جلسه 1399/01/26

بسم الله الرحمن الرحیم



/جلسه1/تفسير سوره اخلاص

موضوع: تفسیر سوره اخلاص/جلسه1/
 
﴿قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ﴾ (1) ﴿اللَّهُ الصَّمَدُ﴾ (2) ﴿لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ﴾ (3) ﴿وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ﴾ (4)
سوره مبارکه ای که معروف به سوره «إخلاص» است و این گونه از تعبیرها و علم ها «علم بالغلبة» است، تقریباً نسب نامه ذات اقدس الهی است که بی نسب است بی شناسنامه است، زیرا غیب مطلق قابل شناخت نیست و نسب بردار نیست. طبق نقلی که شده گروهی از یهودی ها از وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) سؤال کردند درخواست کردند که «أنْسُبْ لَنَا رَبَّکَ»! نگفتند «ربّ العالمین»! یا «ربّنا»! چون وجود مبارک حضرت که داعیه نبوت داشت آنها فکر می کردند که مطلب جدیدی در باب نبوت و توحید و مانند آن است؛ در حالی که حضرت براساس ﴿مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیْهِ﴾[1]
[2]
[3]
تصدیق کننده حرف همه انبیا است به اضافه اینکه مهیمن بر همه کتب و صحف و رهآورد همه انبیای الهی است، چون خاتِم و خاتَم سلسله نبوت است و مصدّق تمام کلمات و صحف و رهآورد انبیای پیشین(علیهم الصلاة و علیهم السلام) است و مکمّل همه آنهاست؛ لذا این کلمه «مهیمن» مخصوص آن حضرت است.
بعد از آن سؤال، این سوره مبارکه نازل شد که بگو ﴿هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ﴾؛ گرچه قبلاً نام مبارک «الله» برده شد به حسب ظاهر ﴿هُوَ﴾ به او برمی گردد، اما در موارد دیگر این ضمیر ﴿هُوَ﴾ بدون ذکر مرجع آمده است. [4]
سرّش آن است که غیب مطلق نیازی به سبق ذکر ندارد و اصلاً ﴿هُوَ﴾ که ضمیر غایب است در درجه اُولی شایسته تر از هر مرجعی، آن غیب مطلق است. آن غیب مطلق نیازی به ذکر سابق ندارد تا ما بگوییم این ضمیر به چه برمی گردد.
﴿قُلْ هُوَ﴾ آن غیب مطلق ﴿اللَّهُ﴾ است؛ در بین اسمای حسنای الهی گفتند ﴿الرَّحْمنُ﴾ هم شبیه به ﴿اللَّهُ﴾ است اما ﴿اللَّهُ﴾ مزیتی دارد که هیچ اسمی واجد آن مزیت نیست. ﴿اللَّهُ﴾ نعت هیچ اسمی قرار نمی گیرد منعوت می شود، برای ﴿اللَّهُ﴾ اوصافی ذکر می کنند، اما ﴿اللَّهُ﴾ صفت چیزی نیست. مشابه این را درباره ﴿الرَّحْمنُ﴾ هم گفته شد و گفتند ولی آن ﴿الرَّحْمنُ﴾ به هر حال وصف ﴿اللَّه﴾ و خصیصه ﴿اللَّه﴾ را دارا نیست.
بگو ﴿هُوَ﴾ آن غیب مطلق نام بالغلبه او ﴿اللَّه﴾ است، نه نام علم مصطلح که این﴿اللَّه﴾ برای او وضع شده باشد، مثل اینکه زید برای شخصی و عمرو برای شخصی دیگر وضع شده است. او ﴿اللَّه﴾ است که همه عقول درباره او متحیر است و او ﴿أَحَدٌ﴾ است. ﴿أَحَدٌ﴾ با «واحد» خیلی فرق دارد. اگر ما گفتیم «ما جائنی أحد» کسی نیامد، نه یک نفر آمد نه دو نفر نه بیشتر. اگر یک نفر نیامده باشد درست است دو نفر نیامده باشند درست است و همچنین، أحدی نیامد. اما اگر بگوییم «ما جائنی واحد» یک نفر نیامد، ولی اگر دو نفر باهم آمده باشند این «ما جائنی واحد» صادق نیست، برای اینکه «ما جائنی واحد» آن را نفی نمی کند؛ یعنی یک نفر نیامده است، ممکن است دو نفر یا بیشتر آمده باشند.
