جلسه 1398/10/10

بسم الله الرحمن الرحیم



تفسير سوره مطففين/تفسير آيات 7 تا26


موضوع: تفسیر سوره مطففین/تفسیر آیات 7 تا26
﴿کَلاَّ اِنَّ کِتابَ الفُجَّارِ لَفی سِجِّینٍ (7) وَ ما اَدْراکَ ما سِجِّینٌ (8) کِتابٌ مَرْقُومٌ (9) وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبینَ (10) الَّذینَ یُکَذِّبُونَ بِیَوْمِ الدِّینِ (11) وَ ما یُکَذِّبُ بِهِ اِلاَّ کُلُّ مُعْتَدٍ اَثیمٍ (12) اِذا تُتْلی عَلَیْهِ آیاتُنا قالَ اَساطیرُ الْاَوَّلینَ (13) کَلاَّ بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ (14) کَلاَّ اِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ یَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ (15) ثُمَّ اِنَّهُمْ لَصالُوا الْجَحیمِ (16) ثُمَّ یُقالُ هذَا الَّذی کُنْتُمْ بِهِ تُکَذِّبُونَ (17) کَلاَّ اِنَّ کِتابَ الْابرار لَفی عِلِّیِّینَ (18) وَ ما اَدْراکَ ما عِلِّیُّونَ (19) کِتابٌ مَرْقُومٌ (20) یَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ (21) اِنَّ الْابرار لَفی نَعیمٍ (22) عَلَی الْاَرائِکِ یَنْظُرُونَ (23) تَعْرِفُ فی وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعیمِ (24) یُسْقَوْنَ مِنْ رَحیقٍ مَخْتُومٍ (25) خِتامُهُ مِسْکٌ وَ فی ذلِکَ فَلْیَتَنافَسِ الْمُتَنافِسُونَ (26) ﴾. سوره مبارکه «مطفّفین» که در مکه نازل شد بخش اول آن مربوط به مدینه است مشکل اقتصادی آن روز را در صدر سوره بیان کردند. مشکل اقتصادی گاهی در اثر گران فروشی است گاهی در اثر احتکار است گاهی در اثر کم فروشی است گاهی در اثر علل و عوامل دیگر است. در این بخش به کم فروشی اشاره کردند که فرمودند یک عده موقع دریافت کالا، کاملاً می گیرند و موقع فروش کالا کم می گذارند. منشا این تطفیف که حرام خوری است این است که اینها به معاد و روز حساب معتقد نیستند.
در جریان معاد قرآن کریم گاهی اول مسئله معاد را نقل می کند و آن را ضروری می داند می فرماید مردان الهی ﴿وَ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ﴾.[1]
گاهی مسئله معاد را نقل می کند منکران معاد شبهه ای دارند یا آن را مستحیل می دانند یا مستبعد می دانند آن را نقل می کند بعد آن را ردع می کند و رد می نماید. در بخش های اول قرآن معاد را یک امر ضروری و بدیهی می شمارد بعد از اینکه مسئله معاد را ذکر کرد می فرماید: ﴿رَبَّنَا اِنَّکَ جَامِعُ النَّاسِ لِیَوْمٍ لاَ رَیْبَ فِیهِ﴾.[2]
قبلاً هم ملاحظه فرمودید این کلمه ﴿لاَ رَیْبَ فِیهِ﴾ در قرآن کریم به مثابه «بالضرورة» در منطق و قضایای بدیهی است. یک وقت ما می گویم «کلّ نارٍ حارّة» یا «النّار حارّةٌ بالضرورة»، این «بالضرورة» یعنی حتمی است بدیهی است. این کلمه ﴿لاَ رَیْبَ فِیهِ﴾ یعنی شک بردار نیست شبیه «بالضرورة» ا ی است که ما در منطق برای بعضی از قضایا ذکر می کنیم می گوییم قیامت حق است خدا مردم را برای آن روز جمع می کند ﴿لاَ رَیْبَ فِیهِ﴾، ﴿رَبَّنَا اِنَّکَ جَامِعُ النَّاسِ لِیَوْمٍ لاَ رَیْبَ فِیهِ﴾، این ﴿لاَ رَیْبَ فِیهِ﴾ یعنی «بالضرورة». قهراً مردان الهی می شوند ﴿وَ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ﴾. اما آنهایی که معاد را مستحیل یا مستبعد می دانستند در اینجا حتی گمانش را هم نمی کنند؛ در این باره قرآن می فرماید اینها باید به معاد یقین داشته باشند حالا که یقین ندارند گمان هم ندارند. منشا این کم فروشی این تطفیف و مال مردم خوری این است که اینها قیامت را باور ندارند گمان هم نمی کنند، سرّ آن استیفای در اکتیال و خسران در کیل و وزن این است که ﴿اَ لا یَظُنُّ اُولئِکَ اَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ﴾[3]
