مشخصات کتاب
سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، 1325-1401.
عنوان و نام پدیدآور : فرهنگ نامه نماز جمعه/ محمدی ری شهری ، همکار و مترجم مرتضی خوش نصیب.
مشخصات نشر : قم : موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث،1395.
مشخصات ظاهری : 137ص.؛5/9×19س م.
فروست : پژوهشکده علوم ومعارف حدیث؛114.
شابک : 978-964-493-896-2
وضعیت فهرست نویسی : فاپا
یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.
موضوع : نماز جمعه
Jum'ah
نماز جمعه -- تاریخ
Jum'ah -- History
نماز جمعه -- احادیث
Jum'ah -- Hadiths
شناسه افزوده : خوش نصیب، مرتضی، 1342 -
رده بندی کنگره : BP187/5/م33ف4 1395
رده بندی دیویی : 297/353
شماره کتابشناسی ملی : 4343487
اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا
اشاره
فرهنگ نامه نماز جمعه
محمدی ری شهری
فرهنگ نامه نماز جمعه
فارسی - عربی
محمّدی ری شهری
همکار و مترجم
مرتضی خوش نصیب
فرهنگ نامه نماز جمعه (فارسی - عربی)
محمّد محمّدی ری شهری
همکار و مترجم: مرتضی خوش نصیب
تحقیق: پژوهشکده علوم و معارف حدیث
پژوهشکده علوم و معارف حدیث / 114
تخریج مصادر: سیّد محمّدحسن مؤمنی، ابوالفضل سراجی زاده
مقابله با مصادر: علی عظیمی شندآبادی، رضا بیرانوند
کنترل مصدریابی: محمّدمهدی احسانی فر
نقد علمی: سیّد محمّدکاظم طباطبایی
اعراب گذاری: مرتضی خوش نصیب
بازبینی ترجمه: محمّد مرادی
بازبینی نهایی: سیّد مجتبی غیوری
سرویراستار فارسی: علی خنیفرزاده
سرویراستار عربی: حسنین دبّاغ
ویراستار فارسی: حسین پورشریف
شرح لغات و ویراستار عربی: حسین انصاری (حمیداوی)
نمونه خوان: محمّدعلی دبّاغی، علی نقی نگران، محمود سپاسی، سیّدهاشم شهرستانی، رعد بهبهانی
صفحه آرا و حروف چین: حسین افخمیان
فهرست ساز: رعد بهبهانی
خوش نویس: حسن فرزانگان
مدیر آماده سازی: محمّدباقر نجفی
ناشر: سازمان چاپ و نشر دارالحدیث
چاپ: اوّل / 1395
چاپخانه: دار الحدیث
سازمان چاپ و نشر دار الحدیث: قم، میدان شهدا، ابتدای خیابان معلم، پلاک 125
تلفن: 37741650-025-37740523-025 ص. پ: 37185/4468
hadith@hadith.net
فهرست اجمالی
پیشگفتار 7
نماز جمعه
فصل نخست: آغاز تشریع نماز جمعه 11
فصل دوم: برپایی نماز جمعه 15
فصل سوم: شرایط نماز جمعه 55
فصل چهارم: چگونگی نماز جمعه 61
فصل پنجم: وقت نماز جمعه 83
فصل ششم: آنچه شایسته است نمازگزار جمعه انجام دهد 91
فصل هفتم: آنچه شایسته نیست نمازگزار جمعه انجام دهد 109
فصل هشتم: نمونه هایی از خطبه های پیامبر و امام 117
پیش گفتار
اشاره
فرهنگ، مجموعه ای از: باورها، آداب و رسوم، اندیشه ها، ادبیات، هنرها، ارزش ها، دانش ها و نیز شیوه زندگی است که در طی تجربه تاریخی جوامع، شکل می گیرد و از نسلی به نسل دیگر منتقل می شود.
بی تردید بخش اصلی و بنیادین فرهنگ و هویت جوامع اسلامی برگرفته از قرآن کریم و گفتار و رفتار پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و اهل بیت مطهرش است. بر این اساس، تبیین و ارائه مفاهیم مهم و پرکاربُرد دین، زمینه گسترش و تعمیق فرهنگ دینی را در امت اسلامی فراهم می آورد؛ و بدینسان می توان کتاب هایی که این مفاهیم بنیادین و مؤثر را با ذکر نمونه ها و در جامه ای نو و امروزین عرضه می کنند «فرهنگ نامه» نامید.
کتاب پیش روی شما، یک عنوان از «مجموعه فرهنگ نامه ها» ی دارالحدیث است. این مجموعه، به تمامی، برگرفته از دانش نامه قرآن و حدیث(1)است و با هدف استوارسازی فرهنگ دینی، اصلاح فرهنگ عمومی و ترویج معارف اصیل دین منتشر می شود.
1) . دانشنامه قرآن و حدیث، با تکیه بر آیات شریفه قرآن و احادیث معصومان علیهم السلام، مفاهیم دینی را می کاود و آنها را در ذیل عناوینی ناظر به مسائل و نیازهای روز عرضه می دارد. این عناوین مانند دیگر دانشنامه ها بر حسب حروف الفبا مرتب شده اند.
ویژگی های فرهنگ نامه «نماز جمعه»
اشاره
فرهنگ نامه نماز جمعه، از جمله(1)فرهنگ نامه هایی است که با هدف تصحیح و تقویت فرهنگ ارزش های رفتاری، در دست تدوین اند.
درهم تنیدگی عبادت و سیاست در نماز جمعه و نقش آن در تقویت پایگاه مردمی نظام اسلامی ایجاب می کند، فرهنگ سازی برای حضور همگان و به ویژه نسل جوان، در صدر برنامه های مسئوولان فرهنگی و سیاسی قرار گیرد. «فرهنگ نامه نماز جمعه» نیز که اکنون پیش روی شماست، گامی است در این راه. مهم ترین ویژگی های این فرهنگ نامه عبارت است:
1. جامعیت
در این فرهنگ نامه، برجسته ترین نکات و دستور العمل هایی که جهت فرهنگ سازی و بهره برداری از برکات «نماز جمعه»، ضروری است، از منابع شیعی و اهل سنّت، گزینش شده و در اختیار علاقه مندان قرار می گیرد.
2. تبیین و تحلیل
در این کتاب، افزون بر متون قرآنی و حدیثی تحلیل های مورد نیاز در باره این فریضه بسیار مهمّ سیاسی - عبادی، مانند: حکم نماز جمعه در عصر غیبت و تاریخ تشریع آن نیز ارائه می گردد.
3. اشاره به آرای مراجع تقلید
آگاهی از فتاوای فقهای معاصر در باره مسائل مختلف نماز جمعه، مانند: وقت نماز جمعه، خواندن خَطبه های نماز قبل از اذان ظهر، سخن گفتن نمازگزاران
1) . فرهنگ نامه های: ادب، اذان، آرزو، مسجد، بصیرت، امنیت ملّی، میهمانی، مرثیه سرایی، نماز جماعت، نماز جمه، تهجد، تجارت، توبه و اعتکاف، آماده بهره برداری همگان گردیده اند.
هنگام خطبه، گوش فرادادن به خطبه و مقدار مسافت فرسخ شرعی، برای همه شرکت کنندگان در نماز جمعه، ضروری است که در این مجموعه، مورد توجّه قرار گرفته است.
گفتنی است این فرهنگ نامه در هشت فصل تنظیم شده است. ظمناً کتاب حاضر پیش از این همراه با احادیث فضایل و آداب شب و روز جمعه و با عنوان «فرهنگ نامه جمعه» منتشر شده بود. لیکن اینک هر یک از این دو مبحث جداگانه و در قالب دو فرهنگ نامه مستقل انتشار می یابد.
سپاس
از همه همکاران عزیز و بزرگوار در «پژوهشکده علوم و معارف حدیث» و «آماده سازی کتاب» که در ساماندهی نهایی این اثر نقش داشته اند، بویژه فاضل ارجمند جناب آقای مرتضی خوش نصیب که علاوه بر همکاری در تدوین متن کتاب، ترجمه آن نیز با قلم رسای ایشان انجام شد، صمیمانه سپاسگزارم و از خداوند منّان برای همه آنان، پاداشی در خورِ فضل و کرامتش مسئلت دارم!
ربّنا تقبل منّا إنّک أنت السمیع العلیم
محمّدی ری شهری
4/4/1395
هیجدهم رمضان المبارک
1437
فصل یکم تشریع نماز جمعه
1/1 نماز جمعه پیش از هجرت
او (مصعب) نخستین کسی است که نماز جمعه برگزار کرد، تا آن که پیامبر صلی الله علیه و آله به مدینه آمد و بعد از زوال ظهر، نماز جمعه خواند و آن را آشکار ساخت.(1)
1) . أُذِنَ النَّبیُّ صلی الله علیه و آله الجُمُعَةَ قَبلَ أن یُهاجِرَ ولَم یَستَطِع أن یُجَمِّعَ بِمَکَّةَ، فَکَتَبَ إلی مُصعَبِ بنِ عُمَیرٍ: أما بَعدُ، فَانظُرِ الیَومَ الَّذی تَجهَرُ فیهِ الیَهودُ بِالزَّبورِ فَاجمَعوا نِساءَکُم وأبناءَکُم، فَإِذا مالَ النَّهارُ عَن شَطرِهِ عِندَ الزَّوالِ مِن یَومِ الجُمُعَةِ فَتَقَرَّبوا إلَی اللّهِ بِرَکعَتَینِ. قالَ: فَهُوَ أوَّلُ مَن جَمَّعَ، حَتّی قَدِمَ النَّبیُّ صلی الله علیه و آله المَدینَةَ فَجَمَّعَ بَعدَ الزَّوالِ مِنَ الظهَرَ وأظهَرَ ذلِکَ (الدرّ المنثور: ج 8 ص 159، الطبقات الکبری: ج 3 ص 118).
روز جمعه، نماز جمعه بر پا کرد. وی پیش از هجرت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله مسلمانان را گرد آورد وبرای آنان نماز [جمعه] خواند.(1)
السنن الکبری - به نقل از زُهری -: به ما خبر رسیده است که نخستین جمعه ای که نماز جمعه خوانده شد، در مدینه و پیش از آمدن پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به آن جا بود. نماز جمعه را مصعب بن عمیربا مسلمانان برگزار کرد.(2)
سنن ابی داوود - به نقل از عبد الرحمان، از پدرش کعب بن مالک که چون صدای اذان روز جمعه را شنید، به اسعد بن زراره رحمت فرستاد. گفتم: هنگامی که بانگ اذان را شنیدی، به اسعد بن زراره رحمت فرستادی. گفت: چون او نخستین کسی است که ما را در [کوه] هزم النبیت در حرّه بنی بیاضه در محلّ آبگیر خَضَمات برای نماز جمعه گرد آورد. گفتم: آن زمان چند نفر بودید؟ گفت: چهل نفر.
