جلسه 1398/11/29

بسم الله الرحمن الرحیم



تفسير سوره فجر/تفسير آيات 15 تا 30


موضوع: تفسیر سوره فجر/تفسیر آیات 15 تا 30
﴿فَاَمَّا الْاِنْسانُ اِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَاَکْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَیَقُولُ رَبِّی اَکْرَمَنِ (15) وَ اَمَّا اِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ فَیَقُولُ رَبِّی اَهانَنِ (16) کَلاَّ بَلْ لا تُکْرِمُونَ الْیَتیمَ (17) وَ لا تَحَاضُّونَ عَلی طَعامِ الْمِسْکینِ (18) وَ تَاْکُلُونَ التُّراثَ اَکْلاً لَمًّا (19) وَ تُحِبُّونَ الْمالَ حُبًّا جَمًّا (20) کَلاَّ اِذا دُکَّتِ الْاَرْضُ دَکًّا دَکًّا (21) وَ جاءَ رَبُّکَ وَ الْمَلَکُ صَفًّا صَفًّا (22) وَ جی ءَ یَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ یَوْمَئِذٍ یَتَذَکَّرُ الْاِنْسانُ وَ اَنَّی لَهُ الذِّکْری (23) یَقُولُ یا لَیْتَنی قَدَّمْتُ لِحَیاتی (24) فَیَوْمَئِذٍ لا یُعَذِّبُ عَذابَهُ اَحَدٌ (25) وَ لا یُوثِقُ وَثاقَهُ اَحَدٌ (26) یا اَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ (27) ارْجِعی اِلی رَبِّکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً (28) فَادْخُلی فی عِبادی (29) وَ ادْخُلی جَنَّتی (30)﴾.
سوره مبارکه ای که «علم بالغلبه» آن «الفجر» است و در مکه نازل شد بعد از چند سوگندی که به عظمت این سوگند اشاره کرد فرمود: ﴿هَلْ فی ذلِکَ قَسَمٌ لِذی حِجْرٍ﴾[1]
بخشی از آثار طغیان گران گذشته را که در تورات و انجیل جریان آن مفصّل آمده بود و اهل کتاب آشنا بودند و به مشرکان حجاز گزارش داده بودند و قصّه عاد و ثمود و فرعون برای همه روشن بود آن را بازگو کردند، بعد درباره انسان شناسی سخن گفتند.
فرمودند انسان یک بُعد باطنی دارد که سرمایه اوست و ذخیره اوست و گنجینه اوست، آن را باید شرح بدهیم و یک احساسات و علاقه ها و گرایش ها و کوشش های ظاهری دارد که آن را هم باید شرح بدهیم. اگر این گرایش ها و کوشش های ظاهری او به وسیله رهبری آن گنجینه های درونی او هدایت شدند این انسان به حدّ فرشته ها می رسد، صاحب نفس مطمئنّه می شود که به او دستور می دهند که بخش مهم راه را آمدی، بخش اهم راه مانده است ما تو را می بریم. اگر مهمان دار مهمان عزیزی داشته باشد مقداری از راه را خود آن مهمان می آید قسمت مهم و یا اهم را به وسیله خواص اصحاب خود به پیشاپیش این مهمان می فرستد و این مهمان را بالا می برد. اینکه در ذیل آمده ﴿یا اَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ٭ ارْجِعی اِلی رَبِّکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً﴾؛ یعنی با اینکه همه کمالاتی که برای انسان ممکن بود فراهم کردی، راضی بودی به احکام و حِکَم الهی، مرضی هستی ظاهراً و باطناً؛ یعنی اعتقاداً و عملاً همه عقاید تو اعمال تو اخلاق تو مرضی خداست، از این بالاتر فرض ندارد؛ ولی هنوز در راه هستی، بقیه ما می فرستیم تو را بیاورند بالا. این ﴿ارْجِعی ﴾ که می فرماید بیا بالا، یعنی من می فرستم تو را بالا ببرند، تا اینجا را آمدی به ملکه راضی بودن به ملکه مرضی بودن، بقیه که مهمان ما هستی هنوز در راه هستی هنوز به لقای ما بار نیافتی که این بخش پایانی این سوره است.
اگر ـ ان شاءالله ـ این ابزاری که در ظاهر خلق شد که انسان به مال علاقه مند است به فرزند علاقه مند است، چون مدنی است اجتماعی است باید با جامعه به سر ببرد و مهم ترین پیوند اجتماعی همان علاقه است؛ اگر اینها به رهبری آن گنجینه درونی اصلاح بشود، می شود راضیه مرضیه و مهمان ما، ما خواص اصحاب را می فرستیم بقیه راه را تو را بیاورند و اما اگر ـ خدای ناکرده ـ آن گنجینه های درونی را در درون نگه داشتی و خفه کردی، این اغراض و غرائز را یک مشت خاک روی آنها ریختی، نگذاشتی صدای آنها در بیاید هر چه شد همین مال دوستی و فرزنددوستی و مقام دوستی و جاه دوستی و مانند آن شد خودت یک جهنم می شوی.
