جلسه 1399/01/13

بسم الله الرحمن الرحیم



تفسير سوره قارعه

موضوع: تفسیر سوره قارعه
 
﴿الْقارِعَةُ﴾ (1) ﴿مَا الْقارِعَةُ﴾ (2) ﴿وَ ما أَدْراکَ مَا الْقارِعَةُ﴾ (3) ﴿یَوْمَ یَکُونُ النَّاسُ کَالْفَراشِ الْمَبْثُوثِ﴾ (4) ﴿وَ تَکُونُ الْجِبالُ کَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ﴾ (5) ﴿فَأَمَّا مَنْ ثَقُلَتْ مَوازینُهُ﴾ (6) ﴿فَهُوَ فی عیشَةٍ راضِیَةٍ﴾ (7) ﴿وَ أَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوازینُهُ﴾ (8) ﴿فَأُمُّهُ هاوِیَةٌ﴾ (9) ﴿وَ ما أَدْراکَ ما هِیَهْ﴾ (10) ﴿نارٌ حامِیَةٌ﴾ (11).
این سوره مبارکه ای که «علم بالغلبة» آن «القارعة» است و ظاهراً در مکه نازل شد، برخی از اوصاف قیامت را تبیین می کند. در جریان معاد کیفیت تبدیل دنیا و آخرت مطرح است و کیفیت تغییر وضع دنیا و وضع آخرت طرح می شود. یک وقت وارد جزئیات می شود که کوه ها چه خواهد شد؟ دریاها چه خواهد شد؟ این پستی و بلندی ها و ناهمواری ها چه خواهد شد؟ این وضع زمین، آن هم وضع دریا و اما وضع نظام سپهری ستاره ها چه می شود؟ شمس چه می شود؟ قمر چه می شود؟ یک سلسله سور مربوط به نظام سپهری است نظام سماوات است.
در تمام این بخش های وحشتناک، مردان الهی آرام و ثابت هستند. علل و عوامل فراوانی دارد که بعضی در آیات و بعضی در روایات مشخص است آنچه با سند معتبر عقلی یا نقلی ثابت شده است «علی الرأس و العین» و اما در تمام این صحنه ها مردان الهی آرام اند هیچ رنجی نمی بینند هیچ صدای سختی را نمی شنوند هیچ منظره هولناکی را نمی بینند هیچ فشاری را از جمعیت یا گرما احساس نمی کنند، نه غرّش جهنّم را می شنوند و نه سر و صدای مردم جهنّمی را.
بنابراین براساس اینکه: ﴿وَ أَمَّا الْقَاسِطُونَ فَکَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً﴾[1]
در تبیین های قبلی روشن شد همان طوری که اگر یک کوره بلندی بخواهد آهن را ذوب کند فلزی را به بار بیاورد فولادی بسازد و مانند آن، این کوره های بلند سه تا کار دارند: اول آن مواد سوخت و سوزشان را که سابقاً ذغال سنگ بود یا حالا نفت است گازوئیل است بنزین است هر چه هست این را فراهم می کنند و در این کوره می ریزند که آماده بشود. بعد یک ماده های تی ام تی سوختنی که آتش زنه یا آتش گیره است آن را برقرار می کنند می ریزند می دمند این کوره گُر می گیرد. وقتی گُر گرفت و کاملاً فضا داغ شد آن وقت آن ماده ها را می ریزند به هر صورت که می خواهند در می آورند، اگر فولاد است و اگر فلز دیگر است در می آورند.
در جریان جهنّم آن طوری که ذات اقدس الهی ترسیم کرده است هر سه خود انسان اند! هیزم هایی که برای جهنّم می آورند، فرمود قاسطان، ظالمان، منحرفان و کج اندیشان اینها هیزم جهنّم اند ﴿وَ أَمَّا الْقَاسِطُونَ فَکَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً﴾ حالا از جای دیگر هیزم بیاورند یا نیاورند، اگر دلیل عقلی و نقلی معتبر آمد «علی الرأس و العین»، ولی این آیه می گوید که هیزم جهنم ظالمان اند، یعنی ظالمان هیزم جهنّم هستند.
این هیزم ها را که ریختند و پر کردند، باید «الوَقُود: ما تُوقَدُ بِه النّار»[2]
