جلسه 1398/10/24

بسم الله الرحمن الرحیم



تفسير سوره بروج/تفسير آيات 1 تا 11

موضوع: تفسیر سوره بروج/تفسیر آیات 1 تا 11
﴿وَ السَّماءِ ذاتِ الْبُرُوجِ (1) وَ الْیَوْمِ الْمَوْعُودِ (2) وَ شاهِدٍ وَ مَشْهُودٍ (3) قُتِلَ اَصْحابُ الْاُخْدُودِ (4) النَّارِ ذاتِ الْوَقُودِ (5) اِذْ هُمْ عَلَیْها قُعُودٌ (6) وَ هُمْ عَلی ما یَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنینَ شُهُودٌ (7) وَ ما نَقَمُوا مِنْهُمْ اِلاَّ اَنْ یُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزیزِ الْحَمیدِ (8) الَّذی لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ وَ اللَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ شَهیدٌ (9) اِنَّ الَّذینَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنینَ وَ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ لَمْ یَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذابُ جَهَنَّمَ وَ لَهُمْ عَذابُ الْحَریقِ (10) اِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهارُ ذلِکَ الْفَوْزُ الْکَبیرُ (11) ﴾. سوره مبارکه ای که به نام «البروج»، «علم بالغلبه» نام گرفت در مکه نازل شد. در مکه به چند امر نیاز بود: یکی گذشته از اصل تبیین توحید و وحی و معاد، یک سلسله آیاتی باید بر پیغمبر (صلی الله علیه و آله وسلّم) نازل بشود تا بگوید جریان شما همانند انبیای گذشته است آنها فشارهای فراوانی را تحمل کردند رنج های زیادی را دیدند سرانجام پیروز شدند شما هم این چنین هستید شما به یاد انبیای قبلی باشید ﴿وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ اِبْراهیم﴾[1]
﴿وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ مُوسی﴾، [2]
حتی ﴿وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ مَرْیَمَ﴾؛[3]
اما ﴿وَ لاَ تَکُن کَصَاحِبِ الْحُوتِ﴾[4]
در بین انبیا قصص گذشته ها یادتان نرود، اما به جریان حضرت یونس فکر نکن، مثل او نباش، مثل انبیای دیگر باش ﴿وَ لاَ تَکُن کَصَاحِبِ الْحُوتِ﴾ حوت همان ماهی است، این یک فصل.
یک فصل مربوط به مسئله معاد است که خیلی در سور مکی به عظمت معاد می پردازد زیرا معاد مهم ترین عامل تربیت جامعه است؛ یعنی اگر کسی باور داشته باشد کاری که کرد زنده است و این کار دامنگیر اوست یا باعث رشد و ترقّی اوست یا ـ خدای ناکرده ـ گلوگیر اوست و نفس گیر اوست مواظب کار خودش است. اینکه به ما گفتند هر کاری که می کنید «بِسْمِ اللَّهِ»[5]
(«کُلُّ اَمْرٍ ذِی بَالٍ لَا یُذْکَرُ بِسْمِ اللَّهِ فِیهِ فَهُوَ اَبْتَر. ) بگویید این «بِسْمِ اللَّهِ» یک قرنطینه است آدم که نمی تواند کار حرام را به نام خدا شروع کند! نگفتند شما این «بِسْمِ اللَّهِ» را در نماز یا دعا یا مناجات یا زیارت بگویید گفتند هر کاری که می کنید یک «بِسْمِ اللَّهِ» بگویید این «بِسْمِ اللَّهِ» یک قرنطینه است به هر حال انسان کارش یا واجب است یا مستحب حداقل مباح است، مکروه و حرام را که نمی شود به نام خدا گفت و جریان مسئله معاد مهم ترین عامل طهارت روح است که گفتند: «حَاسِبُوا اَنْفُسَکُمْ قَبْلَ اَنْ تُحَاسَبُوا». [6]