نکته: گزارش اخیر که اسعد بن زراره را بر پا کننده نخستین نماز جمعه معرفی کرده با گزارش پیشین که از مصعب بن عمیر به این عنوان یاد می کند ناسازگار نیست. مصعب، فرستاده تبلیغی رسول خدا صلی الله علیه و آله به مدینه و اسعد از بزرگان آن شهر و میزبان مصعب و فراهم آورنده زمینه و امکانات تبلیغی برای وی بود. طبعاً گرد هم آوردن مسلمانان توسط اسعد، و اقامه نماز به امامت مصعب انجام شده است.
از این روست که برخی مصعب، و برخی اسعد را برپا کننده اولین نماز جمعه مدینه دانسته اند.(3)).
1) . أوَّلُ مَن قَدِمَ مِنَ المُهاجِرینَ المَدینَةَ مُصعَبُ بنُ عُمَیرٍ، وهُوَ أوَّلُ مَن جَمَّعَ بِها یَومَ الجُمُعَةِ، جَمَّعَّهُم قَبلَ أن یَقدمَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَصَلّی بِهِم (المعجم الأوسط: ج 6 ص 241 ح 6294، المعجم الکبیر: ج 17 ص 267 ح 733).
2) . بَلَغَنا أنَّ أوَّلَ ما جُمِّعَتِ الجُمُعَةُ بِالمَدینَةِ قَبلَ أن یَقدَمَها رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله، فَجَمَّعَ بِالمُسلِمینَ مُصعَبُ بنُ عُمَیرٍ (السنن الکبری: ج 3 ص 278 ح 5702، معرفة السنن والآثار: ج 2 ص 465 ذیل ح 1669).
3) . أنَّهُ کان إذا سَمِعَ النِّداءَ یَومَ الجُمُعَةَ تَرَحَّمَ لِأَسعَدَ بن زُرارَةَ، فَقُلتُ لَهُ: إذا سَمِعتَ النِّداء تَرَحَّمتَ لِأَسعَدَ بنِ زُرارَةَ! قالَ: لِأَنَّهُ أوَّلُ مَن جَمَّعَ بِنا فی هَزمِ النَّبیتِ مِن حَرَّةِ بَنی بَیاضَةَ، فی نَقیعٍ یُقالُ لَهُ نَقیعُ الخَضَماتِ، قُلتُ: کَم أنتُم یَومَئِذٍ؟ قالَ: أربَعونَ (سنن أبی داود: ج 1 ص 280 ح 1069، سنن ابن ماجة: ج 1 ص 343 ح 1082).
2/1 نماز جمعه پس از هجرت
تاریخ المدینة - به نقل از کعب بن عجره -: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله هنگامی که به مدینه هجرت کرد، در نخستین جمعه، در مسجد عاتکه [قبیله] بنی سالم، نماز جمعه خواند.(1)
الدر المنثور - به نقل از اخبار المدینة، از ابن شهاب -: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در روز جمعه، سواره از قبا به حرکت در آمد و به [قبیله] بنی سالم رسید و در [مسجد] بنی سالم برای آنها نماز جمعه خواند و آن مسجدی است در عمق درّه و آن، نخستین نماز جمعه ای بود که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به پا داشت.(2)
امام زین العابدین علیه السلام - در بیان هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله به مدینه و پیوستن علی علیه السلام به ایشان پس از چند روز -: پیامبر صلی الله علیه و آله پس از آن که علی علیه السلام به حضورش آمد، هم زمان با طلوع خورشید روز جمعه، به اتفاق علی علیه السلام از قبا به سوی بنی سالم بن عوف رفت و مسجدی را برایشان نشانه گذاری کرد و قبله اش را مشخص کرد و در آن جا همراه آنان دو رکعت نماز جمعه گزارد و دو خطبه خواند و در همان روز، سوار بر همان شتری که با آن آمده بود، راهی مدینه شد.(3)
1) . إنَّ النّبیّ صلی الله علیه و آله جمّع فی أوَّلِ جُمُعَةٍ حینَ قَدِمَ المَدینَةِ فی مَسجِدِ بنَی سالِمٍ فَی مسجِدِ عاتِکَةَ (تاریخ المدینة: ج 1 ص 68، معرفة السنن والآثار: ج 2 ص 465 ذیل ح 1669).
2) . رَکِبَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَومَ الجُمُعَةِ مِن قَباءَ فَمَرَّ عَلی بَنی سالِمٍ، فَصَلّی فیهِمَ الجُمُعَةَ بِبَنی سالِمٍ، وهُوَ المَسجِدُ الَّذی فی بَطنِ الوادی، وکانَت أوَّلَ جُمُعَةٍ صَلاّها رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله (الدرّ المنثور: ج 8 ص 160، دلائل النبوة، بیهقی: ج 2 ص 500).
3) . ثُمَّ إِنَّ رَسولَ اللّه صلی الله علیه و آله لَمَّا قَدِمَ عَلَیهِ عَلِیٌّ علیه السلام تَحَوَّلَ مِن قُبا إلی بَنی سالِمِ بنِ عَوفٍ وَعَلِیٌّ علیه السلام مَعَهُ یَومَ الجُمُعَةِ مَعَ طُلُوعِ الشَّمسِ، فَخَطَّ لَهُم مَسجِداً وَ نَصَبَ قِبلَتَهُ، فَصَلَّی بِهِم فیهِ الجُمُعَةَ رَکعَتَینِ وَ خَطَبَ خُطبَتَینِ، ثُمَّ راحَ مِن یَومِهِ إلَی المَدینَةِ عَلی ناقَتِهِ الَّتِی کانَ قَدِمَ عَلَیها (الکافی: ج 8 ص 339 ح 536، مختصربصائر الدرجات: ص 129).
السیرة النبویة، ابن هشام - به نقل از ابن اسحاق -: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله روز دوشنبه، سه شنبه، چهارشنبه و پنج شنبه را میان بنی عمرو بن عوف در قبا اقامت کرد و مسجدش را بنیان نهاد. آن گاه، خداوند در روز جمعه، او را از میانشان خارج ساخت، هر چند بنی عمرو بن عوف بر این گمان اند که پیامبر صلی الله علیه و آله بیش از این در بینشان درنگ کرده است و خداوند، آگاه تر است که کدام درست تر است. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله روز جمعه را میان بنی سالم بن عوف بود و نماز جمعه را در مسجدی که در عمق درّه رانوناء بود اقامه کرد و آن، نخستین نماز جمعه ای بود که حضرت در مدینه خواند.(1)
مجمع البیان: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در حال هجرت، در قبا بر عمرو بن عوف وارد شد و آن، روز دوشنبه، دوازده شب گذشته از ماه ربیع الأوّل، هنگام بر آمدن روز بود. ایشان روز دوشنبه، سه شنبه، چهارشنبه و پنج شنبه را در قبا اقامت فرمود و مسجدشان را تأسیس کرد. سپس در روز جمعه به قصد مدینه از میانشان بیرون رفت و نماز جمعه با حضور پیامبر صلی الله علیه و آله در میان بنی سالم بن عوف در عمق درّه ای که امروزه آن جا مسجدی بنا نهاده شده، برگزار شد و این نماز جمعه، نخستین نماز جمعه ای بود که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در اسلام بر پا کرد و در این جمعه، خطبه خواند و چنان که گفته شده، این، نخستین خطبه ای بود که در مدینه ایراد فرمود.(2)).
1) . أقامَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِقُباءَ فی بَنی عَمرِو بن عَوفٍ یَومَ الإِثنَینِ ویَومَ الثُّلاثاءِ ویَومَ الأَربَعاءِ ویَومَ الخَمیسِ، وأسَّسَ مَسجِدَهُ، ثُمَّ أخرَجَهُ اللّهُ مِن بَینِ أظهُرِهِم یَومَ الجُمُعَةِ، وبَنو عَمرِو بن عَوفٍ یَزعُمونَ أنَّهُ مَکَثَ فیهِم أکثَرَ مِن ذلِکَ، فَاللّهُ أعلَمُ أیَّ ذلِکَ کانَ، فَأَدرَکتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله الجُمُعَةَ فی بَنی سالِمِ بن عَوفٍ، فَصَلاّها فِی المَسجِدِ الَّذی فی بَطنِ الوادی، وادی رانوناءَ، فَکانت أوَّلَ جُمُعَةٍ صَلاّها بِالمَدینَةِ (السیرة النبویة لابن هشام: ج 2 ص 139، المعجم الکبیر: ج 6 ص 30 ح 5414).
2) . قَدِمَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله مُهاجِراً حَتّی نَزَلَ قُبا عَلی عَمرِو بنِ عَوفٍ، وذلِکَ یَومُ الإِثنَینِ لاِثنَتَی عَشرَةَ لَیلَةً خَلَت مِن شَهرِ رَبیعِ الأَوَّلِ حینَ الضُّحی، فَأَقامَ بِقُبا یَومَ الإِثنَینِ وَالثُّلاَثاءِ وَالأَربِعاءِ وَالخَمیسِ، وأَسَّسَ مَسجِدَهُم، ثُمَّ خَرَجَ مِن بَینِ أظهُرِهِم یَومَ الجُمُعَةِ عامِداً المَدینَةَ، فَأَدرَکَتهُ صَلاةُ الجُمُعَةِ فی بَنی سالِمِ بنِ عَوفِ فی بَطنِ وادٍ لَهُم قَدِ اتُّخِذَ الیَومَ فی ذلِکَ المَوضِعِ مَسجِدٌ، وکانَت هذِهِ الجُمُعَةُ أوَّلَ جُمُعَةٍ جَمَّعَها رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فِی الإِسلامِ، فَخَطَبَ فی هذِهِ الجُمُعَةِ وهِیَ أوَّلُ خُطبَةٍ خَطَبَها بِالمَدینَةِ فیما قیلَ (مجمع البیان: ج 10 ص 432، فقه القرآن، راوندی: ج 1 ص 169).