فرمود: ﴿فَاَمَّا الْاِنْسانُ اِذا مَا ابْتَلاهُ﴾ می بینید چند جمله را ذات اقدس الهی راهنمایی کرد یک دانه از اینها را انسان نگفت، از پیش خودش حرف درآورد! فرمود: ﴿فَاَمَّا الْاِنْسانُ اِذا مَا ابْتَلاهُ﴾ ما او را امتحان می کنیم؛ ﴿فَاَکْرَمَهُ﴾ این ﴿اَکْرَمَهُ﴾ از سنخ کرامت فرشته ها نیست که در سوره «انبیاء» دارد فرشته ها ﴿عِبادٌ مُکْرَمُونَ ٭ لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِاَمْرِهِ یَعْمَلُونَ﴾ که همین کرامت فرشته ها را وجود مبارک امام هادی (سلام الله علیه) در زیارت «جامعه» برای اهل بیت گفته است ﴿بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُونَ ٭ لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِاَمْرِهِ یَعْمَلُونَ﴾ اینها در حد ملائکه اند بلکه بالاتر.
این کرامت فرشته ها در سوره «انبیاء» است، یک؛ در زیارت «جامعه» برای اهل بیت است، دو. این ﴿اَکْرَمَنِ﴾ از آن ﴿اَکْرَمَهُ﴾ نیست به دلیل اینکه هم مسبوق به ابتلاء است هم ملحوق به نعمت است یعنی نعمت مادی داریم یعنی یک کرامت ظاهری کردیم. پس اولاً ما داریم امتحان می کنیم یک، ثانیاً او را اکرام می کنیم نه اکرام فرشته ها؛ مقداری مال به او می دهیم اکرامی که نزد مردم گرامی داشتن است به قرینه ﴿نَعَّمَهُ﴾ وقتی مسبوق به قرینه است، ملحوق به قرینه است کرامت فرشته منظور نیست.
پس این سه امر ذکر شد یک: ﴿ابْتَلاهُ﴾ دو: ﴿فَاَکْرَمَهُ﴾ سه: ﴿نَعَّمَهُ﴾؛ همه اینها ابزار مادی است هیچ کدام از اینها را این انسان به زبان نمی آورد. آن وقت آنچه از نزد خودش اختراع می کند خیال می کند که کرامت معنوی است فقط آن را ذکر می کند. ﴿فَاَمَّا الْاِنْسانُ اِذا مَا ابْتَلاهُ﴾، یک؛ ﴿فَاَکْرَمَهُ﴾، دو؛ این اکرام مادی است ﴿وَ نَعَّمَهُ﴾ به نعمت های ظاهری، سه؛ ﴿فَیَقُولُ رَبِّی اَکْرَمَنِ﴾ این اکرام فرشته ها در ذهنش است این اکرام ﴿وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنی آدَم﴾[2]
در ذهن او است این اکرام زیارت «جامعه» در ذهن او است؛ در حالی که این چنین نیست ﴿کَلاَّ﴾! این ﴿کَلاَّ﴾ که نفی است نفی اکرام متوهَّم است وگرنه آن اکرام ظاهری را که خود قرآن فرمود ما اکرام کردیم. این اکرام به معنای «انعام» یعنی سرمایه دادن، اینکه شرف نیست. آنچه ما نگفتیم خودش خیال کرد گفت: ﴿اَکْرَمَنِ﴾ ما این را داریم نفی می کنیم.
«فهیهُنا امورٌ خمسه» اول: ابتلاء است، دوم: اکرام مادی، سوم: تنعیم، این انعام نشان می دهد که این اکرام، اکرام مادی است چهارم: خیال و توهّم این شخص خودپذیر و خودپسند می گوید: ﴿اَکْرَمَنِ﴾؛ این اکرام فرشته خیال کرده! پنجم: ﴿کَلاَّ﴾ ما این را گرامی نداشتیم.
بنابراین هیچ کس حق ندارد اگر او را در کلاس امتحان نشاندند، منتها روی فرش ابریشم نشاندند، دارند امتحان می کنند، کسی را در کلاس امتحان نشاندند روی حصیر نشاندند دارند امتحان می کنند؛ نه او را اکرام کردند نه این را اهانت. اما طبع اکثری مردم، خوی مردم در انسان شناسی اشتباه می کنند. ما امتحان کردیم به او مال دادیم او خیال می کند که ما او را گرامی داشتیم نخیر! اگر کسی را بخواهند در کلاس امتحان ببرند روی فرش ابریشم بنشانند که ببینند این از نظر اخلاقی چه بازدهی دارد، اینکه احترام نیست. یک وقت مهمان عزیزی، عالمی، عادلی آمده بله، آن حساب دیگری است. یک وقت کسی را می خواهند امتحان بکنند می خواهند کار دست او بدهند می خواهند مسائل مالی را به او واگذار کنند امتحان بکنند او را می برند در یک اتاق ابریشمی این باید بفهمد که این امتحان است امتحان که اکرام نیست.