فصل سوم مربوط به جریان امت ها است که تلخی ها را تحمل کردند به مقامی رسیدند، مؤمنین اندکی که در مکه بودند اینها هم تلخی ها را اگر در محدوده کم تحمل بکنند به مقصد عالی می رسند.
فصل چهارم تبهکارانی را تهدید می کند که عده زیادی را در اثر ایمان در شکنجه قرار می دادند و طولی نکشید که به عذاب الهی گرفتار شدند و فصول دیگری هم در کار است، اینها فصول برجسته سور مکی است.
در جریان سماء که سوگند یاد می کند برای اینکه انفطار سماء است، انشقاق سماء است طیّ سماوات و شمس و قمر است که ﴿یَوْمَ نَطْوِی السَّماءَ کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُب ﴾[7]
و مانند آن. می فرماید ذات اقدس الهی این فضای بالا را اولاً مزین کرد، یک؛ زینت اینها را هم کواکب قرار داد، دو. اینکه فرمود: ﴿وَ السَّماءِ ذاتِ الْبُرُوجِ﴾ بعد فرمود: ﴿وَ زَیَّنَّاها﴾ این بروج را، برای ناظرین،[8]
بعد تبیین کرد که این بروج آسمانی چیست؟ فرمود: ﴿اِنَّا زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیَا بِزِینَةٍ الْکَوَاکِبِ﴾[9]
این ستاره ها به منزله بُرج هستند همانند بُرج هستند، بُرج هم به معنی ظهور و بروز است که ﴿وَ لاَ تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِیَّةِ﴾[10]
از همین قبیل است و هم به معنای قصر است؛ یعنی این چیزها شبیه قصر هستند این چیزها که ظاهر در سماء هستند به نام ستاره اند و زیور آسمان هستند و منظره دید شما هستند که ﴿اِنَّا زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیَا بِزِینَةٍ الْکَوَاکِبِ﴾. در بخش های دیگر هم فرمود: ﴿بُرُوجاً وَ زَیَّنَّاها﴾؛ اینها خالقیت خدا را نشان می دهد بعد می فرماید همه اینها فرو می ریزند.
پرسش: ...
پاسخ: نه، بروج این سماوات هستند، آن بروجی که دوازده برج است آن اصطلاح قرآنی نیست و به تعبیر شیخنا الاستاد مرحوم علامه شعرانی آن هم اصطلاح عربی نیست، در زبان عرب آن دوازده برج را به صورت برج تعبیر نمی کنند ما در فارسی می گوییم برج کذا و کذا، از برج «حَمل» شروع می شود تا برج «دَلو و حوت» که «حَمَل و ثور و جوزا» آن پایانش هم «دلو و حوت» است که چند ستاره است که به صورت ماهی ترسیم می شود، چند تا ستاره اند به صورت ترازو هستند چند تا ستاره هستند که به صورت خوشه گندم هستند؛ شاید اگر فرصتی باشد توضیحی بعد بدهیم که الآن به تعبیر شیخنا الاستاد جای اینها عوض شده است و اینکه می گویند قمر در عقرب است یا شمس در برج مثلاً حَمل است، آن بروج دوازده گانه در آسمان هشتم است به حسب هیئت های سابق، چون «قمر و عطارد و زهره و شمس و مریخ و مشتری و زحل» به تعبیر منجمان سابق، اینها از آسمان اول تا آسمان هفتم اند، این کوکب های غیر متحرّک به اصطلاح سابقی ها ثوابت، اینها در فلک هشتم اند، فلک نهم «فلک الافلاک» است که از آن به فلک اطلس یاد می کنند که هیچ ستاره ای در آن نیست و او شبانه روز به زعم پیشینیان حرکت می کرد؛ اما با پیشرفت علم حرکت از آسمان به زمین آمد و سکون از زمین به آسمان رفت، اینها فکر می کردند که زمین ساکن است و شمس و قمر متحرّک؛ الآن روشن شد که زمین حرکت وضعی دارد انتقالی دارد اقسام دیگر دارد.(. انواع حرکت های دیگر زمین: حرکت تقدیمی، حرکت رقص محوری، حرکت در کهکشان راه شیری، حرکت در خوشه کهکشانی.) این تحوّل عظیمی که پیدا شده است حرکت از آسمان به زمین آمد، سکون از زمین به آسمان رفت، اما احکام شرعی همچنان هست، چون کلیات مربوط به عالم غیب است محفوظ است.
