جلسه 1399/01/02

بسم الله الرحمن الرحیم



/جلسه 3/تفسير سوره علق

موضوع: تفسیر سوره علق/جلسه 3/
 
﴿إِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذی خَلَقَ﴾ (1) ﴿خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ﴾ (2) ﴿إِقْرَأْ وَ رَبُّکَ الْأَکْرَمُ﴾ (3) ﴿الَّذی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ﴾ (4) ﴿عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ یَعْلَمْ﴾ (5) ﴿کَلاَّ إِنَّ الْإِنْسانَ لَیَطْغی ﴾ (6) ﴿أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی ﴾ (7) ﴿إِنَّ إِلی رَبِّکَ الرُّجْعی﴾ (8) ﴿أَ رَأَیْتَ الَّذی یَنْهی﴾ (9) ﴿عَبْداً إِذا صَلَّی﴾ (10) ﴿أَ رَأَیْتَ إِنْ کانَ عَلَی الْهُدی﴾ (11) ﴿أَوْ أَمَرَ بِالتَّقْوی ﴾ (12) ﴿أَ رَأَیْتَ إِنْ کَذَّبَ وَ تَوَلَّی﴾ (13) ﴿أَ لَمْ یَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ یَری﴾ (14) ﴿کَلاَّ لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ لَنَسْفَعاً بِالنَّاصِیَةِ﴾ (15) ﴿ناصِیَةٍ کاذِبَةٍ خاطِئَةٍ﴾ (16) ﴿فَلْیَدْعُ نادِیَهُ﴾ (17) ﴿سَنَدْعُ الزَّبانِیَةَ﴾ (18) ﴿کَلاَّ لا تُطِعْهُ وَ اسْجُدْ وَ اقْتَرِبْ﴾ (19)
سوره مبارکه ای که «علم بالغلبة» آن «علق» است صدرآن جزء اولین بخش های نازل شده بر وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) است، گرچه درباره سوره «مدّثّر» هم که در آن سوره آمده است: ﴿قُمْ فَأَنذِرْ﴾[1]
آن را هم «أوّل ما نزل» دانستند ولی معروف بین صحابه تفسیر و اصحاب قلم این است که این بخش اول است و بعضی از روایات هم این را تأیید می کند.
مطلب دوم آن است که در آغاز بعثت به وجود پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) دستور علم آموزی و فراگیری علم داده شده است یعنی یاد بگیر! یعنی بخوان!
مطلب سوم آن است که اولین چیزی که انسان باید بخواند و بداند معرفت خدای سبحان است چون اولین موجود اوست که دومی ندارد و او خالق است که بدأ و ختم أمر جهان و انسان با اوست؛ لذا اول علم، معرفت اوست و به وجود مبارک آن حضرت هم فرمود: ﴿اقْرَأْ﴾؛ اسم رب را بخوان! این اسم گرچه لفظی را شامل می شود، یک؛ لفظی که دلالت بر مفهوم دارد آن مفهوم هم اسم خداست، این دو؛ اینها مقداری از أرز و ارج برخودار هستند. قسمت سوم مدلول آن مفاهیم است که «وَ بِأَسْمَائِکَ الَّتِی مَلَأَتْ أَرْکَانَ کُلِّ شَیْ ء»،[2]
آن حقایق است که اثرگذار است. چهارم مظاهر آن اسما هستند که که انبیا و اولیا و اهل بیت(علیهم الصلاة و علیهم السلام) هستند که اگر کسی مظهر اسمی از اسمای الهی شد کارگزار است، نفس او، قدم او، قلم او اثربخش است و اگر گفته می شود فلان کس دارای اسم اعظم است دعای او مستجاب است او چنین می کند و چنان می کند به اذن خدا، آن در مرحله سوم و مرحله چهارم است وگرنه صرف لفظ برای هر کسی که این لفظ را بگوید بعید است راهگشا باشد. صرف تصور مفهوم این لفظ که امر ذهنی است برای هر کسی که صاحب ذهن است و این را درک کرده است بعید است بتواند با این مرده را زنده کند. عمده آن اسمای خارجیه است که «وَ بِأَسْمَائِکَ الَّتِی مَلَأَتْ أَرْکَانَ کُلِّ شَیْ ء».
