جلسه 1398/10/07

بسم الله الرحمن الرحیم



تفسير سوره مطففين/ تفسير آيات 1 تا17


موضوع: تفسیر سوره مطففین/ تفسیر آیات 1 تا17
﴿وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفینَ (1) الَّذینَ اِذَا اکْتالُوا عَلَی النَّاسِ یَسْتَوْفُونَ (2) وَ اِذا کالُوهُمْ اَوْ وَزَنُوهُمْ یُخْسِرُونَ (3) اَ لا یَظُنُّ اُولئِکَ اَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ (4) لِیَوْمٍ عَظیمٍ (5) یَوْمَ یَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمینَ (6) کَلاَّ اِنَّ کِتابَ الفُجَّارِ لَفی سِجِّینٍ (7) وَ ما اَدْراکَ ما سِجِّینٌ (8) کِتابٌ مَرْقُومٌ (9) وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبینَ (10) الَّذینَ یُکَذِّبُونَ بِیَوْمِ الدِّینِ (11) وَ ما یُکَذِّبُ بِهِ اِلاَّ کُلُّ مُعْتَدٍ اَثیمٍ (12) اِذا تُتْلی عَلَیْهِ آیاتُنا قالَ اَساطیرُ الْاَوَّلینَ (13) کَلاَّ بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ (14) کَلاَّ اِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ یَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ (15) ثُمَّ اِنَّهُمْ لَصالُوا الْجَحیمِ (16) ثُمَّ یُقالُ هذَا الَّذی کُنْتُمْ بِهِ تُکَذِّبُونَ (17) ﴾سوره مبارکه «مطفّفین» یعنی سوره ای که «علم بالغلبه» اش این است سوره ای که «یذکر فیها المطفّفین»[1]
نه اینکه نام سوره «مطفّفین» باشد. وجود مبارک حضرت که از مکه به مدینه مهاجرت کردند دیدند اولین مشکل مردم مدنی بدرفتاری تاجران و کاسبان است در کیل و وزن؛ این مشکل اقتصادی و بدرفتاری خرید و فروش را ذات اقدس سریعاً درمان کرد ﴿وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفینَ﴾، کلمه «مطفّف» فقط یک بار در قرآن ذکر شد آن هم در همین سوره است. «تطفیف» این است که انسان حق کسی را کم بگذارد، این گاهی در خرید و فروش است گاهی در تدریس است گاهی در پژوهش است گاهی در تحقیقات پزشکی است گاهی در تحقیقات داروسازی است اگر پزشکی فرصت کافی برای معاینه ندارد به هر اندازه ای که دید این بیماریِ بیمار را سهل بگیرد و با جان مردم بازی کند این هم گرفتار تطفیف است. پژوهش ها همین طور است تدریس اساتید این طور است، استادی که در حوزه یا دانشگاه بدون تحقیق قبلی، تحقیق مستوفا، تدریس می کند گرفتار همین تطفیف است و اگر روزی فرصت نکرد تحقیق نهایی را به عمل بیاورد، روز بعد لااقل جبران بکند که گرفتار تطفیف نشود.
مسئله ﴿وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفینَ﴾ در خرید و فروش خواه در این سوره خواه در سوره مبارکه «اسراء» و مانند آن که می خوانیم آمد جامع اینها همان است که در سوره مبارکه «هود» بود. در سوره کنونی سخن از کیل و وزن است در سوره «اسراء» آن هم سخن از کیل و وزن بود که آن را دو بار باید بخوانیم: یکی اینکه قرآن کریم این را جزء حکمت عملی می داند، یکی اینکه اصل کیل و وزن را فرمود باید رعایت کنید. سوره مبارکه «اسراء» این بود: ﴿وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْیَتیمِ اِلاَّ بِالَّتی هِیَ اَحْسَنُ حَتَّی یَبْلُغَ اَشُدَّهُ وَ اَوْفُوا بِالْعَهْدِ اِنَّ الْعَهْدَ کانَ مَسْؤُلاً ٭ وَ اَوْفُوا الْکَیْلَ اِذا کِلْتُمْ﴾،[2]
یک؛ ﴿وَ زِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقیمِ﴾،[3]
دو؛ ﴿ذلِکَ خَیْرٌ وَ اَحْسَنُ تَاْویلاً﴾[4]
در خرید و فروش در کیل و وزن که غالبِ داد و ستد در کیل و وزن بود وگرنه در معدود و ممسوح مثل گردو و تخم مرغ که در یک عصر با شمارش خرید و فروش می شد آن هم همین طور است. پارچه ها که ممسوح است آن هم همین طور است کارها یا با کیل است یا با وزن است یا با عَدّ است یا با مساحت که «اکتیال، اتّزان، اعتداد» اینها انواع سه ـ چهارگانه بود که مرحوم شیخ طوسی در تبیان ذکر کرد[5]
که قبلاً بحث شد.
آنهایی که خرید و فروش آنها است با عدّ است اعتداد است، یعنی عدد را معیار خرید و فروش قرار دادند، بعضی ها اکتیال است بعضی ها اتزان است که وزن می کنند و مانند آن. در این کریمه سوره مبارکه «اسراء» به کیل و وزن اشاره کردند که دوباره باید بحث شود. در سوره مبارکه «هود» که قبلاً اشاره شد و جزء «جوامع الکلم» است که آیه سوره مبارکه «هود» این بود: ﴿وَ لا تَنْقُصُوا الْمِکْیالَ وَ الْمیزانَ اِنِّی اَراکُمْ بِخَیْرٍ وَ اِنِّی اَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ مُحیطٍ ٭ وَ یا قَوْمِ اَوْفُوا الْمِکْیالَ وَ الْمیزانَ بِالْقِسْطِ﴾[6]
بعد فرمود اینها تمثیل است و نه تعیین. آنکه تعیین است و جزء «جوامع الکلم» است این است: ﴿وَ لا تَبْخَسُوا النَّاسَ اَشْیاءَهُمْ﴾[7]