پرسش: ...
پاسخ: بله در قرآن کریم، این سماواتی که فرمود مشخص کرد که آن شش آسمان در دسترس شما نیست آنچه شما تازه می بینید آسمان اول است ﴿زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیَا بِزِینَةٍ الْکَوَاکِبِ﴾.
پرسش: ...
پاسخ: نه، این دنیا در برابر آخرت نیست این دنیا مؤنث «ادنی» است «ادنی» مذکر است و دنیا مؤنث. این دنیا در برابر آخرت است؛ اما این دنیای که در سوره مبارکه قرآن کریم است که ﴿اِنَّا زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیَا﴾ یعنی نزدیک ترین آسمان به شما، نزدیک ترین آسمان به شما با این کواکب زینت پیدا کردند؛ یعنی تا آسمان هشتم آسمان دنیاست اما آن آسمان شش گانه دیگر چیست؟ آن را باید جداگانه بحث کرد اینکه فرمود: ﴿وَ فِی السَّماءِ رِزْقُکُمْ وَ ما تُوعَدُونَ﴾[11]
این است. وقتی که ﴿السَّماءَ الدُّنْیَا﴾ فرمود یعنی نزدیک ترین آسمان. این روایت چند بار تا حالا مطرح شد که کسی از شام آمده خدمت حضرت امیر (سلام الله علیه)، وجود مبارک امام مجتبی هم نشسته بودند آنها یک سلسله سؤالات پیچیده ای را ردیف کرده بودند چون حضرت صریحاً اعلام کرد که «سَلُونِی قَبْلَ اَنْ تَفْقِدُونِی»[12]
خطبه ای است که تقریباً چهل صفحه است و آن خطبه چهل صفحه ای ترجیع بندی دارد مثل سوره مبارکه «الرحمن» که ترجیع بند دارد بعد از یک آیه یا دو آیه دارد: ﴿فَبِاَیِّ آلاَءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ﴾. ـ این در پرانتز مشخص باشد بر همه ما یعنی بر همه ما! واجب است یعنی واجب است! در کنار قرآن کریم این کتاب شریف تمام نهج البلاغه را داشته باشیم، به هر حال ما قبول کردیم حضرت را به عنوان امامت؛ ما هم که آمدیم حوزه علمیه و طلبه شدیم غیر از اینکه شیعه هستیم حضرت را به عنوان امام قبول کردیم، حضرت را به عنوان پدر قبول کردیم؛ فرق ما با دیگران این است ما شیعه هستیم دیگران هم شیعه هستند اما ما که حوزه آمدیم او را به عنوان پدر قبول کردیم وجود مبارک پیغمبر فرمود: «اَنَا وَ عَلِیٌّ اَبَوَا هَذِهِ الْاُمَّةِ»[13]
بیایید بچه های ما بشوید ما هم که خواستیم طلبه شویم آمدیم بچه های آنها شدیم؛ این جدّی است که می گویم! جدّی یعنی جدّی! اینکه در زیارت «عاشورا» بعد از اینکه «اَعْظَمَ اللَّهُ اُجُورَنَا[و اجورکم] بِمُصَابِنَا بِالْحُسَیْنِ (علیه السّلام) » که این یک عرض ادبی است، جمله دومش چیست؟ جمله دومش این است: «وَ جَعَلَنَا وَ اِیَّاکُمْ مِنَ الطَّالِبِینَ بِثَاْرِهِ (علیه الصلاة و علیه السلام)»؛[14]
انتقام خون هر کسی را بچه های او باید بگیرند، به ما چه؟ یک وقت است که ما می گوییم خدایا آن توفیق را بده که ما راه شهدا را برویم این دعایی خوب است؛ اما خدایا آن توفیق را بده که ما خون بهای او را بگیریم خون بهای او را بچه های او باید بگیرند ﴿مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ سُلْطانا﴾[15]
این دعا به ما دستور می دهد که پدر شما را شهید کردند ما تنها شیعه نیستیم ما بچه های علی بن ابیطالب هستیم.
پدر ما خطبه ای خوانده چهل صفحه، ترجیع بند آن خطبه «سَلُونِی قَبْلَ اَنْ تَفْقِدُونِی»، «سَلُونِی قَبْلَ اَنْ تَفْقِدُونِی» اگر کسی بخواهد ولایت را شیعه را حرف های حضرت امیر را بداند این نهج البلاغه ای که دست ماست که چیزی گیر ما نمی آید؛ مگر می شود خطبه سه سطر باشد چهار سطر باشد نه اول داشته باشد نه آخر؟! بسیاری از خطبه های نهج البلاغه خدا غریق رحمت کند سید رضی را فرصت نکرد جمع کند او مربوط به قبل از هزار سال است؛ ما هم فقط اسماً شیعه شدیم؛ حالا که این کتاب به لطف الهی از شرق و غرب گشتند آن را پیدا کردند.