اینکه فرمود: ﴿اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ﴾ هم شامل لفظ می شود هم شامل معنا می شود هم آگاهی از آن حقایق خارجیه که وجود مبارک پیغمبر(علیه و علی آله آلاف التحیة و الثناء) فرمود ﴿اقْرَأْ﴾. اگر این ﴿خَلَقَ﴾ به رب برگردد باید آن اسم را جداگانه توضیح داد و شرح کرد. اگر ﴿خَلَقَ﴾ به اسم برگردد این همان است که حقیقت خارجیه است فیض خداست و خلقت فعل خداست این خلقت و افاضه اوست آنچه در جهان یافت می شود چه انسان و چه جهان مخلوق است، این فیض اگر به مخلوق اسناد داده می شود، می شود استفاضه، اگر به خالق اسناد پیدا کند می شود افاضه. چیزی در عالم غیر از افاضه و استفاضه در کار نیست و این استفاضه هم به افاضه او وابسته است و افاضه او هم به دست اوست.
پس اگر رب باشد ﴿خَلَقَ﴾ «خلق ربّ» اگر اسم باشد اسم ﴿خَلَقَ﴾ آن اسمی است که ملکوت اشیاء است و کل جهان را آن اسم پر کرده است «وَ بِأَسْمَائِکَ الَّتِی مَلَأَتْ أَرْکَانَ کُلِّ شَیْ ء»، این اسم است که ﴿سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الأعْلَی﴾[3]
این اسم است که ﴿تَبَارَکَ اسْمُ رَبِّکَ ذِی الْجَلاَلِ وَ الْإِکْرَامِ﴾[4]
و مانند آن. غرض آن است که تقدیس اسم، تسبیح اسم، تبریک اسم همه اینها به آن حقیقت خارجیه برمی گردند که این ظهور مسمّا است در حقیقت؛ اما این الفاظ هم سهمی از قداست دارند درباره ذات اقدس الهی.
این را قرائت بکن. قهراً قرائت هم سه چهار مرحله خواهد داشت اگر اسم لفظی باشد قرائت به یک معناست به یک مصداق است و اگر قرائت مفهومی باشد به مصداق ﴿اقْرَأْ﴾ فرق می کند و اگر قرائت یعنی تعیّن آن اسمای بزرگ الهی است که مظهر آن اسم بشود قرائت فرق می کند. هم قرائت مراتبی دارد هم اسم مراتبی دارد هم قاری. ﴿اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذی خَلَقَ﴾، گرچه کل جهان را ذات اقدس الهی خلق کرد اما ﴿خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ﴾؛ گاهی می فرماید از تراب است که مربوط به اصل انسان است گاهی می فرماید: ﴿مِنْ عَلَقٍ﴾ است که مربوط به نسل انسان است. نسل انسان و اصل انسان یا خاک است یا علق؛ یا نطقه است ﴿أَ لَمْ یَکُ نُطْفَةً مِنْ مَنِیٍّ یُمْنی ﴾[5]
یا «خَلَقَ الْإِنْسانَ» ﴿مِنْ طینٍ﴾،[6]
﴿خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ﴾[7]
و مانند آن که اصل انسان تراب و نسل او علق است.
فرق «علق با علقة»، مثل «شجر و شجرة»، «تمر و تمرة» است که این «تاء» علامت وحدت است؛ یک قطره را می گویند علقة؛ اصل آن جنس را که جمع می تواند باشد این می شود علق. کل انسان را بررسی کنید نسلش از علق است و اصلش از طین و تراب که هر کدام از اینها باشد غیر ارزشی اند ﴿أَ لَمْ یَکُ نُطْفَةً مِنْ مَنِیٍّ یُمْنی ﴾. اما آن ﴿نَفَخْتُ فیهِ مِنْ رُوحی﴾[8]
[9]
یا ﴿ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقاً آخَرَ﴾[10]