پس اگر پزشکی فرصت کافی ندارد برای معاینه دقیق، مشمول این بَخس است و اگر محقّقی فرصت کافی برای پژوهش ندارد مشمول این نهی است که قبلاً اشاره شد که ما کلمه ای جامع تر از «شیء» نداریم مخصوصاً وقتی به جمع بسته شود و بشود «اشیاء». کلمه ای هم جامع تر از «ناس» نداریم، «ناس» همه مردم را شامل می شود مسلمان و غیر مسلمان. این سخن جزء حقوق بین المللی اسلام است؛ یعنی چه بین مسلمان ها چه بین اهل کتاب چه بین انسان ها هر کس هست، در خرید و فروش و در صادرات کم نگذارید، نقصی در کیل و وزنتان نباشد و این ﴿لا تَبْخَسُوا النَّاسَ اَشْیاءَهُمْ﴾ شامل حوزوی ها و دانشگاهی ها و پزشکان همه می شود که اگر پزشکی فرصت کافی ندارد برای اینکه بفهمد این بیماری چیست یا داروی آن چیست او بَخس کرده و مشمول این نهی است. جامعه وقتی به مقصد می رسد که هیچ کسی در هیچ چیزی کم نگذارد. این ﴿وَ لا تَبْخَسُوا النَّاسَ اَشْیاءَهُمْ﴾ جزء «جوامع الکلم» است و آن کیل و وزن و مانند آن، جزء تمثیل مندرج در این قانون کلی اند نه تعیین و اینکه در خصوص سوره مبارکه «مطفّفین» نام کیل و وزن را بُرد برای اینکه محل ابتلای مردم مدینه بود.
مطلب بعدی آن است که درست است که مسئله اقتصاد یک امر مادی است، اما از یک نظر جامعه را آرام می کند در صورتی که عدل در کیل و وزن رعایت بشود و جامعه حکیم آرام زندگی می کند. همین مسئله کیل و وزن را که در سوره مبارکه «اسراء» مطرح کرد در ردیف سایر مسائل به عنوان حکمت الهی می شمارد. در سوره مبارکه «اسراء» از آیه 22 به بعد از توحید شروع می کند ﴿لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ اِلهاً آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُوماً مَخْذُولاً﴾ این تقریباً بیش از بیست آیه است که اول از توحید شروع می شود، بعد حرمت پدر و مادر است، بعد رعایت حقوق «ذی القربی» است، بعد تحریم تبذیر و اسراف و مانند آن است؛ بعد تحریم قتل اولاد است ﴿وَ لا تَقْتُلُوا اَوْلادَکُمْ خَشْیَةَ اِمْلاقٍ﴾[8]
که قبلاً هم به عرض شما رسید که قرآن کریم به آن نکات اساسی اشاره می کند، نمی گوید کسی گدا می شود، فرمود فقیر است فقیر بر وزن «فعیل» به معنی مفعول است فقیر یعنی کسی که ستون فقراتش شکسته است و قدرت قیام ندارد و خشیت املاق هم همین طور است، کسی که جیبش خالی است کیفش خالی است او گرفتار املاق است یعنی تملّق و چاپلوسی. نفرمود خشیه ی گدایی، فرمود اگر وضع مالی شما خوب نیست برای اینکه مبادا بترسید گرفتار تملّق و چاپلوسی بشوید فرزندتان را نکشید. آنها در خشکسالی ها فرزندان خودشان را می کشتند «یغذوا[یَغْذُو] اَحَدُکُمْ کَلْبَهُ وَ یَقْتُلُ وَلَدَهُ»[9]
فرمود این کار را نکنید. نفرمود برای اینکه مبادا مسائل مالی تان تمام بشود، فرمود اگر وضع مالی کسی خوب نبود گرفتار املاق، تملّق، چاپلوسی، مدح این، ذمّ آن خواهد بود. در بیانات نورانی حضرت امیر (سلام الله علیه) هم است که «اِذَا اَمْلَقْتُمْ فَتَاجِرُوا اللَّهَ بِالصَّدَقَة»؛[10]
این «اِذَا اَمْلَقْتُمْ » کنایه از آن است که اگر وضع مالی تان کم بود و ضعیف بودید، تجارت کنید با خدا و آن این است که صدقه بدهید هر اندازه که دارید صدقه بدهید این تجارت با خداست. «اِذَا اَمْلَقْتُمْ فَتَاجِرُوا اللَّهَ بِالصَّدَقَة». اینجا هم فرمود: ﴿وَ لا تَقْتُلُوا اَوْلادَکُمْ خَشْیَةَ اِمْلاقٍ﴾ بعد مسائل عفّت را ذکر فرمود قتل نفس را ذکر فرمود، بعد مسئله کیل و وزن را ذکر فرمود آن گاه ﴿وَ لا تَقْفُ ما لَیْسَ﴾ بدون تحقیق حرف زدن را نهی کرد؛ فرمود: ﴿کُلُّ ذلِکَ کانَ سَیِّئُهُ عِنْدَ رَبِّکَ مَکْرُوهاً ٭ ذلِکَ مِمَّا اَوْحی اِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ﴾. اینکه خدا فرمود: ﴿وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَ الْحِکْمَةَ﴾[11]
در این بیست آیه یا بیشتر حکمت الهی را ذکر کرد توحید حکمت است، پرهیز از کم فروشی هم حکمت است. این قدر مسئله اقتصاد و رعایت حقوق مردم محترم است که ذات اقدس الهی این را در ردیف مهم ترین کارهایش شمرده؛ در پایان در نتیجه گیری فرمود که ﴿ذلِکَ مِمَّا اَوْحی اِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ﴾[12]
اینها حکمت عملی است، آن مسئله توحید حکمت نظری است، این مسئله عفیف بودن، پاکدامن بودن، بیراهه نرفتن، راه کسی را نبستن و کیل و وزن را رعایت کردن اینها حکمت است. کاسبی که کم نمی دهد گران نمی فروشد حکیم است؛ شما می خواهید او بوعلی باشد؟! اگر همه کسبه، همه ماها در کاری که داریم کم نگذاریم جامعه، جامعه حکمت است راحت هستیم. اطمینان جزء بهترین برکات زندگی است. ﴿ذلِکَ مِمَّا اَوْحی اِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ﴾ آن مسائل توحیدی و معارف اعتقادی سرجایش محفوظ است؛ البته حکمت درجاتی دارد مثل اینکه علم درجاتی دارد ﴿ذلِکَ مِمَّا اَوْحی اِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ﴾.
