جلسه 1399/01/20

بسم الله الرحمن الرحیم



تفسير سوره ماعون

موضوع: تفسیر سوره ماعون
 
﴿أَ رَأَیْتَ الَّذی یُکَذِّبُ بِالدِّینِ﴾ (1) ﴿فَذلِکَ الَّذی یَدُعُّ الْیَتیمَ﴾ (2) ﴿وَ لا یَحُضُّ عَلی طَعامِ الْمِسْکینِ﴾ (3) ﴿فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ﴾ (4) ﴿الَّذینَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ﴾ (5) ﴿الَّذینَ هُمْ یُراؤُنَ﴾ (6) ﴿وَ یَمْنَعُونَ الْماعُونَ﴾ (7).
این سوره مبارکه ای که «علم بالغلبة» آن «ماعون» است و برخی نام های دیگری به مناسبت برخی از مضامین این آیات برای این سوره انتخاب کردند می تواند در مکه نازل شده باشد، ولی بخش پایانی آن که سخن از نفاق و نماز و مانند آن است نشان می دهد که در مدینه نازل شده است. گرچه ممکن است نفاق مرموز و مستتری و دیریابی در مکه رخ داده باشد، ولی آن نفاق معروف و مشهور در مدینه اتفاق افتاد.
ذات اقدس الهی به وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) به عنوان یک شنونده فرمود: ﴿أَ رَأَیْتَ﴾ این ﴿أَ رَأَیْتَ﴾ یعنی «أخبِرنی»؛ به من گزارش بده! آیا دیدی، یعنی گزارش بده «أخبِرنی» به این صورت! آیا دیدی کسی که دین را تکذیب می کند و آن را باطل تلقی می کند؟ بسیاری از مفسران این دین را به جزا یعنی قیامت و معاد مطرح کردند، ولی این می تواند ناظر به خود دین باشد؛ زیرا دین باور حتماً معاد را می پذیرد و در این قسمت از معاد سخنی به میان نیامده است. اگر کسی دین باور باشد؛ یعنی اصل مکتب الهی یعنی ﴿إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ﴾[1]
آن را باورمند باشد، هم مبدأ را هم معاد را هم وحی و نبوت که بین آغاز و انجام است را باور دارد. اصول مذهب را هم که از یک منظر به اصول دین برمی گردد به آنها معتقد خواهد بود. سایر احکام و حِکَم و اخلاق و حقوق اسلامی هم که جزء رهآوردهای دین است یقیناً باور دارد. پس این دین می تواند خود مکتب باشد کسانی که مکتب باور هستند پیامدهای مثبتی دارند و کسانی که مکتب باور نیستند پیامدهای تلخی دارد که نمونه هایش را در این آیات ذکر می کند. اختصاصی به مسئله جزا ندارد؛ البته اعتقاد به جزا و روز قیامت سهم تعیین کننده ای دارد.
﴿أَ رَأَیْتَ الَّذی یُکَذِّبُ بِالدِّینِ﴾ معاد را نمی پذیرد و سایر احکام و حِکَم اسلامی را قبول ندارد. این کسی که معادباور نیست، حُسن و عدل و قبح ظلم صحنه قیامت را باور ندارد و دنیا را پایان زندگی می داند و مرگ را پوسیدن می داند نه از پوست به درآمدن، آن این آثار تلخ را به همراه دارد؛ اولین گناه او این است که یتیم را طرد می کند. «دَع»؛ یعنی طرد کردن. در سوره مبارکه «طور» هم آمده است که ﴿یُدَعُّونَ﴾؛[2]
یعنی «یدفعون». ﴿فَذلِکَ الَّذی یَدُعُّ الْیَتیمَ﴾؛ یکی از فروعات تلخ تکذیب دین یا تکذیب معاد این است که یتیمی که بی سرپرست است او را طرد می کند. در اسلام جریان یتیم و یتیم نوازی سهم تعیین کننده ای در فضیلت دارد. هر مظلومی را باید کمک کرد، منتها آن مظلومی که پناهگاهی ندارد جز خدا، هم کمک به او لازم تر است و هم ترک کمک به او خسران بیشتری دارد. یتیم از آن جهت که هیچ پناهگاهی ندارد کمک به او خیلی فضیلت دارد ترک کمک به او هم رذیلت فراوانی را به همراه دارد. دَع و ترک کردن و دفع کردن و راندن یتیم یکی از آثار تکذیب معاد و اصل دین است ﴿فَذلِکَ الَّذی یَدُعُّ الْیَتیمَ﴾.
در بخش های قبل هم در سوره مبارکه «نساء» چند خطر را گوشزد کرد، فرمود: ﴿إِنَّ الَّذینَ یَأْکُلُونَ أَمْوالَ الْیَتامی ظُلْماً إِنَّما یَأْکُلُونَ فی بُطُونِهِمْ نارا وَ سَیَصْلَوْنَ سَعیرا﴾؛[3]