پیام دیگری دارد که از این به بعد روشن می شود ﴿خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ﴾.
اما وقتی ﴿نَفَخْتُ فیهِ مِنْ رُوحی﴾ شد و او انسان شد ﴿أَنشَأْنَاهُ خَلْقاً آخَرَ﴾ شد، دارد ﴿اقْرَأْ وَ رَبُّکَ الْأَکْرَمُ﴾، مسئله تعلیم و تربیت از اینجا شروع می شود. خدای سبحان با بسیاری از وسایل و اسباب انسان را به تعلیم و تعلُّم فرا خواند؛ اما عنصر محوری تعلیم و تعلّم دو قسم است: یکی بیان است که مجموع سمع و لسان است یکی هم بصر است که از راه مطالعه کتاب و مانند آن حل می شود و با دست هم ابزار تعلیم منتشر می شود. این ابزار را یادآوری می کند تا روشن بشود که عنصر محوری تعلیم و تعلّم بر اساس دو اسم از اسمای بزرگ ذات اقدس الهی است: یکی فرمود: ﴿اقْرَأْ وَ رَبُّکَ الْأَکْرَمُ ٭ الَّذی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ﴾؛ یکی هم در سوره مبارکه ﴿اَلرَّحْمنُ﴾ که بحث آن قبلاً گذشت که فرمود: ﴿الرَّحْمنُ ٭ عَلَّمَ الْقُرْآنَ ٭ خَلَقَ الْإِنسَانَ ٭ عَلَّمَهُ الْبَیَانَ﴾.[11]
[12]
اینجا که فرمود: ﴿خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ﴾ بعد فرمود: ﴿اقْرَأْ وَ رَبُّکَ الْأَکْرَمُ﴾ این یک نظم طبیعی است که انسان باید آفریده بشود رشد بکند به مکتب برود قلم دست بگیرد نوشتن را فرا بگیرد مطالب را بشنود و یاد بگیرد و به قلم بیاورد این نظم طبیعی است. اما در سوره مبارکه ﴿اَلرَّحْمنُ﴾ که فرمود: ﴿الرَّحْمنُ ٭ عَلَّمَ الْقُرْآنَ ٭ خَلَقَ الْإِنسَانَ ٭ عَلَّمَهُ الْبَیَانَ﴾ که انسان را بعد تعلیم ذکر کرد و بیان را بعد از انسانیت ذکر کرد، آن مراحل چهارگانه با توجه به عظمت انسان و ﴿نَفَخْتُ فیهِ مِنْ رُوحی﴾ و ﴿ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقاً آخَرَ﴾ در آن فاز و فضا است. در آن فاز و فضا که ﴿ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقاً آخَرَ﴾ اگر بخواهد انسان بشود که ﴿وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنی آدَم﴾[13]
او باید شاگرد رحمان باشد که رحمان از اسمای اعظم الهی است مثل «الله» است و «الرحمن» صفت چیزی قرار نمی گیرد موصوف می شود ولی صفت قرار نمی گیرد سایر اسمای الهی که در «جوشن کبیر» و مانند آن است همه آنها صفت قرار می گیرند رحیم این چنین است و مانند آن اما اسم اعظم موصوف قرار می گیرد نه صفت. ﴿اَلرَّحْمنُ﴾ صفت قرار نمی گیرد ﴿الرَّحِیمِ﴾ صفت قرار می گیرد. ﴿اَلرَّحْمنُ﴾ معلم انسان است و ﴿اَلرَّحْمنُ﴾ بخواهد چیزی را تعلیم بدهد مدرسه ﴿اَلرَّحْمنُ﴾ مدرسه تعلیم قرآن است. ﴿الرَّحْمنُ ٭ عَلَّمَ الْقُرْآنَ﴾ کسانی که در مکتب ﴿اَلرَّحْمنُ﴾ نشسته اند و قرآن یاد گرفتند می شوند انسان. آن گاه ﴿اَلرَّحْمنُ﴾، یک؛ ﴿عَلَّمَ الْقُرْآنَ﴾ دو؛ اگر کسی قرآن یاد گرفت می شود انسان، ﴿خَلَقَ الْإِنْسانَ﴾ سه؛ اگر دست به بنان و بیان کرد چیزی را گفت می شود بیان، چهار ﴿عَلَّمَهُ الْبَیَانَ﴾. در سوره مبارکه «الرحمن» و مانند آن گذشت سرّ اینکه بهیمه را بهیمه می گویند برای اینکه حرفش برای ما مبهم است بعضی ها ﴿إِنْ هُمْ إِلاَّ کَالْأَنْعامِ﴾[14]