نه تنها یقین ندارند گمان هم نمی کنند. حالا برای اینکه ثابت کند این نفی گمانشان و این باور باطلشان باطل است کلمه ﴿کَلاَّ﴾ را به کار بردند این کلمه ﴿کَلاَّ﴾ آن طوری که زمخشری در کشاف ذکر کرد کلمه ردع است و آن طوری که مرحوم شیخ طوسی در تبیان ذکر کرد این هم ردع است؛ منتها زمخشری در کشاف تصریح می کند که ﴿کَلاَّ﴾ ردع است، [4]
مرحوم شیخ طوسی در تبیان کلمه ردع را به کار نبرده است ﴿کَلاَّ اِنَّ کِتابَ الفُجَّارِ لَفی سِجِّینٍ﴾ را این چنین معنا کرده «لیس الامر علی ما تظنون »؛[5]
این همان معنای ردع را می رساند، دوباره مسئله معاد را ترسیم کرده است. پس ﴿کَلاَّ﴾ در اینجا به شهادت این دو بزرگوار شیعه و سنی یعنی زمخشری و مرحوم شیخ طوسی که هر دو ادیب بودند کلمه ردع است؛ بعد برهانی که اقامه می کند این است که هر کسی که اهل اعتداء باشد یعنی تعدی و تجاوز بکند از علم به جهل، از یقین به شک و مانند آن، او قیامت را منکر می شود، مشکل انکاری اینها در سوره مبارکه «قیامت» مشخص شد که اینها شبهه علمی ندارند منتها شهوت عملی دارند. در سوره مبارکه «قیامت» فرمود: ﴿بَلْ یُریدُ الْاِنْسانُ لِیَفْجُرَ اَمامَهُ﴾[6]
این ﴿بَلْ﴾ یعنی اینها حرف های علمی ندارند. «امام» یعنی جلو، یعنی می خواهد جلویش باز باشد، چون شهوت عملی دارد منکر قیامت است وگرنه شبهه علمی ندارد. اینکه ذات اقدس الهی، هیچ را انسان کرده است به زکریا فرمود: ﴿خَلَقْتُکَ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ تَکُ شَیْئاً﴾[7]
در یک مرحله عرض کرد: ﴿هَلْ اَتَی عَلَی الْاِنسَانِ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُن شَیْئاً مَذْکُوراً﴾[8]
قابل ذکر نبود مثل نطفه که در پایان سوره «قیامت» دارد که ﴿اَ لَمْ یَکُ نُطْفَةً مِنْ مَنِیٍّ یُمْنی ﴾.[9]
فرمود: ﴿هَلْ اَتَی عَلَی الْاِنسَانِ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُن شَیْئاً مَذْکُوراً﴾؛ قابل ذکر نبود؛ اما به زکریا فرمود شما نگران نباش که حالا در سنّ پیری می خواهی پدر بشوی، یا همسر تو آن وقتی که جوان بود نازا بود الآن می خواهد مادر بشود، این طور نیست ﴿خَلَقْتُکَ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ تَکُ شَیْئاً﴾ این ﴿شَیْئاً﴾ خبر نیست این تمییز است یعنی هیچ چیزی نبودی. خدایی که «لا من شیء» خلق کرد نه «من لا شیء». «لا من شیء» خلق کرد دوباره می تواند درست کند.
پس مشکل علمی و شبهه علمی و نقد علمی و اینها نیست ﴿بَلْ﴾ «اضراب» است؛ یعنی اینها حرف های علمی ندارند می خواهند جلویشان باز باشد ﴿بَلْ یُریدُ الْاِنْسانُ لِیَفْجُرَ اَمامَهُ﴾ پس شهوت عملی مانع است نه شبهه علمی. اینجا هم مرتّب با ﴿کَلاَّ﴾ ردع می کند. بعد از اینکه فرمود: ﴿اَ لا یَظُنُّ اُولئِکَ اَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ ٭ لِیَوْمٍ عَظیمٍ﴾ فرمود: ﴿کَلاَّ﴾ قیامت است فجّار، نامه جدا دارند مؤمنین و ابرار نامه جدا دارند تمام نامه ها محفوظ است، نامه کفّار جای مشخصی دارد نامه ابرار جای مشخصی دارد نامه ابرار تحت شهود مقرّبین است همه چیز سرجایش است. شراب هایی که ما به آنها می دهیم قدح هایی که ما به آنها می دهیم اگر جزء مقرّبین باشند که خالص از آن چشمه می نوشند، اگر جزء ابرار باشند که این چشمه وسط را به اینها عطا می کنیم، بعد مقداری از آن چشمه تسنیم را در آن ممزوج می کنیم یعنی چند قطره از آن چشمه ممزوج به آنها می دهیم.