«فتحصّل» که اینها مصادیق هستند، یک؛ آیه سوره مبارکه «هود» که دارد: ﴿وَ لا تَبْخَسُوا النَّاسَ اَشْیاءَهُمْ﴾ جزء «جوامع الکلم» است قانون کلی است و قانون اساسی است، دو؛ و جامعه، هم در بخش اندیشه هم در بخش عمل با حکمت آرام می گیرد، سه.
اما ﴿الَّذینَ اِذَا اکْتالُوا عَلَی النَّاسِ یَسْتَوْفُونَ﴾ درباره بعضی از کسبه مدینه داشتند که اینها دو تا کیل داشتند. بحثی که قبلاً مطرح شد که اینها وقتی می خریدند با کیل عمومی می خریدند؛ این هم رسم است این عیب ندارد، با آن کیل های عمومی یکجا چند تُن کالا می خرند، بعد جزء جزء می فروشند این نقص نیست؛ اما نقص در این است که در گرفتن کامل بگیرند و در دادن ناقص بدهند آن نقص است. برخی ها در مدینه دو تا ترازو داشتند چیزی که می خواستند بخرند با آن ترازو می خریدند وقتی چیزی می خواستند بفروشند با تراوز دیگر یا دو تا کیل داشتند؛ این بد بود، چه آن قسمی که اکتیال کامل باشد کیل ناقص باشد بد است چه دو کیله بودن و دو ترازو بودن هم نقص است. فرمود: ﴿اَ لا یَظُنُّ اُولئِکَ اَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ﴾ این نه به این معناست که مظنّه درباره معاد کافی است، بلکه گمان هم اگر باشد انسان پرهیز می کند که نمونه اش در بحث دیروز اشاره شد؛ منتها آیه آن را نخواندیم.
پرسش: ...
پاسخ: بله منتها باوری که احتمال خلاف هم در آن است اما اگر یقین باشد که احتمال خلاف در آن نیست. در بعضی از موارد می فرماید که این مورد به قدری مهم است که اگر کسی مظنه هم داشته باشد باید عمل بکنند برای اینکه قدرت آن محتمل، به احتمال سرایت می کند؛ همان مثالی که معروف است. اگر کسی احتمال بدهد که مثلاً این کاسه و این ظرف این استکان یا این نعلبکی خوب شسته نشد آدم این طور نیست که چایی نخورد؛ اما اگر احتمال بدهد که ـ خدای ناکرده ـ یک مقداری سمّ در آن هست ولو احتمال خیلی ضعیف، این قدرت محتمل، این احتمال ضعیف را تقویت می کند و انسان پرهیز می کند. می فرماید وضع جهنم طوری است که شما احتمالش هم بدهید باید پرهیز کنید. در سوره مبارکه «بقره» این است: ﴿وَ اسْتَعینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ وَ اِنَّها لَکَبیرَةٌ اِلاَّ عَلَی الْخاشِعینَ﴾[13]
آنها که در دستگاه الهی خاشع اند نماز برای آنها سنگین نیست، وجود مبارک حضرت فرمود: «قُرَّةُ عَیْنِی فِی الصَّلَاة»؛ [14]
(«حُبِّبَ اِلَیَّ مِنَ الدُّنْیَا النِّسَاءُ وَ الطِّیبُ وَ قُرَّةُ عَیْنِی فِی الصَّلَاةِ. ) هنگام نماز که می شد حضرت به بلال می فرمود بلال اذان بگو، ما را سبک بکن ما را راحت بکن که با دوستمان سخن بگوییم؛[15]
( «قَالَ النَّبِیُّ صجُعِلَتْ قُرَّةُ عَیْنِی فِی الصَّلَاةِ وَ کَانَ یَقُولُ اَرِحْنَا یَا بِلَال . )این نماز برای افراد خاشع لذیذ است خستگی او را رفع می کند؛ اما دیگران نه؛ یک بار سنگینی احساس می کنند. فرمود: ﴿وَ اسْتَعینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ وَ اِنَّها لَکَبیرَةٌ اِلاَّ عَلَی الْخاشِعینَ﴾ خاشعین چه کسانی هستند؟ ﴿الَّذینَ یَظُنُّونَ اَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَ اَنَّهُمْ اِلَیْهِ راجِعُونَ﴾ با اینکه یقین دارند مظنّه ندارند. چرا از خاشعینی که اهل یقین هستند و اهل علم هستند به مظنّه تعبیر می کند؟ برای اینکه بفهماند که قیامت طوری است که انسان اگر مظنّه هم داشته باشد باید محتاطانه راه برود، این قدر مهم است؛ لذا در سوره «مطفّفین» می فرماید که اینها گمان قیامت ندارند؟ گمان کافی نیست باید یقین داشته باشند ولی آن قدر مسئله قیامت مهم است که گمانش کافی است برای اینکه انسان محتاطانه حرکت کند وگرنه در آیه 46 سوره مبارکه «بقره» خاشعین یقین دارند، اینها که اهل مظنّه نیستند، ﴿الَّذینَ یَظُنُّونَ اَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَ اَنَّهُمْ اِلَیْهِ راجِعُونَ﴾.
اما در جریان حکیم بودن ﴿وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَ الْحِکْمَةَ﴾ نشان می دهد که این حکمت اختصاصی به مسائل علمی و خداشناسی و عقاید نیست، هم مسائل عقاید و خداشناسی و اصول دین و فروع دین و نبوت و ولایت و امامت و اینها حکمت است، هم پرهیز از کم فروشی و گران فروشی حکمت است.
پرسش: ...
پاسخ: نه، معرفت علمی است عملی نیست؛ شناخت امر علمی است اما عمل به دستور خدا بله، حکمت عملی است. اما علم به خدا حکمت علمی است. غرض این است که ﴿وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَ الْحِکْمَةَ﴾ آدم را یاد بدهد که ﴿وَ لا تَبْخَسُوا النَّاسَ اَشْیاءَهُمْ﴾ چیزی را کم نگذارید این حکمت است؛ یعنی طبیبی که درست معاینه می کند درست دارو می نویسد حکیم است، کاسبی که درست پیمانه دارد درست وزن دارد کم و زیاد در کسب او نیست حکیم است؛ کسی که بنا شد نگهبانی بدهد و نمی خوابد او حکیم است حکمت عملی دارد. فرمود اینها حکمتی است که خدا به شما گفته است. عدل حکمت عملی است، رعایت حقوق دیگران حکمت عملی است منتها اینها مراتبی دارد در بخشی از آیات فرمود: ﴿لَهُمْ دَرَجَاتٌ﴾، [16]
