسائل الشیعة، ج25، ص28 / تحف العقول، ج1، ص100 / بحار الأنوار، ج10، ص89

عَبْدُ اَللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ اَلْإِسْنَادِ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ ظَرِیفٍ عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ : «کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ یَسْتَعِطُ بِدُهْنِ الْجُلْجُلَانِ إِذَا وَجِعَ رَأْسُه»؛

امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر ص در هنگام سردرد روغن کنجد سعوط می کردند.

قرب الإسناد، ج1، ص111 / وسائل الشیعة، ج17، ص106 / بحار الأنوار، ج59، ص143 / مستدرک الوسائل، ج1 ص432

عَبْدُ اَللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ اَلْإِسْنَادِ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ ظَرِیفٍ عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ : «کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ یَسْتَعِطُ بِدُهْنِ الْجُلْجُلَانِ إِذَا وَجِعَ رَأْسُه»؛

امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر ص در هنگام سردرد روغن کنجد سعوط می کردند.

قرب الإسناد، ج1، ص111 / وسائل الشیعة، ج17، ص106 / بحار الأنوار، ج59، ص143 / مستدرک الوسائل، ج1 ص432

رَوَی أَبُو بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: «کَثْرَةُ اَلْعُطَاسِ یَأْمَنُ صَاحِبَهَا مِنْ خَمْسَةِ أَشْیَاءَ أَوَّلُهَا اَلْجُذَامُ وَ اَلثَّانِی اَلرِّیحُ اَلْخَبِیثَةُ اَلَّتِی تَنْزِلُ فِی اَلرَّأْسِ وَ اَلْوَجْهِ وَ اَلثَّالِثُ یَأْمَنُ نُزُولَ اَلْمَاءِ فِی اَلْعَیْنِ وَ اَلرَّابِعُ یَأْمَنُ مِنْ شِدَّةِ اَلْخَیَاشِیمِ وَ اَلْخَامِسُ یَأْمَنُ مِنْ خُرُوجِ اَلشَّعْرِ فِی اَلْعَیْنِ قَالَ وَ إِنْ أَحْبَبْتَ أَنْ یَقِلَّ عُطَاسُکَ فَاسْتَعِطْ بِدُهْنِ اَلْمَرْزَنْجُوشِ قُلْتُ مِقْدَارُ کَمْ قَالَ مِقْدَارُ دَانِقٍ قَالَ فَفَعَلْتُ ذَلِکَ خَمْسَةَ أَیَّامٍ فَذَهَبَ عَنِّی»؛

به امام صادق (ع) از سرماخوردگی شکایت کردم، امام فرمودند این کار خداست، سربازی از سربازان خداست، خداوند این سرباز را فرستاده برای ریشه کن کردن یک بیماری در بدنت، زمانی که این بیماری را ریشه کن کند بر تو باد به اندازه یک دانیق (هشت دانه گندم یا جو) سیاه دانه و نصف دانیق (چهار دانه گندم یا جو) کندش آسیاب می شود و در بینی بریزید (به شکل انفیه) زیرا این انفیه سرماخوردگی را برطرف می کند و اگر می توانی درمان نکنی، درمان نکن زیرا در سرماخوردگی منافع زیادی وجود دارد

طب الأئمة علیهم السلام (إبنا بسطام)، ج1، ص64 / وسائل الشیعة، ج25، ص230 / الفصول المهمة، ج3، ص137 / بحار الأنوار، ج59، ص183

"سعوط" چه کار می کند؟ مجاری مغز را باز می کند. وقتی مجاری مغز بسته است، نزله های مغزی به درون بدن سرریز

ص: 124

می شوند و منشأ پیدایش بیماری می شوند؛ اما اگر مجاری تان را باز کنید، نزله های مغزی از بینی خارج می شوند.⁽¹⁾

حجت الاسلام علی کشوری، مکتوب معرفی پروتکل های فقهی مدیریت کرونا، 10 شهریور 1400، قم

m-hedayat.blog.ir/1400/06/11

در نهایت "سعوط" به پاکسازی مغز کمک می کند. این کلمه پاکسازی کلمه مشترک بین "حقنه" و "سعوط" است.

حضرت G می فرماید: "حجامت" هم از همان روش های درمانی عالی است.⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرمود:بهترین داروی شما حقنه، سعوط، حجامت و حمام است.

طب الأئمة (إبنا بسطام)، ج1، ص57

وسائل الشیعة، ج25، ص225 / الفصول المهمة، ج3، ص18 / بحار الأنوار، ج59، ص117 و ج73، ص76 / عوالم العلوم، ج20، ص112 / مستدرک الوسائل، ج16، ص439

ص: 125

پاکسازی می کنید. بهترین حجامت ها، حجامت سر است. پس حجامت هم که یک شیوه درمانی است، از طریق عروق و پوست پاکسازی انجام می دهد.⁽¹⁾

حجت الاسلام علی کشوری، مکتوب بررسی اجمالی محتوای اسناد بین المللی، 28 مهر 1396، بروجرد

m-hedayat.blog.ir/1396/07/30

برای اطلاع تفصیلی از روایات درمانی "حجامت" به "پیوست 4" مراجعه نمایید.

امام رضا علیه السلام فرمود: حمام همانطور که جسد چهار طبع دارد، حمام هم از چهار اتاق تشکیل شده است، خانه اول سرد و خشک و خانه دوم سرد و مرطوب و خانه سوم گرم و مرطوب و خانه چهارم گرم و خشک است و منفعت حمام عظیم است که منجر به اعتدال می شود و محل عورت را پاکیزه می کند و عصب و رگ ها را نرم می کند.

طب الرضا علیه السلام، ج1، ص3

بحار الأنوار، ج59، ص306 / مستدرک الوسائل، ج1، ص375

عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْحَکَمِ وَ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ سُلَیْمَانَ اَلْجَعْفَرِیِّ عَنْ أَبِی اَلْحَسَنِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: «الْحَمَّامُ یَوْمٌ وَ یَوْمٌ لَا یُکْثِرُ اللَّحْمَ وَ إِدْمَانُهُ فِی کُلِّ یَوْمٍ یُذِیبُ شَحْمَ الْکُلْیَتَیْن»؛

امام کاظم علیه السلام فرمود: حمام یک روز در میان، گوشت را زیاد می کند و هر روز به حمام رفتن قلوه پی را آب می کند.

الکافی، ج6، ص496 / من لا یحضره الفقیه، ج1، ص117

مکارم الأخلاق، ج1، ص53 / الوافی، ج6، ص607 / وسائل الشیعة، ج2، ص31 / بحار الأنوار، ج73، ص78

عَلِیُّ بْنُ اَلْحَکَمِ عَنْ رِفَاعَةَ بْنِ مُوسَی عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ: «أَنَّهُ کَانَ إِذَا أَرَادَ دُخُولَ الْحَمَّامِ تَنَاوَلَ شَیْئاً فَأَکَلَهُ قَالَ قُلْتُ لَهُ إِنَّ النَّاسَ عِنْدَنَا یَقُولُونَ إِنَّهُ عَلَی الرِّیقِ أَجْوَدُ مَا یَکُونُ قَالَ لَا بَلْ یُؤْکَلُ شَیْ ءٌ قَبْلَهُ یُطْفِئُ الْمَرَارَةَ وَ یُسَکِّنُ حَرَارَةَ الْجَوْف»؛

امام صادق علیه السلام فرمود: هرگاه امام صادق (ع) می خواست داخل حمام بشود چیزی میل می کرد به ایشان عرض کردن مردم می گویند حمام در حال ناشتا بهترین است فرمود نه بلکه چیزی که قبل از حمام خورده می شود صفراء و سوداء را خاموش می کند و گرمی درون را ساکن می کند.

الکافی، ج6، ص496 / من لا یحضره الفقیه، ج1، ص117

الوافی، ج6، ص608 / وسائل الشیعة، ج2، ص52 / عوالم العلوم، ج20، ص158

وَ یُرْوَی عَنِ اَلصَّادِقِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ دَخَلَ الْحَمَّامَ عَلَی الرِّیقِ أَنْقَی الْبَلْغَمَ وَ إِنْ دَخَلْتَهُ بَعْدَ الْأَکْلِ أَنْقَی الْمِرَّةَ وَ إِنْ أَرَدْتَ أَنْ تَزِیدَ فِی لَحْمِکَ فَادْخُلِ الْحَمَّامَ عَلَی شِبَعِکَ وَ إِنْ أَرَدْتَ أَنْ یَنْقُصَ فِی لَحْمِکَ فَادْخُلْهُ عَلَی الرِّیق»؛

امام صادق علیه السلام فرمود: کسی که ناشتا به حمام برود بلغم را پاکسازی می کند و اگر بعد از غذا خوردن داخل حمام شوی صفراء و سوداء را پاکسازی می کند و اگر می خواهی گوشت بدنت زیاد شود وارد حمام شو بعد از سیری و اگر بخواهی گوشت بدنت کم شود ناشتا وارد حمام شو.

طب الأئمة علیهم السلام (إبنا بسطام)، ج1، ص66 / وسائل الشیعة، ج2، ص53 / الفصول المهمة، ج3، ص172 / بحار الأنوار، ج59، ص204 و ج73، ص76

ص: 126

ص: 127

داروی بلغم حمام است.⁽¹⁾

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: دردها و بیماریهای سه درد است و داروهای نیز سه گونه است امّا درد ناشی از خون و مره (صفرا و یا سودا) و بلغم است، پس درمان خون حجامت است و درمان بلغم حمّام رفتن و درمان صفرا و سوداء مسهل است.

من لا یحضره الفقیه، ج1، ص126

مکارم الأخلاق، ج1، ص54 و ج1، ص76 / الوافی، ج6، ص609 و ج26، ص530 / وسائل الشیعة، ج2، ص30 / الفصول المهمة، ج3، ص17 / بحار الأنوار، ج59، ص127 و ج73، ص78 / مستدرک الوسائل، ج13، ص85

أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ هَارُونُ بْنُ مُوسَی اَلتَّلَّعُکْبَرِیُّ رَضِیَ اَللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامِ بْنِ سُهَیْلٍ رَحْمَةُ اَللَّهِ عَلَیْهِ قَالَ حَدَّثَنَا اَلْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی وَ کَانَ عَالِماً بِأَبِی اَلْحَسَنِ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی اَلرِّضَا صَلَوَاتُ اَللَّهِ عَلَیْهِ خَاصّاً بِهِ مُلاَزِماً لِخِدْمَتِهِ وَ کَانَ مَعَهُ حِینَ حُمِلَ مِنَ اَلْمَدِینَةِ إِلَی اَلْمَأْمُونِ إِلَی خُرَاسَانَ وَ اُسْتُشْهِدَ ع بِطُوسَ وَ هُوَ اِبْنُ تِسْعٍ وَ أَرْبَعِینَ سَنَةً قَالَ: أَبِو اَلْحَسَنِ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی اَلرِّضَا: « وَ مَنْ أَرَادَ أَنْ یَذْهَبَ بِالْبَلْغَمِ فَلْیَأْکُلْ کُلَّ یَوْمٍ جَوَارِشْناً حِرِّیفاً وَ یُکْثِرُ دُخُولَ الْحَمَّامِ وَ إِتْیَانَ النِّسَاءِ وَ الْقُعُودَ فِی الشَّمْسِ وَ یَتَجَنَّبُ کُلَّ بَارِدٍ فَإِنَّهُ یُذِیبُ الْبَلْغَمَ وَ یُحْرِقُه»؛

امام رضا علیه السلام فرمود: کسی که می خواهد بلغم را از بدن خود بر طرف کند و کم کند پس هر روز جوارش تند بخورد و زیاد وارد حمام بشود و همخوابی با زنان و نشستن در نور خورشید و از هر سردی پرهیز کند زیرا بلغم را می برد و می سوزاند..

طب الرضا علیه السلام، ج1، ص41

بحار الأنوار، ج59، ص306 / مستدرک الوسائل، ج1، ص375

پس حمام نیز پاکسازی می کند. من این روایت را به عنوان نمونه عرض کردم.⁽²⁾

حجت الاسلام علی کشوری، 7 اسفند 1400، قم

m-hedayat.blog.ir/1400/12/07

وقتی اهل بیت D راجع به مجاری بدن بحث کردند، همه مجاری بدن در فعل پاکسازی بدن مشترک است. وقتی شما روغن مالی می کنید؛⁽³⁾

یا حمام می روید؛ یا نوره⁽⁴⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: سنه پیامبران(ع) در استفاده از نوره هر پانزده روز یک بار است پس کسی که بیست و یک روز از نوره استفاده نکرده است برای تهیه نوره قرض بگیرد که خداوند آن قرض را ضمانت می کند و نوره بکشد و کسی که چهل روز بگذرد و از نوره استفاده نکند مومن و مسلمان نیست و کرامت و ارزشی ندارد.

الخصال، ج2، ص503 / الکافی، ج6، ص506/ من لا یحضره الفقیه، ج1، ص119/ تهذیب الأحکام، ج1، ص375

روضة الواعظین، ج2، ص308 / الوافی، ج6، ص616 / وسائل الشیعة، ج2، ص72 و ج2، ص140 / بحار الأنوار، ج73، ص89

حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ رَحِمَهُ اَللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ یَزِیدَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَلَیْهِمُ السَّلاَمُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : «لاَ یُطَوِّلَنَّ أَحَدُکُمْ شَارِبَهُ وَ لاَ عَانَتَهُ وَ لاَ شَعْرَ إِبْطَیْهِ فَإِنَّ اَلشَّیْطَانَ یَتَّخِذُهَا مَخَابِئَ یَسْتَتِرُ بِهَا»؛

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: هیچ یک از شما موهای سبیل و موهای زیر بغل و موهای اطراف آلت خود را بلند نکند زیرا شیطان آن ها را مخفی گاه قرار می دهد.

علل الشرایع، ج2، ص519 / الأشعثیات، ج1، ص29

النوادر (للراوندی)، ج1، ص24/ الوافی، ج6، ص607 / وسائل الشیعة، ج2، ص140 / بحار الأنوار، ج73، ص88 و ج73، ص111 / مستدرک الوسائل، ج1، ص405 و ج1، ص416 و ج1، ص417

حَدَّثَنَا أَبِی رَضِیَ اَللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اَللَّهِ قَالَ حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی بْنِ عُبَیْدٍ اَلْیَقْطِینِیُّ عَنِ اَلْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ اَلْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ جَدِّی عَنْ آبَائِهِ عَلَیْهِمُ السَّلاَمُ : أَنَّ أَمِیرَ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ عَلَّمَ أَصْحَابَهُ فِی مَجْلِسٍ وَاحِدٍ أَرْبَعَمِائَةِ بَابٍ مِمَّا یُصْلِحُ لِلْمُسْلِمِ فِی دِینِهِ وَ دُنْیَاهُ قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: «وَ اَلنُّورَةَ نُشْرَةٌ وَ طَهُورٌ لِلْجَسَدِ»؛

امیرالمومنین علی علیه السلام فرمود: استعمال نوره موجب نشاط و پاکیزگی تن است.

الخصال، ج2، ص610

تحف العقول، ج1، ص100 / بحار الأنوار، ج10، ص89

ص: 128

مجاری پوست باز می شود و باعث خروج اخلاط ناسالم از بدن می شود.⁽¹⁾

حجت الاسلام علی کشوری، 25 آبان 1401، بروجرد

m-hedayat.blog.ir/1401/08/25

حجامت هم همین طور است؛ حجامت هم پاکسازی در آن هست. سعوط هم همین طور است؛ پاکسازی مغز در آن هست. در مثال اول [راجع به حقنه] که زدم، پاکسازی روده مطرح است. بعضی وقت هاتشخیص می دهید که بیمار شما غلبه صفراء دارد، او را با بعضی از داروهایتان، مبتلا به اسهال می کنید تا صفراء خارج شود.⁽²⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: بیماری و درمان هرکدام سه چیز است. اما بیماری همانا غلبه خون و غلبه صفرا و سوداء و غلبه بلغم است و داروی غلبه خون حجامت و داروی بلغم حمام رفتن و داروی صفرا و سوداء اسهال است.

من لا یحضره الفقیه، ج1، ص126

مکارم الأخلاق، ج1، ص54 و ج1، ص76 / الوافی، ج6، ص609 و ج26، ص530 / وسائل الشیعة، ج2، ص30 / الفصول المهمة، ج3، ص17 / بحار الأنوار، ج59، ص127 و ج73، ص78 / مستدرک الوسائل، ج13، ص85

در "قیء" همین طور است. شما وقتی از "قیء اختیاری" می کنید، سودای بدنتان خارج می شود.⁽³⁾

امام رضا علیه السلام فرمود: هرکس می خواهد سوداء را بسوزاند باید زیاد استفراغ کند و باید فصد کند و مدام نوره بکشد.

طب الرضا علیه السلام، ج1، ص3

بحار الأنوار، ج59، ص306 / مستدرک الوسائل، ج1، ص388

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ اَلْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ اَلْوَلِیدِ رَضِیَ اَللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ اَلْحَسَنِ اَلصَّفَّارُ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ اِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ اَلْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: «اَلدَّوَاءُ أَرْبَعَةٌ اَلْحِجَامَةُ وَ اَلسُّعُوطُ وَ اَلْحُقْنَةُ وَ اَلْقَیْءُ»؛

معتّب از امام صادق علیه السّلام نقل می کند که فرمود: دارو چهار تاست: حجامت، سعوط ، تنقیه و استفراغ.

الخصال، ج1، ص249

وسائل الشیعة، ج25، ص222 / الفصول المهمة، ج3، ص18 / بحار الأنوار، ج59، ص108

جَعْفَرُ بْنُ مَنْصُورٍ اَلْوَدَاعِیُّ قَالَ: حَدَّثَنَا اَلْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ فَضْلٍ عَنْ حَمْزَةَ اَلثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ اَلْبَاقِرِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: «مَنْ تَقَیَّأَ قَبْلَ أَنْ یُتَقَیَّأَ کَانَ أَفْضَلَ مِنْ سَبْعِینَ دَوَاءً وَ یُخْرِجُ الْقَیْ ءُ عَنْ هَذَا السَّبِیلِ کُلَّ دَاءٍ وَ علیلة [عِلَّةٍ]»؛

امام باقر علیه السلام فرمود: اگر کسی عمدا استفراغ کند قبل از اینکه استفراغ خود بخود حاصل شود بهتر از هفتاد دارو است و استفراغ به این شکل یعنی به شکل عمدی هرنوع بیماری و معلولیت را از بدن خارج می کند.

طب الأئمة علیهم السلام (إبنا بسطام)، ج1، ص67 / الفصول المهمة، ج3، ص175 / بحار الأنوار، ج59، ص123 / مستدرک الوسائل، ج16، ص439

پس ما وقتی نگاه به مجاری استعمال دارو می کنیم، باید به این فعل مشترکشان توجه

ص: 129

کنیم. فعل مشترک همه مجاری دواء در آیات و روایات پاکسازی بدن است. از مجاری برای پاکسازی استفاده می کنیم.[بقیه ورودی و خروجی های بدن به همراه دواءهای مختص به خودشان را ان شاءالله در فرصتی دیگر تشریح خواهیم کرد].

ص: 130

مقداری دقت کنید، معنای دواء دقیق تر می شود. ما 11 گروه دارو داشتیم؛ وقتی آنها را در این مجاری 9گانه استعمال می کنیم، اولین اثرش پاکسازی بدن است. دواء را در مرحله اول تجویز نمی کنیم که چیزی به بدن اضافه شود و یا بدن تقویت شود.

در مرحله اول با تجویز دواء شما پاکسازی بدن را اصل قرار می دهید. اگر کسی نگاهش به مجاری بدن پاکسازی باشد، یک فضای دیگری در ذهن او شکل می گیرد؛ اما در فارماکولوژی موجود نحوه پاکسازی را -که [مثلاً] در کتاب کاتزونگ نگاه می کنیم- یا بحث نشده و یا خیلی ضعیف بحث شده است. اصل در سلامت بدن، پاکسازی اخلاط ناسالم است. از این 9 نوع مجرا شما می توانید اخلاط ناصالح را خارج کنید.

مثلاً در روایات این طور آمده است. می گوید: مستحب است هر وعده وضو و نمازی که می خوانید استنشاق کنید.⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: مضمضه و استنشاق از آن چیزهایی که پیامبر صلی الله علیه و آله آن را سنت قرار داد.

تهذیب الأحکام، ج1، ص79/ الإستبصار، ج1، ص67

الوافی، ج6، ص338 / وسائل الشیعة، ج1، ص430 و ج2، ص225

عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِیِّ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ (ع) فِی عَهْدِهِ إِلَی مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی بَکْرٍ لَمَّا وَلَّاهُ مِصْرَ، إِلَی أَنْ قَالَ: «وَ انْظُرْ إِلَی الْوُضُوءِ فَإِنَّهُ مِنْ تَمَامِ الصَّلَاةِ تَمَضْمَضْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَ اسْتَنْشِقْ ثَلَاثاً...»؛

امیرالمؤمنین امام علی (ع) در روایت مذکور به محمد بن ابی بکر فرموده است که به وضویت نگاه کن [، یعنی با دقت وضو بگیر]، همانا وضو باعث کمال نماز و تمامیت نماز است، سه بار مضمضمه کن و سه بار نیز استنشاق کن.

الأمالی (للمفید)، ج1، ص260

الأمالی (للطوسی)، ج1، ص24 / بحار الأنوار، ج74، ص385

حَدَّثَنَا أَبِی رَضِیَ اَللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اَللَّهِ قَالَ حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی بْنِ عُبَیْدٍ اَلْیَقْطِینِیُّ عَنِ اَلْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ اَلْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ جَدِّی عَنْ آبَائِهِ عَلَیْهِمُ السَّلاَمُ : أَنَّ أَمِیرَ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ عَلَّمَ أَصْحَابَهُ فِی مَجْلِسٍ وَاحِدٍ أَرْبَعَمِائَةِ بَابٍ مِمَّا یُصْلِحُ لِلْمُسْلِمِ فِی دِینِهِ وَ دُنْیَاهُ قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: «وَ الْمَضْمَضَةُ وَ الِاسْتِنْشَاقُ سُنَّةٌ وَ طَهُورٌ لِلْفَمِ وَ الْأَنْف»؛

امیرالمومنین علی علیه السلام فرمود: آب در دهان گرداندن و در بینی کشیدن سنت است و پاک کننده دهان و بینی است.

الخصال، ج2، ص610

تحف العقول، ج1، ص100 / بحار الأنوار، ج10، ص89

این قدر مهم است باز نگه داشتن مجاری بینی؛ چون مغز فعالیت روزانه زیادی دارد. ما اگر پنج وعده نماز می خوانیم انبیاءD به ما گفتند پنج وعده این مجرا را باز نگهدارید تا عملکرد مغزی دچار اختلال نشود؛ یعنی مسیر خروج نزله های مغز یک شاه راهی است که همیشه باید باز باشد.