«
فهیهُنا امورٌ ثلاثة: » یکی چشمه تسنیم است که مخصوص مقرّبان است، یکی چشمه رحیق است که به این ابرار می دهند که پایین تر از اینهاست، یکی اینکه ابرار چون چند قسم اند بعضی ها فقط از همین رحیق مختوم استفاده می کنند که سربه مُهر است مختوم است و بعضی ها چند قطره از آن شراب تسنیم در این چشمه و در این شربت و در کاسه و در این شیشه می ریزند ﴿مِزاجُهُ مِنْ تَسْنیمٍ﴾ یعنی چند قطره از چشمه تسنیم را ممزوج می کنیم برای اینکه اینها به مقام مقرّبین که نرسیدند پس همه اینها را توضیح داد ﴿کَلاَّ﴾، ﴿کَلاَّ﴾، ﴿کَلاَّ﴾؛ آن طور نیست برای اینکه این چنین است آن طور نیست برای اینکه این چنین است آن طور نیست برای اینکه این چنین است همه اینها را تبیین کرد؛ لذا ظاهراً همان طوری که زمخشری گفت که ﴿کَلاَّ﴾ برای ردع است و مرحوم شیخ طوسی دارد که «لیس الامر علی ما تظنون »، این حرف ردع است.
پس تمام جزئیات معاد را ذکر کردند بخش معاد را بعد از اینکه فرمودند: ﴿اَ لا یَظُنُّ اُولئِکَ اَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ ٭ لِیَوْمٍ عَظیمٍ﴾ دارد که ﴿کَلاَّ﴾ همه چیز مضبوط است ﴿اِنَّ کِتابَ الفُجَّارِ لَفی سِجِّینٍ﴾ شما چه می دانید که سجّین چیست؟ ﴿وَ ما اَدْراکَ ما سِجِّینٌ ٭ کِتابٌ مَرْقُومٌ﴾؛ کتاب در کتاب است، نامه در نامه است؛ مثل اعمال روز را در آن نامه های ماه می نویسند نامه های ماه را در نامه سال می نویسند تجّار این طور هستند که خرید و فروش روزانه را در این دفتر می نویسند حاصل جمع را در یک دفتر دیگر (کلّ) می نویسند. فرمود کتابی است مرقوم ﴿وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبینَ﴾ خود همان ﴿وَیْلٌ﴾ برای آنها در حدّ کتاب باشد یا کیفر کتاب باشد. مکذّبین چه کسانی اند؟ ﴿الَّذینَ یُکَذِّبُونَ بِیَوْمِ الدِّینِ﴾ نتیجه اعتقادی اش هم تکذیب قیامت است عملی اش هم تطفیف است حالا فرق نمی کند گاهی ربا است گاهی گران فروشی است گاهی احتکار است و مانند آن، اینجا تطفیف است.
بعد فرمود: ﴿وَ ما یُکَذِّبُ بِهِ﴾ به «یوم الدین» مگر کسی که گرفتار این دو بیماری باشد: اهل اعتدا باشد «مُعتَدٍ» از باب «اعتداء» است که ثلاثی مجرد آن «عَدَی» و «عَدَوَ» است یعنی تعدّی کردن یا دشمنی کردن «عَدَی» که باب «افتعال» آن می شود «اعتداء»؛ اما «اعتداد»، دال آن از «عَدَّ» و آماده بودن است و آن غیر از این است، این ﴿مُعتَدٍ﴾ یعنی «مُعتَدیٍ» که «یاء» بود، «مُعتَدی، اعتداء» در باره کسی است که تعدّی می کند، ﴿اَثیم ﴾ هم یعنی گناه، این گونه از صیغه ها صیغه مبالغه اند. ﴿اِذا تُتْلی عَلَیْهِ آیاتُنا قالَ اَساطیرُ الْاَوَّلینَ﴾ درباره معاد شبهه نبود شهوت عملی بود، درباره آیات الهی که قصص انبیا برای اینها گفته می شود اینها چون خود پیغمبر اسلام (علیه و علی آله آلاف التحیة و الثناء) را یک آدم عادی می دانستند. در سوره مبارکه «مدّثّر» سه بار کلمه بشر تکرار شد دوبار را خدا فرمود یک بار را آنها؛ خدا می فرماید که ﴿مَا هِیَ اِلاّ ذِکْرَی لِلْبَشَرِ﴾،[10]
[11]
﴿نَذیراً لِلْبَشَر﴾ این قرآن حقوق بشر است کتاب بشر است برای بشریت آمده است تنها برای عرب و عجم و تازی و فارسی نیست، تنها برای مسلمان ها و مسیحی ها و کلیمی ها و اینها نیست، برای بشر است «ایُّ بشرٍ کانَ»؛ لذا ﴿لاَ تَبْخَسُوا النَّاسَ اَشْیَاءَهُمْ﴾[12]