فصل دوم برپایی نماز جمعه
1/2 وجوب نماز جمعه
اشاره
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: خداوند متعال نماز جمعه را در این مکان در این ماه و در این سال تا روز رستاخیز بر شما فریضه ای واجب نوشته است.(1)
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: نماز جمعه به صورت دسته جمعی وظیفه ای واجب، بر هر مسلمان است.(2)
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: هر کس که به خدا و روز رستاخیز ایمان دارد، بر اوست تا در روز جمعه، نماز جمعه به جا آوَرَد جز آن که بیمار، مسافر، زن، کودک یا برده باشد. پس هر کس با سرگرمی و تجارتی، خود را از نماز جمعه بی نیاز نشان دهد، خداوند نیز نسبت به وی اظهار بی نیازی خواهد کرد و البته خداوند،
1) . إنَّ اللّهَ عزوجل قَد فَرَضَ عَلَیکُمُ الجُمُعَةَ فَریضَةً مَکتوبَةً فی مقامی هذا فی شَهری هذا فی عامی هذا إلی یَوم القِیامَةِ (السنن الکبری: ج 3 ص 244 ح 5570، سنن ابن ماجة: ج 1 ص 343 ح 1081).
2) . الجُمُعَةُ حَقٌّ واجِبٌ عَلی کُلِّ مُسلِمٍ فی جَماعَةٍ (سنن أبی داود: ج 1 ص 280 ح 1067، السنن الکبری: ج 3 ص 246 ح 5578).
بی نیاز و ستوده است.(1)
امام علی علیه السلام: بر اساس حکم خدا و حکم اسلام، بر مسلمانان لازم است پس از آن که پیشوایشان می میرد یا کشته می شود - گم راه باشد یا ره یافته، ستم دیده باشد یا ستمگر، خونش هدر باشد یا ریختن آن، حرام -، کاری نکنند و اتفاقی پدید نیاورند و دست و پایی پیش ننهند و کاری را آغاز نسازند تا آن گاه که برای خویشتن، پیشوایی پاک دامن و دانا و پارسا و آشنا به قضاوت و سنّت، برگزینند تا امور آنان را سامان دهد و میانشان حکم کند و حقّ ستم دیده را از ستمگر بستانَد و مرزهایشان را پاس بدارد و خراج و غنایمشان را گرد آورَد و حج و نماز جمعه شان را بر پا دارد.(2)
امام باقر علیه السلام: از جمعه تا جمعه دیگر، خداوند بر مردم سی و پنج نماز واجب ساخته است. یکی از آنها نمازی است که خداوند، آن را به جماعت واجب کرده و آن، نماز جمعه است.(3)
امام باقر علیه السلام: نماز جمعه، واجب است و گرد هم آمدن برای آن، با وجود امام علیه السلام نیز واجب است.(4)).
1) . مَن کانَ یُؤمِنُ بِاللهِ وَالیَومِ الآخِرِ فَعَلَیهِ الجُمُعَةُ یَومَ الجُمُعَةِ، إلّا مَریضٌ أو مُسافِرٌ أو امرَأَةٌ أو صَبیٌّ أو مَملوکٌ، فَمَنِ استَغنی بِلَهوٍ أو تِجارَةٍ استَغنَی اللهُ عَنهُ، وَاللهُ غَنیٌّ حَمیدٌ (سنن الدارقطنی: ج 2 ص 3 ح 1، السنن الکبری: ج 3 ص 261 ح 5634).
2) . الواجِبُ فِی حُکمِ اللّهِ وَ حُکمِ الإِسلَامِ عَلَی المُسلِمِینَ بَعدَمَا یَموتُ إِمَامُهُم أَویُقتَلُ، ضَالًّا کَانَ أَو مُهتَدِیاً، مَظلُوماً کَانَ أَو ظَالِماً، حَلَالَ الدَّمِ أَو حَرَامَ الدَّمِ؛ ألّا یَعمَلُوا عَمَلًا وَ لَا یُحدِثُوا حَدَثاً وَ لَا یُقَدِّمُوا یَداً وَ لَا رِجلًا وَ لَا یَبدَوا بِشَیءٍ قَبلَ أَن یَختَارُوا لِأَنفُسِهِم إِمَاماً عَفِیفاً عَالِماً وَرِعاً، عَارِفاً بِالقَضَاءِ وَ السُّنَّةِ، یَجمَعُ أَمرَهُم وَ یَحکُمُ بَینَهُم، وَ یَأخُذُ لِلمَظلُومِ مِنَ الظَّالِمِ، وَ یَحفَظُ أَطرَافَهُم وَ یَجبِی فَیئَهُم، وَ یُقِیمُ حجَّتَهُم وَ جُمعَتَهُم (کتاب سلیم بن قیس: ج 2 ص 752 ح 25، بحار الأنوار: ج 33 ص 144 ح 421).
3) . فَرَضَ اللَّهُ عَلَی النَّاسِ مِنَ الجُمُعَةِ إِلَی الجُمُعَةِ خَمساً وَ ثَلَاثِینَ صَلَاةً، مِنهَا صَلَاةٌ وَاحِدَةٌ فَرَضَهَا اللَّهُ فِی جَمَاعَةٍ؛ وَ هِیَ الجُمُعَةُ (الکافی: ج 3 ص 419 ح 6، تهذیب الأحکام: ج 3 ص 21 ح 77).
4) . صَلاةُ الجُمُعَةِ فَریضَةٌ، والاِجتماعُ إلَیها فَریضَةٌ مَعَ الإِمامِ (ثواب الأعمال: ص 277 ح 4، الأمالی، صدوق: ص 573 ح 782).
ر. ک: و ص 39 (هشدار نسبت به شرکت نکردن در نماز جمعه و سبک شمردن آن).
ص 46 (کسی که نماز جمعه بر او واجب است).).
1) . یُجَمِّعُ القَومُ یَومَ الجُمُعَةِ إِذَا کَانُوا خَمسَةً فَمَا زَادُوا، فَإِن کَانُوا أَقَلَّ مِن خَمسَةٍ فَلا جُمُعَةَ لَهُم. وَ الجُمُعَةُ وَاجِبَةٌ عَلَی کُلِّ أَحَدٍ، لَا یُعذَرُ النَّاسُ فِیهَا إِلَّا خَمسَةٌ: المَرأَةُ، وَ المَملُوکُ، وَ المُسَافِرُ، وَ المَرِیضُ، وَ الصَّبِیُّ). تهذیب الأحکام: ج 3 ص 239 ح 636، دعائم الإسلام: ج 1 ص 181).
نماز جمعه در عصر غیبت امام عصر علیه السلام
اشاره
اصل وجوب نماز جمعه، قطعی و مورد اتفاق مسلمانان است؛ لیکن فقهای شیعه در این مسئله، اختلاف نظر دارند که آیا حضور و اذن پیامبر صلی الله علیه و آله و امامان معصوم علیهم السلام و سلطان عادل در وجوب تعیینی نماز جمعه و یا اساساً در جواز برپایی این نماز شرط است یا نه؟ بر اساس چنین اختلاف نظری، در باره حکم نماز در دوران عدم حضور رهبر معصوم و فقدان اذن و حکومت عدل، آرایی میان فقها پدید آمده که در ادامه بحث به آنها اشاره می شود.
1. اقامه نماز جمعه
اشاره
اقامه نماز جمعه در تاریخ اسلام، دوران های گوناگونی را پشت سر گذاشته که آگاهی از آنها برای تبیین حکم نماز جمعه در عصر غیبت امام عصر علیه السلام ضروری است:
1/1. نماز جمعه در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله
نماز جمعه پیش از هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله به مدینه، تشریع شده است؛ لیکن به دلیل محدودیت هایی که از سوی مشرکان وجود داشت، امکان برپاییِ این نماز در مکّه نبود. از این رو، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به فرستاده اش فرمان داد تا برای
نخستین بار در مدینه، نماز جمعه برپا کند.(1)پس از هجرت نیز پیامبر صلی الله علیه و آله خود پیوسته این نماز را اقامه می کرد.
2/1. نماز جمعه در عصر خلفای نخستین
بر اساس گزارش های تاریخی، پس از عصر نبوی، نماز جمعه در دوران خلیفه اوّل، دوم و سوم، اقامه شد و امام علی علیه السلام نیز در نماز جمعه آنها شرکت می کرد. روشن است که شرکت نکردن امام صلی الله علیه و آله در نماز جمعه، نوعی مخالفت سیاسی تلقی می شد و بازخورد حکومتی داشت.
در روایتی با سند معتبر به نقل از زراره چنین آمده است:
قُلتُ لِأَبِی جَعفَرٍ علیه السلام: إنَّ أُنَاساً رَوَوا عَن أَمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام أَنَّهُ صَلَّی أَربَعَ رَکعاتٍ بَعدَ الجُمُعَةِ لَم یَفصِل بَینَهُنَّ بِتَسلِیمٍ، فَقالَ: یا زُرارَةُ إِنَّ أَمیرَ المُؤمِنینَ علیه السلام صَلَّی خَلفَ فاسِقٍ فَلَمَّا سَلَّمَ وَ انصَرَفَ قامَ أَمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام فَصَلَّی أَربَعَ رَکعَاتٍ لَم یَفصِل بَینَهُنَّ بِتَسلیمٍ، فَقالَ لَهُ رَجُلٌ إلی جَنبِهِ: یا أَبَا الحَسَنِ صَلَّیتَ أَربَعَ رَکعاتٍ لَم تَفصِل بَینَهُنَّ؟ فَقالَ: إنَّها أَربَعُ رَکعاتٍ مُشَبَّهاتٍ و سَکتَ فَوَ اللَّهِ ما عَقَلَ ما قالَ لَهُ.(2)
به امام باقر علیه السلام گفتم: برخی مردم از امیر مؤمنان علیه السلام روایت کرده اند که پس از نماز جمعه، چهار رکعت [پی در پی] نماز خواند، بی آن که میان آنها با سلامی فاصله اندازد. فرمود: «ای زراره! امیر مؤمنان علیه السلام پشت فاسقی نماز گزارده بود هنگامی که نماز آن شخص به پایان رسید امیر مؤمنان علیه السلام برخاست و چهار رکعت نماز خواند، بی آن که میان آنها با سلامی فاصله اندازد. مردی که در کنارش بود گفت: ای ابا الحسن!
چهار رکعت نماز پی در پی خواندی؟ [امام که نمی خواست بگوید: به خاطر فاسق بودن امام جمعه، ناگزیر نماز ظهر را خواندم] فرمود: آن چهار رکعتِ مشابه بود و دیگر چیزی نگفت. به خدا سوگند وی آنچه را حضرت به او گفت در نیافت».