ص: 131

ولی الان وقتی می گویید تزریق می کنم، فارماکولوژی موجود چه معنایی مدنظر دارد؟ یک چیزی را به بدن اضافه می کنید. ما از دواء در درجه اول برای پاکسازی استفاده می کنیم؛ بعد در درجه دوم برای تقویت بدن. بعضی از پزشکان ما نسخه هایی که می نویسند، بخش پاکسازی را حتی در نسخه های طب سنتی و طب اسلامی خودمان متوجه نمی شویم.

مثلاً شما می خواهید طب سوزنی را ارزیابی کنید، طب سوزنی کمک خوبی است یا نه؟ این مفهوم پاکسازی بدن، یک مفهوم مادر است. اگر اطباء طب سوزنی بتوانند به ما نشان دهند که روشی برای خارج کردن اخلاط ناسالم دارند، پس می گوییم مبنای کارشان درست است. معیارها باید معلوم باشد. پس این هم سرفصل دوم است.

در بخش دوم داروشناسی فقهی ما خیلی روی کارکرد مجاری تاکید داریم. مجاری اولاً کارکرد پاکسازی دارند، ثانیاً کارکرد تقویتی دارند.

ممکن است یک کسی بگوید که ما در مجرای دهان فقط [چیزی را] وارد می کنیم؛ [درحالیکه دهان علاوه بر اینکه مجرای ورودی است، مجرای خروجی نیز به حساب می آید و] آن قیء اختیاری (استفراغ اختیاری) است. در روایت داریم که: «اگر خودتان احتمال غلبه سوداء دادید، اختیاری استفراغ کنید».⁽¹⁾

امام رضا علیه السلام فرمود: هرکس می خواهد سوداء را بسوزاند باید زیاد استفراغ کند و باید فصد کند و مدام نوره بکشد.

طب الرضا علیه السلام، ج1، ص3

بحار الأنوار، ج59، ص306 / مستدرک الوسائل، ج1، ص388

(این نسخه برای کسانی است که غلبه سودای شدید دارند). [یعنی اگر] غذا [هم] خوردید، استفراغ کنید؛ می گوید: این کمک می کند که سودای شما ریشه کن شود. [توضیح مطلب این است که] موقعی که غذا می خورید، سوداء در معده (در فرایند هضم) ترشح می شود؛ آن وقت شما این [سودای در معده] را همراه قیء خارج می کنید [که در این صورت ] بدنتان به سرعت از سوداء خالی می شود و [این به تقویت بدن کمک می کند]. بسته به شدتی که غلبه سودای شما دارد -مثلاً چند بار در روز یا در موارد شدیدتر- بیشتر می توانید از این [استفراغ عمدی] استفاده کنید.حتی مجرای حلق یا بلع کارکرد پاکسازی و [تقویتی] دارد. ما این موضوعات را به مردم نمی گوییم؛⁽²⁾

حجت الاسلام علی کشوری، مکتوب مفهوم شناسی جامع طب اسلامی، 18 آذر 1400، قم

m-hedayat.blog.ir/1400/10/13-2

ص: 132

تحصیلات بالایی هم دارند ولی چون نمی دانند این طور می گویند: این حمام های قدیمی چه بود [و چه فایده ای داشت]؟ این گوشه خانه مان اتاقی داریم، آب را گرم می کنیم، سریع حمام می کنیم؛ شما چطور به این بنده خدا توضیح می دهید که درک شما از حمام غلط است؛ باید مفهوم پاکسازی را وسط بیاورید [و در مورد آن بحث کنید]. وقتی بحث پاکسازی را مطرح کنید، آن وقت می توان گفت در حمام های فعلی پاکسازی اتفاق نمی افتد. این نکته مهم بحث است.

ص: 133

3/5. صد نوع عملکرد دوایی؛ سومین مفهوم پایه دواء و دارو در طب انبیاءعلیهم السلام

سرفصل سوم در تحلیل فقهی دواء عملکردهای دارویی و دوایی است. همان طور که عرض کردم ما حدود 100 نوع عملکرد دوایی در آیات و روایات داریم. من ابتدائاً بعضی از اینها (15 یا 16 مورد) را خدمت شما می خوانم. کارکردهای دواء اینهاست [و بعد سه نکته برای فهم بیشتر این عملکرد ها عرض می کنم].

در بعضی از روایات [عبارت]"یُلیِّنُ"⁽¹⁾

نبی اکرم صلّی اللّٰه علیه و آله و سلم است فرمود: یا علی یک درهم دادن به حنا برتر است از یک هزار درهم که در راه خدا بخشش کند و در حنا ده فایده است:باد گوش را دور کند،دیده را نور دهد، بینی را نرم گرداند،دهن را خوشبو کند،لثه را محکم نماید،بوی زیر بغل را بزداید،وسوسه ی شیطان را اندک نماید،فرشتگان شادمان شوند و مؤمن بواسطه آن گشاده شود و کافر خشمگین گردد،حنا زینت است و خوشبوئی، شرم می کنند از او نکیر و منکر،و براءت است برای او در قبر.

من لا یحضره الفقیه، ج1، ص123 و ج4، ص352 / الکافی، ج6، ص482 / ثواب الأعمال و عقاب الأعمال ج1 ص21

الخصال ج2 ص497

روضة الواعظین، ج2، ص474 / أعلام الدین، ج1، ص363 / مکارم الأخلاق، ج1، ص78 و ج1، ص433 / الوافی، ج26، ص168 و ج6، ص636/ وسائل الشیعة، ج2، ص85 / بحار الأنوار، و ج73، ص97 و ج73، ص99 و ج74، ص46

أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ هَارُونُ بْنُ مُوسَی اَلتَّلَّعُکْبَرِیُّ رَضِیَ اَللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامِ بْنِ سُهَیْلٍ رَحْمَةُ اَللَّهِ عَلَیْهِ قَالَ حَدَّثَنَا اَلْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی وَ کَانَ عَالِماً بِأَبِی اَلْحَسَنِ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی اَلرِّضَا صَلَوَاتُ اَللَّهِ عَلَیْهِ خَاصّاً بِهِ مُلاَزِماً لِخِدْمَتِهِ وَ کَانَ مَعَهُ حِینَ حُمِلَ مِنَ اَلْمَدِینَةِ إِلَی اَلْمَأْمُونِ إِلَی خُرَاسَانَ وَ اُسْتُشْهِدَ ع بِطُوسَ وَ هُوَ اِبْنُ تِسْعٍ وَ أَرْبَعِینَ سَنَةً قَالَ: أَبِو اَلْحَسَنِ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی اَلرِّضَا: «أَنَّ الْحَمَّامَ رُکِّبَ عَلَی تَرْکِیبِ الْجَسَدِ لِلْحَمَّامِ أَرْبَعُ بُیُوتٍ مِثْلُ أَرْبَعِ طَبَائِعِ الْجَسَدِ الْبَیْتُ الْأَوَّلُ بَارِدٌ یَابِسٌ الثَّانِی بَارِدٌ رَطْبٌ وَ الثَّالِثُ حَارٌّ رَطْبٌ وَ الرَّابِعُ حَارٌّ یَابِسٌ وَ مَنْفَعَتُهُ عَظِیمَةٌ یُؤَدِّی إِلَی الِاعْتِدَالِ وَ یُنَقِّی الْوَرِکَ وَ یُلَیِّنُ الْعَصَبَ وَ الْعُرُوقَ»؛

امام رضا علیه السلام فرمود: حمام همانطور که جسد چهار طبع دارد، حمام هم از چهار اتاق تشکیل شده است، خانه اول سرد و خشک و خانه دوم سرد و مرطوب و خانه سوم گرم و مرطوب و خانه چهارم گرم و خشک است و منفعت حمام عظیم است که منجر به اعتدال می شود و محل عورت را پاکیزه می کند و عصب و رگ ها را نرم می کند.

طب الرضا علیه السلام، ج1، ص3

بحار الأنوار، ج59، ص306 / مستدرک الوسائل، ج1، ص375

مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ اَلْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ اَلْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ قَالَ أَمِیرُ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : «...اَلدُّهْنُ یُلَیِّنُ اَلْبَشَرَةَ وَ یَزِیدُ فِی اَلدِّمَاغِ وَ یُسَهِّلُ مَجَارِیَ اَلْمَاءِ وَ یُذْهِبُ اَلْقَشَفَ وَ یُسْفِرُ اَللَّوْنَ...»؛

امام علی علیه السلام: روغن مالی کردن پوست را نرم می کند و مغز را زیاد می کند و نیرو را زیاد می کند و مجاری آب(عرق) را باز می کند و خشکی صورت را برطرف می کند و رنگ رخسار را زیبا و سفید و روشن می کند.

الکافی، بَابُ اَلاِدِّهَانِ، ج6، ص519 / الخصال، ج2، ص610

مکارم الأخلاق، ج1، ص47 / وسائل الشیعة، ج2، ص156 / تحف العقول، ج1، ص100 / الوافی، ج6، ص715 / بحار الأنوار، ج10، ص89

عَنِ اَلصَّادِقِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: «أَکْثِرُوا مِنَ اَلْبَاذَنْجَانِ عِنْدَ جَذَاذِ اَلنَّخْلِ فَإِنَّهُ شِفَاءٌ مِنْ کُلِّ دَاءٍ وَ یَزِیدُ فِی بَهَاءِ اَلْوَجْهِ وَ یُلَیِّنُ اَلْعُرُوقَ وَ یَزِیدُ فِی مَاءِ اَلصُّلْبِ»؛

امام صادق علیه السّلام: در فصل چیدن خرما،بادمجان فراوان بخورید که شفای هردردی است و بر زیبایی صورت می افزاید و رگ ها را نرم می کند و آب کمر را زیاد می کند.

مکارم الأخلاق، ج1، ص184 / بحار الأنوار، ج63، ص223/ مستدرک الوسائل، ج16، ص430

«وَ فِی نُزُولِهِ أَیْضاً مَصَالِحُ أُخْرَی فَإِنَّهُ یُلَیِّنُ الْأَبْدَانَ وَ یَجْلُو کَدَرَ الْهَوَاءِ فَیَرْتَفِعُ الْوَبَاءُ الْحَادِثُ»؛

امام صادق علیه السّلام: در نزول باران منافع دیگری است، بدن ها را نرم می کند، و آلودگی هوا را برطرف می کند، و وبا که بر اثر آلودگی هوا است برطرف می شود.

توحید المفضل، ج1، ص149

بحار الأنوار، ج3، ص125 و ج56، ص385

وجود دارد؛ [یعنی] دواهای شیء پایه، نرم کننده هستند. بعضی اوقات در بعضی از اعضای بدن، خشکی غلبه پیدا می کند، شما باید از داروهای

ص: 134

نرم کننده استفاده کنید. مثل چه موقع؟ موقعی که عروق بدن خشک می شود، درنتیجه آن پارگی رگ اتفاق میفتد؛ رگ باید یک میزان رطوبت خاصی داشته باشد که پاره نشود و خونریزی های درونی اتفاق نیفتد. [مثلا] روایت می فرماید که اگر کسی انجیر مصرف کند، «یُلَیِّنُ اَلسُّدَدَ»⁽¹⁾

امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: خوردن انجیر رگ ها را نرم کند و برای بادهای قولنج خوبست در روزش بسیار بخورید و در شب کمتر.

طب الأئمة علیهم السلام (إبنا بسطام)، ج1، ص137

بحار الأنوار، ج63، ص186 / مستدرک الوسائل، ج16، ص403

ص: 135

یک نوع عملکرد دارویی دیگر "یُسَخِّنُ"⁽¹⁾

امام صادق علیه السّلام فرمود: خوردن گردو در گرمای زیاد، حرارت شکم را تهییج و آبله های بدن را تحریک می کند و خوردن آن در زمستان کلیه ها را گرم می کند و سرما را می راند.

المحاسن، ج2، صفحه497/ الکافی، ج6، ص340

مکارم الأخلاق، ج1، ص189/ الوافی، ج19، ص356 / وسائل الشیعة، ج25، ص122 / بحار الأنوار، ج59 ص281 و ج63، ص198

مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اِبْنِ بُکَیْرٍ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَقُولُ: «اَلْغُبَیْرَاءُ لَحْمُهُ یُنْبِتُ اَللَّحْمَ وَ عَظْمُهُ یُنْبِتُ اَلْعَظْمَ وَ جِلْدُهُ یُنْبِتُ اَلْجِلْدَ وَ مَعَ ذَلِکَ [فَإِنَّهُ] یُسَخِّنُ اَلْکُلْیَتَیْنِ وَ یَدْبُغُ اَلْمَعِدَةَ وَ هُوَ أَمَانٌ مِنَ اَلْبَوَاسِیرِ وَ اَلتَّقْتِیرِ وَ یُقَوِّی اَلسَّاقَیْنِ وَ یَقْمَعُ عِرْقَ اَلْجُذَامِ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: گوشت سنجد، گوشت می رویاند، استخوان آن، استخوان می رویاند و پوست آن پوست می رویاند، علاوه بر آن معده را گرم و دبّاغی می کند، سنجد امان از بواسیر و ضعف و سستی است، به ساق ها نیرو می بخشد و رگ جذام را دفع می کند.

المحاسن، ج2، صفحه497/ الکافی، ج6، ص361

مکارم الأخلاق، ج1، ص176/ الوافی، ج19، ص411 / وسائل الشیعة، ج25، ص174 / الفصول المهمة، ج3، ص114 / بحار الأنوار، ج63، ص188

عَنِ اَلصَّادِقِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: «أَرْبَعَةُ أَشْیَاءَ تَجْلُو اَلْبَصَرَ وَ تَنْفَعُ وَ لاَ تَضُرُّ فَقِیلَ لَهُ مَا هِیَ فَقَالَ اَلسَّعْتَرُ وَ اَلْمِلْحُ وَ اَلنَّانْخَواهُ وَ اَلْجَوْزُ إِذَا اِجْتَمَعْنَ فَقِیلَ لَهُ وَ لِأَیِّ شَیْءٍ تَصْلُحُ هَذِهِ اَلْأَرْبَعَةُ إِذَا اِجْتَمَعْنَ فَقَالَ اَلنَّانْخَواهُ وَ اَلْجَوْزُ یُحْرِقَانِ اَلْبَوَاسِیرَ وَ یَطْرُدَانِ اَلرِّیحَ وَ یُحَسِّنَانِ اَللَّوْنَ وَ یُخَشِّنَانِ اَلْمَعِدَةَ وَ یُسَخِّنَانِ اَلْکُلَی وَ اَلسَّعْتَرُ وَ اَلْمِلْحُ یَطْرُدَانِ اَلرِّیَاحَ عَنِ اَلْفُؤَادِ وَ یَفْتَحَانِ اَلسُّدَدَ وَ یُحْرِقَانِ اَلْبَلْغَمَ وَ یُدِرَّانِ اَلْمَاءَ وَ یُطَیِّبَانِ اَلنَّکْهَةَ وَ یُلَیِّنَانِ اَلْمَعِدَةَ وَ یُذْهِبَانِ اَلرِّیَاحَ اَلْخَبِیثَةَ مِنَ اَلْفَمِ وَ یُصَلِّبَانِ اَلذَّکَرَ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: چهار چیز چشم را روشنی می بخشد و مفید است و هیچ ضرری ندارد.پرسیدند:آن ها کدامند؟فرمود:آویشن و نمک و نانخواه و گردو اگر باهم باشند.پرسیدند:این چهار چیز اگر باهم باشند برای چه چیزی مفید هستند؟فرمود: نانخواه و گردو بواسیر را می سوزانند و بادها را دفع می کنند و رنگ پوست را زیبا می کنند و معده را زبر می کنند و کلیه ها را گرم می کنند و آویشن و نمک(باهم)،بادها را از قلب دفع می کنند و گرفتگی عروق را باز می کنند و بلغم را از میان می برند و ادرارآور هستند و دهان را خوشبو می کنند و معده را نرم می کنند و بوهای بد را از دهان می برند و آلت را محکم می کنند.

مکارم الأخلاق، ج1، ص191/ بحار الأنوار، ج63، ص198 / مستدرک الوسائل ج16، ص342

خاصیت گرم کنندگی است. بعضی از داروها در طب اسلامی "تسخین" می کند، گرم می کنند. مثلاً روایت داریم: «الْجَزَرِ یُسَخِّنُ الْکُلْیَتَیْنِ»⁽²⁾

امام کاظم علیه السلام می فرمود: خوردن هویج قلوه ها را گرم کند و آلت مردی را راست کند،گفتم:قربانت چطورش بخورم و دندان ندارم،فرمود بکنیز بگو آن را بپزد و بخور.

المحاسن، ج2، صفحه524/ الکافی، ج6، ص371

الوافی، ج19، ص423 / وسائل الشیعة، ج25، ص206 / الفصول المهمة، ج3، ص126 / بحار الأنوار، ج63، ص218 و ج101، ص82

ص: 136

وقتی کسی کاهش عملکرد کلیه دارد، زردک استفاده کند. هویج مصرف کند (هویج های تراریخته ممکن است، کارکرد تسخین آنها کاهش پیدا کرده باشد).

یک نوع عملکرد دیگر خاصیت بازکنندگی"یَفتَح" یا "یُفَتِّحُ" است.⁽¹⁾

امام کاظم علیه السلام فرمود: نی نیشکر راه بسته شده را باز می کند و هیچ آسیبی به بدن نمی زند.

مکارم الأخلاق، ج1، ص168/ بحار الأنوار، ج63، ص189/ مستدرک الوسائل، ج16، ص391

عَنِ اَلصَّادِقِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: «أَرْبَعَةُ أَشْیَاءَ تَجْلُو اَلْبَصَرَ وَ تَنْفَعُ وَ لاَ تَضُرُّ فَقِیلَ لَهُ مَا هِیَ فَقَالَ اَلسَّعْتَرُ وَ اَلْمِلْحُ وَ اَلنَّانْخَواهُ وَ اَلْجَوْزُ إِذَا اِجْتَمَعْنَ فَقِیلَ لَهُ وَ لِأَیِّ شَیْءٍ تَصْلُحُ هَذِهِ اَلْأَرْبَعَةُ إِذَا اِجْتَمَعْنَ فَقَالَ اَلنَّانْخَواهُ وَ اَلْجَوْزُ یُحْرِقَانِ اَلْبَوَاسِیرَ وَ یَطْرُدَانِ اَلرِّیحَ وَ یُحَسِّنَانِ اَللَّوْنَ وَ یُخَشِّنَانِ اَلْمَعِدَةَ وَ یُسَخِّنَانِ اَلْکُلَی وَ اَلسَّعْتَرُ وَ اَلْمِلْحُ یَطْرُدَانِ اَلرِّیَاحَ عَنِ اَلْفُؤَادِ وَ یَفْتَحَانِ اَلسُّدَدَ وَ یُحْرِقَانِ اَلْبَلْغَمَ وَ یُدِرَّانِ اَلْمَاءَ وَ یُطَیِّبَانِ اَلنَّکْهَةَ وَ یُلَیِّنَانِ اَلْمَعِدَةَ وَ یُذْهِبَانِ اَلرِّیَاحَ اَلْخَبِیثَةَ مِنَ اَلْفَمِ وَ یُصَلِّبَانِ اَلذَّکَرَ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: چهار چیز چشم را روشنی می بخشد و مفید است و هیچ ضرری ندارد.پرسیدند:آن ها کدامند؟فرمود:آویشن و نمک و نانخواه و گردو اگر باهم باشند.پرسیدند:این چهار چیز اگر باهم باشند برای چه چیزی مفید هستند؟فرمود: نانخواه و گردو بواسیر را می سوزانند و بادها را دفع می کنند و رنگ پوست را زیبا می کنند و معده را زبر می کنند و کلیه ها را گرم می کنند و آویشن و نمک(باهم)،بادها را از قلب دفع می کنند و گرفتگی رگ را باز می کنند و بلغم را از میان می برند و ادرارآور هستند و دهان را خوشبو می کنند و معده را نرم می کنند و بوهای بد را از دهان می برند و آلت را محکم می کنند.

مکارم الأخلاق، ج1، ص191/ بحار الأنوار، ج63، ص198 / مستدرک الوسائل ج16، ص342

زمحشری در کتاب مقدّمة الادَب، «حوک» عربی را همان «بادروج» فارسی دانسته است. «حُوک: 89/ بادروج:89».

منبع: مقدّمة الادَب، ج1، ص43 و 190

«نوعی از ریحان که به عربی حَوک و به فارسی ریحان کوهی نامند. برگش ریزه و ساقش مربّع و پُرشاخ، کم بوی تر از ریحان و گُلش مایل به سرخی. در مصر آن را ریحان احمر نامند... خریفی است نه ربیعی. ظاهراً تخمش همان تخم شربتی است که از شیراز می آرند و با شربت قند می خورند. در دوم گرم و در اوّل خشک، و با رطوبت فَضْلی».

منبع: تحفة حکیم مؤمن (محمد مؤمن بن محمد زمان)، ج1، ص137- 138، تهران (تاریخ مقدمه 1402)

ایّوب بن نوح گوید: کسی که همراه امام کاظم علیه السّلام در کنار سفره غذا حضور داشت به من گفت: حضرت علیه السّلام ریحان کوهی طلب نمود و فرمود: من دوست دارم که با ریحان کوهی غذا را شروع کنم؛ زیرا آن گرفتگی رگ را می گشاید، اشتها می آورد و تاری چشم را از بین می برد و آن گاه که با ریحان کوهی غذایم را شروع می کنم، اهمیت نمی دهم که پس از آن چه غذایی می خورم؛ زیرا در این صورت از هیچ بیماری و بلایی واهمه ندارم. راوی گوید: هنگامی که از خوردن صبحانه فارغ شدیم، حضرت علیه السّلام باز هم ریحان کوهی خواست. دیدم که حضرت برگ آن را که روی سفره ریخته بود، جمع می کرد و میل می نمود و به من نیز می داد و می فرمود: غذایت را با ریحان کوهی به پایان ببر؛ چرا که غذایی را که خورده ای گوارا می کند، اشتهاآور است، سنگینی غذا را از بین می برد و آروغ و بوی دهان را خوش بو می سازد.

الکافی، ج6، ص364

مکارم الأخلاق، ج1، ص179 / الوافی، ج19، ص441 / وسائل الشیعة، ج25، ص188 / بحار الأنوار، ج63، ص215

مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی عَنْ إِشْکِیبَ بْنِ عَبْدَةَ اَلْهَمْدَانِیِّ بِإِسْنَادٍ لَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ أَنَّهُ قَالَ: «اَلْحَوْکُ بَقْلَةُ اَلْأَنْبِیَاءِ أَمَا إِنَّ فِیهِ ثَمَانَ خِصَالٍ یُمْرِئُ وَ یَفْتَحُ اَلسُّدَدَ وَ یُطَیِّبُ اَلْجُشَاءَ وَ یُطَیِّبُ اَلنَّکْهَةَ وَ یُشَهِّی اَلطَّعَامَ وَ یَسُلُّ اَلدَّاءَ وَ هُوَ أَمَانٌ مِنَ اَلْجُذَامِ إِذَا اِسْتَقَرَّ فِی جَوْفِ اَلْإِنْسَانِ قَمَعَ اَلدَّاءَ کُلَّهُ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: ریحان کوهی، سبزی پیامبران علیهم السّلام است. آگاه باشید! که آن دارای هشت خصوصیت است: غذا را گوارا می کند، گرفتگی رگ را می گشاید، آروغ را خوش بو می کند، بوی دهان را خوش بو می سازد، اشتهاآور است، بیماری را بهبود می دهد، پیشگیری کننده از جذام است و هرگاه در شکم انسان قرار گیرد، همه بیماری ها را بهبود می دهد.