که آتش زنه یا آتش گیره است آن را با این هیزم ها مرتبط کنند تا اینها مشتعل بشود و گُر بگیرد آن را وقود می گویند که حالا یا آتش زنه است یا آتش گیره مثل اینکه کبریت می زنند که این روشن شود آتش شود. آن هم انسان ها هستند که ﴿وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ﴾[3]
حجاره هم ظاهراً آن سنگ هایی که به صورت بُت درآوردند و بت پرستان می پرستیدند سوزاندن سنگ که کار هیزم را بکند یا کار وقود را بکند اثری برای سنگ نیست، چون سنگ در هر حال مسبّح خداست، چه اینکه خود جهنّم تسبیح گوی خداست. عمده آن است که بت پرستانی که این سنگ ها را می تراشیدند ﴿أَ تَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ﴾[4]
اینها رنج بیشتری ببرند.
به هر تقدیر ﴿وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ﴾، آن ناس هم ائمه کفر هستند رهبران کفر هستند رهبران غارت و بغی و امثال ذلک اند که فرمود: ﴿کَدَأْبِ آلَ فِرْعَوْنَ﴾[5]
وقتی جریان ﴿وَقُودُ النَّار﴾[6]
را قرآن تبیین می کند نمونه اش را می گوید مثل آل فرعون است. پس افرادی که رهبران کفر و شقاق و نفاق بودند اینها جزء وقود هستند توده تبهکاران هیزم هستند. وقتی این هیزم ها با آن ﴿وَقُودُ النَّار﴾ تماس گرفتند کل جهنّم گُر می گیرد؛ آن وقت خود همین ها که هیزم بودند می سوزند البته هیزم نسوزند دوباره ﴿کُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعیراً﴾[7]
خواهد بود آن وقود هم این چنین هستند، عده ای را هم که وارد می کنند و این ساختار جهنم می شود.
در تمام این صحنه ها با اینکه زفیری دارد و شهیقی دارد مردان الهی نه صدای زفیر نه صدای شهیق هیچ چیزی را نمی شنوند. در جریان صحنه قیامت صداهای فراوانی است که کوبنده است گوش خراش است، حادثه های تلخ و گوش خراش و توان فرسا می شود «قارعة» که درباره عده ای در قرآن کریم فرمود: ﴿تُصیبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ﴾[8]
ولی در قیامت این قارعه کبری هیچ آسیبی به مردان الهی نمی رساند فرمود درست است که ﴿الْقارِعَةُ ٭ مَا الْقارِعَةُ ٭ وَ ما أَدْراکَ مَا الْقارِعَةُ ٭ یَوْمَ﴾ این چنین می شود اما کسانی که دارای اعمال صالح و وزین اند مردان وزینی اند، کسانی که برابر ﴿إِنَّا سَنُلْقی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقیلا﴾[9]
در آن محضر و مشهد هستند کسانی که ﴿فَأَمَّا مَنْ ثَقُلَتْ مَوازینُهُ﴾[10]
﴿فَهُوَ فی عیشَةٍ راضِیَةٍ﴾[11]
در آن مشهد و محضر هستند اینها اصلاً آسیبی نمی بینند. نه در طولانی بودن زمان اینها احساس طولانی می کنند نه در هولناک بودنِ زمینه های آن زمان اینها احساس هراس دارند نه در عوامل و علل دیگر.
بارها این حدیث به عرض شما رسید که وقتی وجود مبارک پیغمبر(علیه و علی آله آلاف التحیة و الثناء) فرمود آن روزی که در صحنه قیامت حاضر می شود که ﴿کَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ﴾؛[12]
عرض کرد: «مَا أَطْوَلَ هَذَا الْیَوْمَ»؛ چه روز طولانی است! و چه چیزی این روز را طولانی کرده است؟ حضرت طبق این نقل فرمود: «وَ الَّذِی نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِیَدِهِ»، این روز برای مؤمن «صَلَاةٍ مَکْتُوبَة» [13]
به اندازه یک نماز واجب است. حالا بر فرض نماز ظهر با همه تعقیباتش بشود ده دقیقه یا پانزده دقیقه حداکثر.