در آن خطبه چهل صفحه است تقریباً ترجیع بندش «سَلُونِی قَبْلَ اَنْ تَفْقِدُونِی» «سَلُونِی قَبْلَ اَنْ تَفْقِدُونِی» هیچ کس جرات نکرد این گونه حرف بزند! فرمود از عرش تا فرش از آسمان تا زمین «فَلَاَنَا بِطُرُقِ السَّمَاءِ اَعْلَمُ مِنِّی بِطُرُقِ الْاَرْض » ما عزیزان باید باور کنیم که بچه های علی بن ابیطالب هستیم قبول کردیم این را و شدیم طلبه دیگران شیعه هستند ما هم شیعه هستیم اما پیغمبر فرمود: «اَنَا وَ عَلِیٌّ اَبَوَا هَذِهِ الْاُمَّةِ» ما با این عنوان آمدیم پدر ماست بیش از این وصیت نامه پدر ما است حرف پدر ما است بر همه لازم است که این را بدانیم.
این صدا که پیچید آن دشمن ملعون، عده ای را پشت سر هم اعزام می کرد که سؤالات عجیب و غریب بکنند؛ کسی را فرستادند از شام وجود مبارک مجتبی هم نشسته بود از حضرت امیر سؤال کردند که «کَمْ بَیْنَ الْاَرْضِ وَ السَّمَاء»؛ شما که می گویید «سَلُونِی» «سَلُونِی» بین آسمان و زمین چند کیلومتر است؟ چند فرسخ است؟ حضرت به وجود مبارک امام مجتبی اشاره کرد، فرمود تو جواب اینها را بگو! وجود مبارک امام مجتبی فرمود: «دَعْوَةُ الْمَظْلُوم وَ مَدُّ الْبَصَرِ»[16]
این را سیدنا الاستاد در المیزان دارد که جزء غرر روایات ماست.[17]
فرمود منظورتان از این آسمان چیست؟ آسمان ظاهر است؟ تا چشم می بیند: «مَدُّ الْبَصَرِ». اگر آن آسمان باطن را ببینید که می گوید درِ آن آسمان به روی کفار باز نمی شود: ﴿لا تُفَتَّحُ لَهُمْ اَبْوابُ السَّماءِ﴾[18]
این آسمان ظاهر که این کفار الآن ترمینال راه انداختند؛ این کدام آسمان است که درب آن به روی کفار باز نمی شود؟ پس معلوم می شود آسمان دیگری است.
وجود مبارک امام مجتبی این جمله را فرمود، فرمود: «دَعْوَةُ الْمَظْلُوم وَ مَدُّ الْبَصَرِ» یعنی اگر آسمان ظاهر را می گویید ما بگوییم چند فرسخ یا چند کیلومتر، جا ندارد تا چشم می بیند آسمان است و اگر آسمان غیب را می گویید آه مظلوم، آه مظلوم به آسمان می رود، آنجا دعا مستجاب می شود. اینکه وجود مبارک امام باقر می فرماید: پدرم امام سجاد (سلام الله علیه) در آخرین لحظه زندگی شان به من فرمود پدرم سید الشهداء (سلام الله علیه) آخرین لحظه ای که آمد برای وداع و خداحافظی به من این وصیت را کرد من هم تو را به این امر وصیت می کنم «اِیَّاکَ وَ ظُلْمَ مَنْ لَا یَجِدُ عَلَیْکَ نَاصِراً اِلَّا اللَّه»[19]
فرمود پسر! ظلم بد است حرام است بله؛ اما آن مظلومی که هیچ پناهی جز خدا ندارد به او ستم نکن! چون او دلش به هیچ جا نیست فقط به خداست، وقتی یک آه کشیده، این آه یقیناً به آن آسمان می رود برای اینکه موحدانه ناله می زند، نه قبیله ای دارد نه مالی دارد نه قدرتی دارد نه فرزندی دارد دفاع بکند، وقتی مظلوم شد آه می کشد چه کسی را می خواهد؟ فقط خدا را می خواهد این آه یقیناً به آن آسمان غیب می رسد. حضرت فرمود آسمان ظاهر منظورتان است؟ «مَدُّ الْبَصَرِ »، آسمان باطن را می خواهید بگویید «دَعْوَةُ الْمَظْلُوم »؛ دعای مظلوم.