الکافی، ج6، ص364

مکارم الأخلاق، ج1، ص179 / الوافی، ج19، ص442 / الفصول المهمة، ج3، ص116 /وسائل الشیعة، ج25، ص186 / بحار الأنوار، ج63، ص189 و ج63، ص215/ مستدرک الوسائل ج16 ص418

ص: 137

یک نوع عملکرد دیگر خاصیت استحکام بخشی "یَشّدُ"است. گاهی اوقات استحکام بخشی از بدن دچار مشکل می شود. مثل لثه که بعضی اوقات برای آن به دندان پزشک مراجعه می کنید. یا کسی چیز گرم را زیاد و پشت سرهم مصرف می کند؛ در گرمای شدید، لثه ها شل می شود⁽¹⁾

علی بن ابی طالب(علیه السّلام)نقل می کند که پیامبر خدا(صلّی الله علیه و آله)در وصیتی به او فرمود:یا علی، مسواک کردن از سنّت است و آن دهان را خوشبو و چشم را روشن و خدای رحمان را خشنود و دندان ها را سفید می کند و زردی دندان را از بین می برد و لثه ها را محکم و اشتها بر غذا را زیاد و بلغم را ازبین می برد و بر حفظ می افزاید و حسنات را چند برابر می کند و فرشتگان با آن شاد می شوند.

من لا یحضره الفقیه، ج4، ص352 / الخصال ج2 ص497

السرائر، ج3، ص615 / مکارم الأخلاق، ج1، ص433 / الوافی، ج26، ص168 / وسائل الشیعة، ج2، ص9 / بحار الأنوار، ج74، ص46

رَوَی حَمَّادُ بْنُ عَمْرٍو وَ أَنَسُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ ، عَنِ اَلنَّبِیِّ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ أَنَّهُ قَالَ لَهُ: «یَا عَلِیُّ أُوصِیکَ بِوَصِیَّةٍ فَاحْفَظْهَا فَلاَ تَزَالُ بِخَیْرٍ مَا حَفِظْتَ وَصِیَّتِی: یَا عَلِیُّ دِرْهَمٌ فِی اَلْخِضَابِ أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ دِرْهَمٍ یُنْفَقُ فِی سَبِیلِ اَللَّهِ وَ فِیهِ أَرْبَعَ عَشْرَةَ خَصْلَةً یَطْرُدُ اَلرِّیحَ مِنَ اَلْأُذُنَیْنِ وَ یَجْلُو اَلْبَصَرَ وَ یُلَیِّنُ اَلْخَیَاشِیمَ وَ یُطَیِّبُ اَلنَّکْهَةَ وَ یَشُدُّ اَللِّثَةَ وَ یَذْهَبُ بِالصُّنَانِ وَ یُقِلُّ وَسْوَسَةَ اَلشَّیْطَانِ وَ تَفْرَحُ بِهِ اَلْمَلاَئِکَةُ وَ یَسْتَبْشِرُ بِهِ اَلْمُؤْمِنَ وَ یَغِیظُ بِهِ اَلْکَافِرَ وَ هُوَ زِینَةٌ وَ طِیبٌ وَ یَسْتَحْیِی مِنْهُ مُنْکَرٌ وَ نَکِیرٌ وَ هُوَ بَرَاءَةٌ لَهُ فِی قَبْرِهِ»؛

نبی اکرم صلّی اللّٰه علیه و آله و سلم است فرمود: یا علی یک درهم دادن به حنا برتر است از یک هزار درهم که در راه خدا بخشش کند و در حنا ده فایده است:باد گوش را دور کند،دیده را نور دهد، بینی را نرم گرداند،دهن را خوشبو کند،لثه را محکم نماید،بوی زیر بغل را بزداید،وسوسه ی شیطان را اندک نماید،فرشتگان شادمان شوند و مؤمن بواسطه آن گشاده شود و کافر خشمگین گردد،حنا زینت است و خوشبوئی، شرم می کنند از او نکیر و منکر،و براءت است برای او در قبر.

من لا یحضره الفقیه، ج1، ص123 و ج4، ص352 / الکافی، ج6، ص482 / ثواب الأعمال و عقاب الأعمال ج1 ص21

الخصال ج2 ص497

روضة الواعظین، ج2، ص474 / أعلام الدین، ج1، ص363 / مکارم الأخلاق، ج1، ص78 و ج1، ص433 / الوافی، ج26، ص168 و ج6، ص636/ وسائل الشیعة، ج2، ص85 / بحار الأنوار، و ج73، ص97 و ج73، ص99 و ج74، ص46

عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بُنْدَارَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ اَلْهَمَذَانِیِّ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ اَلْکَسْلاَنِ عَنْ مُیَسِّرٍ بَیَّاعِ اَلزُّطِّیِّ وَ کَانَ خَالَهُ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَقُولُ: «کُلُوا اَلْبَصَلَ فَإِنَّ فِیهِ ثَلاَثَ خِصَالٍ یُطَیِّبُ اَلنَّکْهَةَ وَ یَشُدُّ اَللِّثَةَ وَ یَزِیدُ فِی اَلْمَاءِ وَ اَلْجِمَاعِ»؛

امام صادق علیه السّلام شنیدم که می فرمود: پیاز بخورید؛ چرا که در آن سه ویژگی است: بوی دهان را پاکیزه می کند، لثه را قوی می سازد و آب کمر و قدرت جماع را افزایش می دهد.

الکافی، ج6، ص374 / الخصال، ج1، ص157

روضة الواعظین، ج2، ص310 / الوافی، ج19، ص430 / وسائل الشیعة، ج25، ص212 / الفصول المهمة، ج3، ص129 / بحار الأنوار، ج63، ص246

ص: 138

مصداق دیگر آن شل شدن عصب است. ⁽¹⁾

امام رضا(علیه السلام)فرمود که پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله)فرموده: بر شما باد خوردن روغن زیتون،زیرا آن کیسه صفراء را خالی می کند،و بلغم را از بین می برد،و اعصاب را قوی،و اخلاق را نیکو،و نفس را خوشبو می کند،و غم و اندوه را می زداید.

صحیفة الرضا علیه السلام، ج1، ص53 / عیون الأخبار ، ج2، ص35

مکارم الأخلاق، ج1، ص190 / الدعوات (للراوندی)، ج1، ص147 / وسائل الشیعة، ج25، ص23 / بحار الأنوار، ج63، ص179/ مستدرک الوسائل، ج16، ص365

حَدَّثَنَا أَبُو مَنْصُورٍ أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ بْنِ بَکْرٍ اَلْخُوزِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا زَیْدُ بْنُ مُحَمَّدٍ اَلْبَغْدَادِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو اَلْقَاسِمِ عَبْدُ اَللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ اَلطَّائِیُّ قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی قَالَ حَدَّثَنِی عَلِیُّ بْنُ مُوسَی اَلرِّضَا عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : «عَلَیْکُمْ بِالزَّبِیبِ فَإِنَّهُ یَکْشِفُ اَلْمِرَّةَ وَ یَذْهَبُ بِالْبَلْغَمِ وَ یَشُدُّ اَلْعَصَبَ وَ یَذْهَبُ بِالْإِعْیَاءِ وَ یُحَسِّنُ اَلْخُلُقَ وَ یُطَیِّبُ اَلنَّفْسَ وَ یَذْهَبُ بِالْغَمِّ»؛

پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله)فرمود: بر شما باد کشمش که آن صفرا را باز می کند و بلغم را از بین می برد و عصب را محکم می کند و خستگی ها را برطرف می سازد و اخلاق را نیکو می کند و نفس را پاک می کند و غصه را از بین می برد

الخصال ج2 ص343

طب النبی صلّی الله علیه و آله، ج1، ص28 / روضة الواعظین، ج2، ص310 / وسائل الشیعة، ج25، ص152 / بحار الأنوار ج59، ص298 /

امام صادق علیه السّلام فرمود: سویق، گوشت را می رویاند و استخوان را محکم می کند..

المحاسن، ج2، ص488 / الکافی، ج6، ص305

الوافی، ج19، ص277 / وسائل الشیعة، ج25، ص14 / الفصول المهمة، ج3، ص60/ بحار الأنوار، ج63، ص276

وَ قَالَ اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : «مَشْطُ اَلرَّأْسِ یَذْهَبُ بِالْوَبَاءِ وَ مَشْطُ اَللِّحْیَةِ یَشُدُّ اَلْأَضْرَاسَ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: شانه زدن موی سر مرض وبا را از بین میبرد و شانه زدن بریش دندانها را محکم میکند.

من لا یحضره الفقیه، ج1، ص128

الآداب الدینیة، ج1، ص66 / مکارم الأخلاق، ج1، ص70 / الوافی، ج6، ص667 / وسائل الشیعة، ج2، ص124 / بحار الأنوار، ج73، ص117

وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ قَالَ أَبُو اَلْحَسَنِ اَلرِّضَا عَلَیْهِ السَّلاَمُ: «یَشُدُّ اَلْعَقْلَ وَ یُصَفِّی اَلدَّمَ»؛

امام رضا علیه السّلام فرمود: برگ جغندر خرد را محکم و خون را پاک کند.

المحاسن، ج2، ص519

وسائل الشیعة، ج25، ص200 / بحار الأنوار، ج63، ص217

عَنْهُ عَنِ اَلسَّیَّارِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ مُطَهَّرٍ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: «اَلسَّفَرْجَلُ یُفَرِّجُ اَلْمَعِدَةَ وَ یَشُدُّ اَلْفُؤَادَ وَ مَا بَعَثَ اَللَّهُ نَبِیّاً قَطُّ إِلاَّ أَکَلَ اَلسَّفَرْجَلَ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: به معده را گشاید و قلب را محکم کند و خدا هرگز پیغمبری نفرستاده جز که به خورده،و فرمود سیب پاک کی معده است.

المحاسن، ج2، ص550

وسائل الشیعة، ج25، ص168 / بحار الأنوار، ج63، ص171

عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بُنْدَارَ وَ غَیْرُهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عُبَیْدِ اَللَّهِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ اَلدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ بْنِ أَبِی مَنْصُورٍ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَقُولُ: شُرْبُ اَلسَّوِیقِ بِالزَّیْتِ یُنْبِتُ اَللَّحْمَ وَ یَشُدُّ اَلْعَظْمَ وَ یُرِقُّ اَلْبَشَرَةَ وَ یَزِیدُ فِی اَلْبَاهِ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: نوشیدن سویق با روغن زیتون، گوشت را می رویاند، استخوان را محکم می سازد، پوست را نازک و رقیق می کند و قدرت جنسی را افزایش می دهد.

الکافی، ج6، ص306

الوافی، ج19، ص278 / وسائل الشیعة، ج25، ص18 / الفصول المهمة، ج3، ص65

عَنْهُ عَنِ اَلسَّیَّارِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ اَلْمُبَارَکِ اَلدِّینَوَرِیِّ عَنْ أَبِی عُثْمَانَ عَنْ دُرُسْتَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: «اَلْبَصَلُ یُطَیِّبُ اَلنَّکْهَةَ وَ یَشُدُّ اَلظَّهْرَ وَ یُرِقُّ اَلْبَشَرَةَ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: پیاز، بوی دهان را پاکیزه می کند، کمر را محکم می نماید و پوست را نازک و شفّاف می سازد.

الکافی، ج6، ص374

الوافی، ج19، ص430

عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ أَبِی اَلْحَسَنِ اَلرِّضَا عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: «اَلتِّینُ یَذْهَبُ بِالْبَخَرِ وَ یَشُدُّ اَلْعَظْمَ [اَلْفَمَ] وَ یُنْبِتُ اَلشَّعْرَ وَ یَذْهَبُ بِالدَّاءِ حَتَّی لاَ یُحْتَاجُ مَعَهُ إِلَی دَوَاءٍ وَ قَالَ اَلتِّینُ أَشْبَهُ شَیْءٍ بِنَبَاتِ اَلْجَنَّةِ وَ هُوَ یَذْهَبُ بِالْبَخَر»؛

امام رضا علیه السّلام فرمود: انجیر، بوی بد دهان را از بین می برد، استخوان [یا دهان] را محکم می کند، موی می رویاند، بیماری ها را معالجه می کند و با آن به هیچ داروی دیگری احتیاج نیست. شبیه ترین چیز به گیاهان بهشت، انجیر است و و گند دهن را از بین می برد.

المحاسن، ج2، ص554 / الکافی، ج6، ص358

الوافی، ج19، ص401 / وسائل الشیعة، ج25، ص169 / الفصول المهمة، ج3، ص111 / بحار الأنوار، ج63، ص185

اَلْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ سَعْدَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : «اَلطِّیبُ یَشُدُّ اَلْقَلْبَ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله فرمود: عطر، قلب را محکم و استوار می سازد..

الکافی ج6 ص510

الوافی، ج6، ص694 / وسائل الشیعة، ج2، ص142

عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ اَلْفَضْلِ اَلْهَاشِمِیِّ عَنْ أَبِیهِ وَ عَمِّهِ قَالاَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ: «اَلاِکْتِحَالُ بِالْإِثْمِدِ یُطَیِّبُ اَلنَّکْهَةَ وَ یَشُدُّ أَشْفَارَ اَلْعَیْنِ»؛

امام باقر علیه السّلام فرمود: سرمه کشیدن با سنگ سرمه اثمد، بوی دهان را خوش بو می کند و کناره های پلک چشم را که مژه می روید قوی می کند.

الکافی، ج6، ص494

الوافی، ج6، ص689 / وسائل الشیعة، ج2، ص100

عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی اَلْیَقْطِینِیِّ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ اَلدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: «شَکَا نَبِیٌّ مِنَ اَلْأَنْبِیَاءِ إِلَی اَللَّهِ اَلضَّعْفَ فَقَالَ لَهُ اُطْبُخِ اَللَّحْمَ بِاللَّبَنِ وَ قَالَ إِنَّهُمَا یَشُدَّانِ اَلْجِسْمَ قُلْتُ هِیَ اَلْمَضِیرَةُ قَالَ لاَ وَ لَکِنِ اَللَّحْمُ بِاللَّبَنِ اَلْحَلِیبِ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: یکی از پیامبران علیه السّلام از ناتوانی بدن به خداوند متعال شکایت نمود. به او وحی شد: گوشت را با شیر بپز؛ چرا که بدن را نیرومند می کند. عبد اللّه گوید: عرض کردم: آن همان «مضیره» است؟ فرمود: نه، بلکه گوشتی که با شیر تازه پخته می شود..

المحاسن، ج2، ص467 / الکافی، ج6، ص316

طب الأئمة علیهم السلام (إبنا بسطام)، ج1، ص64 (اندکی اختلاف عبارت) / الفصول المهمة، ج3، ص167 (اندکی اختلاف عبارت) / الدعوات (للراوندی)، ج1، ص152 / الوافی، ج19، ص301 / وسائل الشیعة، ج25،ص59 / بحار الأنوار، ج63، ص68 و ج63 ص97 (اندکی اختلاف عبارت) / مستدرک الوسائل ج16 ص351 (اندکی اختلاف عبارت)

ص: 139

ص: 140

«البصل یَشُدُّ الْعَصَبَ»⁽¹⁾

امام صادق (ع) می فرمایند: پیاز خستگی را برطرف می کند و عصب را تقویت می کند و آب مرد را زیاد می کند و گام ها را زیاد می کند و تب را برطرف می کند.»

الکافی، ج6، ص374

مکارم الأخلاق، ج1، ص182 / الوافی، ج19، ص429 / وسائل الشیعة، ج25، ص211 / الفصول المهمة، ج3، ص129

وَ قَالَ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: «إِذَا دَخَلْتُمْ بَلَداً فَکُلُوا مِنْ بَقْلِهِ أَوْ بَصَلِهِ یَطْرُدْ عَنْکُمْ دَاءَهُ وَ یَذْهَبُ بِالنَّصَبِ وَ یَشُدُّ اَلْعَصَبَ وَ یَزِیدُ فِی اَلْبَاهِ وَ یَذْهَبُ بِالْحُمَّی»؛

پیامبر اکرم صلی الله و علیه و آله فرمود: وقتی به شهری وارد شدید از سبزی یا پیاز آن بخورید که بیماری آن شهر را از شما دور می کند و رنج را از بین می برد و عصب را محکم می کند و باه را افزایش می دهد و تب را می برد.

طب النبی صلّی الله علیه و آله، ج1، ص31

بحار الأنوار، ج59، ص300 / مستدرک الوسائل، ج16، ص431

منبع: جامع عباسی و تکمیل آن، ص 763

وَ قَالَ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: مَنْ أَکَلَ اَلثُّومَ وَ اَلْبَصَلَ وَ اَلْکُرَّاثَ فَلاَ یَقْرَبْنَا وَ لاَ یَقْرَبِ اَلْمَسْجِدَ»؛

پیامبر اکرم صلی الله و علیه و آله فرمود: هر کس سیر و پیاز و چیز بدبو بخورد به ما نزدیک نشود و به مسجد نزدیک نشود.

طب النبی صلّی الله علیه و آله، ج1، ص31

عوالی اللئالی، ج1، ص103 / بحار الأنوار، ج59، ص300 / مستدرک الوسائل، ج3، ص378 و ج3، ص378 / مستدرک الوسائل، ج16، ص433

-به دلیل اینکه روابط انسانی را به چالش می کشد- در بقیه

ص: 141

وعده های غذایی برای اینکه بعدها لرزش دست نگیرید (مشکلات ناشی از عصب پیدا نکنید)، داروی خوبی است و یا "سعد کوفی" «یَشُدُّ اَللِّثَةَ» (لثه را محکم می کند). یک گیاه است که از آن استفاده کنید. یا برای ما که زیاد درس می دهیم و سخنرانی می کنیم، خیلی ملموس است (بعضی اوقات سخنران می خواهد حرفی بزند، زبانش یاری نمی کند)؛ می فرماید: سرکه دهان را استحکام می بخشد.⁽¹⁾

پدر حنّان گوید: نزد امام صادق علیه السّلام سخن از سرکه شرابی به میان آمد، امام علیه السّلام فرمود: آن، جنبندگان در شکم را می کشد و دهان را محکم می کند.

المحاسن، ج2، ص487 / الکافی، ج6، ص330

الوافی، ج19، ص325 / وسائل الشیعة، ج25، ص93 / بحار الأنوار، ج59، ص275 و ج63، ص302 / عوالم العلوم، ج20، ص110

عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ صَبَّاحٍ اَلْحَذَّاءِ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: «خَلُّ اَلْخَمْرِ یَشُدُّ اَللِّثَةَ وَ یَقْتُلُ دَوَابَّ اَلْبَطْنِ وَ یَشُدُّ اَلْعَقْلَ»؛

حضرت امام صادق علیه السّلام فرمود: سرکه شرابی، لثه را محکم می کند، جنبندگان شکم را می کشد و عقل را محکم و استوار می سازد..

المحاسن، ج2، ص487 / الکافی، ج6، ص330

الوافی، ج19، ص325 / وسائل الشیعة، ج25، ص93 / بحار الأنوار، ج63، ص302 / عوالم العلوم، ج20، ص110

شما وقتی خواستید 7 یا 8 ساعت سخنرانی کنید باید سرکه هم خیلی استفاده کنید.یک نوع عملکرد دیگر خاصیت فرونشاندن "یُطفئُ"⁽²⁾

حضرت امام صادق علیه السّلام فرمود: سیب بخور برای آنکه حرارت را خاموش کند، شکم را خنک کند و تب را ببرد.

المحاسن، ج2، ص551

وسائل الشیعة، ج25، ص160 / بحار الأنوار، ج59، ص93 / مستدرک الوسائل، ج16، ص398

مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ زِیَادٍ اَلْقَنْدِیِّ قَالَ: «دَخَلْتُ عَلَی أَبِی اَلْحَسَنِ اَلْأَوَّلِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ وَ بَیْنَ یَدَیْهِ تَوْرُ مَاءٍ فِیهِ إِجَّاصٌ أَسْوَدُ فِی إِبَّانِهِ فَقَالَ إِنَّهُ هَاجَتْ بِی حَرَارَةٌ وَ إِنَّ اَلْإِجَّاصَ اَلطَّرِیَّ یُطْفِئُ اَلْحَرَارَةَ وَ یُسَکِّنُ اَلصَّفْرَاءَ وَ إِنَّ اَلْیَابِسَ مِنْهُ یُسَکِّنُ اَلدَّمَ وَ یَسُلُّ اَلدَّاءَ اَلدَّوِیَّ»؛

یاد قندی گوید: خدمت امام کاظم علیه السّلام شرف یاب شدم، مقابل آن حضرت ظرف آبی بود که در آن آلوی سیاه - که فصلش بود - قرار داشت، حضرت علیه السّلام فرمود: گرما بر من غلبه کرده است و به راستی که آلوی تازه گرما را خاموش و زرد آب را ساکن می کند و آلوی خشک، خون را آرام می کند و بیماری سخت را جدا و خارج می کند.

الکافی، ج6، ص359

مکارم الأخلاق، ج1، ص175 / الوافی، ج19، ص405 / وسائل الشیعة، ج25، ص171 / بحار الأنوار، ج63، ص189 / مستدرک الوسائل، ج16، ص406

عَنِ اَلصَّادِقِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: «اَلْمَاءُ اَلْبَارِدُ یُطْفِئُ اَلْحَرَارَةَ وَ یُسَکِّنُ اَلصَّفْرَاءَ وَ یُذِیبُ اَلطَّعَامَ فِی اَلْمَعِدَةِ وَ یَذْهَبُ بِالْحُمَّی»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: آب سرد، حرارت را فرو می نشاند و صفرا را تسکین می دهد و غذا را در معده هضم می کند و تب را از میان می برد.

فقه الرضا علیه السلام، ج1، ص346

مکارم الأخلاق، ج1، ص156 / بحار الأنوار، ج59 ص261 و ج63، ص450 و ج63، ص458 / مستدرک الوسائل، ج2، ص98 و ج17، ص28

مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ اَلْعَبَّاسِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: «کَانَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ إِذَا أَفْطَرَ بَدَأَ بِحَلْوَاءَ یُفْطِرُ عَلَیْهَا فَإِنْ لَمْ یَجِدْ فَسُکَّرَةٍ أَوْ تَمَرَاتٍ فَإِذَا أَعْوَزَ ذَلِکَ کُلُّهُ فَمَاءٍ فَاتِرٍ وَ کَانَ یَقُولُ یُنَقِّی اَلْمَعِدَةَ وَ اَلْکَبِدَ وَ یُطَیِّبُ اَلنَّکْهَةَ وَ اَلْفَمَ وَ یُقَوِّی اَلْأَضْرَاسَ وَ یُقَوِّی اَلْحَدَقَ وَ یَجْلُو اَلنَّاظِرَ وَ یَغْسِلُ اَلذُّنُوبَ غَسْلاً وَ یُسَکِّنُ اَلْعُرُوقَ اَلْهَائِجَةَ وَ اَلْمِرَّةَ اَلْغَالِبَةَ وَ یَقْطَعُ اَلْبَلْغَمَ وَ یُطْفِئُ اَلْحَرَارَةَ عَنِ اَلْمَعِدَةِ وَ یَذْهَبُ بِالصُّدَاعِ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله همواره به هنگام افطار با حلوا آغاز می نمود و اگر حلوا نمی یافت با شکر یا خرما. پس هرگاه هیچ کدام از آنها را نمی یافت با آب ولرم افطار می نمود و می فرمود: آب ولرم معده و کبد را پاکیزه، بوی دهان را خوشبو، دندانها را محکم، حدقه چشم را نیرومند می نماید به دیده جلوه می بخشد، گناهان را به طور کامل می شوید، به رگ های هیحانی صفرا و یا سوداء آرامی بخشد، بلغم را قطع می کند، حرارت معده را فرو می نشاند و سردرد را از بین می برد.

