جلسه 1398/12/17

بسم الله الرحمن الرحیم



/جلسه 1/تفسير سوره شمس

موضوع: تفسیر سوره شمس/جلسه 1/
 
﴿وَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها﴾ (1) ﴿وَ الْقَمَرِ إِذا تَلاها﴾ (2) ﴿وَ النَّهارِ إِذا جَلاَّها﴾ (3) ﴿وَ اللَّیْلِ إِذا یَغْشاها﴾ (4) ﴿وَ السَّماءِ وَ ما بَناها﴾ (5) ﴿وَ الْأَرْضِ وَ ما طَحاها﴾ (6) ﴿وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها﴾ (7) ﴿فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها﴾ (8) ﴿قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاها﴾ (9) ﴿وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها﴾ (10) ﴿کَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْواها﴾ (11) ﴿إِذِ انْبَعَثَ أَشْقاها﴾ (12) ﴿فَقالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ناقَةَ اللَّهِ وَ سُقْیاها﴾ (13) ﴿فَکَذَّبُوهُ فَعَقَرُوها فَدَمْدَمَ عَلَیْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوَّاها﴾ (14) ﴿وَ لا یَخافُ عُقْباها﴾ (15)
سوره مبارکه ای که «علم بالغلبة» آن سوره «شمس» است با چند سوگند که طبق رقمی که در این آیات است یازده سوگند، نه یازده مقسم به، نه یازده چیز؛ یازده قسم از ذات اقدس الهی در صدر این سوره مبارکه است در مکه نازل شد. محتوای این سوره نشان می دهد که مکی است و برای جاهلیت زدودن و عقلانیت را به جامعه عرضه کردن، اخلاق و حقوق را تعلیم دادن، ترویج کردن، با ترویج اخلاق و حقوق، تزکیه نفوس جامعه را تأمین کردن، به وسیله این گونه از سوره های نورانی است.
قسم یاد کردن در قرآن کریم بر اساس نکاتی است که سه نکته آن حتماً باید ملحوظ باشد: یکی اهمیت آن مطلب است، مطلب غیر مهم نیازی به سوگند ندارد. دوم اهمیت آن مُقسم به است زیرا سوگند به یک شیء غیر مهم نمی تواند در امر مهم اثرگذار باشد. سوم رابطه تحقیقی و تکوینی و تشریعی بین آن مُقسم به و مورد قسم است؛ گرچه در عرف اگر خواستند سوگند یاد کنند ربطی بین مُقسم به و مورد عمل ملحوظ نیست گاهی به جان کسی به حیات کسی، گاهی به نام یکی از مقدسان عالم برای انجام کاری سوگند یاد می کنند؛ لکن قسم خدای سبحان یا مستقیماً به برهان مسئله است یا به شرط مسئله یا به جزء مسئله یا به مبدأ مسئله یا به منتهای مسئله یا به مسیر مسئله یا به امری از امور دیگری که در تحقق آن مطلب سهم اثرگذاری دارد محقق می شود به بیگانه سوگند یاد نمی کند؛ گاهی بالصراحه به علت قسم یاد می کند به دلیل قسم یاد می کند نظیر صدر سوره مبارکه «یس» که فرمود: ﴿یس ٭ وَ الْقُرْآنِ الْحَکِیمِ ٭ إِنَّکَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ﴾[1]
[2]
قسم به قرآن تو پیغمبر هستی! نبوت او به استناد معجزه است، کسی به قرآن قسم یاد کند که تو پیغمبر هستی، مثل اینکه کسی سوگند یاد کند قسم به این آفتاب الآن روز است! سند روز بودن طلوع شمس است، اگر کسی به آفتاب قسم یاد کرد، یعنی به دلیل قسم یاد کرد نه به بیگانه.
گاهی پیوند مقسم به با مورد عمل و چیزی که برای آن سوگند یاد می شود این قدر شفاف و روشن نیست که یکی دلیل باشد یکی مدلول، یکی سبب باشد یکی مسبّب؛ اما به هر حال سهم تعیین کننده ای در آن امر دارد. ذات اقدس الهی در این سوره مبارکه، یازده سوگند یاد کرد نه به یازده امر. آن اموری که به آنها سوگند یاد کرد یازده تا نیست اما سوگند یازده تا است. فرمود: ﴿وَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها﴾ سوگند به آفتاب و شعاع آفتاب؛ این دو. درست است که شمس نیّر است اما اساس سودمندی شمس به نور اوست که اگر یک وقت کسوفی رخ داد و نورش به زمین نرسید در اثر فاصله شدن جِرم قمر بین شمس و زمین که آن چهره قمر رو به آفتاب است و این چهره قمر که تاریک است سایه مخروطی شکل است ظلّش به زمین می رسد که در حال کسوف زمین را ظلّ می گیرد نه آفتاب را، در آن وقت به حسب ظاهر شعاعی ندارد و اثری ندارد. اما آن وقتی که کسوفی نیست و شعاع شمس می رسد جهان روشن می شود زمین روشن می شود زندگی میسّر است به نام روز.