این پنجاه هزار سال به اندازه پنج دقیقه است قارعه بودن، داحیه داشتن و سایر علل و عوامل دردناک آن را همراهی کردن همگانی نیست. اگر هیزم جهنم را از جنگل نمی آورند و خود شخص هیزم است، کسانی که در تمام مدت عمر حرف بدی نزدند آتشی روشن نکردند هر جا آتش نفاق و خلاف بود سعی کردند که خاموش کنند هیچ آتشی را روشن نکردند، اصلاً در صحنه قیامت قارعه ای را احساس نمی کنند. چه اینکه درباره جهنم هم ﴿لاَ یَسْمَعُونَ حَسِیسَهَا﴾،[14]
«حسیس» آن مقدار کمی است که به حس می آید؛ اصلاً به حس اینها نمی آید چه اینکه در دنیا اصلاً به فکر بداندیشی و بدگمانی و بدکاری و بی انضباطی نبودند در آخرت هم همین طور هستند.
بنابراین هر کسی در کنار سفره مائده و مأدبه خود نشسته است. درست است که درباره ﴿الْقارِعَةُ﴾ با تعبیرات سنگینی عظمت آن روز را بازگو می کند؛ اما قبلاً می فرماید: ﴿الْقارِعَةُ ٭ مَا الْقارِعَةُ ٭ وَ ما أَدْراکَ مَا الْقارِعَةُ ٭ یَوْمَ یَکُونُ النَّاسُ کَالْفَراشِ الْمَبْثُوثِ ٭ وَ تَکُونُ الْجِبالُ کَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ﴾؛ فرمود این سلسله جبال خواه سلسله جبالی که در شمال است یا در جنوب یا در شرق است یا در غرب، به هر حال نگهبان زمین است. اگر خود دریاها تسجیر می شود گداخته می شود، سلسله جبال هم این چنین هستند؛ لکن در اندکاک و قارع بودن سلسله جبال فرمود اول این سلسله جبال دو خصیصه دارد: یکی حجیم است، یکی وزین؛ حجم بلندی دارد و وزن سنگین. فرمود ما اول وزن آن را می گیریم حجمش می ماند. این سلسله جبال ﴿کَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ﴾ است، مثل پنبه های ندّافی شده است پنبه را برای اینکه این را به صورت لحاف یا غیر لحاف در بیاورند این را می زنند، وقتی زدند پراکنده شد باز شد حجم آن زیاد است، ولی وزنش همان است و کمتر می شود. این را می گویند «عِهن منفوش» یعنی پنبه ندافی شده. پس اگر در جریان قیامت سؤال بکنند ﴿وَ یَسْئلُونَکَ عَنِ الْجِبَالِ﴾،[15]
فرمود اگر سؤال بکنند سلسله جبال به چه صورت درمی آید؟ پاسخ آن این است که الآن هم حجیم است هم وزین، بعد وزنش کاسته می شود وزن گرفته می شود حجم می ماند ﴿کَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ﴾. بعد فرمود سؤال می کنند که این گودال ها پستی ها حفره ها و آن بلندی ها به نام کوه این به چه صورت در می آید؟ فرمود ما این را می کوبیم ریز ریز می کنیم؛[16]
نظیر آنچه کلیم الهی به سامری فرمود ما این را نسف می کنیم ﴿لَنُحَرِّقَنَّهُ﴾ آتش می زنیم و می ریزیم در دریا.[17]
پس اول وزن گرفته می شود و حجم می ماند؛ ثانیاً حجم هم گرفته می شود ذرات ریزش را تسطیح می کنیم. آن وقت این پستی و چاله ها هموار می شود که ﴿لاَّ تَرَی فِیهَا عِوَجاً وَ لاَ أَمْتاً﴾[18]
نه کجی در سطح زمین دیده می شود نه أمت و برجستگی و برآمدگی، نه فرورفتگی و نه برآمدگی است. پس سلسله جبال اول وزنش را از دست می دهند بعد حجمشان را، ذرات پراکنده می شوند و آن ناهمواری های زمین هموار می شود به طوری که ﴿لاَّ تَرَی فِیهَا عِوَجاً وَ لاَ أَمْتاً﴾، نه کجی هست نه فرورفتگی و مانند آن این درباره کره زمین.