الکافی، ج4، ص152

المقنعة، ج،1 ص317 / روضة الواعظین، ج2، ص341 / الوافی، ج11، ص246 / وسائل الشیعة، ج10، ص158 / بحار الأنوار، ج16، ص242

مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی رَفَعَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ أَنَّهُ قَالَ: «سَوِیقُ اَلْعَدَسِ یَقْطَعُ اَلْعَطَشَ وَ یُقَوِّی اَلْمَعِدَةَ وَ فِیهِ شِفَاءٌ مِنْ سَبْعِینَ دَاءً وَ یُطْفِئُ اَلصَّفْرَاءَ وَ یُبَرِّدُ اَلْجَوْفَ وَ کَانَ إِذَا سَافَرَ لاَ یُفَارِقُهُ وَ کَانَ إِذَا هَاجَ اَلدَّمُ بِأَحَدٍ مِنْ حَشَمِهِ یَقُولُ لَهُ اِشْرَبْ مِنْ سَوِیقِ اَلْعَدَسِ فَإِنَّهُ یُسَکِّنُ هَیَجَانَ اَلدَّمِ وَ یُطْفِئُ اَلْحَرَارَةَ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: سویق عدس، تشنگی را برطرف می کند، معده را قوی می سازد، در آن شافی از هفتاد بیماری است، صفرا را خاموش می سازد و شکم را خنک می گرداند. راوی گوید: امام صادق علیه السّلام به هنگام مسافرت نیز سویق عدس را همراه می برد و هرگاه خون بر یکی از خدمت کاران ایشان غلبه می کرد، به او می فرمود: قاووت عدس بنوش؛ زیرا غلبه خون را آرام می کند و گرما را خاموش می سازد.

الکافی، ج6، ص307

مکارم الأخلاق، ج1، ص193 / الوافی، ج19، ص281 / وسائل الشیعة، ج25، ص21 / بحار الأنوار، ج63، ص282

مِنْ طِبِّ اَلْأَئِمَّةِ رُوِیَ عَنْ أَبِی اَلْحَسَنِ اَلْعَسْکَرِیِّ عَلَیْهِ السَّلاَمُ أَنَّهُ قَالَ: «اَلتَّسْرِیحُ بِمُشْطِ اَلْعَاجِ یُنْبِتُ اَلشَّعْرَ فِی اَلرَّأْسِ وَ یَطْرُدُ اَلدُّودَ مِنَ اَلدِّمَاغِ وَ یُطْفِئُ اَلْمِرَارَ وَ یُنَقِّی اَللِّثَةَ وَ اَلْعُمُورَ»؛

حضرت امام حسن عسکری(علیه السّلام)فرمود: شانه زدن با شانه عاج موی سر را می رویاند و کرم (انگل) را از مغز دور میسازد،و صفرا و سوداء را فرو می نشاند، سبب تمییز شدن لثه و گوشت دهان می شود.

الکافی، ج6، ص307

مکارم الأخلاق، ج1، ص72 / وسائل الشیعة، ج2، ص123 / بحار الأنوار، ج73، ص115

ص: 142

ص: 143

شیوه اطفاء حرارت را نمی دانند. یکی از عملکردهای دارویی همین "یُطفئُ" است. مثلاً سرکه و مویز اینها خاصیت اطفاء "مِرّه"⁽¹⁾

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: کشمش بخورید که مره را فرونشانده،بلغم را می خورد و بدن را سالم و اخلاق را نیکو می کند و«پی»را محکم می کند و بیماری را از میان می برد.

مکارم الأخلاق، ج1، ص175 / طب النبی صلّی الله علیه و آله، ج1، ص28 / بحار الأنوار ج59، ص298 و ج63، ص153/ مستدرک الوسائل، ج16، ص394

وَ بِهَذَا اَلْإِسْنَادِ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ (عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ) أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّ اَلزَّبِیبَ یَشُدُّ اَلْقَلْبَ، وَ یَذْهَبُ بِالْمَرَضِ، وَ یُطْفِئُ اَلْحَرَارَةَ، وَ یُطَیِّبُ اَلنَّفَسَ»؛

حضرت علی علیه السّلام فرمود:همانا کشمش قلب را تقویت کرده،بیماری را از بین می برد. گرمی را فرونشانده و نفس را پاک می کند.

الأمالی (للطوسی)، ج1، ص362

مکارم الأخلاق، ج1، ص175/ وسائل الشیعة، ج25، ص32/ بحار الأنوار، ج63، ص152

وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ اَلْأَصَمِّ عَنْ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ أَمِیرُ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ: «نِعْمَ اَلْإِدَامُ اَلْخَلُّ یَکْسِرُ اَلْمِرَّةَ وَ یُطْفِئُ اَلصَّفْرَاءَ وَ یُحْیِی اَلْقَلْبَ»؛

امیر المؤمنین علیه السّلام فرمودند: بهترین خورش ها سرکه است. سوداء را می شکند، صفرا را خاموش می سازد و قلب را زنده می کند.

الکافی، ج6، ص329

الوافی، ج19، ص325

أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ هَارُونُ بْنُ مُوسَی اَلتَّلَّعُکْبَرِیُّ رَضِیَ اَللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامِ بْنِ سُهَیْلٍ رَحْمَةُ اَللَّهِ عَلَیْهِ قَالَ حَدَّثَنَا اَلْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی وَ کَانَ عَالِماً بِأَبِی اَلْحَسَنِ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی اَلرِّضَا صَلَوَاتُ اَللَّهِ عَلَیْهِ خَاصّاً بِهِ مُلاَزِماً لِخِدْمَتِهِ وَ کَانَ مَعَهُ حِینَ حُمِلَ مِنَ اَلْمَدِینَةِ إِلَی اَلْمَأْمُونِ إِلَی خُرَاسَانَ وَ اُسْتُشْهِدَ ع بِطُوسَ وَ هُوَ اِبْنُ تِسْعٍ وَ أَرْبَعِینَ سَنَةً قَالَ: أَبِو اَلْحَسَنِ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی اَلرِّضَا: «وَ مَنْ أَرَادَ أَنْ یُطْفِئَ اَلْمِرَّةَ اَلصَّفْرَاءَ فَلْیَأْکُلْ کُلَّ بَارِدٍ لَیِّنٍ وَ یُرَوِّحُ بَدَنَهُ وَ یُقَلِّلُ اَلاِنْتِصَابَ وَ یُکْثِرُ اَلنَّظَرَ إِلَی مَنْ یُحِبُّ»؛

امام رضا علیه السلام فرمود: هر کس می خواهد آتش صفرا را خاموش کند هر روزه مقداری از چیزهائی که سرد و رطوبی است بخورد و بدن خود را استراحت بدهد از هوای خنک استفاده کند کمتر حرکت کند و بصورت کسانی که آنها را دوست دارد بسیار نگاه کند.

طب الرضا علیه السلام، ج1، ص3

بحار الأنوار، ج59، ص306 / مستدرک الوسائل، ج1، ص427

ص: 144

یک نوع عملکرد دیگر خاصیت شادکنندگی"یَسُرُّ" است. گاهی انسان ناراحت و غمگین می شود؛ این هم مشکلی و مرضی است. آدمی که بیمار است و غم دارد، هیچ کاری نمی تواند انجام دهد. این یک نوع بیماری عام البلوا در دوران مدرنیته است؛⁽¹⁾

Depression is now the fourth-leading cause of the global disease burden and the leading cause of disability worldwide.

منبع: مجله کارشناسی Physical Review B

prb.org/resources/depression-a-leading-contributor-to-global-burden-of-disease/

«همه گیری کووید-19 یک بحران سلامت دیگر را ایجاد کرده است: افزایش 25 درصدی در شیوع اضطراب و افسردگی در سراسر جهان. به گفته سازمان بهداشت جهانی، سلامت روان جوانان، زنان و کارکنان مراقبت های بهداشتی به شدت آسیب دیده است؛

The COVID-19 pandemic has triggered another health crisis: a 25% increase in the prevalence of anxiety and depression worldwide. According to the World Health Organization, the mental health of young people, women and health care workers has been hit notably hard.

منبع: مجله خبری-تحلیلی نیوز اند ورلد ریپورت (U.S. News & World Report)

usnews.com/news/best-countries/slideshows/the-most-depressed-countries-in-the-world

«افسردگی حدود 350 میلیون نفر در سراسر جهان را تحت تأثیر قرار می دهد. آمارهای سازمان جهانی بهداشت (WHO) نشان می دهد که افسردگی عامل اصلی ناتوانی در جهان است و بیش از 264 میلیون نفر از افسردگی متوسط ​​تا شدید رنج می برند. تحقیقات نشان می دهد که زنان دو برابر بیشتر از مردان در معرض ابتلا به افسردگی هستند. علاوه بر این، داده های WHO نشان می دهد که اختلالات افسردگی در نوجوانان در دهه گذشته افزایش یافته است و سالانه بیش از 800.000 نفر به دلیل خودکشی ناشی از افسردگی جان خود را از دست می دهند. هزینه های اقتصادی مرتبط با افسردگی نیز بسیار زیاد است: تخمین زده می شود که افسردگی و اختلالات اضطرابی سالانه حدود 1 تریلیون دلار هزینه از دست دادن بهره وری برای اقتصاد جهانی دارد؛

Depression affects an estimated 350 million people worldwide. Statistics from the World Health Organization (WHO) reveal that depression is the leading cause of disability in the world, with more than 264 million people suffering from moderate to severe depression. Research suggests that women are twice as likely to suffer from depression compared to men. Additionally, WHO data shows that depressive disorders in adolescents have been increasing over the past decade, and over 800 000 people die due to suicide caused by depression each year. The economic costs associated with depression are also immense: it is estimated that depression and anxiety disorders cost the global economy around 1 trillion US dollars annually in lost productivity.

منبع: وب سایت Wise Voter

wisevoter.com/country-rankings/depression-rate-by-country/

بنابراین باید شیوه های

ص: 145

شادکردن را بدانید. ذیل اصطلاح "یَسُرُّ"⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام: کسی که نعل (دمپایی) زرد می پوشد، همواره نگاهش، نگاه آدم مسرور و خوش و خرم است. همیشه خوشی و خوشحالی می بیند، مادامی که این کفش زرد در پای او هست؛ زیرا که حق تعالی فرموده است: زرد چه بسیار زردی که شاد گرداند تماشاکنندگان را.

الکافی ج6 ص466

الوافی، ج20، ص754 / وسائل الشیعة، ج5، ص69 / بحار الأنوار، ج13، ص261

حضرت امام صادق علیه السّلام فرمود: گلابی بخورید که قلب را روشن کند، و دردهای درون را بخواست خدا آرام کند.

المحاسن، ج2، ص553 / الکافی، ج6، ص358

طب الأئمة علیهم السلام (إبنا بسطام)، ج1، ص135 / الوافی، ج19، ص403 / وسائل الشیعة، ج25، ص170 / الفصول المهمة، ج3، ص112 / بحار الأنوار، ج59، ص171 و ج63، ص175 / مستدرک الوسائل، ج16، ص404

عَنْ أَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: «اَلْعَسَلُ شِفَاءٌ مِنْ کُلِّ دَاءٍ وَ لاَ دَاءَ فِیهِ یُقِلُّ اَلْبَلْغَمَ وَ یَجْلُو اَلْقَلْبَ»؛

امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: عسل،شفای هردردی است و هیچ مرضی در آن وجود ندارد.بلغم را می کاهد و قلب را جلا می دهد.

مکارم الأخلاق، ج1، ص166 / بحار الأنوار، ج63، ص294 / مستدرک الوسائل، ج16، ص367

قَالَ اَلنَّبِیُّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: «کُلُوا اَلسَّفَرْجَلَ فَإِنَّهُ یَجْلُو اَلْفُؤَادَ وَ مَا بَعَثَ اَللَّهُ نَبِیّاً إِلاَّ أَطْعَمَهُ مِنْ سَفَرْجَلِ اَلْجَنَّةِ فَیَزِیدُ فِیهِ قُوَّةَ أَرْبَعِینَ رَجُلاً»؛

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: به بخورید که قلب را روشن می کند، و خداوند هیچ پیامبری را برانگیخته نساخت،مگر اینکه از«به»بهشتی به او داد تا نیروی او را به اندازه چهل مرد زیاد کند.

مکارم الأخلاق، ج1، ص172 / بحار الأنوار، ج63، ص177 / مستدرک الوسائل، ج16، ص401

قَالَ اَلنَّبِیُّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: «اَلْعُنَّابُ یَذْهَبُ بِالْحُمَّی وَ اَلْحِکَّةِ وَ یُجْلِی اَلْقَلْبَ»؛

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: عناب تب و خارش بدن را از بین می برد و قلب را جلاء می دهد.

طب النبی صلّی الله علیه و آله، ج1، ص29

عَنْهُ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ فُرَاتِ بْنِ أَحْنَفَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: «إِنَّ نُوحاً عَلَیْهِ السَّلاَمُ شَکَا إِلَی اَللَّهِ اَلْغَمَّ فَأَوْحَی اَللَّهُ إِلَیْهِ أَنْ کُلِ اَلْعِنَبَ فَإِنَّهُ یَذْهَبُ بِالْغَمِّ»؛

امام صادق علیه السلام فرمود: نوح از غصه به خدا شکایت کرد به او وحی شد که انگور بخورد که انگور غصه را از بین می برد.

المحاسن، ج2، ص548

طب النبی صلّی الله علیه و آله، ج1، ص29 / مکارم الأخلاق ج1 ص174 / وسائل الشیعة، ج25، ص151 / کلیات حدیث قدسی، ج1، ص36 / بحار الأنوار، ج59، ص298 و ج63،ص149 / مستدرک الوسائل، ج16، ص393

"یَفرَحُ"⁽³⁾

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: فرمود: جسم با سه چیز شاد می شود و رشد می کند: عطر و لباس نرم و خوردن عسل..

طب النبی صلّی الله علیه و آله، ج1، ص25 / بحار الأنوار، ج59، ص295 / مستدرک الوسائل، ج1، ص419

امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود: بوی خوش، عسل،و سوارکاری، به سبزی نگریستن شادی آور است.(اعصاب را آرامش می بخشد).

عیون الأخبار، ج2، ص40

مکارم الأخلاق، ج1، ص42 (کمی اختلاف در عبارت)/ وسائل الشیعة ج2 ص143 (کمی اختلاف در عبارت) / بحار الأنوار، ج73، ص300 و ج73 ص141 و ج76 ص289 و ج63، ص291

عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی اَلْیَقْطِینِیِّ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: «اَلنُّشْرَةُ فِی عَشَرَةِ أَشْیَاءَ اَلْمَشْیِ وَ اَلرُّکُوبِ وَ اَلاِرْتِمَاسِ فِی اَلْمَاءِ وَ اَلنَّظَرِ إِلَی اَلْخُضْرَةِ وَ اَلْأَکْلِ وَ اَلشُّرْبِ وَ اَلنَّظَرِ إِلَی اَلْمَرْأَةِ اَلْحَسْنَاءِ وَ اَلْجِمَاعِ وَ اَلسِّوَاکِ وَ غَسْلِ اَلرَّأْسِ بِالْخِطْمِیِّ فِی اَلْحَمَّامِ وَ غَیْرِهِ وَ مُحَادَثَةِ اَلرِّجَالِ»؛

امام صادق(علیه السّلام)فرمود: نشاط در ده چیز است. راه رفتن سواری و غوطه خوردن در آب و نگاه کردن به سبزه.خوردن و آشامیدن.عمل جنسی.مسواک کردن، سر را با خطمی شستن،بزن زیبا نگاه کردن.با مردان هم صحبت شدن.

المحاسن ج1، ص14 / الخصال، ج2، ص443(کمی اختلاف در عبارت)

وسائل الشیعة، ج2، ص11 (کمی اختلاف در عبارت)/ مشکاة الأنوار، ج1، ص150 (کمی اختلاف در عبارت) / الفصول المهمة، ج3، ص17 / معدن الجواهر، ج1، ص71 / بحار الأنوار، ج73، ص322 / عوالم العلوم، ج20، ص847

کِتَابُ اَلتَّعْرِیفِ لِلصَّفْوَانِیِّ ، عَنِ اَلرِّضَا عَلَیْهِ السَّلاَمُ: «اَلنُّورَةُ نُشْرَةٌ»؛

امام رضا(علیه السّلام)فرمود: نوره نشاط آور است.

مستدرک الوسائل، ج1، ص388

پروتکل بعدی روایتی است از یکی از اصحاب که امام صادق (علیه السلام) که می گوید "ذکرنا"، دائما حضرت ما را متذکر می کردند که : «ذَکَرْنَا اَلْأَخْذَ مِنَ اَلشَّارِبِ فَقَالَ نُشْرَةٌ». کوتاه کردن سیبیل ها هم شادی آور است. یعنی اگر در این ایام و بصورت منظم- خصوصا پنج شنبه ها بعد از نماز ظهر و عصر که بهترین زمان برای اخذ شارب هست هرچند روز جمعه هم توصیه شده است- اینکار را انجام دهید هم موجب شادی تان خواهد شد و هم یک اقدام بهداشتی است. اما در حال حاضر چون وزارت بهداشت غم و حزن را در جامعه گسترش داده است بنده تاکید دارم بر روی کارهایی که به سادگی موجب افزایش شادی در جامعه می شود و افزایش شادی هم یعنی افزایش تقویت قلب. آخرین بحثی که بنده دارم این است که اگر کسی میوه به مصرف کند یا کشمش مصرف کند؛ اینها به حسن شدن قلب و اینکه ترس از قلب او برود کمک می کند. بنابراین در بخش مواد غذایی مصرف کشمش-مصرف زبیب که نوعی از کشمش است- مصرف سرکه و مصرف به را اگر افزایش بدهیم هر کدام به نوعی تاثیر مثبت بر قلب خواهد گذاشت و منجر به تقویت قلب خواهد شد».

حجت الاسلام علی کشوری، مکتوب معرفی پروتکل های فقهی مدیریت کرونا، 10 شهریور 1400، قم

m-hedayat.blog.ir/1400/06/11

ص: 146

ص: 147

نیاز داریم. مثلاً اگر دیدید خیلی بر شما غم غلبه پیدا می کند، وعده شامتان را همان قدری که در روایات حداقل آن را گفتند (سه لقمه یا هفت خرما) بخورید ،⁽¹⁾

امام رضا علیه السّلام فرمود: رگی در بدن است که به آن رگ «شام» می گویند. بنابراین اگر انسان شام را ترک کند، آن رگ همواره او را نفرین می کند، تا این که صبح شود، می گوید:«خداوند تو را گرسنه کند همان طورکه تو مرا گرسنه نگه داشتی و خداوند تو را تشنه کند همان طورکه تو مرا تشنه نگه داشتی». پس هیچ کدام از شما شام را ترک نکند؛ گرچه با یک لقمه نان و با یک جرعه آب باشد.

الکافی، ج6، ص289

الوافی، ج20، ص510 / وسائل الشیعة، ج24، ص329 / بحار الأنوار، ج63، ص347

«تَعَشَّوْا وَ لَوْ بِکَفٍّ مِنْ حَشَفٍ؛ فَإِنَّ تَرْکَ اَلْعَشَاءِ مَهْرَمَةٌ»؛

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود: شام بخورید و گرچه با مشتی خرما پوسیده.

شهاب الأخبار، ج1، ص325 / بحار الأنوار، ج63، ص344 و ج63، ص346 / مستدرک الوسائل، ج16، ص266

امام صادق علیه السّلام فرمود: چون آب از استخوان های مرده های طوفان کنار رفت و نوح علیه السّلام آنها را دید سخت بی تاب شد و اندوه خورد و خدایش وحی کرد انگور سیاه بخور تا غمت برود.

المحاسن، ج2، ص548 / الکافی، ج6، ص350 (اندکی اختلاف در عبارت)

الوافی، ج19، ص383 / تفسیر الصافی، ج2، ص454 / وسائل الشیعة، ج25، ص150 / بحار الأنوار، ج11، ص331 و ج63، ص149 و ج73، ص323 / قصص الأنبیاء (للجزایری)، ج1، ص79 / کلیات حدیث قدسی، ج1، ص36 / تفسیر نور الثقلین، ج2، ص371 / تفسیر کنز الدقائق، ج6، ص182

ص: 148

ص: 149

همه وعده های غذایی به جای سیب زمینی، کدو مصرف کنند. یکی از خاصیت های کدو، شادکنندگی است.⁽¹⁾

امام رضا(علیه السلام)فرمود که پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله)فرموده: هر گاه غذا پخته می کنید،کدو در آن زیاد بریزید،زیرا آن دل افسرده را شادمان می کند.

صحیفة الرضا علیه السلام، ج1، ص54 / عیون الأخبار، ج2، ص36 (اندکی اختلاف در عبارت)

مکارم الأخلاق، ج1، ص177 / الدعوات (للراوندی)، ج1، ص148 / وسائل الشیعة، ج25، ص24 / بحار الأنوار، ج63، ص225 / مستدرک الوسائل، ج16، ص425

امام صادق علیه السلام: سرکه شادمان کننده قلب است.

المحاسن، ج2، ص487

امام صادق علیه السّلام فرمود: غذای تلبینه (غذای تهیه شده شیر با گندم وجو) قلب اندوهگین را از اندوه پاک می کند؛ همان طورکه انگشتان، عرق را از پیشانی پاک می کنند.

المحاسن، ج2، ص405 / الکافی، ج6، ص320

الوافی، ج19، ص353 / وسائل الشیعة، ج25، ص71/ بحار الأنوار، ج63، ص96

همین طور است.⁽⁴⁾

حجت الاسلام علی کشوری، مکتوب معرفی پروتکل های فقهی مدیریت کرونا، 10 شهریور 1400، قم

m-hedayat.blog.ir/1400/06/11

امام رضا(علیه السلام)فرمود که پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله)فرموده: بر شما باد خوردن روغن زیتون،زیرا آن کیسه صفراء را خالی می کند،و بلغم را از بین می برد،و اعصاب را قوی،و اخلاق را نیکو،و نفس را خوشبو می کند،و غم و اندوه را می زداید.