درست است که مسئله معاد حق است ولی هم اکنون کسی که مال یتیم را می خورد در درونش شعله است، منتها او احساس نمی کند. مسئله آتش قیامت بعد است اما هم اکنون مال یتیم خوری این ظاهرش مال است باطنش شعله. ﴿الَّذینَ یَأْکُلُونَ أَمْوالَ الْیَتامی ظُلْماً﴾ با ﴿إِنَّما﴾ پاسخ داده شد ﴿إِنَّما یَأْکُلُونَ فی بُطُونِهِمْ ناراً﴾ بعد ﴿وَ سَیَصْلَوْنَ سَعیرا﴾؛ منتها این تخدیر شده است و کسی که تخدیر شد اعضای بدن او را قطعه قطعه می کنند و او احساس نمی کند. کسی که تخدیر شد و حواسش جای دیگر است این شعله درون را احساس نمی کند.
خطر دیگری را که گوشزد کرده است فرمود: ﴿وَ لْیَخْشَ الَّذینَ لَوْ تَرَکُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّةً ضِعافاً﴾[4]
اگر کسی می ترسد و این خطر را نمی تواند تحمل کند که با بچه های او و ایتام او بعد از مرگ او بدرفتاری نکنند با ایتام دیگران بدرفتاری نکند و اگر کسی با ایتام دیگران بدرفتاری کرد با ایتام او هم بعد از مرگ او بدرفتاری می شود. ﴿وَ لْیَخْشَ الَّذینَ لَوْ تَرَکُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّةً ضِعافاً خافُوا عَلَیْهِمْ فَلْیَتَّقُوا اللَّهَ﴾. پس این دو خطر که یکی مربوط به عاطفه دنیا است یکی مربوط به شعله دنیا است در درون و پایانش هم در معاد ﴿وَ سَیَصْلَوْنَ سَعیرا﴾ این برای ترک اعانت به ایتام است.
در موارد دیگر هم فرمود: ﴿فَلاَ اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ ٭ وَ ما أَدْراکَ مَا الْعَقَبَةُ ٭ فَکُّ رَقَبَةٍ﴾، فرمود ﴿یَتیماً ذا مَقْرَبَةٍ﴾ این یتیمی که به خاک افتاده است تراب زده است خاک زده است باید به او رسید؛ این یکی از ارکان مهم تعاون اجتماعی است و اگر کسی نسبت به این بی تفاوت بود معلوم می شود که اصل دین را نپذیرفت، یک؛ به تبع او معاد را هم نمی پذیرد، دو. ﴿فَذلِکَ الَّذی یَدُعُّ الْیَتیمَ﴾ نه تنها کمک نمی کند، بلکه با شدّت دفع می کند. این یک خطر که دامنگیر مکذبان دین و مکذبان معاد است.
﴿وَ لا یَحُضُّ عَلی طَعامِ الْمِسْکینِ﴾؛ مستحضرید که وقتی که می گویند طعام، منظور خصوص غذای شام و ناهار و صبحانه و اینها نیست اگر گفته شد ﴿لاَ تَأْکُلُوا أَمْوَالَکُم بَیْنَکُم بِالْبَاطِلِ إِلاّ أَن تَکُونَ تِجَارَةً عَن تَرَاضٍ﴾[5]
مال مردم را نخورید این أکل چون مهم ترین و معروف ترین تصرف در مال است از تصرف در مال به أکل یاد شده است می گوییم مال مردم را خورد. کسی که زمین مردم را غصب کرد فرش مردم را غصب کرد وسیله نقلیه کسی را غصب کرد می گوییم مال مردم را خورد، مال مردم خور است! خوردن مطلق تصرف است طعام هم مطلق تصرف است مطلق مال است اینکه می فرماید: ﴿وَ لا یَحُضُّ عَلی طَعامِ الْمِسْکینِ﴾، یعنی نیازمندی که به امور اولیه محتاج است و به آن دسترسی ندارد، این شخص و همفکران او و همکاران او باید حضّ و ترغیب و تعامل و گرایش شدید داشته باشند که مشکل مردم را حل کنند. اگر کسی حضّ و رغبت و شدّت و اعتنا و اعتماد ندارد که مشکل مردم را حل کند این معلوم می شود که معادباور نیست، یک؛ و باور نداشتن معاد برای این است که اصل دین را نمی پذیرد، دو.