بنابراین اینکه فرمود: ﴿اِنَّا زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیَا﴾ یعنی تمام این ستاره ها در آسمان اول است، این دنیا مؤنث «ادون» است نزدیک تر است و آن آسما ن ها خیلی روشن نیست که چیست؟ اینکه فرمود: ﴿وَ فِی السَّماءِ رِزْقُکُمْ﴾ این سمائی که باران و مانند آن است این سماء به معنی فضا است که ﴿اَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً﴾؛ اما آن ﴿وَ فِی السَّماءِ رِزْقُکُمْ﴾ وحی از آسمان است نبوت از آسمان است ولایت از آسمان است امامت از آسمان است این همان آسمانی است که ﴿لا تُفَتَّحُ لَهُمْ اَبْوابُ السَّماءِ﴾ آن کاری با این آسمان های نجومی و اینها ندارد.
غرض این است که این آسمان ظاهر را با ستاره ها زینت داد، یک؛ و از این ستاره ها به عنوان بروج هم گاهی یاد شده است، دو؛ و همه اینها در «اشراط الساعة» فرو می ریزند، سه. فرمود به اینها و یوم موعود که یعنی قیامت است. اما ﴿وَ شاهِدٍ وَ مَشْهُودٍ﴾ سخن از این نیست که این همان یوم موعود است منتها نکره است، سخن از نکره و معرفه نیست اگر معرفه هم باشد باز این سؤال است. ما یک ظرف داریم و یک مظروف؛ مثلاً یک روز جمعه داریم یک نماز جمعه، روز جمعه ظرف است نماز جمعه مظروف است و همچنین روز غدیر ظرف است آن جریان باعظمت صحنه غدیر این مظروف است. قیامت هم روزی است به نام یوم موعود و مظروفی است که حقایق و اسرار در آن روز مشهود است، این تکرار نیست چه معرفه چه نکره. انسان ها خودشان شاهد هستند؛ درباره شاهد و مشهود بیش از چهل قول ذکر شده است هم وجود مبارک پیغمبر شاهد است ﴿شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذیراً﴾[20]
شاهد قرار دادیم ﴿وَ سِراجاً مُنیراً﴾[21]
قرار دادیم و هم اینکه ﴿جِئْنا بِکَ عَلی هؤُلاءِ شَهیداً﴾[22]
و حقایق در آن روز مشهود است که ﴿فَکَشَفْنَا عَنکَ غِطَاءَکَ فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ﴾[23]
حقایق و اسرار در آن روز مشهود است که فرمود: ﴿عَلِمَتْ نَفْسٌ ما اَحْضَرَتْ﴾[24]
آن ﴿ما اَحْضَرَتْ﴾ می شود مشهود، این ﴿نَفْس﴾ می شود شاهد. پس ما ظرفی داریم و مظروفی، هیچ تکراری هم نشد چه معرفه و چه نکره. قَسم به قیامت که یوم موعود است و قَسم به حقایق آن روز که بعضی ها شاهد هستند بعضی ها مشهود هستند.
بنابراین در جریان صدر اسلام و صدر بعثت، این سه چهار فصل کاملاً از هم جدا مطرح است؛ هم تثبیت موقعیت پیغمبر است هم تبیین سرگذشت تبهکاران قبلی است هم دستور استقامت و مقاومت و پایداری به مؤمنین است که قبلاً افراد با ایمان آسیب دیدند و تحمل کردند و مقاومت کردند و پیروز شدند و در میان انبیا، وجود مبارک یونس بود که مقداری بی صبری نشان داد، به پیغمبر فرمود مثل یونس نباش! ﴿وَ اذْکُرْ فِی الْکِتَابِ﴾ کذا و کذا و کذا و کذا»؛ حتی به نام مریم ﴿وَ اذْکُرْ فِی الْکِتَابِ مَرْیَمَ اِذِ انتَبَذَتْ مِنْ اَهْلِهَا مَکَاناً شَرْقِیّاً﴾؛[25]
اما ﴿وَ لاَ تَکُن کَصَاحِبِ الْحُوتِ﴾؛ مثل حضرت یونس نباش که جامعه را ترک کنی و بی صبری نشان بدهی.
در بخش های دیگر که فرمود شاهد و مشهود است، یک مقدار در سوره مبارکه «فرقان» است یک مقدار در سوره مبارکه «هود». در سوره مبارکه «فرقان» بحث های شاهد و مشهود و جریان قیامت و مانند آن را به این صورت بیان کرده؛ آیه 61 سوره مبارکه «فرقان: » ﴿تَبارَکَ الَّذی جَعَلَ فِی السَّماءِ بُرُوجاً وَ جَعَلَ فیها سِراجاً وَ قَمَراً مُنیراً﴾؛ دو کوکب رسمی است یکی قمر است یکی شمس؛ اینها را از باب ذکر خاص بعد از عام جدا ذکر کرده، اما آن کوکب های رسمی را به صورت بروج یاد کرده است ﴿تَبارَکَ الَّذی جَعَلَ فِی السَّماءِ بُرُوجاً﴾ اینها برجسته اند ظاهرند بارزند، قصرگونه اند ﴿وَ جَعَلَ فیها سِراجاً﴾ که شمس است ﴿وَ قَمَراً مُنیراً﴾ که ماه است.