صحیفة الرضا علیه السلام، ج1، ص53 / عیون الأخبار ، ج2، ص35

مکارم الأخلاق، ج1، ص190 / الدعوات (للراوندی)، ج1، ص147 / وسائل الشیعة، ج25، ص23 / بحار الأنوار، ج63، ص179/ مستدرک الوسائل، ج16، ص365

وَ قَالَ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: «عَلَیْکُمْ بِاللُّبَانِ فَإِنَّهُ یَمْسَحُ اَلْحُزْنَ عَنِ اَلْقَلْبِ کَمَا یَمْسَحُ وَ یُذَکِّی اَلْعَرَقَ عَنِ اَلْجَبِینِ وَ یَشُدُّ اَلظَّهْرَ وَ یَزِیدُ اَلْعَقْلَ وَ یُذَکِّی اَلذِّهْنَ وَ یَجْلُو اَلْبَصَرَ وَ یُذْهِبُ اَلنِّسْیَانَ»؛

پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله)فرموده: ر شما باد بخوردن کندر که غم را از قلب پاک کند چنانچه پاک کند عرق را از پیشانی،و پشت را محکم کند و خرد را بیفزاید،و هوش را تیز کند،و چشم را روشن کند و فراموشی را ببرد..

طب النبی صلّی الله علیه و آله، ج1، ص25

بحار الأنوار، ج73، ص321 / مستدرک الوسائل، ج16، ص374

قَالَ اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ : «اِغْتَمَّ أَمِیرُ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ فَقَالَ مِنْ أَیْنَ أوتیت[أُتِیتُ]فَمَا أَعْلَمُ أَنِّی جَلَسْتُ عَلَی عَتَبَةِ دَارٍ وَ لاَ شَقَقْتُ بَیْنَ غَنَمٍ وَ لاَ لَبِسْتُ سَرَاوِیلِی مِنْ قِیَامٍ وَ لاَ مَسَحْتُ یَدِی وَ وَجْهِی بِذَیْلِ»؛

امام صادق- علیه السلام- فرمود: روزی امیرالمؤمنین- علیه السلام- را غم فرا گرفت گفت: ای غم از کجا آمدی؟ من که به یاد نمی آورم در روی چوبه زیرین چهار چوبه درب نشسته باشم، یا گلّه ای را شکافته و از وسطش عبور کرده باشم، و یا شلوارم را ایستاده پوشیده باشم، و یا دست و صورتم را با دامن لباسم مسح کرده باشم.

الخصال، ج1، ص225

روضة الواعظین، ج2، ص309 / مکارم الأخلاق، ج1، ص101 / وسائل الشیعة، ج5، ص108 / بحار الأنوار، ج73، ص321

أَقُولُ وَ قَدْ رُوِیَ فِی بَعْضِ اَلْکُتُبِ عَنِ اَلْأَئِمَّةِ عَلَیْهِمُ السَّلاَمُ أَنَّهُمْ قَالُوا: «إِنَّ أَحَدَ عَشَرَ شَیْئاً تُورِثُ اَلْغَمَّ اَلْمَشْیَ بَیْنَ اَلْأَغْنَامِ وَ لُبْسَ اَلسَّرَاوِیلِ قَائِماً وَ قَصَّ شَعْرِ اَللِّحْیَةِ بِالْأَسْنَانِ وَ اَلْمَشْیَ عَلَی قِشْرِ اَلْبِیضِ وَ اَللَّعِبَ بِالْخُصْیَةِ وَ اَلاِسْتِنْجَاءَ بِالْیَمِینِ وَ اَلْقُعُودَ عَلَی عَتَبَةِ اَلْبَابِ وَ اَلْأَکْلَ بِالشِّمَالِ وَ مَسْحَ اَلْوَجْهِ بِالْأَذْیَالِ وَ اَلْمَشْیَ فِیمَا بَیْنَ اَلْقُبُورِ وَ اَلضَّحِکَ بَیْنَ اَلْمَقَابِرِ»؛

در کتابی از ائمه(علیهم السّلام)روایت است که فرمودند:یازده چیز غم آرند،راه رفتن میان گوسفندان،و ایستاده شلوار پوشیدن،و موی ریش با دندان چیدن،و روی پوست تخم مرغ راه رفتن،و با بیضه بازی کردن،و با دست راست مقعد شستن و نشستن بر آستانه در،و خوردن با دست چپ،و خشک کردن رو با دامن،و راه رفتن میان گورها،و خندیدن در گورستان.

بحار الأنوار، ج73، ص321

ص: 150

عنوان بعدی "یُسَکِنُ" تسکین دادن است. دردها را چطور تسکین دهیم؟⁽¹⁾

حضرت امام صادق علیه السّلام فرمود: گلابی بخورید که قلب را روشن کند، و دردهای درون را بخواست خدا آرام کند.

المحاسن، ج2، ص553 / الکافی، ج6، ص358

طب الأئمة علیهم السلام (إبنا بسطام)، ج1، ص135 / الوافی، ج19، ص403 / وسائل الشیعة، ج25، ص170 / الفصول المهمة، ج3، ص112 / بحار الأنوار، ج59، ص171 و ج63، ص175 / مستدرک الوسائل، ج16، ص404

مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ زِیَادٍ اَلْقَنْدِیِّ قَالَ: «دَخَلْتُ عَلَی أَبِی اَلْحَسَنِ اَلْأَوَّلِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ وَ بَیْنَ یَدَیْهِ تَوْرُ مَاءٍ فِیهِ إِجَّاصٌ أَسْوَدُ فِی إِبَّانِهِ فَقَالَ إِنَّهُ هَاجَتْ بِی حَرَارَةٌ وَ إِنَّ اَلْإِجَّاصَ اَلطَّرِیَّ یُطْفِئُ اَلْحَرَارَةَ وَ یُسَکِّنُ اَلصَّفْرَاءَ وَ إِنَّ اَلْیَابِسَ مِنْهُ یُسَکِّنُ اَلدَّمَ وَ یَسُلُّ اَلدَّاءَ اَلدَّوِیَّ»؛

زیاد قندی گوید: خدمت امام کاظم علیه السّلام شرف یاب شدم، مقابل آن حضرت ظرف آبی بود که در آن آلوی سیاه - که فصلش بود - قرار داشت، حضرت علیه السّلام فرمود: گرما بر من غلبه کرده است و به راستی که آلوی تازه گرما را خاموش و صفراء را ساکن می کند و آلوی خشک، خون را آرام می کند و بیماری سخت را جدا و خارج می کند.

الکافی، ج6، ص359

مکارم الأخلاق، ج1، ص175 / الوافی، ج19، ص405 / وسائل الشیعة، ج25، ص171 / بحار الأنوار، ج63، ص189 / مستدرک الوسائل، ج16، ص406

عَنِ اَلصَّادِقِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: «اَلْمَاءُ اَلْبَارِدُ یُطْفِئُ اَلْحَرَارَةَ وَ یُسَکِّنُ اَلصَّفْرَاءَ وَ یُذِیبُ اَلطَّعَامَ فِی اَلْمَعِدَةِ وَ یَذْهَبُ بِالْحُمَّی»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: آب سرد، حرارت را فرو می نشاند و صفرا را تسکین می دهد و غذا را در معده هضم می کند و تب را از میان می برد.

فقه الرضا علیه السلام، ج1، ص346

مکارم الأخلاق، ج1، ص156 / بحار الأنوار، ج59 ص261 و ج63، ص450 و ج63، ص458 / مستدرک الوسائل، ج2، ص98 و ج17، ص28

مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ اَلْعَبَّاسِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: «کَانَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ إِذَا أَفْطَرَ بَدَأَ بِحَلْوَاءَ یُفْطِرُ عَلَیْهَا فَإِنْ لَمْ یَجِدْ فَسُکَّرَةٍ أَوْ تَمَرَاتٍ فَإِذَا أَعْوَزَ ذَلِکَ کُلُّهُ فَمَاءٍ فَاتِرٍ وَ کَانَ یَقُولُ یُنَقِّی اَلْمَعِدَةَ وَ اَلْکَبِدَ وَ یُطَیِّبُ اَلنَّکْهَةَ وَ اَلْفَمَ وَ یُقَوِّی اَلْأَضْرَاسَ وَ یُقَوِّی اَلْحَدَقَ وَ یَجْلُو اَلنَّاظِرَ وَ یَغْسِلُ اَلذُّنُوبَ غَسْلاً وَ یُسَکِّنُ اَلْعُرُوقَ اَلْهَائِجَةَ وَ اَلْمِرَّةَ اَلْغَالِبَةَ وَ یَقْطَعُ اَلْبَلْغَمَ وَ یُطْفِئُ اَلْحَرَارَةَ عَنِ اَلْمَعِدَةِ وَ یَذْهَبُ بِالصُّدَاعِ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله همواره به هنگام افطار با حلوا آغاز می نمود و اگر حلوا نمی یافت با شکر یا خرما. پس هرگاه هیچ کدام از آنها را نمی یافت با آب ولرم افطار می نمود و می فرمود: آب ولرم معده و کبد را پاکیزه، بوی دهان را خوشبو، دندانها را محکم، حدقه چشم را نیرومند می نماید به دیده جلوه می بخشد، گناهان را به طور کامل می شوید، به رگ های هیحانی و صفرا یا سوداء آرامی بخشد، بلغم را قطع می کند، حرارت معده را فرو می نشاند و سردرد را از بین می برد.

الکافی، ج4، ص152

المقنعة، ج،1 ص317 / روضة الواعظین، ج2، ص341 / الوافی، ج11، ص246 / وسائل الشیعة، ج10، ص158 / بحار الأنوار، ج16، ص242

مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی رَفَعَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ أَنَّهُ قَالَ: «سَوِیقُ اَلْعَدَسِ یَقْطَعُ اَلْعَطَشَ وَ یُقَوِّی اَلْمَعِدَةَ وَ فِیهِ شِفَاءٌ مِنْ سَبْعِینَ دَاءً وَ یُطْفِئُ اَلصَّفْرَاءَ وَ یُبَرِّدُ اَلْجَوْفَ وَ کَانَ إِذَا سَافَرَ لاَ یُفَارِقُهُ وَ کَانَ إِذَا هَاجَ اَلدَّمُ بِأَحَدٍ مِنْ حَشَمِهِ یَقُولُ لَهُ اِشْرَبْ مِنْ سَوِیقِ اَلْعَدَسِ فَإِنَّهُ یُسَکِّنُ هَیَجَانَ اَلدَّمِ وَ یُطْفِئُ اَلْحَرَارَةَ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: سویق عدس، تشنگی را برطرف می کند، معده را قوی می سازد، در آن شافی از هفتاد بیماری است، صفرا را خاموش می سازد و شکم را خنک می گرداند. راوی گوید: امام صادق علیه السّلام به هنگام مسافرت نیز سویق عدس را همراه می برد و هرگاه خون بر یکی از خدمت کاران ایشان غلبه می کرد، به او می فرمود: قاووت عدس بنوش؛ زیرا غلبه خون را آرام می کند و گرما را خاموش می سازد.

الکافی، ج6، ص307

مکارم الأخلاق، ج1، ص193 / الوافی، ج19، ص281 / وسائل الشیعة، ج25، ص21 / بحار الأنوار، ج63، ص282

عَلِیُّ بْنُ اَلْحَکَمِ عَنْ رِفَاعَةَ بْنِ مُوسَی عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ: «أَنَّهُ کَانَ إِذَا أَرَادَ دُخُولَ الْحَمَّامِ تَنَاوَلَ شَیْئاً فَأَکَلَهُ قَالَ قُلْتُ لَهُ إِنَّ النَّاسَ عِنْدَنَا یَقُولُونَ إِنَّهُ عَلَی الرِّیقِ أَجْوَدُ مَا یَکُونُ قَالَ لَا بَلْ یُؤْکَلُ شَیْ ءٌ قَبْلَهُ یُطْفِئُ الْمَرَارَةَ وَ یُسَکِّنُ حَرَارَةَ الْجَوْف»؛

امام صادق علیه السلام فرمود: هرگاه امام صادق (ع) می خواست داخل حمام بشود چیزی میل می کرد به ایشان عرض کردن مردم می گویند حمام در حال ناشتا بهترین است فرمود نه بلکه چیزی که قبل از حمام خورده می شود صفراء و سوداء را خاموش می کند و گرمی درون را ساکن می کند.

الکافی، ج6، ص496 / من لا یحضره الفقیه، ج1، ص117

الوافی، ج6، ص608 / وسائل الشیعة، ج2، ص52 / عوالم العلوم، ج20، ص158

وَ عَنْ أَبِی اَلْحَسَنِ اَلْعَسْکَرِیِّ عَلَیْهِ السَّلاَمُ : «کُلِ اَلرُّمَّانَ بَعْدَ اَلْحِجَامَةِ رُمَّاناً حُلْواً فَإِنَّهُ یُسَکِّنُ اَلدَّمَ وَ یُصَفِّی اَلدَّمَ فِی اَلْجَوْفِ»؛

امام حسن عسکری فرمود: پس از حجامت انار بخور. انار شیرین. زیرا که همانا آن خون را آرام میکند و خون درون بدن را پاکسازی میکند

طب الأئمة علیهم السلام (إبنا بسطام)، ج1، ص59 / بحار الأنوار، ج59، ص123 / مستدرک الوسائل، ج13، ص83

وَ عَنْ أَبِی زَکَرِیَّا یَحْیَی بْنِ آدَمَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ اِبْنِ بُکَیْرٍ عَنْ شُعَیْبٍ اَلْعَقَرْقُوفِیِّ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ اَلْأَزْدِیِّ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ اَلسَّبِیعِیِّ عَمَّنْ ذَکَرَهُ : «أَنَّ أَمِیرَ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ کَانَ یَغْتَسِلُ مِنَ اَلْحِجَامَةِ وَ اَلْحَمَّامِ قَالَ شُعَیْبٌ فَذَکَرْتُهُ لِأَبِی عَبْدِ اَللَّهِ اَلصَّادِقِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ فَقَالَ إِنَّ اَلنَّبِیَّ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ کَانَ إِذَا اِحْتَجَمَ هَاجَ بِهِ اَلدَّمُ وَ تَبَیَّغَ فَاغْتَسَلَ بِالْمَاءِ اَلْبَارِدِ [لِیُسَکِّنَ عَنْهُ حَرَارَةَ اَلدَّمِ] وَ إِنَّ أَمِیرَ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ کَانَ إِذَا دَخَلَ اَلْحَمَّامَ هَاجَتْ بِهِ اَلْحَرَارَةُ صَبَّ عَلَیْهِ اَلْمَاءَ اَلْبَارِدَ فَتَسْکُنُ عَنْهُ اَلْحَرَارَةُ »؛

امیر المؤمنین علیه السّلام که چون حجامت میکرد یا حمام میرفت غسل میکرد شعیب گوید من آن را بامام ششم علیه السّلام گفتم:فرمود راستش چون پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله حجامت میکرد خونش بجوش می آمد و جنبش میکرد و با آب سرد حمام میکرد تا آرام شود،و چون امیر المؤمنین علیه السّلام بحمام میرفت گرما زده میشد و آب سرد بخود میریخت تا آرام شود.

طب الأئمة علیهم السلام (إبنا بسطام)، ج1، ص58 / بحار الأنوار، ج59، ص122 / مستدرک الوسائل، ج13، ص81

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مَوْلًی لِعَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ سَمِعْتُ عَلِیَّ بْنَ اَلْحُسَیْنِ صَلَوَاتُ اَللَّهِ عَلَیْهِ یَقُولُ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : «اِخْتَضِبُوا بِالْحِنَّاءِ فَإِنَّهُ یَجْلُو اَلْبَصَرَ وَ یُنْبِتُ اَلشَّعْرَ وَ یُطَیِّبُ اَلرِّیحَ وَ یُسَکِّنُ اَلزَّوْجَةَ»؛

پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله فرمود :با حنا خضاب کنید؛ زیرا چشم را جلا می دهد، موی سر را می رویاند، بوی دهان را خوشبو می سازد و به همسر آرامش می دهد.

الکافی، ج6، ص483/ من لا یحضره الفقیه، ج1، ص121

مکارم الأخلاق ج1، ص78 / الوافی، ج6، ص640 / وسائل الشیعة، ج2، ص95 / بحار الأنوار، ج73، ص99

وَ قَالَ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: «عَلَیْکُمْ بِالزَّبِیبِ فَإِنَّهُ یُطْفِئُ اَلْمِرَّةَ وَ یُسَکِّنُ اَلْبَلْغَمَ وَ یَشُدُّ اَلْعَصَبَ وَ یُذْهِبُ اَلنَّصَبَ وَ یُحَسِّنُ اَلْقَلْبَ»؛

پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله فرمود: بر شما باد کشمش که رنج را از بین می برد و بلغم را فرو می نشاند و عصب را محکم می کند و بدگویی را می برد و قلب را نیکو می کند.

طب النبی صلّی الله علیه و آله، ج1، ص28 / بحار الأنوار، ج59، ص298 / مستدرک الوسائل، ج16، ص394

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ أَنَّهُ قَالَ : «اَلْخَلُّ یُسَکِّنُ اَلْمِرَارَ وَ یُحْیِی اَلْقُلُوبَ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: سرکه سوداء و صفراء فرو می نشاند، قلب را زنده کند،کرم شکم را بکشد.

دعائم الإسلام، ج2، ص112 / بحار الأنوار، ج59، ص275 و ج63، ص304 / مستدرک الوسائل، ج16، ص363

ص: 151

ص: 152

کارکرد بعدی رویاندن "یُنبِتُ" است. بعضی به بیماری لاغری مبتلا هستند. پیامبر اکرم a می فرماید: لاغر بودن یک نوع مریضی است.⁽¹⁾

امام صادق علیه السّلام فرمود: سه چیزند که خوردنی نیستند و باعث چاقی می شوند، سه چیزند که خوردنی هستند و باعث لاغری اند و دو چیزند که برای همه چیز سودمند هستند و به هیچ چیز ضرر نمی زنند و دو چیزند به همه چیز ضرر می زنند و برای هیچ چیزی فایده ندارند. اما چیزهایی که خوردنی نیستند و چاق می کنند عبارتند از: پوشیدن کتان، عطر زدن و نوره کشیدن. چیزهایی که خورده می شوند و لاغر می کنند عبارتند از: گوشت خشک، پنیر و شکوفه خرما. در حدیثی دیگر آمده: گردو و عصاره روغن. آن دو چیزی که برای همه چیز فایده دارند و به هیچ چیز ضرر نمی زنند، عبارتند از: آب نیم گرم و انار.و آن دو چیزی که برای همه چیز مضرند و هیچ سودی ندارند عبارتند از: گوشت خشک و پنیر. عرض کردم: قربانت گردم! آن جا فرمودید:«آنها لاغر می کنند» و این جا فرمودید: «ضرر می زنند».فرمود: مگر نمی دانی که لاغری از ضرر و آسیب است؟!.

المحاسن، ج2، ص463 / الکافی، ج6، ص315

الوافی، ج19، ص297 / بحار الأنوار، ج63، ص64

ص: 153

ص: 154

است.⁽¹⁾

امام صادق علیه السّلام فرمود: به راستی که خداوند متعال پرخوری را دشمن می دارد. و فرمود: آدمیزاد ناچار است که غذایی بخورد که به وسیله آن کمرش استوار گردد. پس هرگاه یکی از شما غذایی می خورد، یک سوم شکم خود را برای غذا قرار دهد، یک سوم آن را برای آشامیدنی و یک سوم آن را برای نفس کشیدن. خود را فربه نکنید چنانچه خوک خود را برای ذبح فربه کند.

الکافی، ج6، ص269 / المحاسن، ج2، ص440

الوافی، ج20، ص501 / وسائل الشیعة، ج24، ص240 / بحار الأنوار، ج63، ص335

امام صادق علیه السّلام فرمود: کتان، لباس پیامبران علیهم السّلام است و موجب رویش گوشت می شود.

الکافی، بَابُ اَلْکَتَّانِ، ج6، ص449/ الخصال، ج2، ص610

وَ بِإِسْنَادِهِ قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ قَالَ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : «عَلَیْکُمْ بِاللَّحْمِ فَإِنَّهُ یُنْبِتُ اَللَّحْمَ - وَ مَنْ تَرَکَ اَللَّحْمَ أَرْبَعِینَ یَوْماً سَاءَ خُلُقُهُ»؛

امام رضا(علیه السلام)فرمود که فرستاده خدا(صلی الله علیه و آله) فرموده: بر شما باد خوردن گوشت،زیرا گوشت باعث روئیدن گوشت بر بدن می شود.و هر کس چهل روز گوشت نخورد،بد اخلاق می شود.

صحیفة الرضا علیه السلام، ج1، ص74 / عیون الأخبار، ج2، ص41 / من لا یحضره الفقیه، ج3، ص351 (اندکی اختلاف عبارت)

الأشعثیات، ج1، ص243 / الدعوات (للراوندی)، ج1، ص 153 / الوافی، ج19، ص287 (اندکی اختلاف عبارت)/ بحار الأنوار، ج63، ص58 / مستدرک الوسائل، ج16، ص345

وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ: «أَنَّ اَلصَّعْتَرَ یُنْبِتُ زِئْبِرَ اَلْمَعِدَةِ»؛

امام (علیه السلام)فرمود: آویشن پرزهای معده را می رویاند.

بحار الأنوار، ج63، ص243

عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ اَلْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ اَلْجَوْهَرِیِّ عَنْ أَبِی اَلْحَسَنِ اَلْأَصْفَهَانِیِّ قَالَ: «کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ وَ أَنَا أَسْمَعُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنِّی أَجِدُ اَلضَّعْفَ فِی بَدَنِی فَقَالَ عَلَیْکَ بِاللَّبَنِ فَإِنَّهُ یُنْبِتُ اَللَّحْمَ وَ یَشُدُّ اَلْعَظْمَ»؛

ابو الحسن اصفهانی گوید: من در حضور امام صادق علیه السّلام بودم و می شنیدم که شخصی به آن حضرت عرض کرد: فدایت شوم! بدنم سست و ضعیف شده است. فرمود: بر تو باد به شیر! زیرا شیر، گوشت بدن را می رویاند و استخوان ها را محکم می کند.

المحاسن، ج2، ص492/ الکافی، ج6، ص336

الوافی، ج19، ص348 / وسائل الشیعة، ج25، ص110 / الفصول المهمة، ج3، ص91 / بحار الأنوار، ج63، ص102

عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ قَالَ قَالَ أَبُو اَلْحَسَنِ اَلرِّضَا عَلَیْهِ السَّلاَمُ : «یَا أَحْمَدُ کَیْفَ شَهْوَتُکَ لِلْبَقْلِ فَقُلْتُ إِنِّی لَأَشْتَهِی عَامَّتَهُ قَالَ فَإِذَا کَانَ کَذَلِکَ فَعَلَیْکَ بِالسِّلْقِ فَإِنَّهُ یَنْبُتُ عَلَی شَاطِئِ اَلْفِرْدَوْسِ وَ فِیهِ شِفَاءٌ مِنَ اَلْأَدْوَاءِ وَ هُوَ یُغَلِّظُ اَلْعَظْمَ وَ یُنْبِتُ اَللَّحْمَ وَ لَوْ لاَ أَنْ تَمَسَّهُ أَیْدِی اَلْخَاطِئِینَ لَکَانَتِ اَلْوَرَقَةُ مِنْهُ تَسْتُرُ رِجَالاً قُلْتُ مِنْ أَحَبِّ اَلْبُقُولِ إِلَیَّ فَقَالَ اِحْمَدِ اَللَّهَ عَلَی مَعْرِفَتِکَ بِهِ»؛

امام رضا علیه السّلام فرمود:ای احمد خواست تو برای سبزی ها چگونه است؟ گفتم: همه را دوست ندارم، فرمود: چون چنین است بر تو باد به [برگ] چغندر که بر کناره نهر بهشت روید و درمان دردها است و استخوان را کلفت کند و گوشت رویاند و اگر نبود که دست خطاکاران بدان رسد یک برگش چند مرد را می پوشانید،گفتم:دوستتر سبزیست نزد من،فرمود:خدا را سپاس گو که آن را شناختی.در مکارم مانندش را آورده،در محاسن گفته: در حدیثی است که خرد را محکم و خون را پاک کند.