پس این چهار مطلبی که ذکر شد با آن ﴿کَلاَّ﴾ که نفی می شود جواب نهایی خودش را می گیرد. ﴿فَاَمَّا الْاِنْسانُ﴾، طبع او این است اول امتحان داریم می کنیم این مبتلا به ثروت است و ابتلای او هم به این است که به او مال دادیم و نعمت دادیم او هیچ کدام از این سه عنوانی که خدا گفت نمی گوید نزد خودش کرامت جعل می کند، می گوید ﴿رَبِّی اَکْرَمَنِ﴾؛ یعنی «اَکْرَمَنِ»؛ نه! ﴿کَلاَّ﴾ امتحان که کردیم او که مهمان ما نیست یک وقت مهمان را می آورند داخل، بله این اکرام است یک وقت کسی را می خواهند امتحان بکنند امتحان کردن که علامت اکرام نیست.
﴿وَ اَمَّا اِذا مَا ابْتَلاهُ﴾ از آن طرف، ﴿فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ﴾؛ این «قَدَرَ، یقدِرُ» یعنی تنگ گرفت ضیق گرفت ﴿وَ ذَا النُّونِ اذْ ذَهَبَ﴾ در زمین ﴿فَظَنَّ اَن لَن نَّقْدِرَ﴾[3]
نه «نقدُرَ» ـ معاذالله ـ او که گمان نکرد، خدا بر او قدرت ندارد. آن «قَدَرَ یقدُرُ» با قدرت است، این «قَدَرَ یقدِرُ» به معنی تنگ گیری و سختگیری و اینهاست. ﴿فَظَنَّ اَن لَن نَّقْدِرَ﴾ او گمان کرد که ما سخت نمی گیریم تنگ نمی گیریم و حال اینکه ما تنگ گرفتیم امتحان کردیم.
پرسش: ...
پاسخ: بله اما اینها درباره روزگار است خود را محترم می شمارد او هم که خدا را قبول ندارد و قیامت را قبول ندارد در سوره مبارکه «لقمان» گذشت که می گوید ـ معاذالله ـ قیامتی نیست بر فرض هم باشد همان طوری که در دنیا ما راحت بودیم آنجا هم راحت هستیم. در دنیا ما این قدرت را داشتیم مال جمع کردیم آنجا هم همین کار را می کنیم که اگر قیامتی باشد و اینها، ما همان طوری که در دنیا توانستیم آنجا هم می توانیم؛ چنین پندار باطلی دارند!
﴿وَ اَمَّا اِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ﴾ مقداری تنگ گرفت، ﴿فَیَقُولُ رَبِّی اَهانَنِ﴾؛ نه آن امتحان را می بیند نه این تنگ روزی را. این تنگ روزی را به معنای اهانت می پندارد؛ می فرماید: ﴿کَلاَّ﴾، نه آنجا ما کسی را احترام کردیم نه اینجا؛ هر دو نزد ما بنده خدا هستند اما ما داریم امتحان می کنیم گاهی او را با مال امتحان می کنیم گاهی این را گاهی این را با مال امتحان می کنیم گاهی آن را این طور نیست که همیشه همه افراد را یک گونه امتحان بکنیم.
پرسش: ﴿وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنی آدَم﴾ چه؟
پاسخ: این طبع و فطرتش است عقل دادیم فطرت دادیم انبیا فرستادیم هدایت کردیم؛ همه ابزار آقایی را فراهم کردیم اما یک سلسله ابزار و وسایل مادی داریم که این تلاش و کوشش کند که زندگی خودش را حل کند بیش از پنجاه مورد از انسان به مذمّت یاد شده است و همه این مواردی که بیش از پنجاه مورد است به آن طبع او برمی گردد نه به فطرت او. در سوره مبارکه «معارج» که بحث آن قبلاً گذشت ﴿اِنَّ الْاِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً ٭ اِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً ٭ وَ اِذا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعاً ٭ اِلاَّ الْمُصَلِّینَ﴾[4]
ما دو تا کار کردیم: یکی در درون او یک فطرت الهی گذاشتیم ﴿وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها ٭ فَاَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها﴾[5]