در سوره مبارکه «حجر» دارد که ﴿وَ لَقَدْ جَعَلْنا فِی السَّماءِ بُرُوجاً وَ زَیَّنَّاها لِلنَّاظِرینَ﴾؛[26]
ظاهراً همین کوکب ها به منزله برج و قصر و زیباست و اینها زیبایی دنیاست زیبایی آسمان است نفرمود این آسمان، آسمان اول است ﴿وَ لَقَدْ جَعَلْنا فِی السَّماءِ بُرُوجاً وَ زَیَّنَّاها لِلنَّاظِرینَ﴾؛ اما آن آیه دارد که ﴿زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیَا﴾ نزدیک ترین آسمان به شما که این دنیا مؤنث «ادون» است، «ادون» از «دنوّ» است، این دنیا مؤنث است و آن «ادون» مذکر است. نزدیک ترین آسمان به شما را ما زینت دادیم؛ اما آن آسمان هایی که از شما دور هستند جزء آسمان های شش گانه دیگر هستند آنها را نمی بینید یا آنها جزء آسمان هایی هستند که ﴿وَ فِی السَّماءِ رِزْقُکُمْ﴾ یا جزء آسمان هایی هستند که ﴿لا تُفَتَّحُ لَهُمْ اَبْوابُ السَّماءِ﴾؛ درهای آن آسمان به روی کفار باز نمی شود؛ «علی ای حال فیه وجوهٌ» چه اینکه درباره این شاهد و مشهود بیش از چهل قول ذکر شده است.
حالا این ﴿وَ السَّماءِ﴾ که قَسَم است جواب این قسم چیست؟ جواب قسم یک اصل کلی است که نمونه اش را به عنوان ﴿قُتِلَ اَصْحابُ الْاُخْدُودِ﴾ ذکر شده است. قسم به این نظام هستی که هیچ جُرمی بی کیفر نیست، هیچ عملی بی حساب نیست؛ نمونه آن جریان اصحاب اخدود است. «اخدود» یعنی کانال؛ حالا امروز انفجارها و ترورها است آن روز راهی نبود جز کانال عذاب و مانند آن که عده ای از مؤمنین را سوزاندند عدل خواهان را سوزاندند آزادی خواهان را سوزاندند فرمود اینها افراد آزادی خواه افراد مؤمن افراد با اعتقاد را سوزاندند و خودشان کنار این کانال می نشستند تا خاکستر اینها را ببینند؛ مرگ بر اینها! این ﴿قُتِلَ اَصْحابُ الْاُخْدُودِ﴾ به منزله مرگ بر اینهاست لعن اینهاست.
بنابراین این مطالب یکی از فصول یاد شده را تامین می کند که شما بی صبری نکنید؛ هم درباره پیغمبر فرمود بی صبری نکنید هم درباره مردم فرمود بی صبری نکنید، برای اینکه شما همان چند لحظه رنج می برید این طور نیست که حالا در کانال رفتید سوخت و سوز، اثری در شما بگذارد. خدا سیدنا الاستاد را غریق رحمت کند! می فرمود این شهدا و عزیزانی که در میدان جبهه تیر می خورند و دست و پا می زنند ما خیال می کنیم این دارد رنج می برد این شخص مثل یک آدمی است که در هوای گرم گرمازده است درون استخر شنا رفته و در آب خنک دارد دست و پا می زند؛ همین که انسان مُرد بقیه هیچ رنجی نیست. درباره کفار جریان حضرت نوح (سلام الله علیه) فرمود: ﴿اُغْرِقُوا فَاُدْخِلُوا ناراً﴾[27]
با «فاء» عطف کرد؛ فرمود اینها که در زمان طوفان نوح کفر ورزیدند و ایمان نیاوردند غرق شدند در همان آب، بالافاصله رفتند در آتش، چون آتش برزخی در آب هم است این طور نیست که حالا بگویند بعدها مدتی در سردخانه باشد و اینها نیست این برای مؤمنین هم همین طور است که «اُحرقوا فادخلوا الجنة» هیچ رنجی برای آنها نیست، همان لحظه ای است که درد می کشند همین!
فرمود به اینها بگو که هیچ رنجی از این جهت ندارند چیزی شما از دست نمی دهید؛ ولی این ﴿قُتِلَ﴾ که فرمان الهی است مرگ بر اینها یعنی به بدترین وضع اینها به حیاتشان خاتمه داده می شود
پرسش: ...