حرفی برای گفتن ندارند مبهم است بهیمه اند، نفی حق می کنند نفی عدل می کنند نفی عقل می کنند که فرمود: ﴿إِنْ هُمْ إِلَّا کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ﴾[15]
پس این تربیع یعنی ﴿اَلرَّحْمنُ﴾، یک؛ ﴿عَلَّمَ الْقُرْآنَ﴾، دو؛ ﴿خَلَقَ الْإِنْسانَ﴾، سه؛ ﴿عَلَّمَهُ الْبَیَانَ﴾، چهار؛ این یک نظم فرهنگ قرآن است که ﴿اَلرَّحْمنُ﴾ معلم است، شاگردان ﴿اَلرَّحْمنُ﴾ در مکتب او قرآن یاد می گیرند و قرآن یادگرفته ها می شوند انسان و انسان ها وقتی سخن می گویند می شود بیان. این نظم درباره توجه به روح انسان است.
اما بر اساس نظم طبیعی و عادی، در سوره مبارکه «علق» که اولین سوره است و هنوز به اوج خود نرسیده است، در آنجا دارد ﴿خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ﴾ اول انسان است که از علق خلق شده است، بعد این انسانِ مخلوق علقی را به مکتب دعوت می کند با تعلیم قرآن او را کم کم انسان ملکوتی می کند. انسان مُلکی از علق است وارد مدرسه اکرم می شود و درس کرامت یاد می گیرد، آن گاه به بارگاه انسان ملکوتی بار می یابد ﴿اقْرَأْ وَ رَبُّکَ الْأَکْرَمُ﴾. خدا دو کلاس دارد هر دو یکی است، دو نام دارد هر دو یکی است، دو مکتب دارد هر دو یکی است؛ تکثّر و پراکندگی به لحاظ شاگران است که آن مُلکی ها به یک نحو، ملکوتی ها به نحو دیگر، به هر تقدیر ﴿اَلرَّحْمنُ﴾ معلم است و ﴿الْأَکْرَمُ﴾ یعنی هیچ جا علم محض نیست علم صرف نیست اندیشه محض نیست مجموع حکمتین را ﴿اَلرَّحْمنُ﴾ می دهد و مجموع حکمتین را ﴿الْأَکْرَمُ﴾ می دهد، اینها علم محض نمی دهند.
بیان نورانی امیرالمؤمنین(سلام الله علیه) این است که «رُبَّ عَالِمٍ قَدْ قَتَلَهُ جَهْلُهُ»[16]
علم به تنهایی به میدان جهاد أکبر برود شکست می خورد؛ همان طوری که فرمود: «جَاهِدُوا أَهْوَاءَکُمْ کَمَا تُجَاهِدُونَ أَعْدَاءَکُم »،[17]
همان طوری که مرزبندی در جهان بیرون لازم است مرزبندی در جهان درون هم لازم است. آن که جهاد اکبر نام گرفته است برای اینکه «أَعْدَی عَدُوِّکَ نَفْسُکَ الَّتِی بَیْنَ جَنْبَیْکَ».[18]
اگر چنین أعدایی و أعدا عدوّی در درون ما کمین کرده و سنگر گرفته است جنگ با او تنها با ابزار علم ممکن نیست با سلاح علمی ممکن نیست، سلاح علمی از یک سو صلاح عقلی و عملی و وارستگی از سوی دیگر. سِلاح اندیشه با صلاح عمل و عقل دوتایی سنگر درون را حفظ می کنند انسان می شود باتقوا؛ لذا فرمود: «جَاهِدُوا أَهْوَاءَکُمْ کَمَا تُجَاهِدُونَ أَعْدَاءَکُم ».
در جهاد درون اگر علم به تنهایی بخواهد به میدان برود از دو طرف تیر می خورد: هم از دشمن بیرون، هم از دشمن درون؛ زیرا دشمن درون که هوی است از درون جاسوسی می کند و دشمن بیرون هم حمله می کند «رُبَّ عَالِمٍ قَدْ قَتَلَهُ جَهْلُهُ وَ عِلْمُهُ مَعَهُ [لَمْ یَنْفَعْهُ ] لَا یَنْفَعُه » این بیان نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) است؛ فرمود خیلی از عالمان اند که کشته جهل هستند این جهل در مقابل علم نیست، این جهل در مقابل عقل است این جهالت عملی در قبال عقل است که «یعملون السوء من جهالة»، جهالت کار نیروی عملی است، وقتی عقل عملی که «عُبِدَ بِهِ الرَّحْمَان وَ اکْتُسِبَ بِهِ الْجنان»[19]