این هیچ تغییرپذیر نیست؛ قبلاً هم بحث آن گذشت که ما یک صاحب خانه داریم و یک مهمان. چه حوزه چه دانشگاه، یک سلسله علومی به عنوان صاحب خانه خدا خلق کرده فرمود به او فطرت دادم توحید را برایش معنی کردم الوهیت را معنا کردم نبوت را معنا کردم فجور او را معنا کردم، نه اینکه کلیات را گفتم! کلیات که مشکل آدم را حل نمی کند، به زید گفتم چه چیزی برای تو بد است و چه چیزی برای تو خوب است. سه تا ضمیر «هاء» است که هر سه به خود شخص برمی گردد: ﴿وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها ٭ فَاَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها﴾ نه «فالهمها الفجور و التقوی»! در درس های اخلاقی و بحث های اخلاقی مثلاً به ما می گویند عدل حسن است ظلم قبیح است کلیات را در درس اخلاق به ما می گویند، خدا که این کار را نکرده است. اما کسی که طبیبانه در درون ما باخبر باشد می گوید چه چیزی برای تو بد است و چه چیزی برای تو خوب است آن را که ما نداریم.
این سه تا «هاء» به خود نفس برمی گردد ذات اقدس الهی گفت من همه را به او گفتم در درون او نهادینه کردم این صاحب خانه است علمی را چه در حوزه چه در دانشگاه تهیه بکند که مهمان اند با این صاحب خانه بسازد؛ اگر چیزی تهیه کرد که با صاحب خانه نساخته همیشه دعوا دارد، با قرص خواب باید بخوابد! چرا این طور باشد؟ چرا مهمان دعوت کردی؟ چرا چیزی را یاد گرفتی که با آن صاحب خانه نمی سازد؟ تو یک موجود ابدی هستی ما تو را گرامی داشتیم ﴿کَرَّمْنا بَنی آدَم﴾. این ﴿خُلِقَ هَلُوعاً﴾ یعنی بخش ظاهری او که بتواند دنیایش را حل کند اما راه حل به او نشان دادیم ﴿اِلاَّ الْمُصَلِّینَ﴾؛ ما او را که رها نکردیم، این قسمت ظاهری او که سرکش است ما برای سرکشی او هم دستور دادیم؛ ﴿اِنَّ الْاِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً ٭ اِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً ٭ وَ اِذا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعاً﴾ را گفتیم ﴿اِلاَّ الْمُصَلِّینَ﴾ را هم گفتیم. اصلاً نماز برای همین است.
در سوره مبارکه «معارج» که فرمود: ﴿اِنَّ الْاِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً﴾ که این ﴿هَلُوعاً﴾ با این دو جمله بعدی تفسیر شده است «الهلوع من هو»؟ ﴿اِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً ٭ وَ اِذا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعاً﴾؛ شما انسان را با اینها خلق کردی و رها کردی؟ نه! ﴿اِلاَّ الْمُصَلِّینَ﴾ نماز آوردیم، گفتیم نماز عمود دین است و خدا رحمت کند این حکمای ما را! اینها که اسرار عبادت نوشتند گفتند اگر این هفده رکعت نماز را می فرمود مثلاً صبح بخوان یا ظهر بخوان یا شب بخوان، این مشکل ما را حل نمی کرد. فرمود صبح که بلند شدی با عبادت بلند شو تا ظهر مشکل تو حل بشود. ظهر که شد با عبادت مشغول باش تا شب مشکل تو حل بشود. شب که شد با عبادت شروع بکن تا بقیه را حل کند؛ تقسیم عبادت کردند؛ ﴿فَسُبْحانَ اللَّهِ حینَ تُمْسُونَ وَ حینَ تُصْبِحُونَ﴾ در سوره مبارکه «روم» همین است. ﴿وَ عَشِیًّا وَ حینَ تُظْهِرُونَ﴾،[6]
وقتی که ظهر شده نماز شب شده نماز صبح شده. اگر این هفده رکعت را یکجا به ما می گفتند که آن اثر را نداشت.