3/1. نماز جمعه در عصر حضور امامان معصوم علیهم السلام
در دوره حکومت امام علی علیه السلام (35-40 ق) و امام حسن علیه السلام نیز برپایی نماز جمعه توسط آن دو بزرگوار صورت می پذیرفت؛ امّا پس از ماجرای غم انگیز صلح تحمیلی به امام حسن علیه السلام تا غیبت امام مهدی علیه السلام، به دلیل کنار نهاده شدن امامان اهل بیت علیهم السلام از حکومت، آنان امکان اقامه نماز جمعه نیافتند، و حاکمان اموی (40-132 ق) و پس از آنها عباسیان (132-656 ق) و یا کارگزارانشان این نماز را اقامه می کردند که نماز با حضور آنها و یا با خطبه خواندن به نام خلیفه وقت و دعا کردن برای او همراه بود. آنان امامان جمعه مرکز خلافت را منصوب می کردند و انتخاب خطیبان جمعه ولایات، بر عهده امیران و والیان بود.(1)
امامان اهل بیت علیهم السلام در عصر حضور خود هر چند نمی توانستند این فریضه عبادی - سیاسی را که از شئون حکومت محسوب می شد، شخصاً اقامه کنند، ولی بنا به مصالحی (از جمله حفظ وحدت و یکپارچگی جامعه اسلامی) در نماز جمعه مخالفان شرکت می کردند. در حدیثی می خوانیم:
کانَ أبو جَعفَر علیه السلام یُبَکِّرُ إلَی المَسجِدِ یَومَ الجُمُعَةِ حینَ تَکونُ الشَّمسُ قَدرَ رُمح، فَإِذا کانَ شَهرُ رَمَضانَ یَکونُ قَبلَ ذلِک،
1) . ر. ک: دانش نامه جهان اسلام: ج 10 ص 701.
وکانَ یَقولُ: إنَّ لِجُمُعِ شَهرِ رَمَضانَ عَلی جُمَعِ سائِرِ الشُّهورِ فَضلاً کفَضلِ شَهرِ رَمَضانَ عَلی سائِرِ الشهور.(1)
امام باقر علیه السلام صبح روزهای جمعه، آن گاه که خورشید به اندازه یک نیزه برآمده بود، رهسپار مسجد می شد و در ماه رمضان، زودتر [به مسجد] می رفت و می فرمود: «فضیلت جمعه های ماه رمضان بر جمعه های دیگر، همچون فضیلت ماه رمضان بر ماه های دیگر است».
یکی از راویان به نام ابو بکر حضرمی می گوید:
قُلتُ لِأَبِی جَعفَرٍ علیه السلام کیفَ تَصنَعُ یَومَ الجُمُعَةِ؟ قَالَ: کیفَ تَصنَعُ أَنتَ قُلتُ: أُصَلِّی فی مَنزِلِی ثُمَّ أَخرُجُ فَأُصَلِّی مَعَهُم. قَالَ کذلِک أَصنَعُ أَنَا(2).
به امام باقر علیه السلام گفتم: شما در روز جمعه چه می کنید؟ فرمود: «تو چه می کنی؟».
گفتم: در منزلم نماز می خوانم. آن گاه خارج می شوم و با آنان نیز نماز می خوانم.
فرمود: «من هم چنین می کنم».
امام کاظم علیه السلام نیز در نماز جمعه شرکت می کرد تا جایی که چنین نقل شده است:
کانَ موسَی بنُ جَعفَرٍ علیه السلام یَتَهَیَّأُ یَومَ الخَمیسِ لِلجُمُعَةِ.(3)
امام کاظم علیه السلام روز پنج شنبه برای نماز جمعه آماده می شد.
با این همه، چون اهل بیت علیهم السلام امامان منصوب از سوی حکومت را فاقد صلاحیت می دانستند، احیاناً نماز ظهر را به صورت فُرادا نیز اعاده می کردند.1.
ناگفته نماند بر پایه برخی از روایات، شرکت امامان علیهم السلام در نماز جمعه حاکمان وقت، همیشگی نبوده؛ یعنی آنان گاه از حضور در نماز جمعه خودداری می کردند.(1)
در عین حال، ائمّه علیهم السلام پیروان خود را تشویق می کردند تا شرکت در نماز جمعه رسمی را ترک نکنند و حتی المقدور، همراه دیگر مسلمانان، آن را اقامه نمایند.
در روایتی با سند معتبر نقل شده که زُراره می گوید:
حَثَّنا أبو عَبدِاللّهِ علیه السلام عَلی صَلاةِ الجُمُعَةِ حَتّی ظَنَنتُ أنَّهُ یُریدُ أن نَأتِیَهُ، فَقُلتُ لَهُ: نَغدو عَلَیک؟ فَقالَ: لا إنَّما عَنَیتُ عِندَکم(2).
امام صادق علیه السلام ما را به نماز جمعه تشویق فرمود، چندان که پنداشتیم می خواهد نزد ایشان برویم. گفتم: صبحگاه نزد شما بیاییم؟
فرمود: «خیر! مقصودم فقط [شرکت در نماز جمعه ای است که] نزدیک خودتان است».
در حدیث معتبر دیگری، عبد الملک از امام باقر علیه السلام نقل می کند که ایشان به من فرمود:
مِثلُک یَهلِک وَ لَم یُصَلِّ فَرِیضَةً فَرَضَهَا اللّه عَلَیْهِ. قَالَ: قُلْتُ: کیْفَ أَصْنَعُ؟ قَالَ: صَلِّهَا جَمَاعَةً یَعْنِی الْجُمُعَةَ(3).
کسی چون تو بمیرد و چیزی را که خداوند بر او واجب کرده است، به جا نیاورده باشد؟ گفتم: چه کنم؟
فرمود: «نماز جمعه به جا بیاور».7.
بر این اساس است که مطابق گزارش های تاریخی، اصحاب سرشناسی همچون زراره نیز در نماز جمعه حضور می یافتند.(1)
از آنچه گفته شد، می توان به نتایج مهم زیر دست یافت:
اوّل: خاندان رسالت علیهم السلام در دورانی که خود امکان برپایی نماز جمعه را نداشتند، در نمازهای رسمی برپا شده از سوی حکومت، شرکت می کردند.
دوم: عدم شرکت ائمّه علیهم السلام در نماز جمعه نیز گاه اتفاق افتاده است که گزارش هایی از آن در دست است.
سوم: برخی از گزارش ها حاکی از آن است که در مواردی ائمّه علیهم السلام به نماز جمعه اکتفا نکرده و نماز ظهر را هم خوانده اند.
چهارم: به این نکته تصریح شده که عدم اکتفا به نماز جمعه و خواندن نماز ظهر، به دلیل فقدان شرط عدالت در امام جمعه است.
پنجم: شرکت پیروان اهل بیت علیهم السلام خصوصاً افراد شاخص در نماز جمعه اهل سنّت برای حفظ وحدت جامعه اسلامی از سوی امامان شیعه مورد تأکید قرار گرفته است.
ششم: توصیه و تأکید امام علیه السلام بر حضور در نماز جمعه و عدم حضور گاه به گاه اصحاب خاص همچون زراره، گویای آن است که نماز جمعه - حتی اگر امام معصوم علیه السلام حضور داشته باشد، ولی نتواند آن را اقامه کند - واجب تخییری است.
2. روایات نماز جمعه
روایات فراوانی از امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام نقل شده که دلالت بر وجوب
1) . ر. ک: رسالة فی آل اعین: ص 28.
نماز جمعه دارد و شماری از آنها در این کتاب آورده شد. ملّا محمّدتقی مجلسی، معروف به مجلسی اوّل، رساله ای در باره وجوب نماز جمعه نوشته و در آن، دویست روایت را - که بسیاری از آنها از نظر سند، صحیح و از نظر دلالت، قوی اند - جمع آوری کرده است. جمع بندی وی از این روایات، این گونه است:
مجموع اخبار [در باره حکم نماز جمعه]، دویست حدیث است: آنچه از این روایات صحیح، حَسَن و موثّق هستند و صریحا بر وجوب نماز جمعه دلالت دارند چهل حدیث، آنچه ظاهر در وجوب است پنجاه حدیث، آنچه دلالت بر مشروعیت اجمالیِ نماز جمعه اعم از وجوب عینی یا تخییری دارد نود حدیث، و آنچه با عموم خود دلالت بر وجوب نماز جمعه و فضیلت آن دارد، بیست حدیث است.
و امّا از مجموعه روایات یاد شده، دو حدیث به صراحت دلالت دارند که نماز جمعه تا قیامت، واجب است؛ شانزده حدیث ظهور دارند در عدم اشتراط اذن [امام]، بلکه اکثر روایات این چنین اند. ضمن این که غالب روایات مورد اشاره، دلالت بر وجوب تعیینی دارند.
با توجّه به آنچه گفته شد، از احادیث پرشماری که شکّ و شبهه ای در دلالتشان نیست، آشکار می شود که به حکم پیامبر صلی الله علیه و آله و امامان علیه السلام نماز جمعه بر هر مسلمان واجب است، مگر افرادی که استثنا شده اند».(1)
گفتنی است در میان احادیث فراوانی که بر وجوب نماز جمعه دلالت دارند، روایتی که حضور رهبر معصوم و یا اذن او را شرط وجوب یا صحّت نماز جمعه بداند، دیده نمی شود؛ بلکه به عکس، ظهور این روایات، شرط0.
1) . الحدائق الناضرة: ج 9 ص 390.
نبودن حضور امام معصوم و یا اذن اوست.
3. نماز جمعه در عصر غیبت
فقهای امامیه بر اساس استنباط خود از سیره اهل بیت علیهم السلام در دوران حضور و عدم امکان اقامه نماز جمعه، درباره حکم این نماز در عصر غیبت، آرای گوناگونی را ارائه کرده اند که به سه نظریه زیر بر می گردد:
وجوب تخییری میان نماز جمعه و نماز ظهر؛
وجوب تعیینی نماز جمعه؛
وجوب تعیینی نماز ظهر؛
آنچه در این جا شایسته توجّه است این که نظریه مشهور فقیهان امامیه، عدم وجوب تعیینی نماز جمعه است؛ بلکه بسیاری از فقهای بزرگ بر این موضوع ادّعای اجماع کرده اند.(1)معتقدان به عدم وجوب تعیینی نماز جمعه نیز خود دو دسته اند:
نخست: شمار کمی از فقها نظیر سلّار،(2)و ابن ادریس(3)که اصولاً نماز
1) . ر. ک: الخلاف: ج 1 ص 626 مسئله 397، السرائر: ج 1 ص 290 و 303، کتاب من لا یحضره الفقیه: ص 90، المعتبر: ج 2 ص 279، تحریر الأحکام: ج 1 ص 43، التذکرة: ج 4 ص 27، المنتهی: ج 10 ص 317، الذکری: ج 4 ص 104، جامع المقاصد: ج 2 ص 357.