سوگند به آفتاب و ضحای او؛ گرچه در هنگام طلوع نور دارد نزدیک غروب نور دارد، اما برجسته ترین نور شمس، آن وقتی است که بالا بیاید به اصطلاح چاشت باشد که در تعبیرات فارسی از آن به چاشت یاد می کنند و به عربی از او به ضحا یاد می کنند. قسم به آفتاب و ضحا و چاشتی آن و شفاف بودن آن و نیم روز بودن آن که همه جا را روشن می کند و سوگند به ماه که ماه به تنهایی نوری ندارد اگر در تلو شمس باشد در کنار شمس باشد با شمس مرتبط باشد از شمس نور بگیرد آن گاه می تواند سهم تعیین کننده ای داشته باشد لذا خود شمس نور دارد اما خود قمر چون نور ندارد باید در تلو شمس قرار بگیرد تا کارآیی داشته باشد.
این می شود سه سوگند. ﴿وَ النَّهارِ إِذا جَلاَّها﴾ سوگند به روز آن وقتی که امور را؛ حالا ضمیر ﴿جَلاَّها﴾ یا به ارض برمی گردد یا به امور برمی گردد چون «و حذف ما یعلم منه جایز» وقتی مرجع ضمیر چیز شفاف و روشن است نیازی به ذکر آن نیست، روز روشنگر است معلوم است که چیز را روشن می کند زمین را، فاصله بین زمین و بالا را، اشیای زمینی را، موجوداتی که زمینی اند، افعال اشخاص را، افعال موجودات دیگر را، آنچه در خود زمین و روی زمین و در فضا هست روز آن را روشن می کند. در حقیقت همان شمس است که این را روشن می کند. نهار آن زمانی است که شمس طلوع کرده است. لیل و نهار که هر دو در این سوره مورد سوگند الهی اند آینه حق اند که ﴿وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ وَ النَّهَارَ آیَتَیْنِ فَمَحَوْنَا آیَةَ اللَّیْلِ وَ جَعَلْنَا آیَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً﴾[3]
روز آیت حق است شب آیت حق است، هر دو لازم اند، زندگی بی روز ممکن نیست زندگی بی شب ممکن نیست، همیشه روز باشد ممکن نیست همیشه شب باشد ممکن نیست، بخشی به کار بخشی به آسایش، ﴿وَ جَعَلْنا نَوْمَکُمْ سُباتاً﴾.[4]
در بخشی از آیات قرآن فرمود اگر همه اش روز بود چه کسی برای شما شب می آورد؟ اگر همه اش شب بود چه کسی برای شما روز می آورد: ﴿مَنْ إِلهٌ غَیْرُ اللَّهِ یَأْتیکُمْ بِلَیْلٍ تَسْکُنُونَ فیهِ﴾؛[5]
اگر همه اش شب بود «من یأتیکم بنهار» که شما کسب معیشت بکنید؟ این نظمی که در عالم هست آیت و مرآت و نشانه ناظم است؛ لذا «عَمِیَت عَیْنٌ لَا تَرَاکَ عَلَیْهَا رَقِیباً».[6]
در قرآن کریم بعد از بیان برخی از موجودات عالم می فرماید اینها مثل اینکه کور هستند نمی بینند. این چند چیز را قرآن ذکر می کند حالا با این ترتیبی که هست یا ترتیب دیگر؛ ﴿أَ فَلاَ یَنظُرُونَ إِلَی الْإِبِلِ کَیْفَ خُلِقَتْ﴾[7]
﴿وَ إِلَی السَّماءِ کَیْفَ رُفِعَتْ﴾[8]
﴿وَ إِلَی الْجِبالِ کَیْفَ نُصِبَتْ﴾[9]
﴿وَ إِلَی الْأَرْضِ کَیْفَ سُطِحَتْ﴾[10]
؛در بخش هایی از سوره مبارکه «بقره» می فرماید: ﴿صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ﴾،[11]
[12]