پاسخ: چرا ﴿قُتِلَ﴾ محذوفی که دارد آن در حقیقت جواب است این جواب آنها نیست؛ گرچه فعل ماضی است به صورت جمله خبریه است ولی به داعی انشاء القا می شود؛ ظاهرش جمله خبریه است و حکم خبریه دارد. اینکه می گویند جمله خبریه است به داعی انشاء، یعنی احکام خبر بر آن بار است، یکی مرفوع است یکی مبتدا است یکی خبر است. اگر گفتند: ﴿وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ﴾[28]
یا اگر گفتند که «الْاِسْلَامُ یَعْلُو وَ لَا یُعْلَی عَلَیْه»[29]
درست است به داعی انشاء القا شده اما قواعد ادبی را که دارد «الْاِسْلَامُ» مرفوع است و مبتدا. خبر است و جمله، جمله خبریه است؛ این هم جمله، جمله خبریه است و به داعی انشا القا شده است حکم خبر را محفوظ نگه می دارد، ولی اساس کار این است که اینهایی که به شما آسیب رساندند چون نام آنها که برده نشده است، اینها باید بدانند همانند اصحاب اخدود گرفتار کیفر تلخ الهی اند آن وقت ﴿اِذْ هُمْ عَلَیْها قُعُودٌ ٭ وَ هُمْ عَلی ما یَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنینَ شُهُودٌ﴾ شاهد بودند آگاه بودند گاهی هم می خندیدند؛ قبلاً هم داشتیم که مسخره می کردند می خندیدند ولی در قیامت مؤمنین ﴿عَلَی الارَائِکِ یَنظُرُونَ﴾[30]
و «یضحکون».
﴿وَ ما نَقَمُوا مِنْهُمْ﴾ چرا انتقام می گرفتند از اینها و اینها را می سوزاندند؟ هیچ جُرمی نداشتند مگر ایمان. ﴿وَ ما نَقَمُوا مِنْهُمْ اِلاَّ اَنْ یُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزیزِ الْحَمیدِ﴾ که عزیز، یک؛ حمید، دو؛ فقط گناه اینها این بود که اینها مؤمن هستند. عزیز و حمید کیست؟ حالا شروع کردند فرمود: ﴿الَّذی لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ﴾ او هم مالک «یوم الدین» است، مالک سماوات و ارض است، هم مَلِک است ﴿لِلَّهِ مُلْکُ السَّماوَاتِ وَ الارْضِ﴾[31]
[32]
اینکه در بیع می گویند: «لا بیع الا فی مُلک» که بالاتر از مِلک است نه «لَا بَیْعَ اِلَّا فِی مِلک»؛[33]
این طور نیست که بایع باید مالک باشد بایع باید مَلِک باشد یعنی مُلک داشته باشد یعنی سلطنت داشته باشد این سلطنت او یا به این است که مالک است یا به اینکه ولیّ است وصی است متولی است «لا بیع الا فی مُلک» این آقا باید مُلک داشته باشد حق فروش داشته باشد حق فروش او در اثر مالکیت اوست یا در اثر مَلکیت اوست این ولیّ است وصی است متولی است وکیل است. خدا هم مُلک دارد ﴿لَهُ مُلْکُ السَّماوَاتِ وَ الارْضِ﴾ می شود «مَلِک یوم الدین»، هم مِلک دارد او می شود ﴿مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ﴾.[34]
به هر تقدیر برای ذات اقدس الهی هم مُلک است هم مِلک ﴿الَّذی لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ﴾ و همه چیز هم که شاهد و آگاه است چیزی مخفی نیست که چه کسی ستم کرده و چه کسی ستم شنیده. ﴿اِنَّ الَّذینَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنینَ﴾ اینها همه تبیین پاسخ آن ﴿وَ السَّماءِ﴾ است. ﴿اِنَّ الَّذینَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنینَ وَ الْمُؤْمِناتِ﴾ البته راه توبه باز است اگر توبه نکردند ﴿فَلَهُمْ عَذابُ جَهَنَّمَ وَ لَهُمْ عَذابُ الْحَریقِ﴾ اینها یک عده را در دنیا سوزاندند، عذاب سوزناکی که در قیامت برای اینها آماده شده است باید بچشند. این بخش اول است.
اما در قبال آن آنها که پایداری کردند مؤمن بودند، حافظ دین بودند، حافظ شریعت بودند فضایل فراوانی دارند که بهشت نصیب اینهاست.