در بَند هوس شد فرمانروای بخش عمل و اراده و تصمیم همان هوای نفس است که «أَعْدَی عَدُوِّکَ نَفْسُکَ الَّتِی بَیْنَ جَنْبَیْکَ».
آن گاه ذات اقدس الهی با این دو نام که هر دو به یک اصل برمی گردد انسان را در مکتب قرآن می نشاند گاهی تعبیر این است اول باید قرآن یاد بگیرد تا بشود انسان تا بشود صاحب بیان، گاهی می فرماید این که از علق خلق شده است باید در مکتب أکرم بنشیند تا قرآن یاد بگیرد تا بشود باتقوا و هدایت در برابر ردائت و صعود. این فراز و فرود[20]
که از تعبیرات لطیف نیشابوری معروف هست، این از همین تعبیرات لطیف قرآنی گرفته شده که اگر به اوج برود در فراز می شود باتقوا و اگر به فرود سقوط کند می شود طغوی یعنی با طغیان، این دو قسم را مطرح می کند.
آن گاه اگر در سوره مبارکه «بقره» و مانند آن آمده است که ذات اقدس الهی به شیطان فرمود چرا سجده نکردی بر انسانی که ﴿خَلَقْتُ بِیَدَیَّ﴾؛[21]
با دو دستم خلق کردم؟ تعبیرات فراوانی چه در روایات چه در کلمات بزرگان دین و مفسران شیعه آمده است که منظور از این دو دست چیست؟ جمال و جلال است صفات ثبوتی و سلبی است چه چیزی هست؟ یکی از آن جهات می تواند رحمان و اکرم باشد. انسان را با دو دست خلق کرد که یکی ﴿اَلرَّحْمنُ﴾ است که ﴿عَلَّمَ الْقُرْآنَ﴾ و ﴿خَلَقَ الْإِنْسانَ﴾ و ﴿عَلَّمَهُ الْبَیَانَ﴾؛ یکی ﴿الْأَکْرَمُ﴾ است که این اکرم همان حرف ﴿اَلرَّحْمنُ﴾ را می زند و این ﴿اَلرَّحْمنُ﴾ همین حرف اکرم را می زند؛ لذا در روایات درباره دو دست نورانی ذات اقدس الهی آمده است که «کِلْتَا یَدَیْهِ یَمِین»،[22]
هر دو دست خدا راست است آنجا جای «أصحاب المشئمة» و «أصحاب الشمال» و اینها نیست. همین وصف درباره وجود مبارک أبی ابراهیم موسای کاظم(صلوات الله و سلامه علیه) وارد شده است که «کِلْتَا یَدَیْهِ یَمِین »؛[23]
هر دو دست امام کاظم راست است؛ چهارده معصوم این طور هستند «کِلْتَا یَدَیْهِ یَمِین »، اینها دست چپ ندارند چون سخن از چپ و راست نیست، سخن از میمنه و مشئمه است؛ آن که اصلاً مشئمه ندارد دست چپ ندارد، آن که اصلا میمنه ندارد دست راست ندارد. بعضی «کلتا یدیه شمال» بعضی «کِلْتَا یَدَیْهِ یَمِین »، بعضی ﴿خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَ آخَرَ سَیِّئاً﴾[24]
آنها هم از جهتی اصحاب میمنه هستند و هم اصحاب مشئمه تا ذات اقدس الهی به حساب اینها بررسی کند.
اگر ذات اقدس الهی فرمود چرا سجده نکردی در برابر کسی که من او را با دو دستم خلق کردم یعنی هم با دست ﴿اَلرَّحْمنُ﴾ خلق کردم به او بیان آموختم، هم با دست ﴿الْأَکْرَمُ﴾ او را خلق کردم به او قلم دادم، یکی بنان و یکی بیان. انسان که بخواهد بیان داشته باشد حتماً باید سمیع باشد تا از راه گوش چیزی را نشنود از راه زبان نمی گوید لذا کسانی که کَر هستند گنگ هم هستند، کسانی که گنگ هستند کَر هم هستند. حرف ها را از راه گوش یاد می گیرند؛ اینکه فرمود: ﴿عَلَّمَهُ الْبَیَانَ﴾ یعنی «جعلته سمیعاً ناطقا». اگر بیان دارد حتماً سمیع است مظهر سمیع اوست مظهر نطق و بیان و اعلام الهی اوست که او بیان آموخت او سخن دارد کلام دارد و مانند آن.