در همین زمینه وارد شده. از همان اول فرمود این کتاب، کتاب جهانی است؛ اما آن باری که ولید گفت که ﴿اِنْ هذا اِلاَّ قَوْلُ الْبَشَرِ﴾،[13]
همین اعراب جاهلی یک اتاق فکری درست کردند که در برابر قرآن کریم چه بگویند، غیر از آن بددهنی ها و کج دهنی ها که بعضی گفتند سِحر است بعضی گفتند جادو است بعضی گفتند کهانت است بعضی گفتند شعبده است بعضی گفتند فریه است همه این حرف ها جدا است؛ اما آن که نتیجه اتاق فکر ولید بود و آمده به اینها گفته است، آن ﴿فَقُتِلَ کَیْفَ قَدَّرَ﴾[14]
که فکر کرده، بررسی کرده که چه بگوید؟ اختیار را به او دادند که شما فکر کن بگو ما چه بگوییم در برابر این کتاب؟ او گفته که نه از آسمان کسی آمده ـ معاذالله ـ نه گیرنده ای در زمین به عنوان رسول، ما داریم، نه سفارتی از بالا آمده نه رسالتی در زمین است، ﴿اِنْ هذا اِلاَّ قَوْلُ الْبَشَرِ﴾، یک آدم معمولی این حرف ها را زده است که این حرف ولید بود که در آغاز سوره مبارکه «مدّثّر» گذشت.[15]
در همان سوره «مدّثّر» ذات اقدس الهی می فرماید سخن از قول یک آدم معمولی نیست؛ این ﴿ذِکْری لِلْبَشَرِ﴾ است ﴿نَذیراً لِلْبَشَر﴾ است.
در این قسمت ها فرمود اگر کسی «اثیم» باشد این «اثیم» صیغه مبالغه است اولاً صفت مشبهه مفید ثبوت است برخلاف اسم فاعل که معنی حَدَثی دارد بعضی از صفات مشبهه هم معنای مبالغی را دارند کسی که خیلی پرگناه و بددهن است او فقط معاد را انکار می کند چون وجود مبارک حضرت را یک آدم معمولی می دانستند نظیر قصه رستم و اسفندیار و افسانه هایی که برای کشورها ذکر می کنند فرمود: ﴿اِنْ هذا اِلاَّ قَوْلُ الْبَشَرِ﴾ قهراً جریان ابراهیم و اسحاق و یعقوب و یوسف و اینها هم ـ معاذالله ـ می شود اسطوره و قصه ﴿اِذا تُتْلی عَلَیْهِ آیاتُنا قالَ اَساطیرُ الْاَوَّلینَ﴾.
بعد فرمود: ﴿کَلاَّ بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ﴾ اینها که اول این طور نبودند. در بحث های قبل اشاره شد که خدای سبحان فرمود شما صاحب خانه ای دارید مهمانی دعوت کنید که با صاحب خانه بسازد، ما شما را با لوح نانوشته خلق نکردیم لوحی به دست شما ندادیم گفتیم بنویس شما را با کتاب و سرمایه علمی خلق کردیم ﴿وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها ٭ فَاَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها﴾[16]
در این سوره مبارکه «شمس» که یازده بار سوگند یاد کرد که جامع ترین سور قرآن از نظر سوگند است از ﴿وَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها ٭ وَ الْقَمَرِ اِذا تَلاها﴾[17]
تا ﴿وَ السَّماءِ وَ ما بَناها ٭ وَ الْاَرْضِ وَ ما طَحاها ٭ وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها﴾[18]
تا برسد ﴿فَاَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها﴾. قبلاً هم ملاحظه فرمودید که سه بار کلمه «ها» که ضمیر مؤنث است به نفس برمی گردد یعنی فرمود اولاً نفس را عالِم خلق کردیم نه جاهل یک، بعد چیزهایی که به درد او نمی خورد و خودش بعد می تواند یاد بگیرد و بعد هم از یادش می رود آنها را یادش ندادیم آسمان چیست؟ زمین چیست؟ آسمان ها را چند روز خلق کردیم؟ اینها را بعدها به او می گوییم بعد از آن هم یاد می گیرد؛ اما این سه مطلب را که سه بار کلمه «ها» به همین نفس برمی گردد فرمود ما از راه الهام به او فهماندیم ﴿وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها﴾، ﴿وَ ما سَوَّاها﴾ یعنی چه؟ یعنی ما انسان را «مستوی الخلقه» خلق کردیم بدن ممکن است که «ناقص الخلقه» باشد ولی روح هیچ کسی نقصی ندارد. تسویه روح و مستوی بودن روح «مستوی الخلقه» بودن روح چیست؟ با «فاء» فصیحیه، «فاء» فصیحیه یعنی «فاء» تفسیر؛ ﴿وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها﴾، ﴿سَوَّاها﴾ یعنی چه؟ ﴿فَ﴾ این «فاء»، تفسیر می کند تسویه نفس را؛ انسان روحش «مستوی الخلقه» است حالا بدن گاهی «ناقص الخلقه» در می آید ولی روح «ناقص الخلقه» نیست «مستوی» است «مستوی الخلقه» است یعنی چه؟ یعنی عالِم و دانشمند است. «فاء»، «فاء» ی فصیحیه است تسویه خلقت را تفسیر می کند. روح انسان «مستوی الخلقه» است یعنی چه؟ یعنی ﴿فَاَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها﴾؛ خدا ملهِم است از راه الهام به خود نفس، چه چیزی را فهماند؟ نه اینکه چه چیزی بد است و چه چیزی خوب است؟ یا آسمان چند طبقه است؟ اینها را بعد یاد می گیرد، آنچه برای او خوب است را به او گفتیم، آنچه برای او بد است را به او گفتیم؛ نه اینکه چه چیزی در عالم خوب است و چه چیزی در عالم بد است، این چه چیزی در عالم خوب است و چه چیزی در عالم بد است شاید به کار او نیاید؛ اما آنچه به کار او می آید را به او الهام کردیم؛ ﴿فَاَلْهَمَها فُجُورَها﴾ نه «الفجور»، ﴿فُجُورَها وَ تَقْواها﴾ نه «التقوی». یک وقت کسی کتاب کلی می نویسد که چه چیزی بد است و چه چیزی خوب است و چه چیزی حلال است و چه چیزی حرام است چه چیزی حسن است و چه چیزی قبیح است چه چیزی خیر است و چه چیزی شر است، این کلیات است افراد هم مختلف هستند یکسان نیستند نفوس هم مختلف است. یک وقت است که نه، در درون جان انسان کتابچه ای است که بدی او و خوبی او، چه چیزی برای او بد است و چه چیزی برای او خوب است را در آن نوشتیم و به او دادیم هیچ کس نمی تواند بگوید که من حق و باطل را تشخیص نمی دهم آن امور نظری را که بعد با تحصیل یاد می گیرند اگر یاد نگرفت معذور است برای اینکه در دسترس او نبود؛ اما آن راه های اولیه را فرمود هیچ کس معذور نیست ما در درون او گذاشتیم مشروط به اینکه این را به هم نزند اگر ـ خدای ناکرده ـ بیراهه رفته مثل آن است که یک مقدار گَرد و خاک روی همین خطوط الهی پاشیده؛ وقتی روی این خطوط الهی رنگ بپاشد و زنگ بزند خوانا نیست. این آیاتی که دارد که ﴿کَلاَّ بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ﴾ یعنی این گناهانی که کردند گاهی تعبیر «رِین» دارند، گاهی تعبیر «قِین» دارند، گاهی تعبیر «طبع» دارند.[19]
[20]
«رِین» را به معنی «غطاء» گفتند «چِرک» گفتند، «ضنک» گفتند، پرده ای است روی همین خط، این خطوط نوشته شده[21]
حالا شما روی آن پرده ای بگذارید خوانا نیست. کلمه «قِین» هم چند جا در نهج البلاغه به کار رفته ظاهراً در بعضی از موارد متعدی به کار رفته، در بعضی از موارد لازم؛ غالب آن موارد لازم است و در بعضی از موارد هم متعدی به کار رفته است که ﴿رانَ﴾ به معنی «اران» است. در این قسمت که فرمود: ﴿کَلاَّ بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ﴾، این ﴿رانَ﴾ لازم است و این ﴿ما﴾ فاعل آن است آنچه را که اینها انجام می دهند پرده ای روی قبلشان است؛ چون قلب اگر پرده داشته باشد جایی را نمی بیند. کار نفس پرده گذاری است، یا نفس «مسوّله» است یا نفس «امّاره» است نفس خودش آمده به جنگ انسان؛ این نفس «امّاره»، این نفس «مسوّله» اول بازیگری می کند، انسان را سرگرم می کند، وقتی سرگرم شد او را صید می کند وقتی صید کرد «امّار بالسوّء» است از آن به بعد فرمانروایی برای اوست. اول «تسویل» می کند زشت را زیبا نشان می دهد بد را خوب نشان می دهد شرّ را خیر، قبیح را حَسن نشان می دهد تا آن را صید کند این می شود «تسویل». گاهی برادر را به چاه انداختن برای انسان زیبا ظهور می کند که وجود مبارک یعقوب به فرزندانشان فرمود: ﴿بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ اَنفُسُکُمْ﴾[22]