پس «واحد» با ﴿أَحَدٌ﴾ این خصیصه را دارد وقتی گفتیم او ﴿أَحَدٌ﴾ است یعنی هیچ مشابهی نخواهد داشت. ﴿قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ﴾ این أحدیت مخصوص اوست، حالا ترجمه ظاهری اش بیان بشود تفسیر کوتاهی بیان بشود تا برسیم به بعضی از مطالبی که قبلاً در سایر سور راجع به توحید الهی گفته شد اما اینجا هم برخی از آنها باید اشاره بشود. او ﴿اللَّه﴾ است و این ﴿اللَّه﴾ بودن او با أحدیتش آمیخته است ﴿هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ﴾. با اینکه نام مبارک ﴿اللَّه﴾ برده شد با اینکه نیازی به اسم ظاهر نبود به جای اینکه بفرماید «هو الصمد»، فرمود: ﴿اللَّهُ الصَّمَدُ﴾ نام مبارک را دوباره ذکر کردند به جهت اهمیت مطلب، اسم ظاهر جای ضمیر نشست، گرچه ضمیر می توانست کافی باشد ﴿قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ﴾ «هو الصمد»! اما نفرمود «هو الصمد»؛ فرمود: ﴿اللَّهُ الصَّمَدُ﴾؛ به جهت اهمیت مطلب و اهتمام به معرفی ذات اقدس الهی که قابل تعریف نیست مگر در حدّی که بشر بفهمد و آنچه در الوهیت مسیحیت بود الوهیت یهودیت بود ﴿عُزَیْرٌ ابْنُ اللَّهِ﴾[5]
بود، ﴿الْمَسیحُ ابْنُ اللَّهِ﴾[6]
بود. افکاری که یهودیت و مسیحیت داشتند آلوده بود با تثنیه یهودیت و تثلیث مسیحیت ﴿لَقَدْ کَفَرَ الَّذینَ قالُوا﴾ که خدا ﴿ثالِثُ ثَلاثَةٍ﴾[7]
و مانند آن. برای ابطال تثنیه یهود و تثلیث مسیحیت و همچنین پیوندها و پیرایه های جاهلیت که فرشته ها را «بنات الله» می دانستند فرمودند: ﴿لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ﴾؛ نه والد بود نه مولود، نه از کسی زایید نه کسی از او زایید، نه پدر کسی بود نه پسر کسی. نه تنها پدر کسی نبود و پسر کسی نبود، همتایی هم ندارد کسی همتای او نیست، کسی از او زاییده نشد و کسی او را نزایید و کسی همتای او نیست. اگر والد داشته باشد «کان له والد» و اگر ولد داشته باشد «کان له ولد»، اگر همتا داشته باشد «کان له کفو و یکون له کفو». فرمود نه منشأ قابلی داشت و نه همتای مماثل ﴿وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ﴾ این نکره در سیاق نفی مفید عموم است احدی همتای او نیست.
بنابراین می شود یک حقیقت واجب بالذات نامتناهی. چرا صمد است؟ برای اینکه خود به هیچ چیز نیازمند نیست، یک؛ و ماسوای او همه نیازمند هستند، دو؛ تنها نیازمند به او هستند، سه؛ او صمد و مصمود و «مقصود إلیه» جمیع ماسوا است «بالقول المطلق». اگر مصمود است مقصود است و جمیع ماسوا به او نیازمندند پس او نباید نیازمند باشد، یک؛ همه نیازمندان را باید شناسایی کند، دو؛ قدرت انجام نیازهای جمیع نیازمندها را باید داشته باشد، سه؛ تا بشود صمد مطلق، چهار؛ لذا فرمود او «بالقول المطلق» صمد مطلق است. چنین موجودی باید واجب بالذات باشد، یک؛ این ضرورتش ضرورت ذاتی باشد، دو؛ از ضرورت ذاتی که بالاتر برویم می بینیم که ضرورت ذاتی «مادام الذات» دارد و شیئی که نامتناهی است «مادام» برنمی دارد، از ضرورت ذاتی باید به ضرورت ازلی منتقل بشویم که او به ضرورت ازلی موجود است. فرق ضرورت ذاتی و ضرورت ازلی این است که ضرورت ذاتی این است که این محمول برای این موضوع ضرورت دارد «مادام الذات»؛ خواه آن ذات متناهی باشد خواه غیر متناهی. اما وقتی گفتیم این محمول ازلاً برای او ضرورت دارد، متناهی را شامل نمی شود؛ منتها ذات اقدس الهی نسبت به گذشته ازلی است نسبت به آینده ابدی است، مجموع ازل و ابد می شود سرمد، او سرمدی است. وقتی نامتناهی «بالقول المطلق» شد گذشته را و آینده را و حال را در بر می گیرد.