کسانی که مستقیم بودند در همه موارد صراط مستقیم را طی کردند هیچ کدام از این صحنه ها را نمی بینند، هیچ صحنه ای برای آنها رُعب آور نیست؛ لذا می فرماید این کوبیدن هست، این کوه کوبیدن هست این دره کوبیدن هست این دریا آتش زدن هست همه این صحنه ها هست و اما کسانی که عملشان وزین است ﴿مَن ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ﴾ کسی است که ﴿إِنَّا سَنُلْقی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقیلاً﴾ را امام خود قرار داد، وزین بود، نه ﴿فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطاعُوهُ﴾[19]
بود، نه علل و عوامل دیگری مانع سبک سری و سبک مغزی او بود؛ او یک انسان وزینی بود که نه به فکر اختلاف بود نه به فکر تخلف. فرمود اینها کسانی اند که ﴿ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ﴾ هستند اینها ﴿فَهُوَ فی عیشَةٍ راضِیَةٍ﴾ در یک زندگی رضایتمندی هستند، در حقیقت انسان راضی است نه آن معیشت. وقتی کامل شد می گویند معیشتش راضی است؛ در حقیقت او در روح و ریحان و رضوان به سر می برد و در بخش پایانی سوره مبارکه «واقعه» دارد که مردان الهی اگر مقربین باشند ﴿فَرَوْحٌ وَ رَیْحَانٌ وَ جَنَّةُ نَعِیمٍ﴾[20]
اگر یک عده هیزم اند یک عده ریحان اند، اگر یک عده هیزم اند یک عده نعیم اند، اگر یک عده هیزم اند یک عده گُل هستند و گلستان اند. اینجا که چیزی در تقدیر نیست که «فله روح» یا «فله ریحان» نخیر! خودش روح و ریحان است. اگر کسی در مقام هویت روح و ریحان بود او را قارعه ای می شنود نه بوی بدی را إستشمام می کند نه منظره هولناکی، نه صدای گوش خراشی او را می رنجاند، ﴿فَهُوَ فی عیشَةٍ راضِیَةٍ﴾ و اما کسانی که نامه اعمالشان سبک است، اینها کسانی اند که در دامن جهنم پرورانده می شوند آن شعله های جهنم که هاویه است به منزله مادر اوست و او را در دامن خود می سوزاند پرورش جهنم به سوزاندن است پرورش هر چیزی به حسب خود اوست. وقتی بنا شد جهنم مادری بکند تغذیه بکند شیری که می دهد ﴿یَشْوِی الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَ سَاءَتْ مُرْتَفَقاً﴾[21]
خواهد بود و اگر لوازم دیگری می دهد که آن هم پوست را می کَنَد گوشت را جدا می کند و مانند آن.
در جریان میزان قبلاً هم ملاحظه فرمودید که در سوره مبارکه «اعراف» فرمود: ﴿وَ الْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ﴾[22]
نه «و الوزن حقٌّ»، نه وزنی هست اعمالی را می سنجند! در جریان سنجش اعمال چهار پنج گروه هستند که در بخش پایانی سوره مبارکه «کهف» و سوره «توبه» آمده؛ یک عده حق محض اند که اینها جز خیر و برکت چیزی دیگر ندارند، یک عده کافر صرف اند که عمل خیر ندارند تا اینکه انسان آن را با ترازو بسنجد فرمود: ﴿فَلا نُقیمُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَزْناً﴾[23]
این درباره گروه دوم. گروه سوم کسانی اند که ﴿خَلَطُوا عَمَلاً صَالِحاً وَ آخَرَ سَیِّئاً﴾،[24]
[25]
گناهانی دارند ثواب هایی دارند برای آنها ترازو نصب می شود یک عده هم ﴿مُرْجَوْنَ لأَمْرِ اللّهِ﴾[26]