اینها کور هستند اگر کسی یک سطر خط خوب ببیند فوراً می پرسد نوشته کیست؟ و از نویسنده اش و کاتبش حق شناسی می کند قدرشناسی می کند که چه خط خوبی است! فرمود: مگر اینها آسمان را نمی بینند؟ زمین را نمی بینند؟ کوه را نمی بینند؟ شتر را نمی بینند؟ آن روز هم چون در حجاز سخن از صنایع نبود همین حیوانات دارج و رایج بود از شتر نام می برد؛ بعد در سوره «بقره» می فرماید اینها کور هستند!
اگر کسی نظم را ببیند و ناظم را نبیند، اگر کسی یک قطره آب را ببیند ﴿أَ لَمْ یَکُ نُطْفَةً مِنْ مَنِیٍّ یُمْنی ﴾[13]
و خالقش را نبیند کور است. فرمود سوگند به نهار آن وقتی که زمین را و موجودات زمینی را، بین ارض و سماء را شفاف و روشن بکند؛ البته به وسیله شمس است و سوگند به شب آن وقتی که زمین را و زمینی ها را بپوشاند بستری روی اینها باشد و روپوشی روی اینها باشد؛ بستری باشد زیر اینها که اینها از هر طرف پوشیده باشند. شمس و ضحای آن دو مقسم به، قمر سه مقسم به، نهار چهار مقسم به، لیل پنج مقسم به اما ﴿وَ السَّماءِ وَ ما بَناها﴾ سوگند به آسمان و بانی آسمان که اینجا گذشته از اینکه از مخلوق نام می برد از خالق اینها هم نام می برد. قسم به آسمان و کسی که آسمان را بنا کرد که آسمان چه به آن معنایی باشد که باران از آن می آید یعنی هوا و فضا و مانند اینها چه آسمانی باشد که ﴿وَ فِی السَّماءِ رِزْقُکُمْ ﴾[14]
چه آسمانی باشد که ﴿لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ﴾[15]
چه آسمانی باشد که ﴿إِنَّا زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیَا بِزِینَةٍ الْکَوَاکِبِ﴾[16]
و مانند آن؛ همه اینها مخلوق ذات اقدس الهی است، بنایی است که بانی آن خداست. ﴿وَ الْأَرْضِ وَ ما طَحاها﴾ سوگند به زمین و کسی که آن را گستراند این نه به آن معنا است که زمین کروی نیست و مسطح است چون کرویت زمین از آیات فراوانی از بابِ ﴿مَشارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغارِبَهَا﴾ و مانند آن استفاده می شود، ولی گسترده است تا بشر در آنها به آسانی زندگی کند و معیشت خود را تأمین کند.
قسم به زمین و آن که این زمین را گستراند تا جامعه و بشر و مانند آن بتوانند در آن زندگی کنند؛ البته اینها تفسیر دقیق نیست به ترجمه نزدیک تر است، قدری که جلوتر برویم ـ إن شاءالله ـ پرده هایی از این آیات غنی و قوی گشوده می شود تا معلوم بشود قسم یعنی چه؟ رابطه قسم با مُقسم به چیست؟ رابطه قسم با سوگند یادکننده چیست؟ و پیوند بین مُقسم به و قسم خورنده و یادکننده چیست؟ معنای آیت بودن چیست؟ علامت بودن چیست؟ آیا علامت بودن برای اشیاء که فرمود: ﴿وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ وَ النَّهَارَ آیَتَیْنِ﴾ آیا این آیت بودن و علامت بودن نظیر آیت و علامت بودن بنِرهایی است که علامت بودنِ اینها اعتباری است؟ نظیر علامت بودن فلز روی دوش یک سردار و سرلشکر است که اعتباری است؟ یا تکوینی است؟ این اولاً؛ و اگر تکوینی است آیت بودن عرض مفارق است برای این اشیاء، دو؛ آیت بودن عرض لازم است، سه؛ آیت بودن ذاتی باب ماهیت است، چهار؛ همه اینها خط بطلان کشیده شده و هیچ کدام از اینها نیست؛ آیت بودن برای لیل و نهار ذاتی باب هویت است نه ذاتی باب ماهیت. در این تابلوی مخمّس که آیت علامت بودن باطل است، علامت بودن عرض مفارق باشد باطل است، علامت بودن عرض ذاتی باشد باطل است، علامت بودن ذاتی باب ماهیت نظیر ناطقیت انسان باشد باطل است، علامت بودن نظیر هستی وجود، موجود بودن هستی که ذاتی هویت است حق است، این ثابت می کند که این چیزی جز خدا را نشان نمی دهد؛ چون اگر برای خودش ذاتیتی باشد، لیل و نهار چیزی باشد ارض و سماء چیزی باشد، معلوم می شود آیت بودن وصف اوست یا آیت بودن ذاتی ماهیت اوست! در حالی که این هیچ هویتی ندارد مگر نشان دادن خدا. صدر و ساقه عالم می گوید خدا خدا خدا خدا! می شود آیت که فرمود: ﴿وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ وَ النَّهَارَ آیَتَیْنِ﴾.