این گونه از لطایف از روایات اهل بیت(علیهم السلام) به خوبی استفاده می شود. مرحوم صاحب وسائل(رضوان الله تعالی علیه) در کتاب شریف وسائل الشیعة جلد هفتم که مربوط به احکام صلات است، گرچه احکام صلات در غیر جلد هفتم هم آمده است؛ بعد از اینکه بخشی از احکام و مسائل صلات را که گذراندند؛ ابواب ذکر است دعا است، این دو را در کنار بحث های صلات دارند. در جلد هفتم صفحه 191 باب 33 از ابواب ذکر عنوان باب این است که شایسته نیست ما بگوییم «اللَّهُ أَکْبَرُ مِنْ کُلِّ شَیْ ء»، باید بگوییم «الله اکبر» و اگر خواستیم «الله اکبر» را تفسیر کنیم، نباید بگوییم «اللَّهُ أَکْبَرُ مِنْ کُلِّ شَیْ ء» بلکه شایسته است بگوییم: «اللَّهُ أَکْبَرُ مِنْ أَنْ یُوصَفَ» ، این روایت ظاهراً در صدد بیان این کراهت فقهی و اینها نیست؛ حالا این بزرگوار چون محدّث است و کتاب فقهی خود و روایت های فقهی خود این دو تا روایت را ذکر می کند، چنین عنوانی را در باب 33 از ابواب ذکر برای آن ذکر کرده است. برای اینکه این دو تا روایت دو تا برهان دارند گرچه مرجع دو تا برهان یکی است ولی با دو عبارت این برهان فهمانده شده است. روایت اول را که از مرحوم کلینی(رضوان الله تعالی علیه) با سند نقل می کند، دارد که «جُمَیْعِ بْنِ عُمَیْرٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَیُّ شَیْ ءٍ اللَّهُ أَکْبَرُ»؛ خود حضرت ابتدائاً سؤال می کند که «الله اکبر» یعنی چه؟ آن محدّث می گوید من در پاسخ امام عرض کردم: «اللَّهُ أَکْبَرُ مِنْ کُلِّ شَیْ ءٍ»؛ خدا از هر چیزی بزرگ تر است. امام(سلام الله علیه) فرمود: «وَ کَانَ ثَمَّ شَیْ ءٌ فَیَکُونَ أَکْبَرَ مِنْهُ»؟ آیا در جهان و در ساختار نظام هستی غیر از خدا چیزی هست که خدا از او بزرگ تر باشد؟ «وَ کَانَ ثَمَّ شَیْ ءٌ فَیَکُونَ أَکْبَرَ مِنْهُ» یعنی «حتی یکون أکبر منه»؛ من جوابی نداشتم. به حضرت عرض کردم که پس معنای «الله اکبر» چیست؟ «فَقُلْتُ فَمَا هُوَ؟ قَالَ اللَّهُ أَکْبَرُ مِنْ أَنْ یُوصَفَ»؛ خدا بزرگ تر از آن است که وصف بپذیرد، بگوییم اکبر از فلان شیء است اکبر از فلان موجود است، اکبر از عالم است؛ این «الله اکبر» وصف نیست. «الله اکبر» نفی وصف است، «اللَّهُ أَکْبَرُ مِنْ أَنْ یُوصَفَ»، نه اینکه اکبر وصف باشد بگوییم او این صفت را دارد که بزرگ تر از فلان شیء یا فلان شخص یا فلان عالَم است؛ این برای نفی وصف است نه اثبات وصف. برای دیگران این «أفعل» وصف است یا وصف تعیینی است یا وصف تفضیلی. یک وقت می گوییم فلان شخص أفضل است یعنی این وصف تعیینی نیست چون غیر از او هم کسانی هستند ولی این نسبتاً أفضل از دیگران است. یک وقت وصف تعیینی است یعنی او «بالقول المطلق» أفضل است؛ چه اینکه اولویت هم همین طور است یک وقت می گوییم فلان شخص اُولی است یعنی دیگران هم همین حدّ را دارند منتها مستحب است که این ولایت را بپذیرد این امامت را بپذیرد یا این سرپرستی یا مدیریت را بپذیرد. یک وقت می گوییم نه، الا و لابد او باید بپذیرد. این کلمه أفعل گاهی تفضیلی است گاهی تعیینی.
آنچه در بخش سوره مبارکه «أحزاب» آمده است که ﴿النَّبِیُّ أَوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنفُسِهِمْ﴾[8]
این اولویت تعیینی است. در همان سوره در جریان طبقات ارث هم آمد که اینها کسانی هستند که ورثه میت، طبقات میت ﴿بَعْضُهُمْ أَوْلی بِبَعْضٍ﴾؛[9]