به هر تقدیر تکذیب دین به هر دو معنا باشد این پیامدهای تلخ را دارد. غرض آن است که منظور طعام تنها غذا نیست؛ همان طور که گفتند مال مردم را نخورید، اینجا هم می گوید طعام مسکین را ترک نکنید، یا برای حفظ طعام مسکین بی رغبتی نشان ندهید، یعنی مال یتیمانی که مشکل یتیم و مسکین را حل کند، مالی که درباره مساکین نیازهای آنها را برطرف کند. دومین خطری که دامنگیر تکذیب معاد است یا تکذیب اصل دین است این است که ﴿وَ لا یَحُضُّ عَلی طَعامِ الْمِسْکینِ﴾؛ او کاری به رفع نیاز دیگران ندارد او کاری به تأمین مسکن دیگران، وسیله نقلیه دیگران، هزینه تحصیل فرزندان دیگران ندارد؛ این نشانه آن است که جزا را باور ندارد.
پس نتیجه این است که منظور از طعام، شام و ناهار و صبحانه نیست مثل ﴿لاَ تَأْکُلُوا أَمْوَالَکُم بَیْنَکُم بِالْبَاطِلِ﴾، یعنی نیاز جامعه است؛ کسی که کوشش او این نیست که نیاز جامعه را برطرف کند معلوم می شود معادباور نیست این دومین خطر است. سومین خطر این است که چون اصل دین را تکذیب می کند و باطناً منافق است و یا معادباور نیست، با نمازش بازی می کند یا ریا می کند یا شرک. گرچه ریا شرک خفی است اما برخی ها نماز می خوانند تا به دیگران نشان بدهند نماز هم چون عمود دین است اگر در عمود نگهداری عمود دیگران را باورمند کرد که او اهل دین است با عمود دین خوشرفتاری می کند، نسبت به سایر مسائل هم همچنین باور خوبی را دارد؛ درباره زکات هم هست درباره صوم هم هست درباره حج و عمره هم هست در همه مسائل هست، منتها درباره نماز چون روزانه است از یک سو، و ریاپذیر است از سوی دیگر، فرمود وای بر نمازگزاران!
بزرگان اهل معرفت گفتند آن که کار خیر می کند تا به مردم نشان بدهد که برای خدا کار می کند، این دو خطر را به همراه دارد، یک؛ برخی ها هستند که از انجام کار خیر خود را محروم می کنند برای اینکه مردم چیزی نگویند، دو؛ آن که کار خیر نمی کند برای اینکه مردم نگویند او اهل ریا است، آن که کار خیر می کند تا به مردم نشان بدهد او اهل شرک است. درست است که دومی هم مثل اولی ریاکار است، ولی این بزرگان اهل تحقیق آمدند گفتند در عین حال که هر دو ریا است منتها ریایی است که صبغه شرک هم دارد ریایی است که صبغه شرک ندارد آن هم ممکن است شرک خفی را به همراه داشته باشد.
ریای اثباتی این است که کار، کار خیر است و نشان می دهد که برای خداست، او دو تا دروغ گفته است: یکی اینکه کار خیر نکرده است چون او نماز نخوانده است؛ دوم اینکه به مردم نشان می دهد که دارد برای خدا نماز می خواند، او که برای خدا نماز نخوانده است. ریاکار هیچ کاری با خدا ندارد برای خدا نماز نخوانده است با فعل خودش دارد دروغ می گوید که من دارم برای خدا نماز می خوانم. برای خدا نماز نمی خواند به مردم می گوید من برای خدا دارم نماز می خوانم، این درباره ریای مصطلح. اما آن که می گوید من اگر این کار خیر را بکنم مردم حرف می زنند، این در حقیقت ریاکار است او برای اینکه به مردم نشان بدهد که من برای تظاهر کار نمی کنم یا برای اینکه متّهم نشوم کار نمی کنم او در حقیقت تمام محور دیدش مردم است از فلان کار خیر خودش را محروم می کند برای اینکه مبادا مردم چنین بگویند.
پس ترک عمل برای برای تأمین رضای مردم است؛ یک وقت است که فرصت ندارد یا چون کار مستحب است انجام نمی دهد این گناهی نیست. اما این مستحب را انجام نمی دهد برای اینکه مردم چیزی نگویند، این گناه است، این را ریا می دانند. در عین حال که اولی گذشته از اینکه ریا شرک هم هست، دومی ولو شرک نباشد ولی ریا هست. پس ریا همان طوری که در کارهای اثباتی هست در کارهای منفی هم هست. ترک عمل برای اینکه مردم چیزی نگویند یعنی معیار تأمین رضای مردم است، انجام کار برای اینکه مردم چیزی بگویند شرک و ریا است برای اینکه تأمین رضای مردم هدف اوست. چنین کسی دین باور نیست یا معادباور نیست.