بنابراین اگر ذات اقدس الهی به این امور سوگند یاد می کند بازگشت آن به خودش است بازگشت آن به خود آن آفریننده اینهاست و این روحاً به صورت تأیید برمی گردد. فرمود: ﴿وَ السَّماءِ وَ ما بَناها﴾؛ سوگند به آسمان و کسی که آسمان را بنا نهاد، سوگند به زمین و کسی که زمین را گستراند تا معیشت مردم تأمین بشود، سوگند به نفس انسانی؛ البته غیر انسان که مکلف باشد هم نظیر جن در این می تواند دخیل باشد و کسی که او را «مستوی الخلقة» آفرید؛ منتها نفس از آن جهت که مجرد است بدن و ماده و جِرم و جسم ندارد تا استوای خلقت اینها نظیر استوای خلقت بدن باشد. بدن گاهی «مستوی الخلقة» است گاهی نیست، نفس همواره «مستوی الخلقة» است و استوای خلقت نفس به این است این «فاء»، «فا»ی فصیحیه است، «فا»ی فصیحیه؛ یعنی «فا»ی مفسّره. استوای نفس را تفسیر می کند، نفس «مستوی الخلقة» است یعنی چه؟ یعنی ﴿فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها﴾؛ نفس اگر ملهَم نباشد ناقص الخلقه است نفس اگر عالم و آگاه نباشد ناقص الخلقه است. فرمود نقصی در خلقت روح نیست، نفس ملهمه است نفس آگاه است. این «فاء» به اصطلاح «فا»ی فصیحیه است که مفسر تصحیح نفس است که اگر کسی سؤال کند نفس مستوی الخلقه است یعنی چه؟ تسویه آفرینش نفس یعنی چه؟ پاسخ او این است که یعنی الهام بخشی خدا به فجور و تقوا، ﴿فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها﴾.
﴿وَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها﴾ دو مقسم به، ﴿وَ الْقَمَرِ﴾ سه مقسم به، ﴿وَ النَّهارِ﴾ چهار مقسم به، ﴿وَ اللَّیْلِ﴾ پنج مقسم به، ﴿وَ السَّماءِ﴾ شش، ﴿وَ ما بَناها﴾ هفت، ﴿وَ الْأَرْضِ﴾ هشت، ﴿وَ ما طَحاها﴾ نُه، ﴿وَ نَفْسٍ﴾ دَه ﴿وَ ما سَوَّاها﴾ یازده. آن بخشی که قبلاً ذکر شد که از آن به یازده قسم تعبیر شده است جمعاً یازده سوگند درباره این امور مطرح شد که فرمود: ﴿فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها﴾.
در اینجا سه ضمیر است که هر سه به نفس برمی گردد. ذات اقدس الهی یک سلسله کارها را به عنوان ﴿قَدَّرَ فَهَدی﴾ به هر موجودی آموخت که این موجودی که به دنیا آمده چگونه تغذیه می کند؟ این کودک چگونه شیر بنوشد؟ پستان را چگونه بمکد؟ اینها را به او یاد داد حیوانات این چنین است انسان ها این چنین هستند. اما آنچه مهم است زشتی و زیبایی، بدی و خوبی. امور سه قسم است: بعضی بد است بعضی خوب است بعضی مباح است. الهامِ مباح گرچه ذات اقدس الهی آن را هم تأمین کرد ولی موضع جنگ نیست، آنچه مورد جنگ و جدال بین عقل و هوس است همین فجور و تقوا است؛ عقل به تقوا هدایت می کند در واجبات و مستحبات و مانند آن، هوس به فجور دعوت می کند در محرّمات و امثال محرّمات. اینجاست که الهام لازم است، اینجاست که داوری لازم است، اینجاست که تعلیم لازم است، اینجاست که حَکمیت و حاکمیت لازم است وگرنه مباحات را ذات اقدس الهی هم آموخت اما نفرمود من مباحات را به او یاد دادم، چون در مباح جنگی بین عقل و هوس نیست آنچه جنگ هست و نیاز به صلح دارد همان فجور و تقوا است.