2) . ابو یعلی حمزة بن عبد العزیز دیلمی، معروف به سلار یا سالار، فقیه، اصولی، متکلم، ادیب و از دانشمندان برجسته قرن پنجم هجری و سرآمد عالمان زمان خود بود. او از شاگردان برجسته شیخ مفید (413 ق) و سیّد مرتضی (م 436) است. وی به دستور استادش سیّد مرتضی، منصب قضا را در منطقه حلب (از توابع سوریه) به عهده گرفت. سرانجام در سال 348 یا 363 ق در قریه خسروشاه تبریز درگذشت (ر. ک: روضات الجنان: ج 2 ص 370، اعیان الشیعه: ج 7 ص 170، ریاض العلما: ج 2 ص 440، ریحانة الأدب ج 3 ص 50، رجال النجاشی: ص 270 ش 708).
3) . ابو عبد اللّه محمّد بن احمد بن ادریس حلی 543-598 فقیه، محدث، مفسّر شیعی در حلّه به دنیا آمد. نسبش با سه واسطه به شیخ طوسی می رسد. پس از شیخ طوسی، جامعه علمی شیعه تا یک قرن، منفلانه پیرو اندیشه های شیخ بود. وی توانست فضای اجتهاد و اظهار نظر آزاد را دوباره احیا کند. کتاب السرائر وی یکی از منابع فقهی شیعه است (ر. ک: تنقیح المقال: ج 2 ص 77، خاتمة المستدرک: ج 3 ص 43-45، امل الآمل: ج 2 ص 80-160، رجال السید بحر العلوم: ج 3 ص 229، دائرة المعارف تشیع: ج 1 ص 301).
جمعه را در عصر غیبتِ امام معصوم علیهم السلام، غیرمشروع و خواندن نماز ظهر را واجب تعیینی می دانند. دسته دوم - که اکثر فقیهان از این دسته اند -، اقامه نماز جمعه را در عصر غیبت، جایز، مشروع و کفایت کننده از نماز ظهر می دانند. البته بسیاری از این عالمان بویژه در ادوار کهن، تعبیر وجوب را در باره حکم این نماز به کار نبرده اند؛ ولی نتیجه نظریه آنها وجوب تخییری نماز جمعه است. در نتیجه می توان وجوب تخییری نماز جمعه در دوره غیبت را نظریه مشهور فقهای شیعه دانست.
4. دو نظریه وجوب تخییری و تعیینی نماز جمعه
چنان که اشاره شد، خاستگاه نظریه وجوب تخییری نماز جمعه در دوره غیبت امام عصر علیه السلام، استنباط فقها از چگونگیِ سیره اهل بیت علیهم السلام در دورانی است که آن بزرگواران به رغم حضور، خود قادر به اقامه این نماز نبودند. در حقیقت، این تلقّیِ عموم فقیهان امامیه است که نماز جمعه، عبادتی است گره خورده با سیاست، به گونه ای که مشروعیت و یا وجوب آن، منوط به وجود حکومتِ مشروع است. بر این اساس است که پس از تأسیس دولت صفویه در سال 906 ق و رسمیت یافتن مذهب شیعه در ایران، با این امید که شرایط پدید آمده سیاسی بتواند زمینه ساز رفع گوشه ای از ستم های روا شده بر خاندان رسالت و اسلام ناب گردد، با پذیرش مشروعیت نسبی
نظام سیاسی وقت، نوع نگاه فقهای شیعی به حکم نماز جمعه نیز وارد مرحله جدیدی شد. از این رو فقیه نامور علی بن عبد العالی معروف به «محقّق کرکی» و «محقّق ثانی» (م 940 ق)(1)ظاهراً نخستین فقیه بزرگی است که به صراحت، به وجوب نماز جمعه فتوا داد.(2)علّامه شیخ آقا بزرگ تهرانی می نویسد:
در حکومت سلاطین صفوی و سلطه آنان بر بلاد ایران، رهبریِ کلّی دینی با فقیه اکبر شیخ نور الدین علی بن عبد العالی کرکی (م 940 ق در نجف) مشهور به محقّق کرکی بود. فتوای این فقیه جلیل، وجوب نماز جمعه در عصر غیبت، با وجود فقیه جامع شرایط نایب امام معصوم علیهم السلام بود؛ زیرا شرط وجوب نماز جمعه، حضور امام یا نایب ایشان است، و فرقی نیست میان نایب خاص امام در عصر حضور، یا نایب عامّ او در عصر غیبت. ایشان نماز جمعه را در مسجد معروفش اقامه می کرد... و شاه طهماسب صفوی (م 984 ق) بنا به دستور محقّق کرکی برای هر شهر، امامی را برای انجام وظیفه اقامه نماز جمعه معیّن کرد و این سیره تا عصر سلاطین قاجار ادامه داشت.(3)
شایان ذکر است، هر چند محقّق کرکی، معتقد به وجوب نماز جمعه6.
1) . علی بن عبد العالی جبل عاملی، معروف به محقّق ثانی و محقّق کرکی (863-940 ق) از فقیهان نامدار و برجسته شیعی صاحب کتاب جامع المقاصد است. وی به دعوت شاه اسماعیل به منظور تبلیغ و ترویج تشیّع به ایران آمد و اساس تبلیغ آن را در ایران بنیان نهاد و خود مسئولیت شیخ الاسلامی را پذیرفت و به تناسب نیاز جامعه آن روز، به اجتهادهای جدید دست زد. او در نجف اشرف به دیار حق شتافت (ر. ک: ریاض العلماء: ج 3 ص 455 و 460، روضات الجنات: ج 4 ص 646، مفاخر اسلام: ج 4 ص 442، ریحانة الأدب: ج 5 ص 247-248، فوائد الرضویه: ص 419).
2) . ر. ک: جامع المقاصد: ج 2 ص 375.
3) . نقباء البشر: ج 1 ص 176.
شد، لیکن با توجّه به اجماع فقهای پیشین مبنی بر عدم وجوب تعیینی نماز جمعه در عصر غیبت، وی نماز جمعه را در دوران غیبت، با وجود فقیه جامع الشرایط، واجب تخییری دانست؛(1)حکمی که اگر چه - مطابق مطالب پیش گفته - مستفاد از آرای فقهای شیعی است، لیکن ظاهراً پیش تر مورد تصریح عالمان قرار نگرفته است.
پس از محقّق کرکی، فقیه بزرگ امامیه شیخ زین الدین معروف به شهید ثانی،(2)رسماً فتوا به وجوب تعیینی نماز جمعه داد و در سال 962 ق،(3)رساله ای برای اثبات این نظریه تألیف کرد.
این نظر به تدریج در دولت صفویه - به ویژه پس از سیطره مسلک اخباری ها بر مراکز علمی شیعه - رواج یافت و بسیاری از فقها و محدّثان، به استناد روایات بسیاری که مفادّ آن ترغیب و تحریض به شرکت در نماز جمعه است، به وجوب تعیینی نماز جمعه فتوا دادند؛ از جمله:
1) . ر. ک: جامع المقاصد: ج 2 ص 375.
2) . زین الدین بن نورالدین علی بن احمد جبل عاملی، معروف به شهید ثانی (911-966 ق) فقیه، محدّث، مفسّر، منجّم و طبیب شیعی است. وی نخستین کسی است که فقه را تطبیقی و بر اساس مذاهب پنج گانه تدریس کرد. شهید ثانی دارای تألیفات فراوانی در موضوعات مختلف فقهی و غیر فقهی است. معروف ترین آثار او الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، و مسالک الأفهام است. وی در شهر قسطنطینة به دست حکومت عثمانی به شهادت رسید (ر. ک: روضات الجنّات: ج 3 ص 352-387، أعیان الشیعة: ج 7 ص 143، أمل الآمل: ج 1 ص 87).
3) . با توجه به سال شهادت او یعنی 965 ق باید گفت: این کتاب را در اواخر عمر خود نوشته است. از این رو احتمال مطرح شده از سوی صاحب جواهر مبنی بر نگارش این رساله در ایّام جوانی، صحیح به نظر نمی رسد، (ر. ک: صلاة الجمعه تاریخیا و فقهیاً: ص 53).
4) . شمس الدین محمّد موسوی عاملی (946-1009 ق) معروف به صاحب مدارک، فقیه و محدّث شیعی، نوه دختری شهید ثانی است. او تحصیلاتش را در زادگاه خویش و در نجف اشرف نزد مقدّس اردبیلی دنبال، و کتاب مدارک الأحکام را تألیف کرد. عالمان بزرگی بر این کتاب حاشیه زده اند. وی در 62 سالگی درگذشت ر. ک: (مجالس المؤمنین: ج 1 ص 66، أمل الآمل: ج 1 ص 15، ریحانة الأدب: ج 3 ص 382، روضات الجنّات: ج 7 ص 54).
(945-1009 ق)؛
1) . ابو منصور حسن بن زین الدین جبل عاملی (959-1011 ق) معروف به صاحب معالم، فقیه، محدّث، ادیب و شاعر شیعه است. معروف ترین آثار او کتاب های معالم الدین و منتقی الجمان است. وی در 52 سالگی در زادگاه خود درگذشت (ر. ک: أمل الآمل: ج 1 ص 78 ش 71، أعیان الشیعة: ج 5 ص 99 ش 236، روضات الجنات: ج 3 ص 71).
2) . محمّد تقی بن مقصودعلی مجلسی مشهور به مجلسی اوّل (1003-1070 ق)، فقیه، محدّث، متکلّم، مفسّر، و رجالی شیعه در قرن یازدهم است. وی در اصفهان به دنیا آمد و بیشتر عمر را صرف شرح و تبیین علوم و معارف حدیثی کرد و آثار ارزشمند و ماندگاری از خود بر جای گذاشت (ر. ک: لؤلؤة البحرین: ص 60، روضات الجنّات: ج 2 ص 118، جامع الرواة: ج 2 ص 82، ریاض العلماء: ج 5 ص 47، أمل الآمل: ج 2 ص 252، ریحانة ألادب: ج 2 ص 198).
3) . ابو جعفر محمّدمحسن بن مرتضی، مقب به فیض کاشانی (1007-1091 ق)، فقیه، محدّث متکلّم، فیلسوف، مفسّر، شاعر شیعی و متولّد کاشان است. فراوانی تألیفات ارزنده او در علوم گوناگون سبب شده تا چهره ماندگار و ممتاز شیعه شود. کتاب الوافی، مهم ترین اثر حدیثی اوست (ر. ک: ریاض العلماء: ج 5 ص 15، روضات الجنّات: ج 6 ص 94، أمل الآمل: ج 2 ص 305، جامع الرواة: ج 2 ص 42).