﴿زَادَتْهُمْ اِیمَاناً﴾؛[17]
در بخشی از آیات فرمود: ﴿هُمْ دَرَجاتٌ﴾[18]
این طور نیست که شافعی و امثال شافعی بگویند که اینجا «لام» محذوف است سخن از حذف «لام» نیست. ﴿لَهُمْ دَرَجَاتٌ﴾ درباره گروه ضعیف و متوسط است، ﴿هُمْ دَرَجاتٌ﴾ درباره گروه برتر است که درجه با صاحب درجه یکی است خود انسان بالا می رود، نه اینکه این شخص چند درجه سردوشی داشته باشد؛ اینها یک امور اعتباری است که فلان کس فلان درجه را دارد اما مؤمن ایمانش پنج درجه شد یعنی گوهر هستی او بالاست لذا «لام» محذوف نیست. در سوره «انفال» و «آل عمران» فرقشان همین است یک جا «لام» دارد ﴿لَهُمْ دَرَجَاتٌ﴾، یک جا لام ندارد ﴿هُمْ دَرَجاتٌ﴾؛ آن که در راه است ﴿لَهُمْ دَرَجَاتٌ﴾، آن که به مقصد رسیده است ﴿هُمْ دَرَجاتٌ﴾ اینها به هر حال حکمت است ولی اگر کسی مراحل حکمت را ارزیابی کند برابر این بیست آیه سوره مبارکه «اسراء» مشخص می شود؛ صدر آن از توحید شروع شده بخش های پایانی اش از مسئله کیل و وزن و مانند آن است. کاسبی که معتدلانه کیل کند و معتدلانه وزن کند او در حدّ یک اقتصاد حکیم است یعنی بیراهه نرفت و راه کسی را هم نبست. ﴿ذلِکَ مِمَّا اَوْحی اِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ﴾؛ «جامع الکلم» آن، همان ﴿لا تَبْخَسُوا النَّاسَ اَشْیاءَهُمْ﴾ است.
غرض این است که کلمه «مظنّه» این طوری است که اگر در این کار شما مظنّه هم داشته باشید باید که رعایت بکنید. خدای سبحان این طور نیست که به آدم فرصت بدهد هر کاری که دلش می خواهد کم و زیاد کند. در سوره مبارکه «لقمان» این را فرمود در موارد دیگر هم باز هم آمده است. لقمان را که گفتند حکیم است و خدای سبحان فرمود: ﴿وَ لَقَدْ آتَیْنا لُقْمانَ الْحِکْمَةَ﴾[19]
آن گاه حکمت لقمان را می شمارد اولش معرفت الهی است بله، این درست است حکمت است؛ اما پایین می رسد به همین مسئله مثقال حبّه؛ اگر بازار مسلمان ها طوری باشد که اختلاس در آن نباشد کم نباشد زیاد نباشد ربا نباشد حلال و حرام مخلوط نشود اینها حکمت است. شما دلتان این را نخواهد که یک کاسب بشود حکیمی مثل بوعلی، این نیست؛ همین که عادل بود عدل حکمت است جامعه با این راحت زندگی می کند. خدا درباره لقمان فرمود ما به او حکمت دادیم. آن وقت حرف لقمان حکیم را تشریح می کند یعنی اینها همه حکمت است. اگر در سوره «لقمان» آیه دوازده فرمود: ﴿وَ لَقَدْ آتَیْنا لُقْمانَ الْحِکْمَةَ﴾ بعد از ﴿اَنِ اشْکُرْ لِلَّهِ﴾ شروع کرد معرفت خدا، حمد خدا این حکمت بود تا بخش های بعدی هم جزء حکمت است که لقمان می فرماید: ﴿یا بُنَیَّ اِنَّها اِنْ تَکُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فی صَخْرَةٍ اَوْ فِی السَّماواتِ اَوْ فِی الْاَرْضِ یَاْتِ بِهَا اللَّهُ اِنَّ اللَّهَ لَطیفٌ خَبیرٌ﴾[20]
حالا چه گناه چه ثواب، چه مال مردم چه مال وقف، چه مال خودت؛ یک مثقال حبّه، وزن یک حبّه باشد پس ریز است، همین ریز دور باشد، در حجاب باشد در تاریکی باشد ﴿یَاْتِ بِهَا اللَّهُ﴾ چرا؟ چون همه جا خداست دور است برای ما دور است نه برای او که ﴿وَ هُوَ الَّذی فِی السَّماءِ اِله وَ فِی الْاَرْضِ اِله ﴾.[21]
اگر ﴿فی صَخْرَةٍ﴾ باشد او «مع کل شیء» حضور دارد، اگر «فی السّماء» باشد ﴿وَ هُوَ الَّذی فِی السَّماءِ اِله﴾، اگر در زمین باشد ﴿فِی الْاَرْضِ اِله ﴾ در زمین و آسمان ذات اقدس الهی حضور دارد برای او دور و نزدیکی فرض ندارد، لذا فرمود یک مثقال حبّه باشد به او می آورد. پس نه ریزی نه دوری، نه دیری، نه حجاب و نه تاریکی هیچ چیز مانع نیست این حکمت است.
غرض این است که اگر کارمندی، اگر کاسبی، اگر نگهبانی وضع خودش را بداند این حکمت عملی است در حیطه خودش حکیمانه دارد زندگی می کند این عدل است عدل به هر حال حکمت الهی است.
فرمود: ﴿وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفینَ ٭ الَّذینَ اِذَا اکْتالُوا عَلَی النَّاسِ یَسْتَوْفُونَ ٭ وَ اِذا کالُوهُمْ اَوْ وَزَنُوهُمْ یُخْسِرُونَ ٭ اَ لا یَظُنُّ اُولئِکَ اَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ﴾ اینها گمان نمی کنند یعنی گمان هم کافی است؛ البته گمان برای نگهداری انسان از بیراهه رفتن و راه کسی را بستن کافی است، ولی دین به گمان اکتفا نمی کند. ﴿لِیَوْمٍ عَظیمٍ﴾ روزی است که همه ایستاده اند اصلاً قیامت را قیامت می گویند برای اینکه رستاخیز است، کسی نشسته نیست کسی خوابیده نیست همه ایستاده اند؛ قیامت است ﴿اَ لا یَظُنُّ اُولئِکَ اَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ ٭ لِیَوْمٍ عَظیمٍ ٭ یَوْمَ یَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمینَ﴾ تا پاسخ خواسته ها و محاسبات الهی را بدهند. بعد فرمود: ﴿کَلاَّ﴾؛ این ﴿کَلاَّ﴾ ردع خیالبافی های آنهاست. آنهایی که می گویند ﴿لَفی خَلْقٍ جَدیدٍ﴾،[22]