فرمود ما این راه را گذاشتیم بعد در تمام اینها تعلیم و تعلّم است چه چیزی بخواهیم؟ چه چیزی نخواهیم؟ چه کار کنیم؟ چه کار نکنیم؟ آن دعاها برای چیست؟ آن قنوت برای چیست؟ برای چه چیزی خم بشویم؟ برای چه کسی خم نشویم؟ در برابر چه کسی خم شویم و در برابر چه چیزی تواضع بکنیم؟ اینها همه دستور است. پس آن سرمایه را به ما دادند که از نظر علم ما درس هایی بخوانیم بحث هایی داشته باشیم که با صاحب خانه دعوا نکند؛ اگر چیزهایی خواستیم که با صاحب خانه نساخت، همیشه درگیر هستیم و اگر اخلاقی هم داشتیم فرمودند برای تعدیل آن اخلاق دستور داد فرمود: ﴿اِلاَّ الْمُصَلِّینَ﴾؛ مصلین برابر نمازشان چه کار می کنند؟ ﴿الَّذینَ هُمْ عَلی صَلاتِهِمْ دائِمُونَ﴾؛ نه اینکه گاهی بخوانند گاهی نخوانند نه! همیشه نمازشان را می خوانند؛ اینها دستورات نمازگزارها است. ﴿وَ الَّذینَ فی اَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ ٭ لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ﴾ حلال و حرام دارند، یک؛ مال بیگانه را در مال خودشان نمی آورند، دو؛ از مال خودشان به یتیم و مسکین و اینها عطا می کنند، سه؛ راحت زندگی می کنند. درِ زندان بسته می شود، دستور شلّاق بسته می شود؛ این می شود راه کرامت. اما وقتی ما مالی به او دادیم یک پُست و مقامی به او دادیم خیال می کند ﴿اَکْرَمَنِ﴾؛ نه! ﴿کَلاَّ﴾ این نیست چون امتحان داریم می کنیم. اگر امتحان، امتحان حقیقی است اکرام، اکرام حقیقی نیست برای اینکه اکرام حقیقی بعد از امتحان است؛ در ظرف امتحان جا برای جایزه که نیست. اگر از امتحان پیروز به در آمده بله، جایز می دهند. جریان انصار مدینه، انصار مدینه چه کاره بودند؟ این دین می تواند این طور تربیت بکند این دین می تواند حاج قاسم تربیت بکند؛ او چهار تا کلمه از روحانیت شنیده چهار تا کلمه از امام شنیده، از جای دیگر که حاج قاسم درس نخوانده است! پس این ظرفیت هست.
ببینید همین عرب جاهلی اینها می رفتند به شکار سوسمار! طرزی اینها را تربیت کرد این می شود کرامت که وقتی ایام حج شد، فرمود: ﴿لاَ تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ اَنْتُمْ حُرُمٌ﴾[7]
وقتی مُحرِم شدید، شکار نکنید؛ بعد فرمود که ما این آهوها و این حیوانات پرنده حلال گوشتی که در بالای کوه ها هستند ایام حج و احرام می آوریم ﴿لَیَبْلُوَنَّکُمُ اللَّهُ بِشَیْ ءٍ مِنَ الصَّیْدِ تَنالُهُ اَیْدیکُمْ وَ رِماحُکُمْ﴾[8]
این آهوها این حیوانات این کبک ها را اینها را از بالای کوه می آوریم جلوی چادر شما در دسترس شما است ا در تیررس شما هست، هم می توانید با دست شکار کنید هم می توانید با تیر شکار کنید. این عرب سوسمارخوار را طوری کرد که از آهو می گذرد، پس این ظرفیت را دارد چرا ما نباشیم؟
چون آن فطرت که هست آن آمادگی که هست این تعجب آور است! اینها را شما نگاه کنید برای پسری زن می گرفتند که بتواند قافله ای را غارت کند! می گفتند اگر برای او زن بگیریم چگونه خودش را اداره کند؟ این عرب بود. مگر نمی رفتند به شکار سوسمار! مگر سوسمار بخور نبودند در بیانات حضرت امیر است که سوسمار می خوردید! کسی که سوسمارخور است بیاید طرزی تربیت کند که از آهو بگذرد؟
بعد درباره مسائل اجتماعی در جریان مدینه، همین افراد مدینه چه کاره بودند؟ این عظمت قرآن است نسبت به اینها؛ این می شود اکرام بله، چون امتحان دادند در امتحان موفق شدند حالا خدا دارد به اینها جایزه می دهد. از اهل مدینه با جلال و شکوه یاد می کند؛ فرمود این کسانی که ﴿وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی اَنفُسِهِمْ وَ لَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ﴾[9]