المحاسن، ج2، ص519

وسائل الشیعة، ج25، ص200 / بحار الأنوار، ج63، ص217

پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله فرمود :با حنا خضاب کنید؛ زیرا چشم را جلا می دهد، موی سر را می رویاند، بوی دهان را خوشبو می سازد و به همسر آرامش می دهد.

الکافی، ج6، ص483/ من لا یحضره الفقیه، ج1، ص121

مکارم الأخلاق ج1، ص78 / الوافی، ج6، ص640 / وسائل الشیعة، ج2، ص95 / بحار الأنوار، ج73، ص99

مِنْ طِبِّ اَلْأَئِمَّةِ رُوِیَ عَنْ أَبِی اَلْحَسَنِ اَلْعَسْکَرِیِّ عَلَیْهِ السَّلاَمُ أَنَّهُ قَالَ: «اَلتَّسْرِیحُ بِمُشْطِ اَلْعَاجِ یُنْبِتُ اَلشَّعْرَ فِی اَلرَّأْسِ وَ یَطْرُدُ اَلدُّودَ مِنَ اَلدِّمَاغِ وَ یُطْفِئُ اَلْمِرَارَ وَ یُنَقِّی اَللِّثَةَ وَ اَلْعُمُورَ»؛

حضرت امام حسن عسکری(علیه السّلام)فرمود: شانه زدن با شانه عاج موی سر را می رویاند و کرم (انگل) را از مغز دور میسازد،و صفرا و سوداء را فرو می نشاند، سبب تمییز شدن لثه و گوشت دهان می شود.

الکافی، ج6، ص307

مکارم الأخلاق، ج1، ص72 / وسائل الشیعة، ج2، ص123 / بحار الأنوار، ج73، ص115

عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ أَبِی اَلْحَسَنِ اَلرِّضَا عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: «اَلتِّینُ یَذْهَبُ بِالْبَخَرِ وَ یَشُدُّ اَلْعَظْمَ [اَلْفَمَ] وَ یُنْبِتُ اَلشَّعْرَ وَ یَذْهَبُ بِالدَّاءِ حَتَّی لاَ یُحْتَاجُ مَعَهُ إِلَی دَوَاءٍ وَ قَالَ اَلتِّینُ أَشْبَهُ شَیْءٍ بِنَبَاتِ اَلْجَنَّةِ وَ هُوَ یَذْهَبُ بِالْبَخَر»؛

امام رضا علیه السّلام فرمود: انجیر، بوی بد دهان را از بین می برد، استخوان (دهان) را محکم می کند، موی می رویاند، بیماری ها را معالجه می کند و با آن به هیچ داروی دیگری احتیاج نیست. شبیه ترین چیز به گیاهان بهشت، انجیر است و و گند دهن را از بین می برد.

المحاسن، ج2، ص554 / الکافی، ج6، ص358

الوافی، ج19، ص401 / وسائل الشیعة، ج25، ص169 / الفصول المهمة، ج3، ص111 / بحار الأنوار، ج63، ص185

وَ مِنْهُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی اَلْحَسَنِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ اَلصَّادِقِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ : «مَنْ أَخَذَ مِنْ أَظْفَارِهِ کُلَّ خَمِیسٍ لَمْ تَرْمَدْ عَیْنَاهُ وَ مَنْ أَخَذَهَا کُلَّ جُمُعَةٍ خَرَجَ مِنْ تَحْتِ کُلِّ ظُفُرٍ دَاءٌ قَالَ وَ اَلْکُحْلُ یَزِیدُ فِی ضَوْءِ اَلْبَصَرِ وَ یُنْبِتُ اَلْأَشْفَارَ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود هر کس در هر پنجشنبه ناخن خود گیرد چشمش درد نگیرد،و هر که در هر جمعه گیرد از زیر هر ناخنش دردی بدراید،و سرمه در روشنی چشم افزاید و مژگانها را رویاند.

طب الأئمة علیهم السلام (إبنا بسطام)، ج1، ص84

وسائل الشیعة، ج7، ص361 / الفصول المهمة، ج3، ص191 / بحار الأنوار، ج59، ص146

عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: «اَلْکُحْلُ یُنْبِتُ اَلشَّعْرَ وَ یُحِدُّ اَلْبَصَرَ وَ یُعِینُ عَلَی طُولِ اَلسُّجُودِ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: سرمه، موی می رویاند، چشم را تیزبین می کند و بر طولانی شدن سجده کمک می نماید.

الکافی، ج6، ص494/ ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ج1، ص22 (اندکی اختلاف عبارت)/ الخصال، ج1، ص18 (اندکی اختلاف عبارت)

روضة الواعظین، ج2، ص308 (اندکی اختلاف عبارت)/ الوافی، ج6، ص690 / وسائل الشیعة، ج2 ص98 و 99(اندکی اختلاف عبارت) / بحار الأنوار، ج63، ص94 و 95 (اندکی اختلاف عبارت)

وَ مِنْ کِتَابِ طِبِّ اَلْأَئِمَّةِ عَنْهُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: «اَلسِّوَاکُ یَجْلُو اَلْبَصَرَ وَ یُنْبِتُ اَلشَّعْرَ وَ یَذْهَبُ بِالدَّمْعَةِ»؛

امام رضا علیه السّلام فرمود: مسواک زدن،چشم را جلا می دهد و مو را می رویاند و آبریزش چشم را از میان می برد.

مکارم الأخلاق، ج1، ص50/ بحار الأنوار، ج73، ص137

از امام صادق (علیه السّلام) فرمود: سه چیز است که چاق می کند و خوردنی نیست، و سه چیز لاغر می کند و خوردنی است، و دو چیز برای هر چیزی سودمند است، و هیچ ضرری ندارد، اما آنچه چاق می کند، و خوردنی نیستند، لباس کتان و بوی خوش، نوره و آنچه خوردنی است و لاغر میکند، گوشت کهنه، پنیر، طلع (گل درخت خرما) .و در حدیث دیگر است که: آنچه برای همه چیز سودمند است و هیچ ضرر ندارد شکر و انار است .

المحاسن، ج2، ص463 و ج2، ص450 / الکافی، ج6، ص315

مکارم الأخلاق، ج 1، ص372 / بحار الأنوار، ج63، ص64 و ج63، ص198 و ج73، ص90 / وسائل الشیعة، ج25، ص56 و ج24، ص433 / الفصول المهمة، ج3، ص57 / الوافی، ج19، ص297

وَ قَالَ اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ : «اَلاِسْتِلْقَاءُ بَعْدَ اَلشِّبَعِ یُسْمِنُ اَلْبَدَنَ وَ یُمْرِئُ اَلطَّعَامَ وَ یَسُلُّ اَلدَّاءَ.»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: به پشت خوابیدن پس از خوردن تن را فربه کند،خوراک را گوارا سازد و درد را بیرون کشد،

الدعوات (للراوندی)، ج1، ص80 / بحار الأنوار، ج63، ص412 / مستدرک الوسائل، ج16، ص289

حَدَّثَنَا أَبِی رَضِیَ اَللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی اَلْعَطَّارُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُوسَی بْنِ عُمَرَ عَنِ اِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: «ثَلاَثَةٌ یُسْمِنَّ وَ ثَلاَثَةٌ یُهْزِلْنَ فَأَمَّا اَلَّتِی یُسْمِنَّ فَإِدْمَانُ اَلْحَمَّامِ وَ شَمُّ اَلرَّائِحَةِ اَلطَّیِّبَةِ وَ لُبْسُ اَلثِّیَابِ اَللَّیِّنَةِ وَ أَمَّا اَلَّتِی یُهْزِلْنَ فَإِدْمَانُ أَکْلِ اَلْبَیْضِ وَ اَلسَّمَکِ وَ اَلطَّلْعِ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: سه چیز فربه میکنند و سه چیز لاغر میکنند، آن سه که فربه میکنند همیشه حمام رفتن و بوی خوش استشمام کردن و جامه نرم پوشیدن است و آن سه که لاغر میکنند مداومت بر خوردن تخم و ماهی و گل درخت خرما.

الخصال، ج1، ص155

وسائل الشیعة، ج2، ص32 / بحار الأنوار، ج63 ص59 و ج73، ص73 و ج73، ص78 و ج73، ص141

أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ أَشْیَمَ عَنْ سُلَیْمَانَ اَلْجَعْفَرِیِّ قَالَ : «مَنْ أَرَادَ أَنْ یَحْمِلَ لَحْماً فَلْیَدْخُلِ اَلْحَمَّامَ یَوْماً وَ یَغِبُّ یَوْماً وَ مَنْ أَرَادَ أَنْ یَضْمُرَ وَ کَانَ کَثِیرَ اَللَّحْمِ فَلْیَدْخُلِ اَلْحَمَّامَ کُلَّ یَوْمٍ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: کسی که دوست دارد که چاق شود وارد حمام شود در یک روز و روز دیگر حمام نرود (یک روز درمیان) و کسی که می خواهد لاغر شود و چاق است، هرروز حمام برود.

الکافی، ج6، ص499

الوافی، ج6، ص607 / وسائل الشیعة، ج2، ص32

وَ عَنْ عَامِرٍ اَلشَّعْبِیِّ قَالَ قَالَ زِرُّ بْنُ حُبَیْشٍ رَضِیَ اَللَّهُ عَنْهُمَا قَالَ أَمِیرُ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ : «أَرْبَعُ کَلِمَاتٍ فِی اَلطِّبِّ لَوْ قَالَهَا بُقْرَاطُ أَوْ جَالِینُوسُ لَقَدَّمَ أَمَامَهَا مِائَةَ وَرَقَةٍ ثُمَّ زَیَّنَهَا بِهَذِهِ اَلْکَلِمَاتِ وَ هِیَ [قَوْلُهُ] تَوَقَّوُا اَلْبَرْدَ فِی أَوَّلِهِ وَ تَلَقَّوْهُ فِی آخِرِهِ فَإِنَّهُ یَفْعَلُ فِی اَلْأَبْدَانِ کَفِعْلِهِ فِی اَلْأَشْجَارِ أَوَّلُهُ یُحْرِقُ وَ آخِرُهُ یُورِقُ وَ رُوِیَ: تَوَقَّوُا اَلْهَوَاءَ»؛

امیرالمومنین علیه السّلام فرمود: 4 تا کلمه در طب است که اگر این 4 کلمه را شخص بقراط یا جالینوس که این ها از حکما بودند، اگر این ها می گفتند 100 نفر فوری کاغذ باز می کردند و کاغذ خودشان را به آن 4 تا کلمه زینت می دادند. بپرهیزید از سرما در اولش (فصل سرما) و به استقبال آن بروید در آخر آن، همان کاری که با درختان می کند با بدن انسان می کند، در اول فصل می سوزاند و در آخر فصل باعث رویش برگ می شود.

الدعوات (للراوندی)، ج1، ص75 / نهج البلاغة ج1 ص491 / خصائص الأئمة علیهم السلام، ج1، ص101 / نزهة الناظر، ج1، ص65 / غرر الحکم، ج1، ص322 / عیون الحکم، ج1، ص204 / وسائل الشیعة، ج7، ص508 / بحار الأنوار، ج59، ص271

امام صادق علیه السّلام فرمود: گوشت سنجد، گوشت می رویاند، استخوان آن، استخوان می رویاند و پوست آن پوست می رویاند، علاوه بر آن معده را گرم و دبّاغی می کند، سنجد امان از بواسیر و ضعف و سستی است، به ساق ها نیرو می بخشد و رگ جذام را دفع می کند.

المحاسن، ج2، صفحه497/ الکافی، ج6، ص361

مکارم الأخلاق، ج1، ص176/ الوافی، ج19، ص411 / وسائل الشیعة، ج25، ص174 / الفصول المهمة، ج3، ص114 / بحار الأنوار، ج63، ص188

امام صادق علیه السّلام فرمود: سویق، گوشت را می رویاند و استخوان را محکم می کند.

المحاسن، ج2، ص488 / الکافی، ج6، ص305

الوافی، ج19، ص277 / وسائل الشیعة، ج25، ص14 / الفصول المهمة، ج3، ص60/ بحار الأنوار، ج63، ص276

عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بُنْدَارَ وَ غَیْرُهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عُبَیْدِ اَللَّهِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ اَلدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ بْنِ أَبِی مَنْصُورٍ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَقُولُ: شُرْبُ اَلسَّوِیقِ بِالزَّیْتِ یُنْبِتُ اَللَّحْمَ وَ یَشُدُّ اَلْعَظْمَ وَ یُرِقُّ اَلْبَشَرَةَ وَ یَزِیدُ فِی اَلْبَاهِ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: نوشیدن سویق با روغن زیتون، گوشت را می رویاند، استخوان را محکم می سازد، پوست را نازک و رقیق می کند و قدرت جنسی را افزایش می دهد.

الکافی، ج6، ص306

الوافی، ج19، ص278 / وسائل الشیعة، ج25، ص18 / الفصول المهمة، ج3، ص65

ص: 155

ص: 156

ص: 157

کارکرد بعدی رویاندن "یُنبِتُ" است. بعضی به بیماری لاغری مبتلا هستند. پیامبر اکرم a می فرماید: لاغر بودن یک نوع مریضی است.⁽¹⁾

امام صادق علیه السّلام فرمود: سه چیزند که خوردنی نیستند و باعث چاقی می شوند، سه چیزند که خوردنی هستند و باعث لاغری اند و دو چیزند که برای همه چیز سودمند هستند و به هیچ چیز ضرر نمی زنند و دو چیزند به همه چیز ضرر می زنند و برای هیچ چیزی فایده ندارند. اما چیزهایی که خوردنی نیستند و چاق می کنند عبارتند از: پوشیدن کتان، عطر زدن و نوره کشیدن. چیزهایی که خورده می شوند و لاغر می کنند عبارتند از: گوشت خشک، پنیر و شکوفه خرما. در حدیثی دیگر آمده: گردو و عصاره روغن. آن دو چیزی که برای همه چیز فایده دارند و به هیچ چیز ضرر نمی زنند، عبارتند از: آب نیم گرم و انار.و آن دو چیزی که برای همه چیز مضرند و هیچ سودی ندارند عبارتند از: گوشت خشک و پنیر. عرض کردم: قربانت گردم! آن جا فرمودید:«آنها لاغر می کنند» و این جا فرمودید: «ضرر می زنند».فرمود: مگر نمی دانی که لاغری از ضرر و آسیب است؟!.

المحاسن، ج2، ص463 / الکافی، ج6، ص315

الوافی، ج19، ص297 / بحار الأنوار، ج63، ص64

ص: 158

مثلاً اگر دیدید کسی قلبش در حال ازدست رفتن است، دچار مشکل می شود، به او بگویید سرکه انگوری خانگی را مصرف کند. «اَلْخَلُّ یُحْیِی الْقَلْبَ»⁽¹⁾

امیر المؤمنین علیه السّلام فرمودند: بهترین خورش ها سرکه است. سوداء را می شکند، صفرا را خاموش می سازد و قلب را زنده می کند.

الکافی، ج6، ص329/ الخصال، ج2، ص610/ المحاسن، ج2، ص486

مکارم الأخلاق، ج1، ص190 / الدعوات (للراوندی)، ج1، ص146 / وسائل الشیعة، ج25، ص92 / الوافی، ج19، ص325/ تحف العقول، ج1، ص100 / بحار الأنوار، ج10، ص89/ مستدرک الوسائل، ج16، ص364

عنوان بعدی کارکرد کنترل کنندگی "یَقطعُ" است. [وقتی که] خونریزی اتفاق افتاده است، خونریزی را چطور درمان کنیم؟ مثلاً خونریزی در دماغ را با سویق سیب کنترل کنیم.⁽²⁾

و از ابن بکیر:خون دماغ شدم،از امام صادق درمانی خواستم فرمود: سویق سیب بخور،خوردم خون دماغ من قطع گردید.

مکارم الأخلاق، ج1، ص193 / بحار الأنوارف، ج63، ص281

ص: 159

خونریزی رحمی را با سویق عدس کنترل کنید.⁽¹⁾

از علی بن مهزیار: کنیزی از او گرفتار خونریزی شدید حیض شد، چنان که مشرف به موت گشت،حضرت باقر(علیه السّلام)، دستور داد که به او سویق عدس بخورانند، سویق عدس خورد و خوب شد.

الکافی، ج6، ص307

مکارم الأخلاق، ج1، ص193 / الوافی، ج19، ص282 / وسائل الشیعة، ج25، ص21 / بحار الأنوار، ج63، ص282 / عوالم العلوم، ج23، ص366

خونریزی ناشی از بواسیر را با سنجد کنترل کنید.⁽²⁾

امام صادق علیه السّلام فرمود: گوشت سنجد، گوشت می رویاند، استخوان آن، استخوان می رویاند و پوست آن پوست می رویاند، علاوه بر آن معده را گرم و دبّاغی می کند، سنجد امان از بواسیر و ضعف و سستی است، به ساق ها نیرو می بخشد و رگ جذام را دفع می کند.

المحاسن، ج2، صفحه497/ الکافی، ج6، ص361

مکارم الأخلاق، ج1، ص176/ الوافی، ج19، ص411 / وسائل الشیعة، ج25، ص174 / الفصول المهمة، ج3، ص114 / بحار الأنوار، ج63، ص188

از امام صادق علیه السّلام درباره تره سؤال شد، فرمود: آن را بخور؛ زیرا چهار خاصیت دارد: بوی دهان را خوش بو می کند، بادهای بدن را دور می نماید، بواسیر را از بین می برد و برای کسی که بر خوردن آن مداومت کند جلوگیری کننده از جذام است.

المحاسن، ج2، ص510 / الکافی، ج6، ص365 / الخصال، ج1، ص249

الوافی، ج19، ص434 / وسائل الشیعة، ج25، ص189 / الفصول المهمة، ج3، ص117 / بحار الأنوار، ج63، ص200

مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ اَلْعَبَّاسِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: «کَانَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ إِذَا أَفْطَرَ بَدَأَ بِحَلْوَاءَ یُفْطِرُ عَلَیْهَا فَإِنْ لَمْ یَجِدْ فَسُکَّرَةٍ أَوْ تَمَرَاتٍ فَإِذَا أَعْوَزَ ذَلِکَ کُلُّهُ فَمَاءٍ فَاتِرٍ وَ کَانَ یَقُولُ یُنَقِّی اَلْمَعِدَةَ وَ اَلْکَبِدَ وَ یُطَیِّبُ اَلنَّکْهَةَ وَ اَلْفَمَ وَ یُقَوِّی اَلْأَضْرَاسَ وَ یُقَوِّی اَلْحَدَقَ وَ یَجْلُو اَلنَّاظِرَ وَ یَغْسِلُ اَلذُّنُوبَ غَسْلاً وَ یُسَکِّنُ اَلْعُرُوقَ اَلْهَائِجَةَ وَ اَلْمِرَّةَ اَلْغَالِبَةَ وَ یَقْطَعُ اَلْبَلْغَمَ وَ یُطْفِئُ اَلْحَرَارَةَ عَنِ اَلْمَعِدَةِ وَ یَذْهَبُ بِالصُّدَاعِ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله همواره به هنگام افطار با حلوا آغاز می نمود و اگر حلوا نمی یافت با شکر یا خرما. پس هرگاه هیچ کدام از آنها را نمی یافت با آب ولرم افطار می نمود و می فرمود: آب ولرم معده و کبد را پاکیزه، بوی دهان را خوشبو، دندانها را محکم، حدقه چشم را نیرومند می نماید به دیده جلوه می بخشد، گناهان را به طور کامل می شوید، به رگ های هیحانی صفرا و یا سوداء آرامی بخشد، بلغم را قطع می کند، حرارت معده را فرو می نشاند و سردرد را از بین می برد.

الکافی، ج4، ص152

المقنعة، ج،1 ص317 / روضة الواعظین، ج2، ص341 / الوافی، ج11، ص246 / وسائل الشیعة، ج10، ص158 / بحار الأنوار، ج16، ص242

مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی رَفَعَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ أَنَّهُ قَالَ: «سَوِیقُ اَلْعَدَسِ یَقْطَعُ اَلْعَطَشَ وَ یُقَوِّی اَلْمَعِدَةَ وَ فِیهِ شِفَاءٌ مِنْ سَبْعِینَ دَاءً وَ یُطْفِئُ اَلصَّفْرَاءَ وَ یُبَرِّدُ اَلْجَوْفَ وَ کَانَ إِذَا سَافَرَ لاَ یُفَارِقُهُ وَ کَانَ إِذَا هَاجَ اَلدَّمُ بِأَحَدٍ مِنْ حَشَمِهِ یَقُولُ لَهُ اِشْرَبْ مِنْ سَوِیقِ اَلْعَدَسِ فَإِنَّهُ یُسَکِّنُ هَیَجَانَ اَلدَّمِ وَ یُطْفِئُ اَلْحَرَارَةَ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: سویق عدس، تشنگی را برطرف می کند، معده را قوی می سازد، در آن شافی از هفتاد بیماری است، صفرا را خاموش می سازد و شکم را خنک می گرداند. راوی گوید: امام صادق علیه السّلام به هنگام مسافرت نیز سویق عدس را همراه می برد و هرگاه خون بر یکی از خدمت کاران ایشان غلبه می کرد، به او می فرمود: قاووت عدس بنوش؛ زیرا غلبه خون را آرام می کند و گرما را خاموش می سازد.