بعضی ها مستحیل می پندارند بعضی ها مستبعد می پندارند بعضی «فی شک» اند بعضی سرگردان و کارشان مبهم است. فرمود ﴿کَلاَّ﴾ این طوری نیست حساب روشن است راه روشن است صراط مستقیم است هر کسی مقصدی دارد، بعضی در سجّین هستند بعضی در علّیین هستند بعضی مستقیم راه جهنم را طی می کنند، بعضی مستقیم راه بهشت را طی می کنند؛ ﴿کَلاَّ﴾ این خیالبافی ها و اینها نیست این ردع است. ﴿اِنَّ کِتابَ الفُجَّارِ لَفی سِجِّینٍ﴾ همه اعمال آنها در سجّین است یعنی خود همین سجّین است و این منقول هم هست؛ حالا در سوره مبارکه «فجر» ـ به خواست خدا ـ می آید که جهنمی که قرآن معرفی می کند یک شیء منقولی است گودالی باشد و آنجا آتش درست کنند و مردم را در آن بگذارند این طور تعبیر قرآن یادمان نیست. لذا فرمود که ﴿وَ جی ءَ یَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ یَوْمَئِذٍ﴾؛[23]
جهنم را فرشته ها کشان کشان با زنجیر می آورند، معلوم می شود شیء منقولی است فرمود آن روز جهنم را می آورند. کتاب فجّار در سجّین است، بعد معلوم می شود که براساس اینکه هیزم جهنم خود ظالمین اند،[24]
(﴿وَ اَمَّا الْقَاسِطُونَ فَکَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً﴾.) آن وقت تصور این مطلب که جهنم یک شیء منقول است روشن خواهد شد، حالا خدا نکند که انسان برود ببیند و از آن باخبر باشد ممکن است جهنم های غیر منقول هم داشته باشیم و راه ها دیگری باشد ولی اینکه قرآن نقل می کند یک جهنم منقول است.
﴿کَلّا اِنَّ کِتابَ الفُجَّارِ لَفی سِجِّینٍ ٭ وَ ما اَدْراکَ ما سِجِّینٌ ٭ کِتابٌ مَرْقُومٌ﴾؛ نامه ای است نوشته، پس کتاب اینها در کتاب دیگر است. ملاحظه بفرمایید کتاب فجّار، در سجّین است؛ سجّین عبارت است کتاب مرقوم است؛ پس کتاب در کتاب است مکتوب در مکتوب است. ﴿وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبینَ﴾ آیا این ﴿وَیْلٌ﴾ عبارت تفسیری همان کتاب مرقوم است؟ «یحتمل». مکذبین چه کسانی اند؟ ﴿الَّذینَ یُکَذِّبُونَ بِیَوْمِ الدِّینِ﴾ می گویند ـ معاذالله ـ این دروغ است انسان که می میرد از بین می رود خبری بعد از مرگ نیست مرگ را پوسیدن می دانند؛ اما دین آمده حرف تازه آورده است فرمود انسان یک موجود ابدی است خیلی دیر به ذهن می آید ابدیت یعنی هیچ چیزی به اندازه انسان نیست به هر حال درباره این کرات آسمانی، چند میلیون چند میلیارد سال هم محتمل است، اما انسان به جایی می رسد که سخن از میلیاردها سال نیست می شود ابدی. بهشت سال و ماه ندارد که مثلاً انسان یک میلیارد سال یا دو میلیارد سال در بهشت بماند این طور که نیست؛ حالا درباره جهنم یک صحبت هایی هست اما درباره بهشت که هیچ صحبتی نیست ابدیت است.
پرسش: ...
پاسخ: کفر عملی است، درباره کسانی که مکه نمی روند، بعد از اینکه فرمود: ﴿وَ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ اِلَیْهِ سَبیلاً﴾ فرمود: ﴿وَ مَنْ کَفَرَ﴾[25]
آنجا همه آقایان توجه کردند که منظور کفر عملی است کفر اعتقادی که نیست، اگر ـ معاذالله ـ کسی حرف خدا را باور نداشته باشد، بله این می شود کفر اعتقادی؛ اما باور دارد ولی معصیت می کند کفر عملی است؛ چون جامعه را به هم می زند و خداوند وقتی بخواهد بر مردم مکه منّت بنهد فرمود کسی که ﴿اَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَ آمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ﴾[26]
خدا این دو تا کار را کرده مشکل مالی شما را حل کرده و ﴿اَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ﴾ و جاهای دیگر که رهزن ها هستند غارتگری است اینجا امن است. اگر ذات اقدس الهی به جامعه ای امنیت اقتصادی داد امنیت سیاسی داد این بهترین نعمت را به او داد و اگر کسی به امنیت اقتصادی، امنیت سیاسی جامعه آسیب برساند بدترین ظلم را به مردم کرده است.
غرض این است که ذات اقدس الهی در این قسمت فرمود این کتاب در کتاب دیگر است و آن کتاب ممکن است خودش «ویل» باشد، یعنی «هو ویلٌ». ﴿الَّذینَ یُکَذِّبُونَ بِیَوْمِ الدِّینِ﴾ اینها به روز جزا اعتقاد ندارند و آن را تکذیب می کنند. ﴿وَ ما یُکَذِّبُ بِهِ اِلاَّ کُلُّ مُعْتَدٍ اَثیمٍ﴾؛ هر انسانی که تجاوزکار است تعدّی می کند اعتداء دارد که این از باب افتعال در این بخش ها، آن مبالغه را می رساند؛ کسی که تعدّی دارد و مُعتدی است از مرز عقل و عدل تجاوز می کند و حق را انکار می کند و می گوید انسان می پوسد، به جای اینکه بگوید انسان با مردن از پوست به در می آید می گوید می پوسد؛ مگر جان انسان می پوسد؟! مگر اندیشه می پوسد؟! مگر علم می پوسد؟! الآن این علومی که انسان دارد اینها قواعد کلی است اینها که پوسیدنی نیست اینها که جایی ندارند تا بپوسند یا زمانی ندارند مکانی ندارند. انسانی که این حرف ها و اندیشه ها را می فهمد تدبیر می کند محقّقانه بررسی می کند چگونه می پوسد و این دین حریم شخصی ماست، هیچ کسی با ما نیست، ماییم و ابدیت ما؛ لذا بر همه ما لازم است که در آن ارتباطی که بین ما و خدای ماست هیچ کس را راه ندهیم؛ چون هیچ کس در آنجا راه ندارد و مشکل ما را حل نمی کند. این خلوت با خدا هم همین است در نماز همین است، این خوب به ذهن اگر بیاید انسان به هر حال دست و پایش را جمع می کند ما هستیم و ابدیت ما. یک میلیارد سال دو میلیارد سال هزار میلیارد سال نیست و این کتاب برای تغذیه آن ابدیت است که انسان در حدّ فرشته زندگی بکند، حالا هیچ کسی سؤال کرد فرشته ها این همه عمر می کنند خسته نمی شوند؟ آن «ایّ» و خستگی در بهشت نیست و انسان ثابت می شود نه ساکن، چنین عالمی است. اگر چنین عالمی است کتاب اینها را ذات اقدس الهی مشخص می کند می فرماید اینکه کتاب فجّار است ﴿اِذا تُتْلی عَلَیْهِ آیاتُنا قالَ اَساطیرُ الْاَوَّلینَ﴾؛ می گویند ـ معاذالله ـ این اسطوره های دیگران است. بعضی ها می گفتند که همان طوری که در ایران سخن از رستم و اسفندیار و اینهاست او هم ـ معاذالله ـ در حجاز برای ما قصه نوح و ابراهیم و موسی و اینها را آورده است او اسطوره است قصه است. منکران در حجاز می گفتند، همان طوری که در ایران قصصی است این هم برای ما قصه ـ معاذالله ـ نقل می کند فرمود این چنین نیست ﴿اِذا تُتْلی عَلَیْهِ آیاتُنا قالَ اَساطیرُ الْاَوَّلینَ ٭ کَلاَّ﴾ این حرفها نیست؛ مشکل او این است که ما به اینها یک آینه شفاف دادیم اینها این آینه را غبارین کردند جایی را نشان نمی دهد. ما یک صاحبخانه به اینها دادیم گفتیم مهمانی بیاورید که با صاحبخانه بسازد اینها یک مهمان بیگانه آوردند این صاحبخانه را خفه کردند فرمود ما انسان را با سرمایه خلق کردیم فرمود: ﴿وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها ٭ فَاَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها﴾[27]
فرمود ما هیچ کسی را بدون صاحبخانه خلق نکردیم. ما نه اینکه کلیات را گفتیم کلیات به درد این آقا نمی خورد این سه تا ضمیر، هر سه به نفس برمی گردد؛ ﴿فَاَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها﴾ نه اینکه ما گفتیم تقوا چیست عدل چیست حُسن چیست، اینها نیست. به هر کسی گفتیم خوبی تو چیست بدی تو چیست همین! ما همه را با صاحب خانه خلق کردیم بعد گفتیم بروید حوزه و دانشگاه درس بخوانید؛ منتها درسی بخوانید که مهمان شماست با صاحب خانه بسازد تکمیل کند. اینها حرف هایی خواندند حرف هایی یاد گرفتند که صاحب خانه را خفه کرده است، چه کار کرده؟ این صاحب خانه را دفن کرده است صاحب خانه را «دسّها»، «دسّسها»؛ دسیسه کرده است ﴿اَمْ یَدُسُّهُ فِی التُّرَابِ﴾[28]
یعنی مقداری خاک ها را کنار می برد چیزی را در درون آن بگذارند، بعد روی آن خاک بریزند ﴿قَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا﴾. نگفتیم که در عالم چه چیزی بد است و چه چیزی خوب است نخیر! این طور نیست. نفرمود «فالهمها الفجور و التقوی» چه چیزی بد است و چه چیزی خوب است نخیر! سه تا ضمیر به خود نفس برمی گردد ما گفتیم چه چیزی برایت خوب است و چه چیزی برایت بد است همه را گفتیم؛ به هر حال او می رود دانشگاه و حوزه درس می خواند، بخواند اما مهمانی دعوت کند که با صاحب خانه بسازد آن وقت او تکامل پیدا می کند ﴿قَدْ اَفْلَحَ مَن زَکَّاهَا﴾ آن که رفته درس هایی را خوانده عمل هایی کرده که این نفسی که این مقدار سرمایه دارد این را بالا آورده؛ اما کسی چیزهایی یاد گرفته که این صاحب خانه بیچاره را دفن کرده ﴿قَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا﴾؛ این ﴿دَسَّاهَا﴾ که قبلاً هم ملاحظه فرمودید باب تفعیل است؛ سه تا «سین» دارد این «سین» سوم تبدیل به «یاء» شده بعد تبدیل به «الف» شده. «دَسَّسَ» بود این «دَسَّسَ» مبالغه «دَسَّ» است ﴿اَمْ یَدُسُّهُ فِی التُّرَابِ﴾ همین است مبالغه «دسیسه» است. ﴿قَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا﴾ این جان خود را که مُلهَم بود این را در این اغراض و غرائز دفن کرده این بیچاره که دفن کرده صدایش به جایی نمی رسد بنابراین فرمود ما با سرمایه خلق کردیم همه اینها رِین است رِین یعنی چرک. حالا آینه شفاف به ما دادند ما اگر این آینه شفاف را چرکین کردیم اینجا را نشان نمی دهد این سخن از علم حصولی نیست این سخن از مفهوم و استدلال و اینها نیست سخن از شهود است انسان وقتی با آینه کار دارد این نظیر کتاب است کتابی که می خواند الفاظ را می بیند مفاهیمش به ذهن می آید اما وقتی آینه را نگاه می کند می بیند نه اینکه بفهمد می بیند فرمود ما به او آینه دادیم علم شهودی دادیم رِین یعنی چرک، ﴿رَانَ عَلَی قُلُوبِهِم﴾ چه؟ ﴿مَّا کَانُوا یَکْسِبُون﴾ حالا گفت:
دلا خود را در آینه چو کج بین هرآینه* * * تو کج باشی نه آینه تو خود را راست کن اول[29]