این عزیزانی که از مکه مهاجرت کردند به مدینه کجا رفتند؟ رفتند در همین دالون و سالن همین مسجدی که سرپناه خوبی نبود. ثروت در مدینه در اختیار همین یهودی های خیبر بود که آنها کاخ نشین بودند قلعه داشتند در قلعه بود؛ این بیچاره ها کوخ نشین بودند و وضع مالی درستی هم نداشتند. اینها «خصاصة» داشتند؛ «خصاصة» یعنی «ما یختص به الانسان نفسه» یعنی همین لقمه ای که مخصوص خودش بود همین یک مختصر گندمی که مخصوص خودش بود همین خرمایی که مخصوص خودش بود این را می گفتند «خصاصة». پس انداز که نبود؛ اینها فقیر بودند خصاصة داشتند یعنی «ما یختصّ بهم انفسهم» داشتند. اینها این «ما یختصّ بهم» را به همین مهاجرین می دادند ﴿وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی اَنفُسِهِمْ وَ لَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ﴾ ما یک «ایثار» داریم، یک «استئثار». این رذالت استئثار که در حدیث آمده «مَنْ مَلَکَ اسْتَاْثَرَ»[10]
کسی قدرت به دستش برسد همه را برای خودش می گیرد یا اختلاسی است یا نجومی! می گیرد برای خودش، این را می گویند استئثار؛ استئثار یعنی تقدیم خود بر دیگری. اما ایثار تقدیم دیگری بر خود است. در این بخش از انصار مدینه به عظمت یاد کرد فرمود اهل ایثار هستند خودشان محتاج اند خصاصه دارند، آن فقیر یک چیز مختصری که «یختص به» این را می دهد به مهاجر. این عرب سوسمارخور را این طور تربیت کرد؛ پس این ظرفیت در این بحث ها هست، الآن هم بعد از 1400 سال از آنها به عظمت یاد می کنیم، سلام بر مهاجرین، سلام بر انصار، هر کس بیاید در زیارت ها و در ادعیه همین ها را اکرام می کنند.
اینها هم سابقه بت پرستی داشتند چطور این دین ما را تربیت نکند؟ آن روز که هنوز چهارده معصوم برای اینها روشن نبود، ما با داشتن این ذوات قدسی که فرشتگان الهی اند چرا بالا نیاییم؟ چرا کشور ما نیاز داشته باشد به فشار اقتصادی و مانند اقتصادی؛ چرا سرقت باشد؟ چرا نجومی باشد؟ چرا و چرا و چرا و چرا؟! همه این حرف ها را می گوییم اما در انتخابات شرکت می کنیم این کشور، کشور ما است این دین، دین ما است این نظام، نظام ما است. این بیگانه ها از هر طرف حمله کردند، دارند می چاپند و غارت می کنند؛ دوست داریم کشور خودمان را آب و خاک خودمان را دوست داریم و می رویم شرکت می کنیم رای می دهیم اما این حرف ها را هم می زنیم. این ظرفیت هست که سوسمارخور بشود آقا! ببینید این دین سرتاسرش بوسیدنی است شما در کتاب اطعمه و اشربه ملاحظه کنید اینها نمی خواهند ما بهشت برویم می خواهند فرشته بشویم؛ چرا درباره سلمان و اینها آمده که بهشت به چند نفر علاقه مند است؟ چرا ما نباشیم این طور؟ بهشت مشتاق ما باشد چرا ما مشتاق بهشت باشیم؟ مگر درباره سلمان نیامده؟ مگر درباره آن چند نفر نیامده که «اِنَّ الْجَنَّةَ تَشْتَاقُ اِلَیْهِم » کذا و کذا و کذا؟[11]
اینها چه طوری شدند چه کسی اینها را تربیت کرده است؟
ببینید! همین ائمه در همین فقه ما گفتند آن روزی که اتومبیل و هواپیما و کشتی که نبود همین اسب سواری بود به هر حال کسی اسب سوار می شود گاهی اسب تُند می رود گاهی کُند می رود، گاهی ترکشی هست چوبی هست، به اسب می زند، فرمود اگر اسب کُندی کرد خواستی بزنی یک دو تا بزن! ببینید این دین چه دینی است؟ فرمود به صورت اسب نزن! احترام اسب را حفظ کنید! این دین بوسیدنی نیست؟! این در فقه ما است. فرمود این مرکوب بر راکب چندین حق دارد: یکی از حقوق اسب این است که آن راکب صورتش را نزند؛ این دین است. آن وقت اجازه می دهد که ما آبروی کسی را ببریم، حق کسی را رعایت نکنیم به کسی ظلم بکنیم مال کسی را ببریم! این طور مردم را در فشار قرار بدهیم! این دین است!
اینکه می بینید علامه طباطبایی ها وقتی وارد حرم می شدند در و دیوار را می بوسند، این حرف ها را اینها گفتند؛ کسی دیگر که این گونه حرف ها را به ما نزد. شما شرق عالم برویم غرب عالم بروید، آنکه اسب سوار بودند از سابق تا لاحق، هیچ کدام چنین دستوری داند که صورت اسب را نزن؟! این وقتی که حاضر نیست آدم احترام اسب را نگه ندارد، احترام دیگری را یقیناً باید نگه دارد. این دینی که سوسماربخور را طرزی تربیت کرد که از آهو می گذرد، همین دین بود چیزی دیگر که نبود، پس این ظرفیت هست.