4) شیعی، نوه دختری شهید ثانی است. او تحصیلاتش را در زادگاه خویش و در نجف اشرف نزد مقدّس اردبیلی دنبال، و کتاب مدارک الأحکام را تألیف کرد. عالمان بزرگی بر این کتاب حاشیه زده اند. وی در 62 سالگی درگذشت ر. ک: (مجالس المؤمنین: ج 1 ص 66، أمل الآمل: ج 1 ص 15، ریحانة الأدب: ج 3 ص 382، روضات الجنّات: ج 7 ص 54). کتاب در موضوعات مختلف تألیف کرده است که معروف ترین آن وسائل الشیعه است (ر. ک: قصص العلماء: ص 324، أمل الآمل: ج 1 ص 141، 143، روضات الجنّات: ج 7 ص 100، ریحانة الادب: ج 2 ص 31، جامع الرواة: ج 2 ص 90، أعیان الشیعة: ج 2 ص 494).
1) . محمّدباقر بن محمّدتقی مشهور به علّامه مجلسی و مجلسی دوم (1037-1111 ق) فقیه، محدّث، متکلّم، فیلسوف، مورّخ، ادیب و ریاضیدان، و از علمای بزرگ شیعه در قرن یازدهم هجری است. وی در اصفهان به دنیا آمد و در همین شهر در گذشت. کمتر شخصیت شیعی است که همانند وی در ترویج و نشر معارف اهل بیت: آثار ماندگاری را خلق کرده باشد. بحار الأنوار، بزرگ ترین دائرة المعارف حدیثی شیعه به قلم او تدوین شده است (ر. ک: لؤلؤة البحرین: ص 30، الفیض القدسی: ص 149، مرآت الأحوال جهان نما: ج 1 ص 79، روضات الجنات: ج 2 ص 84، ریاض العلماء: ج 5 ص 39).
2) . محمّدباقر سبزواری، معروف به محقّق سبزواری (1017-1090 ق)، متولد روستای ثامن از توابع سبزوار است. در اصفهان به تکمیل تحصیلات پرداخت و در اندک زمانی، سرآمد علمای عصر خود شد و از سوی شاه عباس دوم، منصب شیخ الاسلامی را پذیرفت. از وی آثار زیادی به یادگار مانده که مهم ترین آنها دو کتاب کفایة الأحکام و ذخیرة المعاد فی شرح الإرشاد است. قبر او در مشهد الرضا علیه السلام و در مدرسه میرزا جعفر است (ر. ک: روضات الجنات: ج 2 ص 69، ریاض العلما: ج 5 ص 45، أمل الآمل: ج 2 ص 250، مفاخر اسلام: ج 8 ص 281، ریحانة الأدب: ج 5 ص 244).
3) . شیخ یوسف بحرانی (1107-1186 ق)، مشهور به صاحب حدائق، فقیه، محدّث و شاعر، در قریه ماحوز بحرین به دنیا آمد و در کربلا درگذشت. بحرانی بینش اخباریگری معتدلی داشت. وی کتاب های فراوانی تألیف کرده است که الحدائق الناضرة مشهورترین آنها است (ر. ک: لؤلؤة البحرین: ص 117، فارس نامه ناصری: ج 2 ص 1265-1587، الدرر النجفیة: ص 46-50).
4) مولی عبد الله بن حسین تستری (م 1021 ق)، عالم، فقیه، محدّث، زاهد شیعی و استاد محمّدتقی مجلسی است. وی را به بزرگی و جلالت و تقوا ستوده اند. از وی حاشیه و تعلیقه های برخی کتب فقهی و حدیثی به یادگار مانده است (ر. ک: ریاض العلماء: ج 3 ص 203، روضات الجنّات: ج 4 ص 297، أمل الآمل: ج 2 ص 159-160 ش 463).
با این حال، پس از سقوط سلسله صفوی (1135 ق) و افول سیطره مسلک اخباری بر مراکز علوم دینی به وسیله علّامه وحید بهبهانی - که معتقد به وجوب تخییری نماز جمعه بود -، مجدّداً نظریه مشهور فقها قوّت گرفت، و در نتیجه، اقامه نماز در شهرهای ایران از رونق افتاد و این وضع، کم و بیش تا پیروزی انقلاب اسلامی ادامه یافت.
یکی از برکات پیروزی انقلاب اسلامی، رسمیت یافتن نماز جمعه و اقامه آن توسط امامان منصوب از سوی رهبری جمهوری اسلامی است.
آرای فقیهان معاصر درباره نماز جمعه
در میان فقیهان معاصر، در باره حکم نماز جمعه چند نظریه وجود دارد:
این همان نظریه مشهور فقهاست که در عصر حاضر نیز شماری از مراجع تقلید، مانند: امام خمینی رحمه الله(1)، آیت اللّه اراکی،(2)آیت الله بهجت(3)و آیت اللّه خامنه ای(4)آن را پذیرفته اند.
جمعی از مراجع تقلید مانند: آیت اللّه بروجردی،(1)آیت اللّه حکیم،(2)آیت اللّه گلپایگانی،(3)و آیت اللّه صافی(4)چنین فتوا داده اند.
مرحوم آیت اللّه خویی در این باره می نویسد:
نماز جمعه بدون امام [معصوم] یا منصوب خاصّ او واجب تعیینی نیست، و فقیهان امامیه، بر این نظریه، توافق و اجماع دارند؛ بلکه واجب تخییری است. البته این نظریه تا زمانی است که نماز جمعه ای بر پا نشده باشد؛ و امّا اگر نماز جمعه ای بر پا شود، هر چند بعید نیست حضور و شرکت در آن واجب تعیینی باشد، بلکه با توجّه به مستندات شرعی، وجوب تعیینی، نظریه ای است که قوی تر به نظر می رسد؛ لیکن چون فقهای امامیه میان اقامه نماز و حضور در آن، فرق نگذاشته اند،1.
یقین پیدا کردن به این نظریه، مشکل است.(1)
مطابق فتوای آیت اللّه مکارم شیرازی، در صورت تشکیل نظام اسلامی، احتیاط در برپایی نماز جمعه است.(2)
به فتوای فقیه عالی قدر آیت اللّه حاج آقا مرتضی حائری،(3)اقامه نماز جمعه و شرکت در آن، واجب تعیینی است.
آیت اللّه شهید سیّد محمّدباقر صدر، برای نماز جمعه، سه حکم ذکر کرده است: حکم اوّل: وجوب تعیینی اقامه نماز جمعه در دوران حکومت سلطان عادل، با این توضیح وی که مقصود از سلطان عادل، شخص یا اشخاصی است که به صورت مشروع، قدرت سیاسی را به دست گیرند و با مردم به عدالت رفتار کنند.
حکم دوم: در صورت فقدان حکومت عدل نیز اقامه نماز جمعه، واجب است؛ ولی واجب تخییری، هر چند انتخاب جمعه، فضیلت و ثواب بیشتری دارد.
حکم سوم: در صورتی که پنج فرد مکلّف، با هدف عمل کردن به واجب تخییری، نماز جمعه ای بر پا کنند، شرکت در آن بر دیگر مکلّفان، واجب است.(4)
روایات، استنباط شماری از فقیهان از سیره اهل بیت علیهم السلام در دورانی است که آن بزرگواران به رغم حضور، قدرت اقامه نماز جمعه را نداشتند؛ همان شرایطی که موجب پدید آمدن نظریه مشهور عدم وجوب تعیینی نماز جمعه در عصر غیبت گردید. بی تردید اگر مردم موفق شوند نظامی هماهنگ با اصول حکومتی اهل بیت علیهم السلام تشکیل دهند، دوران یاد شده و شرایط مربوط، تغییر یافته و می طلبد تا فقهای عصر، حکم نماز جمعه را متناسب با شرایط جدید، مورد بازکاوی قرار دهند. این نکته بسیار شایان توجّه است که فقیهان پیشین که به صورت گسترده، به نظریه عدم وجوب تعیینی نماز جمعه در عصر غیبت معتقد شده اند، اصولاً تجربه ای از حکومت اسلامی بدون معصوم نداشتند و شاید احتمال نمی دادند که بتوان پیش از عصر ظهور، حکومت عادلانه ای بر اساس قوانین اسلامی تشکیل داد تا بخواهند در باره حکم نماز جمعه در آن دوران، اظهار نظر کنند، و به همین جهت، در دوران حکومت صفوی که به طور نسبی شرایط برای اقامه نماز جمعه فراهم گردید، فقهای بزرگی به وجوب تعیینی آن، فتوا دادند.
افزون بر این، به دلیل سیاسی - عبادی بودن نماز جمعه، اقامه آن، و نیز نصب امامان جمعه همانند قضاوت و اجرای حدود و... وظیفه حکومت و حاکم اسلامی است. با این وصف و بویژه بر اساس نظریه ولایت مطلقه فقیه، چگونه می توان پذیرفت ولی فقیه، همه اختیارات حکومتی امام معصوم علیهم السلام را داشته باشد، به جز اقامه نماز جمعه را؟!
آنچه در خصوص حکم وجوب تعیینیِ نماز جمعه در عصر غیبت گفته شد، مشروط به حاکمیت فقیه عادل جامع الشرایط است. از این رو، اقامه نماز جمعه و شرکت در آن، در حکومت های غیر اسلامی، واجب تعیینی نیست.
2/2 تشویق به شرکت در نماز جمعه
قرآن
(ای ایمان آوردگان! هر گاه برای نماز روز جمعه، بانگ [اذان] برآورده شود، به سوی یاد او بشتابید و داد و ستد را رها کنید. این، برایتان بهتر است اگر بدانید).
حدیث
به وی فرمود: ای قلیب! در پی نماز جمعه باش که حجّ مستمندان است.(1)
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: برایتان در هر جمعه، حجّ و عمره ای است. حج، شتافتن به نماز جمعه و عمره، در انتظار نماز عصر ماندن پس از نماز جمعه است.(2)
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: هر کس در روز جمعه، نماز را در میان جماعتی بخواند، برایش
1) . جاءَ أعرابیٌ إلَی النَّبیِّ صلی الله علیه و آله، یُقالُ لَهُ: قُلَیبٌ، فَقالَ لَهُ: یا رَسولَ اللّهِ، إنّی تَهَیَّأتُ إلَی الحَجِّ کَذا وکَذا مَرَّةً، فَما قُدِّرَ لی! فَقالَ لَهُ: یا قُلَیبُ، عَلَیکَ بِالجُمُعَةِ فَإِنَّها حَجُّ المَساکینِ (تهذیب الأحکام: ج 3 ص 237 ح 625، الدعوات: ص 37 ح 91).
2) . إنّ لَکُم فی کُلِّ جُمُعَةٍ حَجَّةً وعُمرَةً، فَالحَجَّةُ الهَجیرَةُ لِلجُمُعَةِ، وَالعُمرَةُ انتِظارُ العَصرِ بَعدَ الجُمُعَةِ (السنن الکبری: ج 3 ص 342 ح 5950، شعب الإیمان: ج 3 ص 115 ح 3046).