[23]
خیال کردید این کار، کار خوبی است و برادرتان را به چاه انداختید. سامری خودش گفت: ﴿سَوَّلَتْ لی نَفْسی ﴾؛[24]
گوساله پرستی برای من یک چیز زیبایی جلوه کرده است که مردم را از این راه فریب بدهم این «تسویل» است. کار نفس، اول «تسویل» است وقتی که اسیر گرفت امّاره به سوء می شود، اول امّاره به سوء نیست ﴿اِنَّ النَّفْسَ لَاَمَّارَةُ بِالسُّوءِ اِلاّ مَا رَحِمَ رَبِّی﴾[25]
مربوط به اواخر امر است وقتی اسیر گرفت می شود امیر، ولی قبلاً با حیله و تسویل کاری می کند که برادر را به چاه انداختن کاری زیبا نشان می دهد یا گوساله را معبود و ربّ، نشان دادن زیبا نشان می دهد. سامری گفت: ﴿سَوَّلَتْ لی نَفْسی ﴾؛ وجود مبارک یعقوب به آنها فرمود: ﴿سَوَّلَتْ لَکُمْ اَنفُسُکُمْ﴾ آمدید این کار را کردید. نفس کارش این است، نمی شود گفت که روی نفس پرده رفت، اصلاً نفس خودش پرده انداز است اگر روی قلب ـ معاذالله ـ پرده رفت آن فرمانروایی را انجام نمی دهد.
پرسش: ...
: این اولی که ملهمه است، ذات اقدس الهی به او الهام کرد این شخص اگر کار بد نکند همین طور می ماند این نورانیت برای او هست این اولین بار ملهمه است که فرمود: ﴿وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها ٭ فَاَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها﴾ این نفس ملهمه همان است که مهمان دار است یعنی علومی که میزبان اند و صاحب خانه اند ذات اقدس الهی به اینها داد و به انسان هم گفت چیزهایی یاد بگیر که با صاحب خانه بسازد، چیزهایی یاد گرفتی که با صاحب خانه نمی سازد این کارهای تو کم کم رنگ می پاشد روی صاحب خانه، پرده می گذارد جلوی چشم صاحب خانه، قفل می کند درِ خانه صاحب خانه را، طبع می کند قفل می کند چِرکی می کند رنگ می کند به تعبیرات مختلف. ﴿ما کانُوا یَکْسِبُونَ﴾ فاعل ﴿رانَ﴾ است، یعنی آن عمل ها، مثل ناپرهیزی که انسان غدّه های بدخیمی پیدا می کند یعنی همین غذاهای ناپرهیزانه باعث آن غدّه و عقده می شود همین سیئات باعث رنگ و زنگ می شود ﴿ما کانُوا یَکْسِبُونَ﴾ رِین می شود طبع می شود قِین می شود پرده می شود. آنجایی که «رانَ» در نهج البلاغه به کار رفت آنجا «رانَ» به معنی «ارانَ» است گاهی متعدی است؛ «علی ای حال» ﴿ما کانُوا یَکْسِبُونَ﴾ فاعل ﴿رَانَ﴾ است نه «مُرین».
یک بیان نورانی حضرت امیر (سلام الله علیه) در نامه ای برای معاویه نوشت که چرا مردم را به میدان می فرستی، بیا باهم بجنگیم تا معلوم بشود که «اَیُّنَا الْمَرِینُ عَلَی قَلْبِهِ»؛[26]
آیا رِین در قلب ماست یا در قلب شما؟ چرا مردم را به کشتن می دهید؟ اگر هنر مبارزه را دارید بیا! که عمرو عاص به معاویه گفت که علی پیشنهاد خوبی می دهد این هم زیر چشم نگاه کرد که «طَمِعْتَ[فِیهَا]»؛ تو می دانی من اگر به جنگ علی بروم زنده برنمی گردم تو در خلافت طمع کردی به من می گویی برو میدان.[27]
حضرت در آنجا فرمود معلوم می شود «اَیُّنَا الْمَرِینُ عَلَی قَلْبِهِ» در نهج چهار بار کلمه «رِین» به کار رفته است و یک جا متعدی به کار رفته که ظاهراً نظیر بعضی از اموری که هم متعدی به کار می رود هم لازم، آنجا که متعدی به کار رفته است به معنی «ارانَ» است.