فرمود ما شما را داریم امتحان می کنیم، شما که نمی میرید نمی پوسید مرگ را می میرانید این حرف های آسمانی است که قرآن به ما گفته است مگر انسان می میرد؟ انسان مرگ را می میراند ﴿کُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ﴾[12]
نه «یذوقه الموت»! هر ذائقی مذوق خودش را هضم می کند و از آن می گذرد. ما هستیم و مرگ نیست که نیست که نیست! مرگی در کار نیست بعد از مرگ. وارد صحنه برزخ شدیم ما هستیم و مرگ نیست، وارد صحنه قیامت شدیم ما هستیم و مرگ نیست، از صراط و اینها می گذریم ما هستیم و مرگ نیست، ـ ان شاءالله ـ وارد بهشت شدیم ما هستیم و مرگ نیست ما هستیم که هستیم! این موجود ابدی است. این را قرآن گفت: ﴿وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنی آدَم﴾؛ آن وقت این خیلی حیف است که آدم خودش را هدر بدهد.
فرمود پنج تا حرف است، سه تا را ما گفتیم، یکی را تو گفتی، ما می گوییم ﴿کَلاَّ﴾ آن حرف ما چیز دیگری است تو چیز دیگری می گویی! ﴿فَاَمَّا الْاِنْسانُ اِذا مَا ابْتَلاهُ﴾ باور نکردی! ﴿فَاَکْرَمَهُ﴾ به معنای ﴿نَعَّمَهُ﴾ است باور نکردی! ﴿نَعَّمَهُ﴾ را باور نکردی! گفتی: ﴿فَیَقُولُ رَبِّی اَکْرَمَنِ﴾ نه! ﴿کَلاَّ﴾ تو در کلاس امتحان نشستی، ما حالا آوردیم روی فرش ابریشمی داریم از تو سؤال می کنیم، شما مهمان ما که نیستی و آن آقا را روی حصیر داریم امتحان می کنیم او که کاری نکرده ما اکرام کنیم، نه ﴿کَلاَّ﴾ نه او را داریم اکرام می کنیم نه این را. ما باید باور بکنیم اگر پُستی مقامی چیزی به دست ما رسید این امتحان الهی است. اگر ـ ان شاءالله الرحمن ـ این را بجا مصرف کردیم آن وقت می شود کرامت الهی ﴿وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنی آدَم﴾ از آن در می آید، ﴿یا اَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ﴾ از آن در می آید؛ اما اگر ـ خدای ناکرده ـ عمل نکردیم نه، این طور نیست.
فرمود که وضع انسان عادی این طور است؛ ﴿فَیَقُولُ رَبِّی اَکْرَمَنِ ٭ وَ اَمَّا اِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ فَیَقُولُ رَبِّی اَهانَنِ ٭ کَلاَّ﴾ ما کسی را اهانت نکردیم. شما باید چه کار بکنید که از امتحان پیروز بیایید؟ اولاً: مال یتیم را که اگر ـ خدای ناکرده ـ کسی مصرف کرد در سوره مبارکه «نساء» دارد که ﴿وَ لْیَخْشَ الَّذینَ لَوْ تَرَکُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّةً ضِعافاً خافُوا عَلَیْهِمْ فَلْیَتَّقُوا اللَّهَ﴾[13]
شما حواستان جمع باشد! اگر ـ خدای ناکرده ـ به ایتام دیگران آسیب رساندید بعد از مرگ شما ایتام شما آسیب می بینند، فرمود این هست. دوم: اگر کسی ـ خدای ناکرده ـ مال یتیم را چون سرپرست ندارد خورد او کسی است که ﴿اِنَّما یَاْکُلُونَ فی بُطُونِهِمْ ناراً وَ سَیَصْلَوْنَ سَعیراً﴾ او دارد آتش می خورد منتها نمی فهمد. چون تخدیر شده است نمی فهمد، نه اینکه بعد از مرگ وارد آتش می شود الآن دارد آتش می خورد ﴿اِنَّ الَّذینَ یَاْکُلُونَ اَمْوالَ الْیَتامی ظُلْماً اِنَّما یَاْکُلُونَ فی بُطُونِهِمْ ناراً﴾ البته بعد از مرگ هم ﴿وَ سَیَصْلَوْنَ سَعیراً﴾؛ اما الآن نار است، منتها نمی فهمد و تخدیر شده است. چطور انسانی را که او را در اتاق عمل تخدیر کردند بی حس کردند سِر کردند، پایش را قطعه قطعه می کنند او خبر ندارد! این هم در آتش است ولی خبر ندارد.