الکافی، ج6، ص307

مکارم الأخلاق، ج1، ص193 / الوافی، ج19، ص281 / وسائل الشیعة، ج25، ص21 / بحار الأنوار، ج63، ص282

عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ عَنْ هِشَامِ بْنِ اَلْحَکَمِ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: «رَأَیْتُ رَابَّةَ [دَایَةَ ] أَبِی اَلْحَسَنِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ تُلْقِمُهُ اَلْأَرُزَّ وَ تَضْرِبُهُ عَلَیْهِ فَغَمَّنِی ذَلِکَ فَدَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ فَقَالَ إِنِّی أَحْسَبُکَ غَمَّکَ اَلَّذِی رَأَیْتَ مِنْ رَابَّةِ أَبِی اَلْحَسَنِ قُلْتُ نَعَمْ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَقَالَ لِی نَعَمْ نِعْمَ اَلطَّعَامُ اَلْأَرُزُّ یُوَسِّعُ اَلْأَمْعَاءَ وَ یَقْطَعُ اَلْبَوَاسِیرَ وَ إِنَّا لَنَغْبِطُ أَهْلَ اَلْعِرَاقِ بِأَکْلِهِمُ اَلْأَرُزَّ وَ اَلْبُسْرَ فَإِنَّهُمَا یُوَسِّعَانِ اَلْأَمْعَاءَ وَ یَقْطَعَانِ اَلْبَوَاسِیرَ»؛

زراره گوید: روزی دایه امام کاظم علیه السّلام را دیدم که به آن حضرت به زور لقمه برنج می خوراند و حضرتش را می زند. من از این موضوع اندوهگین شدم. به حضور امام صادق علیه السّلام وارد شدم. ایشان به من فرمود: به نظرم آن چه را که از دایه موسی مشاهده نمودی تو را غمگین نموده است؟

عرض کردم: آری؛ فدایت شوم! حضرتش فرمود: برنج چه خوب غذایی است! معده و روده ها را می گشاید و بواسیر را قطع می کند. به راستی که ما به اهل عراق به خاطر این که برنج و غوره خرما می خورند غبطه می خوریم؛ زیرا آن دو، معده و روده ها را می گشاید و بواسیر را قطع می نمایند.

المحاسن، ج2، ص503 / الکافی، ج6، ص341

الوافی، ج19، ص359 / وسائل الشیعة، ج25، ص123 / الفصول المهمة، ج3، ص96 / بحار الأنوار، ج47، ص42 و ج59، ص196 و ج63، ص261 / عوالم العلوم، ج20، ص108 و ج20، ص173

عَنْ کَعْبٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : «کُلُوا اَلتِّینَ اَلرَّطْبَ وَ اَلْیَابِسَ فَإِنَّهُ یَزِیدُ فِی اَلْجِمَاعِ وَ یَقْطَعُ اَلْبَوَاسِیرَ وَ یَنْفَعُ مِنَ اَلنِّقْرِسِ وَ اَلْإِبْرِدَةِ»؛

پیغمبر(صلّی اللّه علیه و آله)فرمود:انجیر تازه و خشک بخورید که به نیروی جماع می افزاید و بواسیر را بر طرف می کند،و برای رطوبت و نقرس سودمند است.

المحاسن، ج2، ص503 / الکافی، ج6، ص341

تفسیر الصافی، ج5، ص346 / مکارم الأخلاق، ج1، ص174/ بحار الأنوار، ج63، ص186/ تفسیر کنز الدقائق، ج14، ص340 / مستدرک الوسائل، ج16، ص404

ص: 160

کارکرد بعدی پیشگیری یا واکسن "أمانٌ" است. [وقتی] می خواهیم اصلاً مبتلا نشویم، به روایات باب "امان" که کارکرد پیشگیری دارد رجوع کنیم؛⁽¹⁾

از امام صادق علیه السّلام درباره تره سؤال شد، فرمود: آن را بخور؛ زیرا چهار خاصیت دارد: بوی دهان را خوش بو می کند، بادهای بدن را دور می نماید، بواسیر را از بین می برد و برای کسی که بر خوردن آن مداومت کند جلوگیری کننده از جذام است.

المحاسن، ج2، ص510 / الکافی، ج6، ص365 / الخصال، ج1، ص249

الوافی، ج19، ص434 / وسائل الشیعة، ج25، ص189 / الفصول المهمة، ج3، ص117 / بحار الأنوار، ج63، ص200

ص: 161

«الْغُبَیراءُ اَمانٌ مِنَ الْبَواسیرِ»⁽¹⁾

امام صادق علیه السّلام فرمود: گوشت سنجد، گوشت می رویاند، استخوان آن، استخوان می رویاند و پوست آن پوست می رویاند، علاوه بر آن معده را گرم و دبّاغی می کند، سنجد امان از بواسیر و ضعف و سستی است، به ساق ها نیرو می بخشد و رگ جذام را دفع می کند.

المحاسن، ج2، صفحه497/ الکافی، ج6، ص361

مکارم الأخلاق، ج1، ص176/ الوافی، ج19، ص411 / وسائل الشیعة، ج25، ص174 / الفصول المهمة، ج3، ص114 / بحار الأنوار، ج63، ص188

مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی عَنْ إِشْکِیبَ بْنِ عَبْدَةَ اَلْهَمْدَانِیِّ بِإِسْنَادٍ لَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ أَنَّهُ قَالَ: «اَلْحَوْکُ بَقْلَةُ اَلْأَنْبِیَاءِ أَمَا إِنَّ فِیهِ ثَمَانَ خِصَالٍ یُمْرِئُ وَ یَفْتَحُ اَلسُّدَدَ وَ یُطَیِّبُ اَلْجُشَاءَ وَ یُطَیِّبُ اَلنَّکْهَةَ وَ یُشَهِّی اَلطَّعَامَ وَ یَسُلُّ اَلدَّاءَ وَ هُوَ أَمَانٌ مِنَ اَلْجُذَامِ إِذَا اِسْتَقَرَّ فِی جَوْفِ اَلْإِنْسَانِ قَمَعَ اَلدَّاءَ کُلَّهُ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: ریحان کوهی، سبزی پیامبران علیهم السّلام است. آگاه باشید! که آن دارای هشت خصوصیت است: غذا را گوارا می کند، گرفتگی رگ را می گشاید، آروغ را خوش بو می کند، بوی دهان را خوش بو می سازد، اشتهاآور است، بیماری را بهبود می دهد، پیشگیری کننده از جذام است و هرگاه در شکم انسان قرار گیرد، همه بیماری ها را بهبود می دهد.

الکافی، ج6، ص364

مکارم الأخلاق، ج1، ص179 / الوافی، ج19، ص442 / الفصول المهمة، ج3، ص116 /وسائل الشیعة، ج25، ص186 / بحار الأنوار، ج63، ص189 و ج63، ص215/ مستدرک الوسائل ج16 ص418

عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی عَنِ اَلْبَاقِرِ وَ اَلصَّادِقِ عَلَیْهِمَا السَّلاَمُ قَالَ: «إِذَا خَرَجْنَا مِنَ اَلْحَمَّامِ خَرَجْنَا مُتَعَمَّمِینَ شِتَاءً کَانَ أَوْ صَیْفاً وَ کَانَا یَقُولاَنِ هُوَ أَمَانٌ مِنَ اَلصُّدَاعِ»؛

امام باقر و صادق علیهما السلام ما زمانی که از حمام خارج می شویم، سر خود را می پوشانیم، خواه زمستان باشد یا تابستان؛ این کار برای جلوگیری از سردرد است.

من لا یحضره الفقیه، ج1، ص117

مکارم الأخلاق، ج1، ص55 / بحار الأنوار، ج73، ص79

کُلِّ جَبَلٍ نَهَرٌ أَشَدُّ بَرْداً مِنَ اَلثَّلْجِ، وَ أَحْلَی مِنَ اَلْعَسَلِ، وَ أَشَدُّ بَیَاضاً مِنَ اَللَّبَنِ، لاَ یَشْرَبُ مِنْهَا إِلاَّ مُحَمَّدٌ وَ آلُهُ (عَلَیْهِمُ اَلسَّلاَمُ) وَ شِیعَتُهُمْ، وَ مَصَبُّهَا کُلُّهَا وَاحِدٌ وَ مَخْرَجُهَا مِنَ اَلْکَوْثَرِ، وَ إِنَّ هَذِهِ اَلْجِبَالَ تُسَبِّحُ اَللَّهَ وَ تُقَدِّسُهُ وَ تُمَجِّدُهُ، وَ تَسْتَغْفِرُ لِمُحِبِّی آلِ مُحَمَّدٍ (عَلَیْهِمُ اَلسَّلاَمُ)، فَمَنْ تَخَتَّمَ بِشَیْءٍ مِنْهَا مِنْ شِیعَةِ آلِ مُحَمَّدٍ (عَلَیْهِمُ اَلسَّلاَمُ) لَمْ یَرَ إِلاَّ اَلْخَیْرَ وَ اَلْحُسْنَی وَ اَلسَّعَةَ فِی رِزْقِهِ، وَ اَلسَّلاَمَةَ مِنْ جَمِیعِ أَنْوَاعِ اَلْبَلاَءِ، وَ هُوَ أَمَانٌ مِنَ اَلسُّلْطَانِ اَلْجَائِرِ، وَ مِنْ کُلِّ مَا یَخَافُهُ اَلْإِنْسَانُ وَ یَحْذَرُهُ»؛

بشیر دهّان می گوید:به امام باقر علیه السّلام عرضه داشتم:فدایت شوم.چه نگین هایی با فضیلت تر است تا بر انگشترم بنشانم؟امام فرمود:ای بشیر!چرا تو از عقیق سرخ و عقیق زرد و عقیق سفید استفاده نمی کنی؟همانا این ها سه کوه در بهشت هستند:اما عقیق سرخ مشرف بر خانه رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله است و عقیق زرد مشرف بر خانه فاطمه علیها السّلام و عقیق سفید مشرف بر خانه امیر مؤمنان علیه السّلام است و تمامی خانه ها یکی است که از آن سه نهر خارج می شود و از زیر کوهی،نهری جاری است که از برف سردتر و از عسل شیرین تر و از شیر سفیدتر است که جز محمد و خاندان او و شیعیانش کسی از آن نمی نوشد و آبریز همگی آنها یکی است و محل خروج آن از حوض کوثر است و این کوه ها تسبیح خدای را می گویند و او را پاک و بزرگ بر می شمارند و برای دوستداران اهل بیت محمد صلّی اللّه علیه و اله طلب بخشش می نمایند.پس هرکس از شیعیان آل محمد از آنان انگشتری به دست کند جز نیکی و خوبی و زیادی در روزی و آسایش از هر نوع بلا مشاهده نمی کند و او از سلطان ستمگر و هر آنچه انسان از آن می هراسد و در حذر است در امان خواهد بود.

الأمالی (للطوسی)، ج1، ص311 / وسائل الشیعة، ج5، ص88 / بحار الأنوار، ج37، ص42

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَنِ اَلْعُوسِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ اَلْمُسْلِیِّ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ سَعْدٍ عَنْ مَنِیعٍ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : «لُبْسُ اَلْخُفِّ أَمَانٌ مِنَ اَلسِّلِّ»؛

امام باقر علیه السّلام فرمود: پوشیدن خفّ موجب امان از بیماری سل است.

الکافی ج6 ص466

الوافی، ج20، ص757 / وسائل الشیعة، ج5، ص71

اَلْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ اَلْعَبَّاسِ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ عَلِیٍّ اَلْقُمِّیِّ [اَلْقُمِّیِّ خ ل] عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: سَعَةُ اَلْجُرُبَّانِ وَ نَبَاتُ اَلشَّعْرِ فِی اَلْأَنْفِ أَمَانٌ مِنَ اَلْجُذَامِ ...»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: گشاد بودن یقه پیراهن و رویش مو در بینی، امان از بیماری جذام است.

الکافی، ج6، ص479

الوافی، ج20، ص783 / وسائل الشیعة، ج5، ص111 / طب الأئمة علیهم السلام (إبنا بسطام)، ج1، ص104 / بحار الأنوار، ج59، ص212

مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ اَلْحَسَنِ اَلْجَلاَّبِ عَنْ مُوسَی بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ اِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : اَلْجَزَرُ أَمَانٌ مِنَ اَلْقُولَنْجِ وَ اَلْبَوَاسِیرِ وَ یُعِینُ عَلَی اَلْجِمَاعِ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: هویج امان از قولنج و بواسیر است و بر نیروی آمیزش یاری می کند.

الکافی، ج6، ص372

مکارم الأخلاق، ج1، ص184 / الوافی، ج19، ص423 / وسائل الشیعة، ج25، ص206 / الفصول المهمة، ج3، ص126

حَدَّثَنَا أَبُو طَالِبٍ اَلْمُظَفَّرُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ اَلْمُظَفَّرِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو اَلنَّضْرِ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ قَالَ حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ مُحَمَّدٍ اَلْبَلْخِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ اَلْحَسَنِ اَلدَّقَّاقُ قَالَ حَدَّثَنِی إِبْرَاهِیمُ بْنُ مُحَمَّدٍ اَلْعَلَوِیُّ قَالَ حَدَّثَتْنِی نَسِیمُ خَادِمَةُ أَبِی مُحَمَّدٍ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَتْ: «دَخَلْتُ عَلَی صَاحِبِ هَذَا اَلْأَمْرِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ بَعْدَ مَوْلِدِهِ بِلَیْلَةٍ فَعَطَسْتُ عِنْدَهُ قَالَ لِی یَرْحَمُکِ اَللَّهُ قَالَتْ نَسِیمُ فَفَرِحْتُ بِذَلِکَ فَقَالَ لِی عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ أَ لاَ أُبَشِّرُکِ فِی اَلْعُطَاسِ قُلْتُ بَلَی قَالَ هُوَ أَمَانٌ مِنَ اَلْمَوْتِ ثَلاَثَةَ أَیَّامٍ»؛

خادمه امام حسن علیه السّلام-گوید:بر صاحب الأمر علیه السّلام یک شب پس از تولّدش وارد شدم و نزد او عطسه زدم،فرمود:یرحمک اللّٰه،نسیم گوید: بدان خوشحال شدم،فرمود:آیا تو را در باب عطسه زدن مژده بدهم؟گفتم: آری،فرمود:کسی که عطسه می زند تا سه روز از مرگ در امان است.

کمال الدین، ج2، ص441

وسائل الشیعة، ج12، ص89 / اثبات الهداة، ج5، ص295 / بحار الأنوار، ج52، ص30و ج51، ص5 و ج73، ص54

مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ اِبْنِ فَضَّالٍ عَنِ اِبْنِ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: غَسْلُ اَلرَّأْسِ بِالْخِطْمِیِّ فِی کُلِّ جُمُعَةٍ أَمَانٌ مِنَ اَلْبَرَصِ وَ اَلْجُنُونِ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: در هر جمعه شستن سر با گیاه ختمی امان از پیسی و دیوانگی است.

الکافی، ج3، ص418 و ج6، ص504 / من لا یحضره الفقیه، ج1، ص124 / تهذیب الأحکام، ج3، ص236 / ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ج1، ص19

روضة الواعظین، ج2، ص307 / مکارم الأخلاق، ج1، ص60 / جمال الأسبوع، ج1، ص362 / الدعوات (للراوندی)، ج1، ص80 / الوافی، ج6، ص631 / وسائل الشیعة، ج7، ص354 / بحار الأنوار، ج73، ص87 و ج86، ص352

وَ أَرْوِی: «مَاءُ زَمْزَمَ شِفَاءٌ مِنْ کُلِّ دَاءٍ وَ سُقْمٍ وَ أَمَانٌ مِنْ کُلِّ خَوْفٍ وَ حُزْنٍ»؛

امام رضا علیه السّلام فرمود: آب زمزم شفای هر درد و بیماری و امان بخشِ از هر ترس و اندوهی است.

فقه الرضا علیه السلام، ج1، ص346

بحار الأنوار، ج96، ص245 / مستدرک الوسائل، ج9، ص347 و ج17، ص17

وَ قَالَ اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : «اَلْحِنَّاءُ عَلَی أَثَرِ اَلنُّورَةِ أَمَانٌ مِنَ اَلْجُذَامِ وَ اَلْبَرَصِ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: حنا مالیدن بر بدن پس از نوره کشیدن و بدنبال آن، موجب ایمن شدن از جذام و پیسی است.

من لا یحضره الفقیه، ج1، ص121

مکارم الأخلاق، ج1، ص62/ الوافی، ج6، ص628 / وسائل الشیعة، ج2، ص74 / بحار الأنوار، ج73، ص92

وَ عَنِ اَلصَّادِقِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ أَنَّهُ قَالَ: «تَقْلِیمُ اَلْأَظَافِیرِ وَ أَخْذُ اَلشَّارِبِ مِنَ اَلْجُمُعَةِ إِلَی اَلْجُمُعَةِ أَمَانٌ مِنَ اَلْجُذَامِ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: گرفتن ناخنها و گرفتن شارب از جمعه تا جمعه امانست از خوره.

الأمالی (للصدوق)، ج1، ص305

جامع الأخبار، ج1، ص121

وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ اَلرَّزَّازِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی اَلْخَطَّابِ عَنْ مُوسَی بْنِ سَعْدَانَ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ اَلْقَاسِمِ عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی اَلْعَلاَءِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَقُولُ: «حَنِّکُوا أَوْلاَدَکُمْ بِتُرْبَةِ اَلْحُسَیْنِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فَإِنَّهَا أَمَانٌ مِنْ کُلِّ دَاءٍ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: کام نوزادان خود را با تربت امام حسین(علیه السّلام) بردارید که امان از هر درد است .

تهذیب الأحکام، ج6، ص74

مصباح المتهجد، ج2، ص732 / روضة الواعظین، ج2، ص412 / الدعوات (للراوندی)، ج1، ص185 / المزار الکبیر، ج1، ص362/ الوافی، ج14، ص1528 / وسائل الشیعة، ج14، ص524 / بحار الأنوار، ج98، ص136

اگر خواستید به بواسیر مبتلا نشوید، سنجد بخورید. یا مثلاً تطهیر و شستشوی بعد از بول و دفع را حتماً با آب سرد انجام دهید.⁽²⁾

امیرالمومنین علی علیه السلام فرمود: تطهیر با آب سرد بواسیر را قطع می کند.

الخصال، ج2، ص610 / تهذیب الأحکام، ج1، ص354

تحف العقول، ج1، ص100 / الوافی، ج6، ص131 / وسائل الشیعة، ج1، ص354 / الفصول المهمة، ج3، ص157 / بحار الأنوار، ج77، ص19 و ج10، ص89

ص: 162

ص: 163

کارکرد دیگر نورانی کردن "یُنیرُ" است. بعضی اوقات با بعضی [افراد دیگر] حرف می زنید -خودتان هم می گویید، در افکار عمومی است- می گویید: حرف در گوشش نمی رود (نمی شنود)؛ قبلش به او سرکه دهید،⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام: سرکه قلب را نورانی می کند.

بحار الأنوار، ج63، ص302

انار دهید،⁽²⁾

زید بن عبد الملک نوفلی گوید: به حضور امام صادق علیه السّلام شرف یاب شدم، در دست حضرت یک عدد انار بود. فرمود: ای معتّب! به او یک عدد انار بده؛ چرا که شراکت در خوردن چیزی جز خوردن انار نزد من مبغوض تر نیست. آن گاه حضرت علیه السّلام حجامت نمود و به من دستور داد که حجامت کنم، من حجامت کردم، سپس انار دیگری خواست و فرمود: ای یزید! هر مؤمنی یک انار کامل بخورد خداوند متعال تا چهل صبح شیطان را از روشنایی قلبش دور می کند، هرکس دو انار کامل بخورد، خداوند شیطان را تا صد روز از روشنایی قلبش دور خواهد کرد، هرکس سه انار کامل بخورد خداوند شیطان را تا یک سال از روشنایی قلبش دور خواهد نمود و هرکس که خداوند شیطان را تا یک سال از روشنایی قلبش دور کند، گناه نخواهد کرد و هرکس که گناه نکند، داخل بهشت می شود.

الکافی، ج6، ص353 / المحاسن، ج2، ص544

الوافی، ج19، ص391 / وسائل الشیعة، ج24، ص414 / بحار الأنوار، ج63، ص161

بعضی از این چیزها سیاهی قلب را می برد، فهم را باز

ص: 164

می کند. همه مشکلات این نیست که فرد چشم درد گرفته، بواسیر گرفته، بیمار شده است. خصوصاً پدر و مادرها بعضی اوقات با بچه ها، مشکل پیدا می کنند، می گویند: بچه ما حرف گوش نمی دهد، چاره این است که قلب او را نورانی کنید (قوه دریافت او را قوی کنید).⁽¹⁾

پیامبر اکرم صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود:مرکبات را از دست ندهید که دل را روشن کند و مغز را بیفزاید.

طب النبی صلّی الله علیه و آله، ج1، ص27 / بحار الأنوار، ج59، ص297

امام کاظم علیه السّلام فرمود: هرکس روز جمعه در حالت ناشتا یک عدد انار بخورد، قلبش تا چهل روز روشن و نورانی خواهد شد. و اگر دو انار بخورد، هشتاد روز و اگر سه انار بخورد، صد و بیست روز قلبش روشن می شود و وسوسه شیطان از او دور می شود و هرکس وسوسه شیطان از او دور شود، خداوند متعال را عصیان نمی کند و هرکس خداوند را عصیان نکند، خداوند او را وارد بهشت می کند.

المحاسن، ج2، ص544 / الکافی، ج6، ص355

الوافی ج19 ص393 / وسائل الشیعة، ج24، ص418 / بحار الأنوار، ج63، ص162 و ج86، ص360

شهاب بن عبد ربّه می گوید:از امام صادق(علیه السّلام)شنیدم که می فرماید:زبیر نزد پیامبر خدا(صلّی الله علیه و آله)آمد در حالی که در دستش یک عدد به بود،پیامبر خدا به او فرمود:ای زبیر این چیست که در دست توست؟گفت:یا رسول اللّٰه،این یک به است.پیامبر فرمود:ای زبیر،بخور که در آن سه خصلت است:قلب را آرامش می دهد و بخیل را سخاوتمند و ترسو را شجاع می کند.

الخصال، ج1، ص157

بحار الأنوار، ج63، ص166

چند

ص: 165

روز به او "به" دهید، بعد چیزی از او تقاضا کردید، متعجب می شوید. این آدم که تا دیروز به کسی کمک نمی کرد، الان کمک می کند. پس این خاصیت ها می تواند داشته باشد.

ص: 166

خاصیت های دیگری هم وجود دارد. مثل "یَذهبُ"⁽¹⁾

امیرالمومنین علیه السلام فرمود: شستن جامه اندوه را از بین می برد،و وسیله پاکیزگی برای نماز است.خداوند متعال می فرماید:«لباس خود را پاکیزه کن،یعنی کوتاه کن.

الخصال، ج2، ص610 / الکافی، ج6، ص441

مکارم الأخلاق، ج1، ص103 / تفسیر الصافی، ج5، ص246/ الوافی

ج6 ص14 /وسائل الشیعة، ج5، ص14 و ج5، ص41 / تحف العقول، ج1، ص100 / بحار الأنوار، ج10، ص89 و ج64 ص278 / تفسیر نور الثقلین، ج5، ص454 / تفسیر کنز الدقائق، ج14، ص14

قَالَ اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ : «اِغْسِلُوا أَرْجُلَکُمْ بَعْدَ خُرُوجِکُمْ مِنَ اَلْحَمَّامِ فَإِنَّهُ یَذْهَبُ بِالشَّقِیقَةِ وَ إِذَا خَرَجْتَ فَتَعَمَّمْ.»؛

امام صادق(علیه السّلام)فرمود: هنگامی که از حمام خارج شدید پاهای تان را بشوئید زیرا این کار درد شقیقه را از بین می برد، و هر وقت که از حمام خارج شدی دستار ببند.