فرمود: ﴿فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها﴾؛ این سه تا ضمیر هر سه به نفس برمی گردد. یک وقت است که معلم کلیات فجور و تقوا را بیان می کند، کلیات معروف و منکر را ذکر می کند کلیات حلال و حرام را بد و خوب را ذکر می کند این خیلی مشکل را حل نمی کند. یک وقت است که آن مربّی، نه تنها معلم است نه تنها کلیات را می گوید، بلکه به امور جزئی هم می پردازد کلی از آن جهت که به مصداق مرتبط است آن را هم در نظر دارد؛ لذا سه ضمیر هر سه به نفس برمی گردد، نفرمود «فألهماه الفجور و التقوی»؛ فرمود فجور نفس را، تقوای نفس را، به نفس الهام کرد نه کلیات را. هر کس می داند چه برای او بد است چه برای او خوب است. چه چیزی در این شرایط برای او بد است چه چیزی در این شرایط برای او خوب است ولو ممکن است نگوید ولی می داند فرمود این الهام شده است. تعلیم یک سلسله امور کلی است، الهام همان کلیات منطبق به شخص را که عملی و کارآمد است آن را ذکر کرده است ﴿فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها﴾.
این سوگند یازده گانه، نه به یازده شیء سوگند یاد کرد، سوگند یازده گانه که در هیچ جای قرآن به این جامعیت نیست برای اینکه در بخشی از آیات قرآن خدا به خالق سوگند یاد کرد مثل ﴿فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَ الأرْضِ﴾،[17]
در بعضی از امور به مخلوق سوگند یاد کرد نظیر قسم هایی که ﴿وَ اللَّیْلِ إِذا یَغْشی﴾[18]
﴿وَ النَّهارِ إِذا تَجَلَّی﴾،[19]
در سوره مبارکه «لیل» و مانند آن. بعد ﴿وَ ما خَلَقَ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثی﴾[20]
جداگانه است. در این سوره مبارکه «شمس» جمع بین سوگند به مخلوق و سوگند به خالق است که فرمود: ﴿وَ السَّماءِ وَ ما بَناها ٭ وَ الْأَرْضِ وَ ما طَحاها ٭ وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها﴾ در همه این امور به مخلوق و خالق هر دو یکجا سوگند یاد کرد که در حقیقت بازگشت آن به دو قسم نیست، به یک قسم است؛ قسم به خدا وقتی تجلی کرد آسمان آفرید، قسم به خدا وقتی تجلی کرد زمین آفرید! قسم به خدا وقتی تجلی کرد جان آدمی و روح آدمی را خلق کرد! بازگشت این قسم به خدا و فعل خدا قسم به خدا و تجلی خدا طبق بیان نورانی امیر المؤمنین(سلام الله علیه) که در نهج فرمود: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الْمُتَجَلِّی لِخَلْقِهِ بِخَلْقِه ».[21]
بعضی از تجلیات خاصه را هم جداگانه ذکر کرد، حضرت در نهج فرمود: «فَتَجَلَّی لَهُمْ سُبْحَانَهُ فِی کِتَابِهِ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَکُونُوا رَأَوْهُ بِمَا أَرَاهُمْ مِنْ قُدْرَتِه»؛[22]
خدا در همه مخلوقات خودش تجلی کرد مخصوصاً برای بندگانش در کتابش تجلی کرد «فَتَجَلَّی لَهُمْ سُبْحَانَهُ فِی کِتَابِهِ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَکُونُوا رَأَوْهُ بِمَا أَرَاهُمْ مِنْ قُدْرَتِه» منتها اینها بصیرت ندارند که آن متجلی را در مجلای خود ببینند. این سوگندهای یازده گانه نشان دارد که تربیت نفس، حق شناسی نفس، تذکیه نفس مهم ترین عامل تمدن سازی یک جامعه است و برای تکمیل این مطلب که تمدن جامعه در تدین اوست سهم تعیین کننده ای دارد؛ زیرا انسان هم به این علوم الهی آشنا می شود و این علوم را دینی می داند، زیرا بحث در آسمان و زمین بحث در فعل خداست، همان طوری که بحث در آیات و سور بحث در قول خداست. بحث در قول خدا علم دینی است، بحث در فعل خدا علم دینی است؛ یکی توصلی است یکی هم تعبدی است و مانند آن.