فرمود شما باید یتیم را گرامی داشته باشید! در بحث قبل به عرض شما رسید که هبه کردن، چشم روشنی دادن، بخشیدن اینها همه خوب است؛ اما اکرام چیزی دیگر است؛ صدقه یعنی خدایا این مال طیب و طاهر را برای رضای تو دارم می دهم، صدقه عقد است، یک؛ قصد قربت می خواهد مثل نماز، دو؛ صدقه مثل هدیه و هبه و چشم روشنی و کادو نیست، صدقه عبادت است. شما به کسی کادو دادی به یتیمی کادو دادی، دادی! البته آثار وضعی خودش را دارد اما حالا بهشت بروید و ثواب، اینها نیست؛ چشم روشنی دادید هدیه دادید هبه کردید، آثار مادی دارد بله؛ اما وقتی بگویید خدایا برای رضای تو، به دستور تو، این را دارم به این یتیم تقدیم می کنم، این می شود صدقه، مثل نماز است این می شود عبادت؛ آن وقت آثار خاص خودش را دارد.
چرا گفتند صدقه اول به دست ذات الهی می افتد، بعد به دست دیگری؟ اما هبه و چشم روشنی و کادو و اینها که این طور نیست! چرا وجود مبارک امام سجاد بعد از اینکه صدقه می داد دست خودش را می بوسید و می بویید؟ چرا می بوسید؟ می فرمود این صدقه قبل از اینکه به دست گیرنده برسد به دست بی دستی الله رسید چون در قرآن فرمود: ﴿یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَ یَاْخُذُ الصَّدَقاتِ﴾[14]
من قصد قربت کردم مثل نماز. مال طیب و طاهر تهیه کردم گفتم خدایا به نام تو دارم تقدیم می کنم؛ این می شود اکرام یتیم.
اگر وجود مبارک امام سجاد قبلاً دستش را می بویید و می بوسید، برهان مسئله هم همین بود. پس ما می توانیم آنجا هم کار بکنیم، با اهانت همراه نباشد ﴿کَلاَّ بَلْ لا تُکْرِمُونَ الْیَتیمَ﴾؛ ﴿وَ لا تَحَاضُّونَ عَلی طَعامِ الْمِسْکینِ﴾ این طعام مصدر است به معنی اطعام است تشویق نمی کنید یکدیگر را به اطعام مسکین، تشویق بکنید! خودتان هم این کار را بکنید دیگران را هم تشویق بکنید ﴿وَ تَاْکُلُونَ التُّراثَ اَکْلاً لَمًّا﴾ «لَم» یعنی جمع، انبوه. حلال و حرام نداشت، یک؛ زن ها را از ارث محروم می کردند، دو؛ کودکان را از ارث محروم می کردند، سه؛ می گفتند اینها نه دامدار هستند نه رمه دار، مشکل ما را حل نمی کنند. مسئله ارث دلیل نیست بر اینکه این سوره در مدینه نازل شد، برای اینکه ارث یک حکم فقهی است، نخیر! ارث از زمان حضرت اسماعیل و سایر انبیای ابراهیمی (سلام الله علیها) مشخص بود و اینها چون جزء انبیای اسماعیلی در آن سرزمین احکامشان، آدابشان و سننشان مثل حج بود؛ این حج یادگار خلیل الهی است که مانده بود. اینها را می دانستند شنیده بودند که ارثی هست، اگر کلمه «ارث»، عنوان «ارث»، در این سوره هست نشانه آن نیست که این سوره در مدینه نازل شد؛ این مثل صلات و مثل صوم نیست که ما بگوییم این صوم چون در مدینه نازل شد پس این سوره، سوره مدنی است نخیر! این سوره، سوره مکی است ارث را هم اینها سابقه داشتند.
﴿وَ تَاْکُلُونَ التُّراثَ اَکْلاً لَمًّا﴾؛ «لَم» یعنی فراوان! حلال و حرام برایش نداشته باشد ﴿وَ تُحِبُّونَ الْمالَ حُبًّا جَمًّا﴾؛ «جَمّ» یعنی انبوه. کسی که انبوه خود را دوست دارد این در اثر بُخل است. فرمود: ﴿وَ اُحْضِرَتِ الانْفُسُ الشُّحَّ﴾[15]
«شُحّ» یعنی بُخل. فرمود دمِ دست شما است؛ این صفت بُخل همین دمِ دَر است، هر چه دستش بیاید می گیرد، این را باید مواظب باشید.
 

[1] فجر/سوره89، آیه5.

[2] اسراء/سوره17، آیه70.

[3] انبیاء/سوره21، آیه87.

[4] معارج/سوره70، آیه19-22.

[5] شمس/سوره91، آیه7 -8.

[6] روم/سوره30، آیه17 -18.

[7] مائده/سوره5، آیه95.

[8] مائده/سوره5، آیه94.

[9] حشر/سوره59، آیه9.

[10] المحاسن، البرقي، ابو جعفر، ج2، ص601.

[11] کتاب سلیم بن قیس الهلالی، ج 2، ص727.

[12] آل عمران/سوره3، آیه185.

[13] نساء/سوره4، آیه9.

[14] توبه/سوره9، آیه104.

[15] نساء/سوره4، آیه128.