البته بیانات دیگری هم درباره اینکه چرا سجده نکردی؟ ﴿خَلَقْتُ بِیَدَیَّ﴾ هم آمده است ولی این هم یکی از وجوهات می تواند باشد. به هر حال با این دو عامل الهی یکی بنان و یکی بیان، نشر علم و فرهنگ را در آغازین مرحله ترویج کرده است تشویق کرده است. فرمود: ﴿اقْرَأْ وَ رَبُّکَ الْأَکْرَمُ ٭ الَّذی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ﴾؛ این بیان نورانی پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) است که به آن شاگردش فرمود: «اسْتَعِنْ بِیَمِینِکَ».[25]
وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) هم به بعضی از شاگردانش فرمود: «فَإِنْ مِتَ فَوَرِّثْ کُتُبَکَ بَنِیک »[26]
طرزی زندگی کن که بعد از مرگ تو فرزندان تو چند جلد کتاب تو را ارث ببرند، نه کتاب بخری و به منزل بیاوری! آن که کتاب تو نیست. این شاگردپروری امام صادق(صلوات الله و سلامه علیه) این است که محقق باش، بعد از تحقیق متحقق باش، یعنی هم بیان داشته باشد هم بنان داشته باش، هم قلم داشته باش، هم عالم باش هم عمل داشته باش که دشمن درونی نداشته باشی دشمن بیرونی را از پا در بیاوری. این که فرمود: «فَإِنْ مِتَ فَوَرِّثْ کُتُبَکَ بَنِیک » این است. هم آموختن را هم اندوختن را هم اصل نوشتن را او یاد داد چه بنویسیم و چه طور بنگاریم را هم به ما یاد داد که ﴿عَلَّمَ بِالْقَلَمِ﴾ هم کتابت را هم مکتوب را. اگر به مکتوبات سوگند یاد می کند برای اینکه این مکتوبات گفته خود اوست إنشائات خود اوست گفته او را مخلوق او به قلم آورده است ﴿ن وَ الْقَلَمِ وَ مَا یَسْطُرُونَ﴾[27]
قسم به فلان مقاله! قسم به فلان کتاب! قسم به فلان نوشته! این پیام، این نوشته، این کتابت و کتاب هر دو مورد سوگند ذات اقدس الهی است برای اینکه چیزی جز کلام او و بیان او نیست.
آن گاه شروع کرد به حقیقت انسان؛ هدایت و ردائت را، سقوط و صعود را، فراز و فرود را، بهشت و جهنم را دارد ترسیم می کند. فرمود برخی ها هستند بیراهه می روند، یک؛ راه دیگری را هم می بندند، دو. بیراهه می روند برای اینکه ﴿إِنَّ الْإِنْسانَ لَیَطْغی ٭ أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی﴾ اگر ببیند ـ خدای ناکرده ـ بی نیاز از غنی محض است این داعیه ربوبیت می کند. انسان ممکن است فقرش را با کار و تلاش و کوشش برطرف کند، ولی خود را بی نیاز ببیند طغیان خواهد کرد؛ چون فقیر چگونه می تواند خود را بی نیاز بپندارد؟ ﴿یَا أَیُّهَا النَّاسُ أَنتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَی اللَّهِ﴾[28]
این بخش اول.
باید بداند که به هر حال انسان با مرگ از پوست به در می آید نه بپوسد «کما تقدم مراراً» و وارد عالم برزخ می شود که در بیان نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) است که «إِنَّمَا تُنْقَلُونَ مِنْ دَارٍ إِلَی دَار».[29]