فرمود: ﴿فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها ٭ قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاها﴾، همه این امور را ذات اقدس الهی به انسان آموخت رستگار شد آن کسی که این امور را به کار بست و این نفس را مذکّی کرد تربیت کرد شکوفا کرد آن را از افول بازداشت از غروب بازداشت از فجور بازداشت از ظلمت بازداشت او را شکوفا کرد بارور کرد میوه اش را خودش بهره برداری کرد و دیگران هم بهره برداری کردند. اینکه فرمود: ﴿قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاها ٭ وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها﴾ «خِیبه» خسران و سرمایه باختن است! این ﴿دَسَّاها﴾ که باب «تفعیل» است در حقیقت سه تا «سین» داشت، اصل آن «دسّس» بود که باب «تفعیل» است برای مبالغه و کثرت است. «سین» سوم تبدیل به «یاء» شد بعد تبدیل به «الف» شد. اصل دسیسه آن است که انسان چیزی را پنهان کند؛ نظیر آنچه که درباره بشارت به دخترداشتن جاهلیت بود که وقتی ﴿وَ إِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثی ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَ هُوَ کَظیمٌ﴾[23]
فکر می کرد که ﴿یَتَواری مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ ما بُشِّرَ بِهِ أَ یُمْسِکُهُ عَلی هُونٍ أَمْ یَدُسُّهُ فِی التُّرابِ﴾[24]
دسّ در تراب آن بود که این خاک ها را کنار ببرد چیزی را درون خاک دفن بکنند و روی آن خاک بریزند، این کار می شود دسیسه و دسیسه آن پنهان کاری است. ثلاثی مجرّدش در آن سوره ذکر شد که ﴿یَدُسُّهُ فِی التُّرابِ﴾ این است. ثلاث مزید آن باب «تفعیل» در این سوره ذکر شد که «دسّس» است، یعنی نیرنگ شدید، حیله شدید، مکر شدید و دقیق، پنهان کاری دقیق و رقیق؛ اگر کسی بخواهد نفس خود را فریب بدهد چون در درون درون اوست و آگاه است خیلی فریبکارانه می خواهد نیرنگ کارانه می خواهد؛ لذا باب «تفعیل» به کار برد، ﴿وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها﴾ که این خواسته های نفسانی را در آن غرق کند یک روپوش از تقوا و بهانه های شرعی روی آن بگذارد، آن را حلال جلوه بدهد الهی جلوه بدهد مردمی جلوه بدهد خوب جلوه بدهد و مرتکب بشود؛ این کار تدسیس است و این کار یعنی هویت اصلی را دفن کردن و روی قبر این دفن نشستن و لذت کاذب زودگذر گرفتن. فرمود: ﴿قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاها ٭ وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها﴾، این نصیحت کلی است. آن گاه ذات اقدس الهی بعد از این سوگند های مکرّر، قصه ثمود و امثال ثمود را ذکر می کند که این نشانه آن است که بیان مصداقی از مصادیق کلی است و جامعه و هر فردی و هر جامعه ای و هر ملتی هم محکوم به همین اصل است که ـ إن شاءالله ـ تبیین بیشتر این سوره و دقت بیشتر در این مطالب ـ إن شاءالله ـ در نوبت بعد.

[1] سوره یس، آيه 1.

[2] سوره یس، آيه 3.

[3] سوره اسراء، آيه 12.

[4] سوره نبا، آيه 9.

[5] سوره قصص، آيه 72.

[6] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج95، ص226.

[7] سوره غاشیه، آيه 17.

[8] سوره غاشیه، آيه 18.

[9] سوره غاشیه، آيه 19.

[10] سوره غاشیه، آيه 20.

[11] سوره بقره، آيه 18.

[12] سوره بقره، آيه 171.

[13] سوره قیامه، آيه 37.

[14] سوره ذاریات، آيه 22.

[15] سوره اعراف، آيه 40.

[16] سوره صافات، آيه 6.

[17] سوره ذاریات، آيه 23.

[18] سوره لیل، آيه 1.

[19] سوره لیل، آيه 2.

[20] سوره لیل، آيه 3.

[21] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص155، خطبه 108.

[22] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص204، خطبه 147.

[23] سوره نحل، آيه 58.

[24] سوره نحل، آيه 59.