این اولویت تعیینی است؛ طبقه اول اُولاست نسبت به طبقه دوم تعییناً، طبقه دوم اُولاست نسبت به طبقه سوم تعییناً، نه تفضیلاً.
همین معنا را وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) در جریان غدیر درباره حضرت امیر(صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین) ذکر کرده است که «مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِیٌّ مَوْلَاه »؛[10]
یعنی وجود مبارک علی بن ابیطالب(علیه افضل صلوات المصلین) اُولای تعیینی است نه تفضیلی. در موارد دیگر که چند نفر از بزرگان سمتی دارند ولی برخی ها در بعضی از جهات فضیلتی دارند گفته می شود که فلان شخص اُولاست این اولویت، اولویت تفضیلی است نه تعیینی. این کلمه «أکبر» هم چنین است، در غالب موارد می تواند تفضیلی باشد در بعضی از موارد می تواند تعیینی باشد. اما وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) می فرماید این نه اولویت تعیینی است نه اولویت تفضیلی. این «الله اکبر»، «أکبر» وصف نیست این بیان نفی وصف است «اللَّهُ أَکْبَرُ مِنْ أَنْ یُوصَفَ»؛ نمی شود گفت خدا بزرگ تر از دیگران است تفضیلاً یا بزرگ تر از دیگران است تعییناً. این ناظر به نفی وصف است او برتر از آن است که وصف بشود، چرا؟ چون اگر ما گفتیم او از دیگران برتر است حالا تعییناً یا تفضیلاً، باید دیگرانی را ثابت بکنیم بعد بگوییم این از همه آنها «بالضرورة» بزرگ تر است ولی چیزی در کار نیست. غیر از خدا چیزی نیست؛ حالا او را توضیح می دهند که خلقت پس چیست؟
پس این آسمان و زمین کیستند     ٭٭٭ بنی آدم و دیو و دد کیستند[9]
همه اینها سرجایشان هستند؛ اما:
همه هر چه هستند از آن کمترند ٭٭٭     که با هستیش نام هستی برند
چه سلطان عزت الم برگشود     ٭٭٭ جهان سر به جیب عدم در گشود[10]
همه هستند؛ اما همه در برابر او نیستند همه ظهور او هستند سایه او هستند صورت مرآتیه او هستند آیت او هستند.
بنابراین امور فراوانی است که نباید اینها از هم جدا بشود: یکی اینکه این روایت در صدد این است که «أکبر» درباره ذات اقدس الهی وصف نیست، نه وصف تفضیلی و نه وصف تعیینی؛ برای اینکه اگر گفتیم او این صفت را دارد که بزرگ تر از چیز دیگری است باید چیز دیگر باشد حالا یا تعییناً یا تفضیلاً او بزرگ تر باشد؛ ولی وقتی چیزی دیگر نیست او «أکبر» نخواهد بود، سالبه به إنتفای موضوع است. یک وقت است وصف ذاتی است مثل «علیمٌ، قدیرٌ، حیٌّ» و مانند آن. یک وقت می گوییم او «أعلم» است او «أفضل» است او «أکبر» است او «أرجح» است این باید متعلقی باشد آن «مفضّل علیه» باشد تا بگوییم رجحان آن تعیینی است یا تفضیلی. حضرت فرمود چیزی نیست تا شما بگوییم خدا «أکبر» از اوست.
عرض کرد که پس معنای «الله اکبر» چیست؟ فرمود: «اللَّهُ أَکْبَرُ مِنْ أَنْ یُوصَفَ»؛ او در صدد نفی وصف است نه اثبات صفت به عنوان کبریایی و اکبر بودن که تعیینی است یا تفضیلی. «قُلتُ» اگر معنای «أکبر» این نیست و شما فرمودید: «کَانَ ثَمَّ شَیْ ءٌ فَیَکُونَ أَکْبَرَ مِنْهُ»، پس «الله اکبر» معنایش چیست؟ فرمود: «اللَّهُ أَکْبَرُ مِنْ أَنْ یُوصَف ». اینکه در بعضی از نصوص آمده است که قرآن را اهل بیت(علیهم السلام) باید معنا کنند، اینها عِدل قرآن اند حقیقت قرآن نزد اینهاست؛ این گونه از تفسیرها و ترجمه ها نزد احدی نیست. آنچه به ذات اقدس الهی برمی گردد با این تفسیر نزد احدی نیست، آنچه به وحی و نبوت برمی گردد با این تفسیر نزد احدی نیست، آنچه به حقیقت رجوع «إلی الله» و «لقاء الله» و مانند آن برمی گردد با این تفسیر نزد احدی نیست. اینها قرآن ناطق اند عِدل قرآن کریم اند حقیقت قرآن نزد اینهاست و مانند آن.