﴿فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ﴾؛ پس منظور از آن طعام، خصوص غذا نیست مطلق مال است. منظور از نماز، خصوص نماز نیست درباره زکات درباره حج درباره عمره درباره خمس درباره سهم امام، اینها همه هست در همه این امور است منتها شاخصش به عنوان نماز ذکر شده است ﴿فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ﴾، این نفرین است یا دعای «علی المصلین» است. نماز که ستون دین است اگر نمازگزار واقعاً «الْمُصَلِّی إِذَا صَلَّی یُنَاجِی رَبَّهُ»[6]
که مرحوم ابن بابویه در من لا یحضر نقل کرده است[7]
که نمازگزار با خدای خود دارد مناجات می کند این بهترین فضیلت است؛ یا درباره نماز گفته شد نماز معراج مؤمن است،[8]
این بهترین فضیلت است. این نماز راستین که عمود دین است بهترین فضیلت است، این همان است که در بخش های قبل مبسوطاً گذشت که فرمود: انسان هلوع است، انسان جذوع است، انسان منوع است،[9]
[10]
[11]
انسان خطرهای دیگری دارد اوصاف رذیله دیگری دارد ﴿إِلاَّ الْمُصَلِّینَ﴾[12]
اینها کسانی اند که ﴿فی أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ ٭ لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ﴾[13]
[14]
جلوی هلوع را می گیرد، جلوی جذوع را می گیرد، جلوی منوع را می گیرد، به مستمندان می رسد؛ آنجا فضیلت نماز و نمازگزاران را مبسوطاً بیان کرد: ﴿إِلاَّ الْمُصَلِّینَ ٭ وَ الَّذینَ فی أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ ٭ لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ﴾ و مانند آن.
اما این گروه نماز می خوانند ولی از نماز غافل اند، تعبیر به ﴿عَنْ صَلاتِهِمْ﴾ کرد نه «فی صلاتهم»! این سهو در صلات که انسان کلماتی را کم می کند یا کلماتی را زیاد می کند یا فعلی را کم می کند یا فعلی را زیاد می کند این صلات حکم خاص خودش را دارد سجده سهو دارد و مانند آن. این صلاتِ در نماز است که امر عادی است این مذمت نشده است، گرچه کسی که حضور کامل دارد کمتر به سهو در صلات موفق می شود. اما سهو «عن الصلاة» که تجاوز را می رساند از نماز فاصله می گیرد نماز یادش رفته است، نماز یادش می رود؛ چون نماز راستین یادش می شود یک نماز شرکی، یک؛ نماز ریایی، دو؛ اینها را تحویل می دهد. ﴿فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ﴾، او از نماز غفلت کرده است و اصلاً نماز را نمی داند که چیست! او ریا می داند و شرک؛ او جلب رضای مردم را می داند جلب توجه مردم را طلب می کند ﴿الَّذینَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ﴾، اینها گاهی می خوانند گاهی نمی خوانند، در حضور مردم می خوانند وقتی تنها شدند نمی خوانند کسی که خبر نداشته باشد نمی خوانند و مانند آن، به اندک چیزی آن را بر نماز مقدم می دارند. ﴿فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ ٭ الَّذینَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ﴾؛ از نمازشان غفلت دارند؛ البته کسی که نسبت به نماز آن چنان اعتنایی ندارد برای او اول وقت و غیر اول وقت فرق نمی کند، برای او ادا و قضا فرق نمی کند، برای او تأنّی و ترتیل و مانند آن با ترک اینها فرق نمی کند او مشکل دارد؛ لکن آن کسی که اصل نماز را عمداً ترک می کند او مشکل جدّی تری دارد.
اینها که نماز می خوانند ولی با ریا نماز می خوانند معلوم می شود که در مدینه نازل شده است که نفاق بود و نمازگزاران منافق هم بودند ﴿الَّذینَ هُمْ یُراؤُنَ﴾، و همین گروه که ریاکار هستند ﴿یَمْنَعُونَ الْماعُونَ﴾، این ﴿وَ یَمْنَعُونَ الْماعُونَ﴾ برمی گردیم به صدر این سوره که فرمود اینها ﴿یَدُعُّ الْیَتیمَ﴾. دین یک دین اجتماعی است بخواهد تمدّنی تأسیس کند بدون تدیّن نخواهد بود و تمدّن ما هم در تدیّن ما است. از مسائل امور خانوادگی و جزئی شروع می شود تا مهم ترین کار.