هستند آنها هم حسابشان جداست. به هر حال در سنجش میزانی هست یعنی ترازو، دو کفه است که یکی جای وزن است یکی جای موزون. در میزان که شاهینی برای تعدیل هست یک کفه اش که مثلاً سنگ می گذارند یک کفه اش نان می گذارند که نان می شود موزون و سنگ می شود وزن. پس برای ترازو سه عنصر است: یکی خود آن ترازو که شاهینی دارد و هسته مرکزی دارد برای تعدیل، یکی هم کفه وزن دارد، یکی هم کفه موزون. در قیامت فرمود وزنش حق است یعنی ما سنگ نمی گذاریم که با سنگ اعمال و عبادات و عقیده و فکر و ذکر را بسنجیم با حقیقت می سنجیم. در یک کفه حقیقت می گذارند؛ لذا با «الف و لام» ذکر کرد، نفرمود یک وزنی هست. در تلقین میت و مانند آن ما می گوییم بدان «أَنَّ الْمَوْتَ حَقٌّ وَ الْجَنَّةَ حَقٌّ وَ النَّارَ حَقٌّ ... وَ اَلْمِیزَانَ حَقٌّ»،[27]
یعنی سنجشی هست.
اما در سوره مبارکه «اعراف» «کما تقدّم مراراً» می گوید: ﴿وَ الْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ﴾، با «الف و لام» است یعنی آنچه ما در این کفه می گذاریم حقیقت است، حقیقت یک کفه است نماز و روزه در کفه دیگر. حقیقت یک کفه است رفتار با مردم، حقیقت در یک کفه است اقتصاد در یک کفه، حقیقت یک کفه است قرض الحسنه یک کفه. وزن حقیقت است موزون را با این می سنجند آنها که موزونشان خالص نبود ترازویشان سبک است یعنی این وزن حق است این سنگین است این می ماند، این طرف که سبک است بالا می رود.
اما کسی که ﴿ثَقُلَتْ مَوازینُهُ﴾ یعنی اعمالش پر از حق است متحقق است، خودش محقق است عملش متحقق است حقیقت مدار است تابع حق است «یتبعون الحق» و مانند آن. نکوشید که حق را تابع خود کند بلکه حق مدار و حق محور بود. اینها کسانی اند که ﴿فَأَمَّا مَنْ ثَقُلَتْ مَوازینُهُ﴾﴿فَهُوَ فی عیشَةٍ راضِیَةٍ﴾ و اما اگر این کفه ترازو که حقیقت در آن است این سنگین بود و ماند و آن کفه دیگری که عمل صالح باید داشته باشد چیزی نبود، می رود بالا چنین کسی ﴿خَفَّتْ مَوازینُهُ﴾ او جزء ﴿فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطاعُوهُ﴾ است؛ یا «خفیف المغز» بود و سواری می داد یا استخفاف کرد و سواری گرفت؛ به هر تقدیر ﴿خَفَّتْ مَوازینُهُ﴾، این ﴿فَأُمُّهُ هاوِیَةٌ﴾ او در پرورش جهنم است که جهنم مادرگونه از او حمایت می کند. جهنم بخواهد کودک خود را بپروراند جز شعله و آتش و مانند آن که چیز دیگری نیست.
آن وقت در ذیل می فرماید که ﴿وَ ما أَدْراکَ ما هِیَهْ﴾؛ چه چیزی شما را فهماند که جهنم چیست؟ این آتش گداخته است آتش گداخته اگر بخواهد از کسی پذیرایی کند جز سوخت و سوز چیز دیگری نیست و خود این آتش هم آتش نسوز است ﴿کُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعیراً﴾ آن درختی که از جهنم می روید برگ هایش آتش نسوز است درخت نسوز است درختی است که آبش از آتش است؛ درخت آب می خواهد بله آب می خواهد، در جهنم آب هست منتها آبش آتشی است. اگر بخواهد شجره جهنم باشد که ﴿شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فی أَصْلِ الْجَحیمِ﴾[28]
آبش هم باید آتشی باشد که «أعاذنا الله من شرور أنفسنا و سیئات أعمالنا».
کلّ این صحنه ها را که ذات اقدس الهی بررسی می کند مردان الهی ﴿لاَ یَسْمَعُونَ حَسِیسَهَا﴾ هیچ رنجی ندارند، هم آن لحظات را قرآن بررسی می کند که اول وزن را می گیرند بعد حجم را می گیرند بعد ذرّات را می گیرند بعد تسطیح می کنند بعد کلاً تغییر می دهند به زمان دیگر و زمین دیگر. حالا یا فاصله هست یا فاصله نیست به هر حال تبدیل می شود ﴿یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ﴾[29]