اگر خود را بی نیاز ببیند طغیان می کند ﴿إِنَّ إِلی رَبِّکَ الرُّجْعی ﴾؛ بازگشت به اوست. انسان در برابر هر اندیشه و هر انگیزه ای که داشت و دارد مسئول است، نه عالَم باطل است و نه انسان به بطلان و یاوه خلق شده است ﴿أَ یَحْسَبُ الْإِنسَانُ أَن یُتْرَکَ سُدی﴾[30]
این نیست.
﴿أَ رَأَیْتَ الَّذی یَنْهی﴾ همین در اثر طغیان ﴿عَبْداً إِذا صَلَّی﴾؛ اما آن یکی که بنان و بیان را، رحمان و اکرم را گرامی داشت، از مشهد و محضر آنها علم الهی فرا گرفت و انسان شد، او کسی است که به بندگی و بردگی می پردازد. وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) در اوایل بعثت و قبل از بعثت هم عبد الهی بود حالا این یک مقدار توجیه می خواهد که اگر این سوره جزء عتائق سور است یا اولین سوره است جریان نماز چگونه مطرح است؟ آیا نماز در مکه بود یا نبود؟ نمازی که وجود مبارک روح خدا و کلیم الهی همه اینها نماز داشتند ﴿أَوْصانی بِالصَّلاةِ وَ الزَّکاةِ ما دُمْتُ حَیًّا﴾ کلمات مسیح و امثال مسیح(سلام الله علیهم اجمعین) است باید روشن بشود که انبیای الهی قبل از بعثت این مقام بندگی و بردگی را هم داشتند.
فرمود: ﴿أَ رَأَیْتَ الَّذی یَنْهی ٭ عَبْداً إِذا صَلَّی﴾؛ همین کسی که طغیان دارد همین کسی که خود را بی نیاز می بیند، امر به منکر می کند نهی از معروف، اگر ببیند بنده ای مثل وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) مشغول عبادت است او را نهی می کند اعتراض می کند اعراض می کند و معارضه دارد این سه پدیده تلخ را طغیانگران در برابر مردان باتقوا دارند اول اعراض است بعد اعتراض است بعد معارضه است و جنگ. فرمود: ﴿أَ رَأَیْتَ﴾ آن کسی را که ﴿یَنْهی﴾؛ نهی از معروف می کند به جای نهی از منکر ﴿یَنْهی ٭ عَبْداً إِذا صَلَّی﴾ آن عبدی که نماز می خواند اگر در مسیر هدایت باشد و مردم را به تقوا وادار کند تو که گرفتار طغیان هستی کسی که به فضیلت تقوا متّصف است او را نهی می کنی، نهی از معروف می کنی ﴿أَوْ أَمَرَ بِالتَّقْوی ﴾. این ﴿أَ رَأَیْتَ﴾ یعنی «أخبرنی»! ﴿أَ رَأَیْتَ إِنْ کَذَّبَ وَ تَوَلَّی﴾ هم رهآورد پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) را دروغ می پندارند، هم اعراض می کند، بخش اول تولی؛ هم اعتراض می کند، بخش دوم تولی؛ هم معارضه می کند، بخش سوم تولی، که مبارزه و مانند آن هم در همین بخش است؛ ﴿أَ لَمْ یَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ یَری﴾ که از لطیف ترین تعبیرات قرآن کریم در آغاز بعثت این است که ذات اقدس الهی ما را به حیا دعوت کرده است فرمود مگر نمی داند که خدا می بیند؟ هنوز مسئله جهنم و بگیر و ببند ﴿خُذُوهُ فَغُلُّوه﴾ [31]
و مانند آن نبوده است و نیست، بعداً نازل می شود اولین بخشی که قرآن کریم ما را دعوت کرد و هدایت کرد حیا است آیا نمی داند که خدا او را می بیند؟ که امیدواریم توفیق حیامندی در پیشگاه ذات اقدس الهی را قرآن به همه ما مرحمت کند.