در روایت دوم که آن را هم باز مرحوم کلینی از وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) نقل کرده است، مردی در حضور آن حضرت عرض کرد: «اللَّهُ أَکْبَرُ»! حضرت خودش فرمود: «اللَّهُ أَکْبَرُ مِنْ أَیِّ شَیْ ءٍ»؟ اینها در جلسه خصوصی با خواص اصحاب این لطایف توحیدی را لطایف قرآنی را لطایف وحی و نبوت را تبیین می کردند. وقتی کسی خدمت حضرت عرض کرد «الله اکبر»؛ حضرت فرمود: «اللَّهُ أَکْبَرُ مِنْ أَیِّ شَیْ ءٍ»؟ چون غالباً این اکبر را وصف می دانند متعلق می طلبد. آن شخص عرض کرد: «مِنْ کُلِّ شَیْ ءٍ»؛ خدا از هر چه در عالم هست بزرگ تر است. آن گاه «فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع حَدَّدْتَهُ»؛ خدا را محدود کردی، چرا؟ برای اینکه خدایی هست، اشیاء فراوانی هم هستند خدا از آنها بزرگ تر است. اگر خدایی هست اشیاء فراوانی هستند پس مرز خدا محدود است، یعنی خدا حدّش تمام شده نوبت به موجود دیگر می رسد. اگر ما دو موجود داشته باشیم حتماً هر دو محدود هستند؛ چون اگر یکی نامتناهی باشد جا برای غیر نمی گذارد؛ اگر دو موجود داشتیم یکی «ألف» و یکی «باء»، هم «ألف» محدود است هم «باء»، چرا؟ چون اگر «ألف» نامتناهی باشد مجال و جا و مقطع و موضعی برای «باء» نمی گذارد. اگر دو تا خط داشتیم حتماً هر دو متناهی اند؛ خط گرچه یک بُعدی است عدم تناهی آن فقط در طول است، اگر ما یک خط نامتناهی داشتیم الا و لابد در این مسیر خط دیگر وجود ندارد؛ ممکن است در عرض آن بالاتر از آن، پایین از آن، یمین آن، شمال آن، فوق آن، تحت آن خطوطی باشد، چون خط یک بُعد دارد و آن طول است و اگر سطحی داشتیم نامتناهی در آن افق سطح دیگر نداریم. نعم! ممکن است بالاتر از آن به نام ارتفاع، پایین تر از آن به نام عمق سطوحی باشد اما در آن مسیر سطح دیگر نداریم. اگر حجمی داشتیم نامتناهی، نه در طول آن نه در عرض آن نه در عمق آن نه در ارتفاع آن در هیچ جا حجم دیگر فرض ندارد.
حالا اینها تشبیه معقول است به محسوس. حالا اگر یک وجود نامتناهی داشتیم جا برای غیر نمی گذارد اگر گفتیم او «علیمٌ» ممکن است شیء دیگری هم علیم باشد. اما اگر گفتیم او «أکبر» است و معنای «أکبر» این است که او از شیء دیگر بزرگ تر است، باید بپذیریم که خدا ـ معاذالله ـ متناهی است او محدود است مرزش تمام می شود نوبت به شیء دیگر می رسد. حالا آن شیء دیگر اگر مباین بود که دو روایت در نهج البلاغه است که اینها مباین با خالق اند؛[11]
[12]
آنجا باید معنای خاص بینونت را پیدا کرد و باید پیدا بشود چه اینکه شده است. در آنجا اگر مباین باشد نمی تواند ذاتاً آیت باشد. اینکه خدا فرمود: ﴿وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ وَ النَّهَارَ آیَتَیْنِ﴾،[13]
اگر آیت است نشانه است مباین که نمی تواند نشانه مباین باشد.