فرمود ما به او آینه دادیم ما مفهوم که ندادیم ما علوم حصولی که در حوزه و دانشگاه است را به او ندادیم ما به او نشان دادیم ﴿فَاَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها﴾ همه بدی ها و خوبی ها را به او گفتیم. ببیند هیچ بچه ای دروغ نمی گوید مگر اینکه بعد دروغ را یادش بدهند این اگر می خندد واقعاً راحت جایش اگر گریه می کند معلوم می شود که جایش تَر است یا مثلاً جایی اش درد می کند هیچ بچه ای بیخود گریه نمی کند هیچ بچه ای بیخود نمی خندد خنده اش راست است گریه اش هم راست است، بعد ها که بیراهه رفته بله، ممکن است که گریه بیجا یا خنده بیجا داشته باشد. فرمود ما علم شهودی به او دادیم الهام کردیم نه اینکه مفاهیم را گفتیم سخن از لفظ و مفهوم و اینها نیست فرمود این خودش به هم زده است ﴿کَلاَّ بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ﴾ بعد این آب توبه هم همین طور است اینکه آب توبه آب توبه، نه یعنی انسان برود یک استکان آب بگیرد و یک کسی دم بزند خیر! خود «اسْتَغْفِرِ اللَّهَ تَعَالَی وَ اسْاَلْهُ التَّوْبَةَ» این آب است، خدا پاک می کند. حالا آن آب توبه جزء تشریفات و جزء مستحبات است.
خدا مرحوم مجلسی را غریق رحمت کند! ایشان در بحار این روایت را نقل می کند که گاهی انسان یک جا نشسته است لغزشی بیست سال قبل سی سال قبل کرده دفعتاً به یادش می آید این را خدا به یادش آورده است همان جا بگوید: «اسْتَغْفِرِ اللَّهَ تَعَالَی وَ اسْاَلْهُ التَّوْبَةَ» کافی است. این خداست! خدایا آمدم! الآن که بگوید آمدم، این آب توبه است این تطهیر می کند.
پرسش: ...
پاسخ: بله، ذِکر خدا و ذُکر خدا یاد خدا در دل، نام خدا بر لب هم لفظ عبادت کند بدن عبادت کند قلب عبادت کند، همه اینها عبادت است.
 