[1] سوره مدثر، آيه 2.

[2] البلد الأمين و الدرع الحصين ، الكفعمي العاملي، الشيخ ابراهيم، ج1، ص188.

[3] سوره اعلى، آيه 1.

[4] سوره الرحمن، آيه 78.

[5] سوره قیامه، آيه 37.

[6] سوره مؤمنون، آيه 12.

[7] سوره آل عمران، آيه 59.

[8] سوره حجر، آيه 29.

[9] سوره ص، آيه 72.

[10] سوره مؤمنون، آيه 14.

[11] سوره الرحمن، آيه 1.

[12] سوره الرحمن، آيه 4.

[13] سوره اسراء، آيه 70.

[14] سوره فرقان، آيه 44.

[15] سوره فرقان، آيه 44.

[16] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص487، حکمت 107.

[17] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج65، ص370.

[18] مجموعة ورّام (تنبيه الخواطر و نزهة النواظر)، ورّام بن أبي فراس، ج1، ص59.

[19] تفسير نور الثقلين، العروسي الحويزي، الشيخ عبد علي، ج5، ص382.

[20] دیوان اشعار عطار، غزل337؛ «ز سرگشتگی زیر چوگان چرخ      چو گویی ندانی فراز از فرود».

[21] سوره ص، آيه 75.

[22] قرب الإسناد - ط الحديثة، الحميري، أبو العباس، ج1، ص61.

[23] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج24، ص260، أبواب آداب المائدة، باب10، ح6، ط آل البيت.

[24] سوره توبه، آيه 102.

[25] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج2، ص152.

[26] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج2، ص150.

[27] سوره قلم، آيه 1.

[28] سوره فاطر، آيه 15.

[29] الإعتقادات، الشيخ الصدوق ، ج1، ص47.

[30] سوره قیامه، آيه 36.

[31] سوره حاقه، آيه 30.