یک حجّ پذیرفته شده نوشته می شود و چون نماز عصر را بخواند، برایش عمره ای خواهد بود و اگر تا شب در جای خود بمانَد، هر چه از خداوند بخواهد، به او عطا می فرماید.(1)
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: اگر امّت من بدانند که چه [فضیلتی] برایشان در اینهاست، بر آن، قرعه می زنند: اذان، صبحگاه به نماز جمعه شتافتن و صف اوّل [نماز جماعت].(2)
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: هر گاه هفتاد مرد ما ره سپار نماز جمعه شوند، همانند یا برتر از آن هفتاد مرد همراه موسی خواهند بود که به دیدار پروردگارشان رفتند.(3)
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: آیا شما را از بهشتیان با خبر نکنم؟ کسی که گرمای شدید و سرمای شدید و بارش باران، او را از نماز جمعه باز نمی دارد.(4)
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: پنج کار است که هر کس آنها را در یک روز انجام دهد، خداوند، او را در زمره بهشتیان می نویسد: کسی که روزی را روزه بگیرد و ره سپار نماز جمعه شود....(5)
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: هر کس در نماز جمعه از سر ایمان و برای خدا شرکت کند(.
1) . مَن صَلّی یومَ الجُمُعَةِ فی جَماعَةٍ کُتِبَت لَهُ حَجَّةٌ مُتَقَبِّلَةٌ، فَإِن صَلَّی العَصرَ کانت لَهُ عُمَرةٌ، و إن یُمسی فی مَکانِهِ لمَ یَسأَلِ اللّهَ شَیئاً إلّا أعطاهُ (تاریخ إصبهان: ج 2 ص 319 الرقم 1843، تلخیص المتشابه: ج 1 ص 223 الرقم 348).
2) . لو تَعلَمُ امّتی ما لَهُم فیهِنَّ لَضَرَبوا عَلَیهِنّ بِالسِّهامِ: الأَذانِ، وَالغُدُوِّ یَومَ الجُمُعَةِ، وَالصَّفِّ الأَوَّلِ (الجعفریات: ص 34، النوادر، راوندی: ص 149 ح 211).
3) . إِذا راحَ مِنّا سَبعُونَ رَجُلاً إِلَی الجُمُعَةِ کَانوا کَسَبعِینَ مُوسَی الَّذِینَ وَفَدُوا إِلَی رَبِّهِم أوَ أَفضَلَ (المعجم الأوسط: ج 6 ص 63 ح 5802، الفردوس: ج 1 ص 323 ح 1280).
4) . ألا اخبِرُکُم بِأَهلِ الجَنَّةِ؟ مَن لا یَشغَلُهُ عَنِ الجُمُعَةِ حَرٌّ شَدیدٌ، ولا بَردٌ شَدیدٌ، ولا رِداغٌ (الفردوس: ج 1 ص 131 ح 459، کنز العمّال: ج 7 ص 719 ح 21085).
5) . خَمسٌ مَن عَمِلَهُنَّ فی یَومٍ کَتَبَهُ اللّهُ مِن أهلِ الجَنَّةِ: مَن صامَ یوماً، وراحَ إلی الجُمُعَةِ.. (صحیح ابن حبّان: ج 7 ص 6 ح 2771، موارد الظمآن: ص 183 ح 713 (.
[آمرزیده است] و کارش را از نو آغاز کرده است.(1)
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: چهار گروه اند که [آمرزیده اند و] کارشان را [گویی] از نو شروع می کنند: بیمار، وقتی بهبود پیدا می کند؛ مشرک، وقتی مسلمان می شود؛ کسی که از نماز جمعه باز می گردد در حالی که از سر ایمان و به خاطر خدا شرکت کرده باشد؛ و آن که حج به جا آورده است.(2)
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: آن کس که همراه مسلمانان در نماز جمعه شرکت کند و آمرزیده نشود، از رحمت خدا دور باد!(3)
امام علی علیه السلام: در نماز جمعه باید شرکت کرد، اگر چه با چهار دست و پا راه رفتن.(4)
امام صادق علیه السلام: علی علیه السلام پیوسته می فرمود: «اگر ده بار در نماز عید قربان شرکت نکنم، برایم دوست داشتنی تر است از این که یک بار بدون عذر از شرکت در نماز جمعه باز بمانم».(5)
امام علی علیه السلام: من بهشت را برای شش کس ضمانت می کنم:... مردی که برای شرکت در نماز جمعه، بیرون رَوَد و بمیرد، بهشت از آن اوست....(6)).
1) . مَن أتَی الجُمُعَةَ إیماناً وَاحتِساباً استَأنَفَ العَمَلَ (کتاب من لا یحضره الفقیه: ج 1 ص 427 ح 1260، المحاسن: ج 1 ص 59 ح 97).
2) . أَربَعَةٌ یَستَأنِفُ العَمَلَ: المَرِیضُ إِذَا بَرَیَ، وَ المُشرِکُ إِذَا أَسلَمَ، وَ المُنصَرِفُ مِنَ الجُمُعَةِ إِیمَاناً وَ احتِسَاباً، وَ الحَاجُّ (الجعفریّات: ص 33، النوادر، راوندی: ص 150 ح 213).
3) . مَن حَضَرَ الجُمُعَةَ مَعَ المُسلِمینَ فَلَم یُغفَر لَهُ فَأَبعَدَهُ اللّهُ (فضائل الأشهر الثلاثة: ص 54 ح 31، بحار الأنوار: ج 89 ص 261 ح 75).
4) . تُؤتَی الجُمُعَةُ ولَو حَبواً (بحار الأنوار: ج 89 ص 184 ح 18؛ کنز العمّال: ج 8 ص 370 ح 23308).
5) . إنَّ عَلیّاً علیه السلام کانَ یَقولُ: لَأَن أدَعَ شُهودَ حُضورِ الأَضحی عَشرَ مَرّاتٍ أحَبُّ إلَیَّ مِن أن أدَعَ شُهودَ حُضورِ الجُمُعَةِ مَرَّةً واحِدَةً مِن غَیرِ عِلَّةٍ (تهذیب الأحکام: ج 3 ص 247 ح 676، قرب الإسناد: ص 154 ح 563).
6) . ضَمِنتُ لِسِتَّةٍ الجَنَّةَ:... رَجُلٌ خَرَجَ إلَی الجُمُعَةِ فَماتَ فَلَهُ الجَنَّةُ.. (کتاب من لا یحضره الفقیه: ج 1 ص 140 ح 384، منتهی المطلب: ج 7 ص 131).
امام باقر علیه السلام: هر مسافری که به خاطر اشتیاق و علاقه به نماز جمعه، نماز جمعه بخواند، خداوند پاداش صد نماز جمعه کسی را که در وطن اقامت دارد، به وی خواهد داد.(1)
امام صادق علیه السلام: هیچ گامی به سوی نماز جمعه نشتافت، جز آن که خداوند، بدنش را بر آتش [دوزخ] حرام می گردانَد.(2)
تهذیب الأحکام - به نقل از زراره -: امام صادق علیه السلام ما را به نماز جمعه تشویق فرمود چندان که پنداشتیم می خواهد نزد ایشان برویم. گفتم: صبحگاه نزد شما بیاییم؟
فرمود: «خیر! مقصودم فقط [شرکت در نماز جمعه ای است که] نزدیک خودتان است».(3)
3/2 هشدار نسبت به شرکت نکردن در نماز جمعه و سبک شمردن آن
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: پیوسته بنده ای نماز جمعه را سبک می شمارد تا آن که خداوند، بر وی خشم می گیرد.(4)
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: هر کس که نماز جمعه را بدون آن که ناچار باشد، رها
1) . أیُّما مُسافِرٍ صَلَّی الجُمُعَةَ رَغبَةً فیها وحُبّاً لَها، أعطاهُ اللّهُ أجرَ مِئَةِ جُمُعَةٍ لِلمُقیمِ (ثواب الأعمال: ص 59 ح 1، الأمالی، صدوق: ص 60 ح 19).
2) . ما مِن قَدَمٍ سَعَت إلَی الجُمُعَةِ إلّا حَرَّمَ اللّهُ جَسَدَها عَلَی النّارِ (الأمالی، صدوق: ص 449 ح 605، روضة الواعظین: ص 363).
3) . حَثَّنا أبو عَبدِاللهِ علیه السلام عَلی صَلاةِ الجُمُعَةِ حَتّی ظَنَنتُ أنّه یُریدُ أن نَأتِیَهُ، فَقُلتُ لَهُ: نَغدو عَلَیکَ؟ فَقالَ: لا، إنَمّا عَنَیتُ عِندَکُم (تهذیب الأحکام: ج 3 ص 239 ص 635، المقنعة: ج 1 ص 164).
4) . لا یَزالُ العَبدُ مُتَهاوِناً بِالجُمُعَةِ حَتّی یَغضَبَ اللّهُ عَلَیهِ (الفردوس: ج 5 ص 93 ح 7568، کنز العمّال: ج 7 ص 733 ح 21155).
کند، در نوشتاری که نه محو می شود و نه تغییر می یابد، منافق نوشته می شود.(1)
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: هر کس که سه نماز جمعه [پیاپی] را از روی اهمّیت ندادن به آن، ترک کند، خداوند بر دل او مُهر می زند.(2)
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: هان! آیا گاه می شود که یکی از شما در فاصله یک یا دو میلی، گلّه گوسفندی را نگه دارد و دچار کمبود چراگاه شود و دورتر برود. آن گاه جمعه فرا برسد و او نیاید و در نماز جمعه شرکت نکند و جمعه [دیگری] فرا برسد و در نماز جمعه شرکت نکند و جمعه [دیگری] فرا برسد و در نماز جمعه شرکت نکند تا آن که خداوند بر دلش مُهر نهد؟(3)
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: بدانید که خداوند، نماز جمعه را بر شما واجب ساخته است. هر کس که در زمان حیات من و پس از مرگم، از روی سبک شمردن و یا انکار، آن را ترک کند، با آن که پیشوای عادلی دارد، خداوند، جمع او را جمع نمی کند، و در کارش به او برکت نمی دهد. نه نمازش پذیرفته است و نه زکاتش و نه حجّ او و نه روزه اش، و نه [زندگی او] برکتی خواهد داشت، تا آن که توبه کند.(4)
1) . مَن تَرَکَ الجُمُعَةَ مِن غَیرِ ضَرورَةٍ کُتِبَ مُنافِقاً فی کِتابٍ لا یُمحی ولا یُبَدَّلُ (مسند الشافعی: ص 70، کتاب الاُمّ: ج 1 ص 208).
2) . مَن تَرَکَ ثَلاثَ جُمَعٍ تَهاوُناً بِها طَبَعَ اللّهُ عَلی قَلبِهِ (سنن أبی داود: ج 1 ص 277 ح 1052، سنن الترمذی: ج 2 ص 373 ح 500).