بحار الأنوار، ج73، ص78

«وَ کَانَ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ یُحِبُّ اَلدُّهْنَ وَ یَکْرَهُ اَلشَّعَثَ وَ یَقُولُ: إِنَّ اَلدُّهْنَ یَذْهَبُ بِالْبُؤْسِ وَ کَانَ یَدَّهِنُ بِأَصْنَافٍ مِنَ اَلدُّهْنِ وَ کَانَ إِذَا اِدَّهَنَ بَدَأَ بِرَأْسِهِ وَ لِحْیَتِهِ وَ یَقُولُ إِنَّ اَلرَّأْسَ قَبْلَ اَللِّحْیَةِ وَ کَانَ یَدَّهِنُ بِالْبَنَفْسَجِ وَ یَقُولُ هُوَ أَفْضَلُ اَلْأَدْهَانِ وَ کَانَ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ إِذَا اِدَّهَنَ بَدَأَ بِحَاجِبَیْهِ ثُمَّ بِشَارِبَیْهِ ثُمَّ یُدْخِلُهُ فِی أَنْفِهِ وَ یَشَمُّهُ ثُمَّ یَدَّهِنُ رَأْسَهُ وَ کَانَ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ یَدَّهِنُ حَاجِبَیْهِ مِنَ اَلصُّدَاعِ وَ یَدَّهِنُ شَارِبَیْهِ بِدُهْنٍ سِوَی دُهْنِ لِحْیَتِهِ»؛

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مالیدن روغن را دوست می داشت و از ژولیدگی و پریشانی مو، بدش می آمد و می فرمود:استعمال روغن،فقر را از میان می برد و از تمام انواع روغن،استعمال می نمود.هنگام مالیدن روغن،ابتدا از سر و ریش خود شروع می کرد و می فرمود:سر و ریش مقدم است.او روغن بنفشه استعمال می کرد و می فرمود:برترین روغن هاست.هنگام استعمال روغن،ابتدا از ابروان خود شروع می کرد.سپس شارب(سبیل)خود را روغن می مالید و سپس روغن را به داخل بینی می مالید و آن را می بویید،آنگاه به سر خود روغن می مالید.حضرت صلّی اللّه علیه و آله و سلّم برای رفع سردرد،به ابروان خود روغن می مالید و شارب خود را با روغنی غیر از روغن ریش خود،روغن مالی می کرد.

مکارم الأخلاق، ج1، ص33 / وسائل الشیعة، ج2، ص157 / بحار الأنوار، ج16، ص247

«اَلدُّهْنُ یَذْهَبُ بِالسُّوءِ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: روغن، زشتی را از بین می برد.

الکافی، ج6، ص519

وسائل الشیعة، ج2، ص156

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ بْنِ کَثِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: «فَضْلُ اَلْبَنَفْسَجِ عَلَی اَلْأَدْهَانِ کَفَضْلِ اَلْإِسْلاَمِ عَلَی اَلْأَدْیَانِ نِعْمَ اَلدُّهْنُ اَلْبَنَفْسَجُ لَیَذْهَبُ بِالدَّاءِ مِنَ اَلرَّأْسِ وَ اَلْعَیْنَیْنِ فَادَّهِنُوا بِهِ»؛

برتری روغن بنفشه بر دیگر روغن ها مانند برتری اسلام بر دیگر ادیان است. بنفشه چه روغن خوبی است! که بیماری های سر و چشم را از بین می برد، پس از آن روغن استفاده کنید.

الکافی، ج6، ص521

وسائل الشیعة، ج2، ص161 / الوافی، ج6، ص721 / بحار الأنوار، ج59، ص222

رَوَی حَمَّادُ بْنُ عَمْرٍو وَ أَنَسُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ ، عَنِ اَلنَّبِیِّ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ أَنَّهُ قَالَ لَهُ: «یَا عَلِیُّ أُوصِیکَ بِوَصِیَّةٍ فَاحْفَظْهَا فَلاَ تَزَالُ بِخَیْرٍ مَا حَفِظْتَ وَصِیَّتِی: یَا عَلِیُّ دِرْهَمٌ فِی اَلْخِضَابِ أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ دِرْهَمٍ یُنْفَقُ فِی سَبِیلِ اَللَّهِ وَ فِیهِ أَرْبَعَ عَشْرَةَ خَصْلَةً یَطْرُدُ اَلرِّیحَ مِنَ اَلْأُذُنَیْنِ وَ یَجْلُو اَلْبَصَرَ وَ یُلَیِّنُ اَلْخَیَاشِیمَ وَ یُطَیِّبُ اَلنَّکْهَةَ وَ یَشُدُّ اَللِّثَةَ وَ یَذْهَبُ بِالصُّنَانِ وَ یُقِلُّ وَسْوَسَةَ اَلشَّیْطَانِ وَ تَفْرَحُ بِهِ اَلْمَلاَئِکَةُ وَ یَسْتَبْشِرُ بِهِ اَلْمُؤْمِنَ وَ یَغِیظُ بِهِ اَلْکَافِرَ وَ هُوَ زِینَةٌ وَ طِیبٌ وَ یَسْتَحْیِی مِنْهُ مُنْکَرٌ وَ نَکِیرٌ وَ هُوَ بَرَاءَةٌ لَهُ فِی قَبْرِهِ»؛

نبی اکرم صلّی اللّٰه علیه و آله و سلم است فرمود: یا علی یک درهم دادن به حنا برتر است از یک هزار درهم که در راه خدا بخشش کند و در حنا ده فایده است:باد گوش را دور کند،دیده را نور دهد، بینی را نرم گرداند،دهن را خوشبو کند،لثه را محکم نماید، بوی زیر بغل را بزداید، وسوسه ی شیطان را اندک نماید،فرشتگان شادمان شوند و مؤمن بواسطه آن گشاده شود و کافر خشمگین گردد،حنا زینت است و خوشبوئی، شرم می کنند از او نکیر و منکر،و براءت است برای او در قبر.

من لا یحضره الفقیه، ج1، ص123 و ج4، ص352 / الکافی، ج6، ص482 / ثواب الأعمال و عقاب الأعمال ج1 ص21

الخصال ج2 ص497

روضة الواعظین، ج2، ص474 / أعلام الدین، ج1، ص363 / مکارم الأخلاق، ج1، ص78 و ج1، ص433 / الوافی، ج26، ص168 و ج6، ص636/ وسائل الشیعة، ج2، ص85 / بحار الأنوار، و ج73، ص97 و ج73، ص99 و ج74، ص46

وَ بِإِسْنَادِهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : «عَلَیْکُمْ بِالزَّیْتِ فَإِنَّهُ یَکْشِفُ اَلْمِرَّةَ - وَ یَذْهَبُ بِالْبَلْغَمِ وَ یَشُدُّ اَلْعَصَبَ وَ یُحَسِّنُ اَلْخُلُقَ - وَ یُطَیِّبُ اَلنَّفَسَ وَ یَذْهَبُ بِالْهَمِّ»؛

امام رضا(علیه السلام)فرمود که پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله)فرموده: بر شما باد خوردن روغن زیتون،زیرا آن کیسه صفراء را خالی می کند،و بلغم را از بین می برد،و اعصاب را قوی،و اخلاق را نیکو،و نفس را خوشبو می کند،و غم و اندوه را می زداید.

صحیفة الرضا علیه السلام، ج1، ص53 / عیون الأخبار ، ج2، ص35

مکارم الأخلاق، ج1، ص190 / الدعوات (للراوندی)، ج1، ص147 / وسائل الشیعة، ج25، ص23 / بحار الأنوار، ج63، ص179/ مستدرک الوسائل، ج16، ص365

حَدَّثَنَا أَبُو مَنْصُورٍ أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ بْنِ بَکْرٍ اَلْخُوزِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا زَیْدُ بْنُ مُحَمَّدٍ اَلْبَغْدَادِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو اَلْقَاسِمِ عَبْدُ اَللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ اَلطَّائِیُّ قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی قَالَ حَدَّثَنِی عَلِیُّ بْنُ مُوسَی اَلرِّضَا عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : «عَلَیْکُمْ بِالزَّبِیبِ فَإِنَّهُ یَکْشِفُ اَلْمِرَّةَ وَ یَذْهَبُ بِالْبَلْغَمِ وَ یَشُدُّ اَلْعَصَبَ وَ یَذْهَبُ بِالْإِعْیَاءِ وَ یُحَسِّنُ اَلْخُلُقَ وَ یُطَیِّبُ اَلنَّفْسَ وَ یَذْهَبُ بِالْغَمّ»؛

پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله)فرمود: بر شما باد کشمش که آن صفرا را باز می کند و بلغم را از بین می برد و عصب را محکم می کند و خستگی ها را برطرف می سازد و اخلاق را نیکو می کند و نفس را پاک می کند و غصه را از بین می برد

الخصال ج2 ص343

طب النبی صلّی الله علیه و آله، ج1، ص28 / روضة الواعظین، ج2، ص310 / وسائل الشیعة، ج25، ص152 / بحار الأنوار ج59، ص298

وَ قَالَ اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : «مَشْطُ اَلرَّأْسِ یَذْهَبُ بِالْوَبَاءِ وَ مَشْطُ اَللِّحْیَةِ یَشُدُّ اَلْأَضْرَاسَ»؛

امام صادق علیه السّلام فرمود: شانه زدن موی سر مرض وبا را از بین میبرد و شانه زدن به ریش دندانها را محکم میکند.

من لا یحضره الفقیه، ج1، ص128

الآداب الدینیة(طبرسی، 548ق)، ج1، ص66 / مکارم الأخلاق، ج1، ص70 / الوافی، ج6، ص667 / وسائل الشیعة، ج2، ص124 / بحارالأنوار، ج73، ص117

عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ أَبِی اَلْحَسَنِ اَلرِّضَا عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: «اَلتِّینُ یَذْهَبُ بِالْبَخَرِ وَ یَشُدُّ اَلْعَظْمَ [اَلْفَمَ] وَ یُنْبِتُ اَلشَّعْرَ وَ یَذْهَبُ بِالدَّاءِ حَتَّی لاَ یُحْتَاجُ مَعَهُ إِلَی دَوَاءٍ وَ قَالَ اَلتِّینُ أَشْبَهُ شَیْءٍ بِنَبَاتِ اَلْجَنَّةِ وَ هُوَ یَذْهَبُ بِالْبَخَر»؛

امام رضا علیه السّلام فرمود: انجیر، بوی بد دهان را از بین می برد، استخوان (دهان) را محکم می کند، موی می رویاند، بیماری ها را معالجه می کند و با آن به هیچ داروی دیگری احتیاج نیست. شبیه ترین چیز به گیاهان بهشت، انجیر است و و گند دهن را از بین می برد.

المحاسن، ج2، ص554 / الکافی، ج6، ص358

الوافی، ج19، ص401 / وسائل الشیعة، ج25، ص169 / الفصول المهمة، ج3، ص111 / بحار الأنوار، ج63، ص185

مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ، عَنْ أَبِی عَلِیٍّ اَلْأَشْعَرِیِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ اَلنَّضْرِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ، عَنْ جَابِرٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ: «اَلْبَصَلُ یَذْهَبُ بِالنَّصَبِ وَ یَشُدُّ اَلْعَصَبَ وَ یَزِیدُ فِی اَلْخُطَا وَ یَزِیدُ فِی اَلْمَاءِ وَ یَذْهَبُ بِالْحُمَّی»؛

امام صادق (ع) می فرمایند: پیاز خستگی را برطرف می کند و عصب را تقویت می کند و آب مرد را زیاد می کند و گام ها را زیاد می کند و تب را برطرف می کند»

الکافی، ج6، ص374

مکارم الأخلاق، ج1، ص182 / الوافی، ج19، ص429 / وسائل الشیعة، ج25، ص211 / الفصول المهمة، ج3، ص129

عَنْهُ قَالَ وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: «اَلتُّفَّاحُ یُفَرِّجُ اَلْمَعِدَةَ وَ قَالَ کُلِ اَلتُّفَّاحَ فَإِنَّهُ یُطْفِئُ اَلْحَرَارَةَ وَ یُبَرِّدُ اَلْجَوْفَ وَ یَذْهَبُ بِالْحُمَّی وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ: یَذْهَبُ بِالْوَبَاء»؛

حضرت امام صادق علیه السّلام فرمود: سیب بخور برای آنکه حرارت را خاموش کند، شکم را خنک کند و تب را ببرد.

المحاسن، ج2، ص551

وسائل الشیعة، ج25، ص160 / بحار الأنوار، ج59، ص93 / مستدرک الوسائل، ج16، ص398

عَنْهُ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ فُرَاتِ بْنِ أَحْنَفَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: «إِنَّ نُوحاً عَلَیْهِ السَّلاَمُ شَکَا إِلَی اَللَّهِ اَلْغَمَّ فَأَوْحَی اَللَّهُ إِلَیْهِ أَنْ کُلِ اَلْعِنَبَ فَإِنَّهُ یَذْهَبُ بِالْغَمِّ»؛

امام صادق علیه السلام فرمود: نوح از غصه به خدا شکایت کرد به او وحی شد که انگور بخورد که انگور غصه را از بین می برد.

المحاسن، ج2، ص548

طب النبی صلّی الله علیه و آله، ج1، ص29 / مکارم الأخلاق ج1 ص174 / وسائل الشیعة، ج25، ص151 / کلیات حدیث قدسی، ج1، ص36 / بحار الأنوار، ج59، ص298 و ج63،ص149 / مستدرک الوسائل، ج16، ص393

وَ مِنْ کِتَابِ طِبِّ اَلْأَئِمَّةِ عَنْهُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: «اَلسِّوَاکُ یَجْلُو اَلْبَصَرَ وَ یُنْبِتُ اَلشَّعْرَ وَ یَذْهَبُ بِالدَّمْعَةِ»؛

امام رضا علیه السّلام فرمود: مسواک زدن،چشم را جلا می دهد و مو را می رویاند و آبریزش چشم را از میان می برد.

مکارم الأخلاق، ج1، ص50/ بحار الأنوار، ج73، ص137

"یَستَریح"⁽²⁾

امام صادق(علیه السّلام)فرمود: موهای سرت را از ته بتراش زیرا چربی مو را کم می کند و جانداران سر را می برد و کثیفی مو را کم می کند و گردن کلفت می شود و بینایی را جلا می دهد و بدنت راحت می شود.

الکافی، ج6، ص484 / من لا یحضره الفقیه، ج1، ص129

الوافی، ج6، ص647 / وسائل الشیعة، ج2 ص104

«مَن أَرادَ أَن یُطفئَ لَهَبَ الصَّفراءِ [1] فَلیَأکُلُ کُلَّ یَومٍ شَیئاً رَطباً بَارِداً»؛

امام رضا(علیه السّلام)فرمود: کسی که می خواهد زبانه های صفراء را خاموش کند هر روز یک چیز سرد و مرطوب بخورد و به بدن استراحت بدهد و کمتر حرکت کند و به کسی که دوست دارد نگاه کند..

طب الرضا، ج1، ص39

بحارالانوار، ج62، 325 / مستدرک الوسائل، ج 16 ،ص459

ص: 167

ص: 168

ص: 169

4/5. سه ویژگی عملکردهای دوایی در طب انبیاء علیهم السلام

سه نکته راجع به این 100 عملکرد دوایی عرض کنم که معلوم شود، دواهای پیامبران چه عملکردهایی دارند.

این عملکردها همه ناظر به اختلال هستند؛ یک اختلالی در بدن است. آنجایی که می گویید: "یُلیِّنُ" خشکی ایجاد شده است، یعنی ناظر به یک بیماری است. اینجایی که می گویید: "یُسَخِّنُ" سرد شده است. اینجایی که می گویید: "یُفَتِّحُ" یا "یَفتَحُ" گرفتگی ایجاد شده است. همان طور که توضیح دادم وقتی می گویید: "یَشُدُّ" یعنی یک عضوی شل شده است، حالا می خواهید مستحکم کنید. پس هر عملکردی ناظر به یک اختلالی است. این اولاً معلوم باشد؛ پس اگر گفتیم 100 نوع عملکرد دارویی داریم، یعنی 100 نوع اختلال در بدن داریم. از فارماکولوژی به "پاتولوژی (Pathology)" یک خیابان دوطرفه است؛ چه شما انواع بیماری ها را مطرح کنید و بعد می توانید به عملکردهای دارویی برسید، چه از عملکردهای دارویی به می توانید فهرست بیماری ها برسید. این بحث مهمی است. بعدها که وارد بحث پاتولوژیمی شویم، از همین بحث برای طبقه بندی بیماری ها استفاده می کنیم. ما چند نوع اختلال و بیماری داریم. آنجا بحث می کنیم. این یک نکته است.⁽¹⁾

حجت الاسلام علی کشوری، مکتوب مفهوم شناسی جامع طب اسلامی، 18 آذر 1400، قم

m-hedayat.blog.ir/1400/10/13-2

برای آشنایی بیشتر با "الگوی فقهی تحلیل بیماری (پاتولوژی فقهی)" در مقایسه با "پاتولوژی پوزیتویستی" به مکتوب این جلسه که در تاریخ 6دی 1399 برگزار شده است مراجعه نمایید.

bayanbox.ir/info/2538065113273283319

ص: 170

یک نکته دیگری با ادبیات اهل بیت A (با همین ادبیات که الان من گفتم) تفاهم با همه ابناء بشر در مورد عملکردهای دارویی ممکن است؛ اما ما با اصطلاحات پزشکی سلول پایه نمی توانیم با بیمار تفاهم کنیم. لذا پدیده نسخه گریزی به وجود می آید. نسخه نوشته می شود؛ ولی بیمار تبعیت نمی کند. چرا؟ چون پزشک می گوید: من پزشکم و من می فهمم؛ فهم مریض را حذف می کند. الان در قضیه واکسن همین طور است؛ تمام این پزشکان WHO به مریضان می گویند که واکسن خیلی چیز خوبی است، 14 میلیون از مردم ایران اغناء نشدند که واکسن بزنند.⁽¹⁾

منبع: خبرگزاری مهر

mehrnews.com/xXPqp

«سخنگوی وقت ستاد ملی مقابله با کرونا (عباس شیراوژن) گفت: مجموع 26 درصد از جمعیت کشور شامل کودکان زیر 12 سال و دیگر گروه های هدف اصلا واکسن نزده اند که این خود می تواند برای این بخش از جمعیت کشور بسیار خطرناک و در واقع نگران کننده باشد».

منبع: خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران (ایرنا)

irna.ir/news/84673518

اما وقتی بیایید در ادبیات عملکرد دوایی اهل بیت، شما می توانید با بیمار تفاهم کنید. به بیمار می گویید: شما غلبه سردی پیدا کردید. مثلاً کسی غلبه بلغم دارد، پیش شما می آید. می پرسید: شب که می خوابید، آب دهان شما روی متکا جاری می شود؟ می گوید: بله، این قدر آب از دهان من خارج می شود متکای من کلاً خیس می شود؛ پس آب دهان بیمار خیلی زیاد است. می توانید با او تفاهم کنید؛ چهار علامت به او می دهید، می فهمد غلبه بلغم، غلبه سوداء یعنی چه؟ یا مثلاً پوست خشک شده، گرفتگی پیدا کرده است. به او می گویید که باید پوست بدنت را نرم کنی؛ متوجه می شود. یا غم گرفته، به جای اینکه به او بگویی که "کاردیومیوپاتی ماهیچه

ص: 171

(Cardiomyopathy)"⁽¹⁾

Cardiomyopathy (kahr-dee-o-my-OP-uh-thee) is a disease of the heart muscle that makes it harder for the heart to pump blood to the rest of the body. Cardiomyopathy can lead to heart failure. The main types of cardiomyopathy include dilated, hypertrophic and restrictive cardiomyopathy.

منبع: پایگاه اطلاعات پزشکی مایو کلینیک (Mayo Clinic)

mayoclinic.org/diseases-conditions/cardiomyopathy/symptoms-causes/syc-20370709

گرفتی، به او می گویی که تو هم وغم داری؛ می گوید: بله، من دغدغه بچه ها را دارم. اولین ویژگی ادبیات انبیاء این است که با بیمار تفاهم می کند. من می گویم که 100 نوع اختلال را می توانیم تفاهم کنیم؛ اما این طور که شما می گویید: باید دائماً ارجاع به متخصص داد. بنده خدا می آید در تلویزیون هم توضیح می دهد؛ مثلاً می گوید: "واکسن های ژن پایه (mRNA)"، "بیان ژن (Gene expression)" را متوقف می کند. خیلی هم که نخبه باشید، باید توقف ژن را بخوانید، تفاوت "ژن های کدکننده (Coding DNA)" و "ژن های غیرکدکننده (Non-coding DNA)" را بدانید. کلی مفهوم یاد بگیرید تا بفهمید توقف بیان ژنیعنی چه؟ این طور می شود. ما خیر پزشکی موجود را می خواهیم؛ می گوییم اگر نسخه های شما می خواهد اجرایی شود، باید عملکردهای دارویی را با اصطلاحات روان بیان کنید. این هم پس یک مسئله است. خیلی خاصیت مهمی است.

می دانید از نتایج این خاصیت چیست؟ همه ابناء بشر می توانند عملکرد دارویی را تجربه کنند.⁽²⁾شما برای بهبود بیماری ها باید به آزمایشگاه رجوع کنید، آزمایشگاه باید بیماری را به شما بگوید. سلول را که نمی شود با چشم دید؟ اما عوامل مؤثر بر سلول را می توان با همین حواس پنج گانه درک کرد. تفاهم هم نکته مهمی است.⁽³⁾

حجت الاسلام علی کشوری، مکتوب تبیین نظریه فقهی سیاست خارجی قبل از ظهور، 19 آبان 1400، قم

m-hedayat.blog.ir/1400/08/21

«معضل جریان توسعه گرا این است که نمی تواند تفاهم کند و همیشه راه دیکتاتوری را در پیش می گیرد. خب در حال حاضر مردم ایران اسلامی دیگر اجازه آن حرکات را نمی دهند اما به هر حال جریان توسعه گرا قدرت تفاهم را ندارد».

حجت الاسلام علی کشوری، مکتوب مراسم رونمایی از اسناد پژوهشی مرتبط با الگوی پیشرفت اسلامی، 12مهر 1395، تهران

m-hedayat.blog.ir/1395/07/12

ص: 172

نکته سومی هم که راجع به اینها بگویم؛ اینها عملکردهای بریده از هم نیستند، دارای نظام هستند. می توانیم سه نوع نظام به عملکردهای دوایی طب اسلامی بدهیم. یکی عملکردها را مرتبط با دارو طبقه بندی کنیم؛ مثلاً عملکردهای مرتبط با خربزه، عملکردهای مرتبط با هویج، یعنی عملکردهای مرتبط با یک دارو را بحث کنیم. این یک فضا است.⁽¹⁾

حجت الاسلام علی کشوری، مکتوب الگوی فقهی تحلیل بیماری، ص 20

bayanbox.ir/info/2538065113273283319

حجت الاسلام علی کشوری، مکتوب الگوی فقهی تحلیل بیماری، ص19 و 20

bayanbox.ir/info/2538065113273283319

ص: 173