برگردیم به صدر این سوره که مسئله یتیم نوازی است. مستحضرید که انسان بالاتر از حیوان است هوشمندتر از حیوان است؛ اما آن کارهایی که برای انسان پروری ذات اقدس الهی انتخاب کرده است و مدیریت می کند و تدبیر می کند و ربوبیت دارد بر همان روال انسان ها را می پروراند آن است که وقتی کودکی از مادری متولد شد در گوسفند یا گاو یا مانند آن، کاملاً متوجه است و می فهمد که باید شیر بخورد، یک؛ پستان را می شناسد، دو؛ امتساس را بلد است، سه؛ بعد از مدتی هم که از شیرخواری رها پیدا کرد و می تواند از راه دیگر تغذیه کند، مادرش را رها می کند. مسئله خانواده و اجتماع و تمدن و مانند آن مطرح نیست.
اما انسان که هوشمندتر از حیوان است دقیق تر است اینها را نمی داند، باید راهنمایی کرد پستان به دهن او گذاشت و لحظه به لحظه او را پذیرایی کرد؛ نه تنها دو سال او را در دوران شیرخوارگی به دامن گرفت و در آغوش کشید بلکه تا چند سال او در آغوش مادر و در دامن پدر باید تربیت بشود تا خودش را بیابد. این هفت سال حداقل است که این بتواند روی پای خود بایستد، از آن به بعد هم نیاز دارد به پدر و مادر در تکمیل راه. این چنین نیست که بعد از هفت سال بتواند خودش را اداره کند. اما یک برّه بعد از یک مدت کوتاهی راه خودش را پیدا می کند، یک گوساله راه خودش را پیدا می کند، حیوانات وحشی هم این چنین هستند آنها نیاز ندارند در جامعه متمدّن زندگی کنند و عاطفه را در طی چند سال لحظه به لحظه درس بگیرند و یاد بگیرند. انسان نیازمند است که در جامعه عطوفانه به سر ببرد مهربانانه زندگی کند؛ «إِنَّ التَّارِکَ شِفَاءَ الْمَجْرُوحِ مِنْ جُرْحِهِ شَرِیکٌ لِجَارِحِه »[15]
که وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) از مسیح(علیه السلام) نقل کرد در همین زمینه است که اگر کسی افتاده ای را ببیند برای درمان زخم افتاده نشتابد، شریک جُرم زخم زننده است؛ این انسان برای اینکه اجتماعی بار بیاید عطوف بار بیاید، رئوفِ رحیم بار بیاید راه پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) را طی کند که ﴿بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُوفٌ رَحِیمٌ﴾،[16]
بلکه به جامعه بشری رئوف و رحیم باشد، بلکه به جامعه حیوانی رئوف و رحیم باشد که «لِکُلِّ کَبِدٍ حَرَّی أَجْرٌ»[17]
او باید سالیان متمادی در تحت تدبیر و تربیت پدر و مادر باشد؛ لذا در مسئله یتیم اگر کسی پدری نداشت و مانند آن، باید دیگری نسبت به او پدری کند که او عواطف را و احساسات را و نیازهای درونی را از دست ندهد آنها را شکوفا کند و تربیت کند تا وقتی خود کامل شد بتواند مشکل دیگری را هم حل کند، این درباره یتیم است که خصیصه های فراوانی دارد وگرنه ذات اقدس الهی او را هم مثل حیوانات دیگر طوری می آفرید که بتواند بعد از یک مدت کوتاهی خودکفا باشد.