یعنی «تبدل السماوات» به سماوات دیگر. آن وقت تمام بحث های نجومی به هم می خورد، انسان علمی باید تهیه کند که معلومش باشد و او را رها نکند. زمین شناسی به هر حال از بین می رود زمان شناسی از بین می رود آسمان شناسی از بین می رود نجوم و هیأت یک علم که معلومش را از دست داد علمی نمی ماند. اما مسئله توحید و اسمای حسنای الهی، معرفت حق، برهان صدّیقین، مسئله وحی، مسئله نبوت، مسئله ولایت، مسئله امامت، مسئله طهارت اینها معلوماتی هستند که برای ابد می مانند و انسان در قیامت عالِم محشور می شود و اگر کسی در قیامت عالم محشور شد به او می گویند تشریف داشته باشد. درست است که بهشت برای شما آماده است تشریف داشته باشید «قِف تَشفَع لِلنَّاس»[30]
آن دو تا جواب امر است و مجزوم است؛ یعنی تشریف داشته باشید عجله نکنید. عده ای را که شما در دنیا پروراندید شاگرد شما بودند کتاب شما را خواندند کتیبه شما را خواندند مکتب شما را دیدند به هر حال الآن نیاز به شفاعت دارند از آنها شفاعت کنید، یک؛ شفاعت شما هم مقبول است، دو؛ آن شفیعی که شفاعتش مقبول است می شود «شفیع مشفَّع». در این دعاها و صلوت هنگام زوال روزهای پربرکت شعبان که می گوییم: «وَ اجْعَلْهُ لِی شَفِیعاً مُشَفَّعاً»؛[31]
یعنی توفیقی به ما عطا کن که او از ما شفاعت کند و شفاعتش را هم بپذیر. آنچه از ناحیه اوست صادر بشود آنچه از ناحیه شما است تجلی کند «وَ اجْعَلْهُ لِی شَفِیعاً مُشَفَّعاً».
اینجا هم به عالِم که «بَعَثَهُ اللَّهُ تَعَالَی یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَقِیهاً»،[32]
کسی که در قیامت فقیه و عالِم محشور شد یعنی معلومش با او بود نه از کفش رفت، این شخص حقّ شفاعت دارد. نعم! آن زمین شناسی که زمین را آیت حق دانست و علم دینی را از این راه تأمین کرد، آن ستاره شناس و آن قمرشناس و آن شمس شناس که همه اینها را آیات الهی می دانند؛ درست است آن مسئله هیئت و نجوم رخت بربست، درست است که نه شمسی است و نه قمر؛ اما آیت شناسی علمی است که می ماند این علم دینی است. ستاره شناسی رخت برمی بندد، اما ستاره که آیت الهی است می ماند. منجّم بودن، زمان شناسی، لیل و نهار بودن، اینها از بین می رود چون زمان و زمین دگرگون می شود، اما کسی که در دنیا همه این بحث های نجومی را براساس علم دینی فرا گرفت یعنی زمین را آیت حق دانست، آسمان را آیت حق دانست، شب را آیت حق دانست، روز را آیت حق دانست که ﴿وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ وَ النَّهَارَ آیَتَیْنِ فَمَحَوْنَا آیَةَ اللَّیْلِ وَ جَعَلْنَا آیَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً﴾[33]
این با آیت و مرآت الهی زندگی کرد و عالمانه به سر بُرد که علم او علم دینی بود و آسمان و زمین را دو فعل خدا می داند و دو فعل را مثل دو قول خدا می داند؛ همان طوری که دو آیه را تفسیر کردن علم دینی است، این شمس و قمر را هم تفسیر کردن علم دینی است؛ منتها یکی توصّلی است یکی تعبدی، یکی خصیصه ای دارد یکی خصوصیتی دارد؛ آن علم می ماند و انسان در قیامت برابر آن علم عالم محشور می شود و حق شفاعت دارد که امیدواریم ذات اقدس الهی این گونه از معارف را که از تفسیر قرآن کریم و سخنان عترت طاهرین(علیهم افضل صلوات المصلین) که عِدل قرآن اند برداشت می شود وسیله سعادت و فوز و فیض دنیا و آخرت همه محققان حوزوی و دانشگاهی باشد.