پرسش: فرق روح با نفس چیست؟
پاسخ: روح جامع است اینها مراتبی دارند بعضی از مراتب قلب نامیده می شود، بعضی از مراتب نفس نامیده می شود گاهی نفس به معنی کل روح است البته؛ در خطبه 91 فرمود: «وَ لَمْ تَطْمَعْ فِیهِمُ الْوَسَاوِسُ فَتَقْتَرِعَ بِرَیْنِهَا عَلَی فِکْرِهِمْ» که این «رِین» روی فکر می آید، نه اینکه خدا فاعل «رِین» باشد، خدا «ارانه» می کند نه «رانَ» باشد. در آنجا فرمود: فَتَقْتَرِعَ بِرَیْنِهَا عَلَی فِکْرِهِمْ وَ مِنْهُمْ مَنْ هُوَ فِی خَلْقِ الْغَمَام ».
در خطبه 191 اوایل خطبه این است و شهادت می دهم که خدا پیامبر را به عنوان رسول (علیه و علی آله آلاف التّحیة و الثناء) خلق کرده، «قَدْ قَادَتْهُمْ اَزِمَّةُ الْحَیْنِ وَ اسْتَغْلَقَتْ عَلَی اَفْئِدَتِهِمْ اَقْفَالُ الرَّیْن »؛ اصل خطبه این است: «وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ ابْتَعَثَهُ وَ النَّاسُ یَضْرِبُونَ فِی غَمْرَةٍ وَ یَمُوجُونَ فِی حَیْرَةٍ قَدْ قَادَتْهُمْ اَزِمَّةُ الْحَیْنِ وَ اسْتَغْلَقَتْ عَلَی اَفْئِدَتِهِمْ اَقْفَالُ الرَّیْنِ» که باز این «اَقْفَالُ» می شود فاعل «اسْتَغْلَقَتْ» است که این هم به معنی «ارانَ» نیست.
در نامه دَه به این صورت آمده است «وَ قَدْ دَعَوْتَ اِلَی الْحَرْبِ» به معاویه فرمود: «فَدَعِ النَّاسَ جَانِباً وَ اخْرُجْ اِلَیَّ وَ اَعْفِ الْفَرِیقَیْنِ مِنَ الْقِتَالِ لِتَعْلَمَ اَیُّنَا الْمَرِینُ عَلَی قَلْبِهِ» که قلب می شود «مَرین»، آن ﴿ما کانُوا یَکْسِبُونَ﴾ آن سیئات «رِین» است. فرمود بیا در میدان جنگ باهم مبارزه بکنیم تا معلوم بشود که «اَیُّنَا الْمَرِینُ عَلَی قَلْبِهِ» که این هم باز «رانَ» است و معنای «ارانَ» را ندارد، نه چرکین کرد، آن عمل باعث چرکین شد.
در نامه 58 هم به این صورت آمده است فرمود: «فَمَنْ تَمَّ عَلَی ذَلِکَ مِنْهُمْ فَهُوَ الَّذِی اَنْقَذَهُ اللَّهُ مِنَ الْهَلَکَةِ وَ مَنْ لَجَّ وَ تَمَادَی فَهُوَ الرَّاکِسُ الَّذِی رَانَ اللَّهُ عَلَی قَلْبِهِ» اینجاست که «رانَ» به معنی «ارانَ» آمده است که «رَانَ اللَّهُ عَلَی قَلْبِهِ» یعنی طبع کرد پرده انداخت «وَ صَارَتْ دَائِرَةُ السَّوْءِ عَلَی رَاْسِه » وگرنه همه موارد این «رانَ» به معنای لازم است.
«علی ای حال» فرمود قیامت همه حساب هایش مشخص است چه فجّار چه ابرار چه مقرّبین، همه بخش هایشان مشخص است، آنهایی که فجّار هستند کتابشان در سجّین است آنها که ابرار هستند کتابشان در علّیین است. علّیین مشهود مقرّبین است قهراً سجّین هم مشهود آنهاست؛ منتها این فخری است برای ابرار که نامه اینها تحت نظر مقرّبین است. آن وقت آن شراب هایی که می چشانند آن قدح هایی که می چشانند از آن به بعد بین ابرار و مقرّبان تفاوت است که ذکر می کنند وگرنه در سوره 47 که به نام حضرت است، فرمود آنجا سخن از چشمه و قَدح و شیشه و اینها نیست، در بهشت ﴿وَ اَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ یَتَغَیَّرْ طَعْمُهُ﴾، ﴿اَنْهَارٌ مِنْ ماءٍ غَیْرِ آسِنٍ﴾، ﴿اَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِینَ﴾.[28]
در بیاناتی که مرحوم شیخ طوسی هم در تبیان دارد، دارد که «رانت الخمر» چون خمر مؤنث است «رانت الخمر علی قلبه»، «رانت»؛ یعنی پوشاند، یعنی پرده ای روی قلب اینها آمده که خلاصه «رِین» را به خود خمر اسناد می دهد.[29]