به هر تقدیر اگر چیزی در قبال «الله» ـ معاذالله ـ موجود باشد، حتماً «الله» باید متناهی باشد. بنابراین این «الله اکبر» در صدد نفی وصف است، نه اتّصاف خدای سبحان «بأنه أکبر من ماعدا». فرمود این طوری که شما معنا کردید «حَدَّدْتَهُ»؛ او را محدود کردید. عرض کرد: «کَیْفَ أَقُولُ»؛ پس من در معنای «الله اکبر» چه بگویم؟ فرمود: «قُلِ اللَّهُ أَکْبَرُ مِنْ أَنْ یُوصَفَ»؛[14]
[15]
خدا بزرگ تر از آن است که وصف بشود.
در روایت سوم هم آمده است که کلینی در روایت أبی بصیر «عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام» دارد که دعای «عِنْدَ الْحَجَرِ الْأَسْوَدِ إِلَی أَنْ قَالَ: اللَّهُ أَکْبَرُ مِنْ خَلْقِهِ اللَّهُ أَکْبَرُ مِمَّا أَخَافُ وَ أَحْذَرُ» که این روایت سوم باید به برکت روایت اول و دوم معنا بشود. مرحوم صاحب وسائل جمع فقهی کردند آن دو تا روایت اول را گفتند که کراهت دارد، این روایت سوم را حمل بر جواز کردند؛[16]
در حالی که روایت اول و دوم برهان است؛ وقتی برهان شد حکم کراهت و امثال کراهت را برنمی دارد. اگر معنای «الله اکبر» این است که خدا که از چیز دیگر بزرگ تر است یعنی خدا هم موجود است دیگران هم موجود هستند، خدا بزرگ تر از آن است و اما اگر ما بگوییم دیگران جلوه او هستند نه در برابر او! آیت او هستند نه در برابر او! سایه او هستند نه در برابر او! ما دیگری را نمی بینیم فقط آیت را می بینیم؛ همان طوری که لیل و نهار را آیت قرار داد دیگری هر چه دارد و هر چه هست نشان اوست نه در برابر او و چون نشان اوست و در برابر او نیست او را محدود نمی کند.
بنابراین این ﴿قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ﴾ چنین پیامی دارد، صمدیت مطلق او چنین پیامی دارد؛ منتها ﴿لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ ٭ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ﴾ نسبت به مراحل بعدی است؛ چون در قرآن کریم و روایات اهل بیت(علیهم السلام) در سه فصل سخن گفته شد: فصل اول منطقه ممنوعه است، فصل دوم منطقه ممنوعه است، فصل سوم منطقه بازی است. در فصل اول که ذات اقدس الهی است آنجا احدی راه ندارد چون نامتناهی است؛ فصل دوم که صفت ذاتی است و عین ذات است آن هم نامتناهی است کسی راه ندارد؛ فصل سوم که ﴿نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ﴾[17]
است ربوبیت اوست خالقیت اوست الهیت اوست نسبت به مادون، معبود بودن اوست نسبت به مادون، تمام حرف ها در فصل سوم است در فصل سوم ذات اقدس الهی وصف پذیر است و مانند آن.
حالا تبیین آن ـ إن شاءالله ـ در جلسه دیگر.

[1] سوره بقره، آيه 97.

[2] سوره آل عمران، آيه 3.

[3] سوره مائده، آيه 48.

[4] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص91.

[5] سوره توبه، آيه 30.

[6] سوره توبه، آيه 30.

[7] سوره مائده، آيه 73.

[8] سوره احزاب، آيه 6.

[9] سوره احزاب، آيه 6.

[10] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص420.

[11] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص258، خطبه 179.

[12] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص272، خطبه 186.

[13] سوره اسراء، آيه 12.

[14] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص117.

[15] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج7، ص191، أبواب الذّكر، باب33، ح2، ط آل البيت.

[16] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج7، ص192، أبواب الذّكر، باب33، ح3، ط آل البيت.

[17] سوره نور، آيه 35.