[1] سوره جن، آيه 15.

[2] لسان العرب، ابن منظور، ج3، ص466.

[3] سوره بقره، آيه 24.

[4] سوره صافات، آيه 95.

[5] سوره آل عمران، آيه 11.

[6] سوره آل عمران، آيه 10.

[7] سوره اسراء، آيه 97.

[8] سوره رعد، آيه 31.

[9] سوره مزمل، آيه 5.

[10] سوره حاقه، آيه 20.

[11] سوره حاقه، آيه 21.

[12] سوره حج، آيه 47.

[13] بحار الأنوار - ط مؤسسةالوفاء، العلامة المجلسي، ج7، ص123. «وَ رَوَی أَبُو سَعِیدٍ الْخُدْرِیُّ قَالَ: قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَطْوَلَ هَذَا الْیَوْمَ فَقَالَ وَ الَّذِی نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِیَدِهِ إِنَّهُ لَیُخَفَّفُ عَلَی الْمُؤْمِنِ حَتَّی یَکُونَ أَخَفَّ عَلَیْهِ مِنْ صَلَاةٍ مَکْتُوبَةٍ یُصَلِّیهَا فِی الدُّنْیَا».

[14] سوره طه، آيه 10.

[15] سوره طه، آيه 105.

[16] سوره طه، آيه 105. ﴿یَنسِفُهَا رَبِّی نَسْفاً﴾.

[17] سوره طه، آيه 97. ﴿لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِی الْیَمِّ نَسْفا﴾.

[18] سوره طه، آيه 107.

[19] سوره زخرف، آيه 54.

[20] سوره واقعه، آيه 89.

[21] سوره کهف، آيه 29.

[22] سوره اعراف، آيه 8.

[23] سوره کهف، آيه 105.

[24] سوره توبه، آيه 100.

[25] سوره توبه، آيه 102.

[26] سوره توبه، آيه 106.

[27] الفقه المنسوب للإمام الرضا عليه السلام، مؤسسة آل البيت عليهم السلام لإحياء التراث، ج1، ص177.

[28] سوره صافات، آيه 64.

[29] سوره ابراهیم، آيه 48.

[30] علل الشرائع، الشيخ الصدوق، ج2، ص394.

[31] مصباح المتهجد، الشيخ الطوسي، ج1، ص829.

[32] الخصال ، الشيخ الصدوق، ج2، ص541.

[33] سوره اسراء، آيه 12.