 

[1] بقره/سوره2، آیه4.

[2] آل عمران/سوره3، آیه9.

[3] مطففین/سوره83، آیه4.

[4] الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل، الزمخشري، ج4، ص721.

[5] التبيان في تفسير القرآن، الشيخ الطوسي، ج10، ص298.

[6] قیامه/سوره75، آیه5.

[7] مریم/سوره19، آیه9.

[8] انسان/سوره76، آیه1.

[9] قیامه/سوره75، آیه37.

[10] مدثر/سوره74، آیه31.

[11] مدثر/سوره74، آیه36.

[12] اعراف/سوره7، آیه85.

[13] مدثر/سوره74، آیه25.

[14] مدثر/سوره74، آیه19.

[15] التفسير الصافي، الفيض الكاشاني، ج5، ص247.

[16] شمس/سوره91، آیه7 -8.

[17] شمس/سوره91، آیه1-2.

[18] شمس/سوره91، آیه5-7.

[19] توبه/سوره9، آیه87.

[20] منافقون/سوره63، آیه3.

[21] مجمع البحرين ط-الحسینی، الطريحي النجفي، فخر الدين، ج6، ص259.

[22] یوسف/سوره12، آیه18.

[23] یوسف/سوره12، آیه83.

[24] طه/سوره20، آیه96.

[25] یوسف/سوره12، آیه53.

[26] نهج البلاغة، الدشتي، محمد، ج1، ص249.

[27] وقعة صفّين، المنقري، نصر بن مزاحم، ج1، ص387.

[28] محمد/سوره47، آیه15.

[29] التبيان في تفسير القرآن، الشيخ الطوسي، ج10، ص299.