 

[1] مریم/سوره19، آیه41.

[2] مریم/سوره19، آیه51.

[3] مریم/سوره19، آیه16.

[4] قلم/سوره68، آیه48.

[5] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج7، ص170، أبواب الذکر، باب17، ح4، ط آل البيت.

[6] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج16، ص99، أبواب جهاد النفس وما يناسبه، باب96، ح9، ط آل البيت.

[7] انبیاء/سوره21، آیه104.

[8] حجر/سوره15، آیه16.

[9] صافات/سوره37، آیه6.

[10] احزاب/سوره33، آیه33.

[11] ذاریات/سوره51، آیه22.

[12] نهج البلاغة، الدشتي، محمد، ج1، ص189.

[13] علل الشرائع، الشيخ الصدوق، ج1، ص127.

[14] مصباح المتهجد، ج 2، ص772.

[15] اسراء/سوره17، آیه33.

[16] تحف العقول، ابن شعبة الحراني، ج1، ص229.

[17] الميزان في تفسير القرآن، العلامة الطباطبائي، ج8، ص169.

[18] اعراف/سوره7، آیه40.

[19] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج2، ص331.

[20] احزاب/سوره33، آیه45.

[21] احزاب/سوره33، آیه46.

[22] نساء/سوره4، آیه41.

[23] ق/سوره50، آیه22.

[24] تکویر/سوره81، آیه14.

[25] مریم/سوره19، آیه16.

[26] حجر/سوره15، آیه16.

[27] نوح/سوره71، آیه25.

[28] اعراف/سوره7، آیه58.

[29] من لا يحضره الفقيه، الشيخ الصدوق، ج4، ص334.

[30] مطففین/سوره83، آیه23.

[31] آل عمران/سوره3، آیه189.

[32] مائده/سوره5، آیه9.

[33] الوافي، الفيض الكاشاني، ج18، ص1069.

[34] فاتحه/سوره1، آیه4.