3) . ألا هَل عَسی أحَدَکُم أن یَتَّخِذُ الصُّبَّةَ مِنَ الغَنَمِ عَلی رَأسِ میلٍ أو میلَینِ، فَیَتَعَذَّرَ عَلَیهِ الکَلَأُ، فَیَرتَفَعَ، ثم تَجیءُ الجُمُعَةُ فَلا یَجیءُ ولا یَشهَدُها! وتَجیءُ الجُمُعَةُ فَلا یَشهَدُها! وتَجیءُ الجُمُعَةُ فَلا یَشهَدُها حَتّی یَطبَعَ عَلی قَلبِهِ؟ (سنن ابن ماجة: ج 1 ص 357 ح 1127، المستدرک علی الصحیحین: ج 1 ص 431 ح 1083).
4) . اعلَموا أنَّ اللّهَ تَعالی قَد فَرَضَ عَلَیکُمُ الجُمُعَةَ، فَمَن تَرَکَها فی حَیاتی وبَعدَ مَماتی ولَهُم إمامٌ عادِلٌ، استِخفافاً بِها وجُحوداً لَها، فَلا جَمَعَ اللّهُ شَملَهُ، ولا بارَکَ لَهُ فی أمرِهِ، ألا ولا صَلاةَ لَهُ، ألا ولا زَکاةَ لَهُ، ألا ولا حَجَّ لَهُ، ألا ولا صَومَ لَهُ، ألا ولا بَرَکَةَ لَهُ حَتّی یَتوبَ (عوالی اللآلی: ج 2 ص 54 ح 146، الذکری «المطبوعة فی موسوعة الشهید الأوّل»: ج 8 ص 19).
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: کسی در حاشیه آبادی کسب و کاری دارد و خود آن جاست و در نماز حاضر می شود؛ امّا هنگامی که ناچار می شود، می گوید: ای کاش به محلّ دورتری که حاصل خیزتر از این جا بود می رفتم! آن گاه به آن محلّ دورتر می رود به طوری که جز روز جمعه، به مسجد نمی آید تا آن که ناچار می شود و [چراگاه های] اطراف او چریده می شود، می گوید: ای کاش به محلّ دورتری که حاصل خیزتر از این جا بود می رفتم! و سپس به آن محلّ دورتر می رود، به طوری که در روز جمعه نیز نمی آید و نمی داند چه روزی جمعه است تا آن که خداوند بر دلش مُهر می نهد(1).(2)
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: کسانی که در نمازهای جمعه شرکت نمی کنند، از این کار خود، دست بردارند و گرنه خداوند، بر دل هایشان مُهر می نهد و آن گاه، از غافلان خواهند بود.(3)).
1) . این روایت اشاره به این نکته است که ضرورت های شغلی نباید موجب فاصله گرفتن از مراکز تعلیم و تربیت و عبادت و در رأس آنها نماز جمعه گردد زیرا این امر به تدریج دل را سیاه می کند و به فاصله گرفتن از دین می انجامد.
2) . إنَّ الرَّجُلَ تَکونُ لَهُ الغُنَیمَةُ فی حاشِیَةُ القَریَةِ یَکونُ فیها و یَشهَدُ الصَّلاةَ فَإِذا تَعَذَّرَت عَلَیهِ قالَ: لَو أنِّی ارتَفَعتُ إلی رَدهَةٍ هِیَ أعفی مِنها کِلاءً فَیَرتَفِعُ إلَیها حَتّی لا یَأتِی المَسجِدَ إلّا کُلّ جُمُعَةٍ، حَتّی إذا تَعَذَّرَت وأکَلَ ما حَولَها قالَ: لَوِ ارتَفَعتُ إلی رَدهَةٍ هِیَ أعفی مِنها کِلاءً فَیَرتَفِعُ إلَیها حَتّی لا یَأتیَ الجُمُعَةَ ولا یَدری ما یَومُ الجُمُعَةِ حَتّی یَطبَع اللّهُ عَلی قَلبِهِ (السنن الکبری: ج 3 ص 351 ح 5988، المعجم الکبیر: ج 3 ص 229 ح 3229).
3) . لَیَنتَهِیَنَّ أَقوامٌ عَن وَدعِهُم الجُمُعاتِ، أو لَیَختِمَنَّ اللّهُ عَلی قُلوبِهِم، ثُمَّ لَیکَونُنَّ مِنَ الغافِلینَ (صحیح مسلم: ج 2 ص 591 ح 40، سنن ابن ماجة: ج 1 ص 260 ح 794).
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: برخی مردم جز گهگاهی(1)، به نماز جمعه نمی آیند و برخی از آنان خداوند را جز با کم اعتنایی، یاد نمی کنند.(2)
امام علی صلی الله علیه و آله: گاه یکی از شما در بیابان [و محل های دور افتاده] ساکن می شود و جز روز جمعه، به مسجد نمی آید. آن گاه دورتر می رود و یک هفته در میان به [نماز] جمعه می آید. سپس دورتر می رود تا آن که به نماز جمعه نمی آید و خداوند بر دلش مُهر می نهد.(3)
امام باقر علیه السلام: هر کس که سه نماز جمعه را پیاپی ترک کند، خداوند بر دل او مُهر می نهد.(4)
امام باقر علیه السلام: نماز جمعه، واجب است و با وجود امام، گرد هم آمدن در آن، واجب است و اگر بی دلیل، سه جمعه پیاپی، [نماز جمعه] ترک شود، سه واجبْ ترک شده است و کسی جز منافق، سه واجب را ترک نمی کند.(5)).
1) . احتمال دارد سخن برخی لغت شناسان عرب و از جمله فیومی در المصباح المنیر مبنی بر این که گاه از واژه «قلّت»، «عدم» قصد می شود - مثلاً «قلیل الخیر» یعنی فردی که هیچ کار خیری نمی کند - مختص به واژه قلّت نباشد و در لغات مشابه نیز جریان داشته باشد. در این صورت، معنای حدیث به رغم ظاهر واژگانی خود - که در آن «نزر» به معنای «قلّت» به کار رفته - می تواند به این معنا باشد: برخی مردم هیچ گاه به نماز جمعه نمی آیند و برخی از آنان، خداوند را هرگز یاد نمی کنند.
2) . مِنَ النّاسِ مَن لا یَأتِی الجُمُعَةَ إلّا نَزراً، ومِنهُم مَن لا یَذکُرُ اللّهَ إلّا هَجراً (تفسیرالقمّی: ج 1 ص 291، کنز الفوائد: ج 1 ص 216).
3) . یوشِکَ أحدَکُمُ أن یَتَبَدّی حَتّی لا یَأتِیَ المَسجِدَ إلّا یَومَ الجُمُعَةِ، ثُمَّ یَستَأخِرَ حَتّی لا یَأتِیَ الجُمُعَةَ إلّا مَرَّةً ویَدَعُها مَرَّةً، ثُمَّ یَستَأخِرُ حَتّی لا یَأتِیهَا، فَیَطبَعُ اللهُ عَلی قَلبِهِ (دعائم الإسلام: ج 1 ص 180، بحار الأنوار: ج 89 ص 254 ح 71).
4) . مَن تَرَکَ الجُمُعَةَ ثَلاثَ جُمَعٍ مُتَوالِیَةٍ طَبَعَ اللهُ عَلی قَلبِهِ (تهذیب الأحکام: ج 3 ص 238 ح 632، ثواب الأعمال: ص 276 ح 3).
5) . صَلاةُ الجُمُعَةَ فَریضَةٌ، وَالاِجتِماعُ إلَیها فَریضَةٌ مَعَ الإِمامِ، فَإِن تَرَکَ مِن غَیرِ عِلَّةٍ ثَلاثَ جُمَعٍ مُتَوالِیَةٍ تَرَکَ ثَلاثَ فَرائِضَ، ولا یَدَعُ ثَلاثَ فَرائِضَ مِن غَیرِ عِلَّةٍ الا مُنافِقٌ (ثواب الأعمال: ص 277 ح 4، الأمالی، صدوق: ص 573 ح 782).
2
2/4 پرهیز دادن از آنچه موجب محرومیت از نماز جمعه می شود
قرآن
(هنگامی که آنها تجارت یا سرگرمی ای را ببینند، پراکنده می شوند و به سوی آن می روند و تو را در حالی که ایستاده ای، رها می کنند. بگو: آنچه نزد خداست، بهتر از سرگرمی و تجارت است، و خداوند، بهترینِ روزی دهندگان است).
حدیث
امام زین العابدین علیه السلام: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در روز جمعه، ایستاده بود و خطبه می خواند. بازاری به نام بطحا بود که قبیله بنی سلیم، برده و اسب و گوسفند بدان جا می بردند. انصار چنین بودند که هر گاه ازدواج می کردند، طبل و شیپور می نواختند. چون آن را شنیدند، به سویش روانه شدند و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را رها کردند. خداوند نیز آنان را به خاطر آن، سرزنش کرد و این آیات را نازل فرمود: (هنگامی که آنها تجارت یا سرگرمی ای را ببینند، پراکنده می شوند و به سوی آن می روند و تو را در حالی که ایستاده ای، رها می کنند. بگو: آنچه نزد خداست، بهتر از سرگرمی و تجارت است، و خداوند، بهترین روزی دهندگان است).(1)
صحیح البخاری - به نقل از جابر -: با پیامبر صلی الله علیه و آله نماز جمعه می خواندیم که کاروانیان آمدند و مردم، جز دوازده نفر، پراکنده شدند و این آیه نازل شد: (هنگامی که آنها تجارت یا سرگرمی ای را ببینند، پراکنده می شوند و به سوی آن
1) . بَینمَا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله قائِماً یَخطُبُ یَومَ الجُمُعَةِ وکانَت سوقاً یُقالُ لَها: البَطحاءُ، وکانَت بَنو سُلَیمٍ تَجِلبُ إلَیها السِّبی وَالخیلَ وَالغَنَم، وَکانَتِ الأَنصارُ إذا تَزَوَّجوا ضَرَبوا بِالکُبرِ وَالمِزمارِ، وإذا سَمِعوا ذلِکَ خَرَجَ النّاسُ إلَیهِم وتَرَکوا رَسولَ اللهِ صلی الله علیه و آله قائِماً، فَعَیَّرَهُمُ اللهُ عزوجل بِذلِکَ فَأَنزَلَ اللهُ تَعالی: (وَ إِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْها وَ تَرَکُوکَ قائِماً قُلْ ما عِنْدَ اللّهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَةِ وَ اللّهُ خَیْرُ الرّازِقِینَ) (الجعفریات: ص 43، مستدرک الوسائل: ج 6 ص 24 ح 6346).