مسئله ﴿وَ یَمْنَعُونَ الْماعُونَ﴾؛ ماعون درباره زکات گفته شد از «معن» است، «معنِ وادی» یعنی وادی که کم آب است آبش به هر حال جاری است در قبال «ماء مَعین» است. این کمک های کم و کمک های اندک را می گویند «ماعون». دو همسایه که در کنار هم هستند، گاهی به وسایل جزئی در منزل نیازمند هستند این باید کمک او باشد، گاهی به لوازم خوراکی نیازمند هستند فعلاً در دسترس او نیست این باید کمک او باشد؛ متقابلاً این احتیاجی به بعضی از مساعدت ها دارد او باید کمک کارش باشد، این روابط اجتماعی در دو خانه یا افرادی که در یک محله به سر می برند باید ماعون یکدیگر را تأمین کنند و در اثر تکذیب روز جزا یا تکذیب اصل دین، این ماعون برطرف کردن از بین می رود، منع می کنند، کاری به یکدیگر ندارند. دو همسایه ممکن است اصلاً یکدیگر را نشناسند رابطه ای نداشته باشند، این مناسب با ادب دینی نیست. حتماً باید همسایه ها از هم باخبر باشند، نیازهای یکدیگر را برطرف کنند و مشکلات یکدیگر را مشکل خود بدانند تا این نظام بشری سامان بپذیرد.
لذا فرمود اینها که معادباور نیستند از کوچک ترین مسائل عادی خانوادگی غفلت می کنند تا برسد به مسائل بزرگ تر. بین این قبل و بعد که قبلش تکذیب دین یا تکذیب معاد است، از یک طرف؛ بعد هم که آیه پایانی است ﴿وَ یَمْنَعُونَ الْماعُونَ﴾، این جریان ﴿فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ﴾ مطرح است که نماز آن «واسطة العِقد» است که می تواند بین گذشته و آینده به خوبی جمع بکند؛ چنین گروهی در صدر اسلام در مدینه و همچنین در مکه بودند و قرآن کریم از اینها کاملاً یاد می کند و این را تقبیح می کند.
بنابراین اصل دین باید تصدیق بشود چون کمال دنیا و آخرت در تصدیق این کمال است و معاد هم این چنین است. کمک ها یا کمک های مالی است یا غیر مالی، یا مربوط به طعام است یا غیر طعام، دور هم جمع شدن، ایتام محل را شناسایی کردن، ایتام شهر را شناسایی کردن، نیازهای آنها را برطرف کردن جزء دستورهای اولیه اسلام است و رفع نیاز هم گاهی به مباشرت است گاهی به تسبیب و هر کدام از این دو راه باشد مقبول ذات اقدس الهی است. پس آن که یتیم را دَع و طرد می کند و برای طعام مستمندان یا حلّ کار مستمندان تلاش و کوشش نمی کند اینها کسانی اند که وای بر اینها و تلخ ترین آینده را اینها دارند و نمازگزارانی هم که از نمازشان سهو می کنند این گرفتاری ها را دارند و خطر سهو از نماز این است که اینها اهل ریا هستند یعنی با شرک زندگی می کنند، بعضی ها مشرکانه می میرند با اینکه به حسب ظاهر و صنم و وثنی را عبادت نکرده است همین که آن خاطرات جمعی را در نظر می گیرد و برای آن خاطرات و برای آن گفتگو و برای نام بردن آن صحنه و آن افراد از انسان آن خصوصیت ها را انجام می دهند اینها گرفتار همان تکذیب معاد هستند خواه به معنای معادباور، خواه به معنی اصل دین. ﴿الَّذینَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ ٭ الَّذینَ هُمْ یُراؤُنَ ٭ وَ یَمْنَعُونَ الْماعُونَ﴾.

[1] سوره آل عمران، آيه 19.

[2] سوره طور، آيه 13.

[3] سوره نساء، آيه 10.

[4] سوره نساء، آيه 9.

[5] سوره نساء، آيه 29.

[6] عوالي اللئالي، ابن أبي جمهور، ج4، ص39.

[7] من لا يحضره الفقيه ، الشيخ الصدوق ، ج1، ص210. «الْمُصَلِّی مَنْ یُنَاجِی مَا انْفَتَل».

[8] کشف الأسرار و عدة الأبرار، ج 2، ص676؛ «الصَّلَاةُ مِعْرَاجُ المُؤْمِن ».

[9] سوره معارج، آيه 19. ﴿إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هلُوعا﴾.

[10] سوره معارج، آيه 20. ﴿إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعا﴾.

[11] سوره معارج، آيه 21. ﴿وَ إِذا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعا﴾.

[12] سوره معارج، آيه 22.

[13] سوره معارج، آيه 24.

[14] سوره معارج، آيه 25.

[15] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج8، ص345.

[16] سوره توبه، آيه 128.

[17] جامع الأخبار، الشعيري، محمد، ج1، ص139.