[1] تفسير التستري، التستري، سهل، ج1، ص238.

[2] اسراء/سوره17، آیه34 - 35.

[3] اسراء/سوره17، آیه35.

[4] اسراء/سوره17، آیه35.

[5] التبيان في تفسير القرآن، الشيخ الطوسي، ج10، ص296.

[6] هود/سوره11، آیه84 - 85.

[7] هود/سوره11، آیه85.

[8] اسراء/سوره17، آیه31.

[9] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج30، ص8.

[10] نهج البلاغة، الدشتي، محمد، ج1، ص352.

[11] بقره/سوره2، آیه129.

[12] اسراء/سوره17، آیه39.

[13] بقره/سوره2، آیه45.

[14] الخصال، الشيخ الصدوق، ج1، ص165.

[15] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج79، ص193.

[16] انفال/سوره8، آیه4.

[17] انفال/سوره8، آیه2.

[18] آل عمران/سوره3، آیه163.

[19] لقمان/سوره31، آیه12.

[20] لقمان/سوره31، آیه16.

[21] زخرف/سوره43، آیه84.

[22] سبأ/سوره34، آیه7.

[23] فجر/سوره89، آیه23.

[24] جن/سوره72، آیه15.

[25] آل عمران/سوره3، آیه97.

[26] قریش/سوره106، آیه4.

[27] شمس/سوره91، آیه7 -8.

[28] نحل/سوره16، آیه59.

[29] مولوی، دیوان شمس، غزل شماره1337.