جلسه 1398/10/04

بسم الله الرحمن الرحیم



تفسير سوره مطففين/تفسير آيات 1 تا 11



موضوع: تفسیر سوره مطففین/تفسیر آیات 1 تا 11
﴿بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ ٭ وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفینَ (1) الَّذینَ اِذَا اکْتالُوا عَلَی النَّاسِ یَسْتَوْفُونَ (2) وَ اِذا کالُوهُمْ اَوْ وَزَنُوهُمْ یُخْسِرُونَ (3) اَ لا یَظُنُّ اُولئِکَ اَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ (4) لِیَوْمٍ عَظیمٍ (5) یَوْمَ یَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمینَ (6) کَلاَّ اِنَّ کِتابَ الفُجَّارِ لَفی سِجِّینٍ (7) وَ ما اَدْراکَ ما سِجِّینٌ (8) کِتابٌ مَرْقُومٌ (9) وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبینَ (10) الَّذینَ یُکَذِّبُونَ بِیَوْمِ الدِّینِ (11) ﴾. سوره مبارکه ای که «علم بالغلبة» آن به عنوان سوره «مطفّفین» است و اسامی دیگری هم براساس اصطلاحات هر کسی یا هر قومی نام هایی برای آن گذاشتند یک تسمیه ماثوری در آن نیست. بخش اول این سوره ظاهراً در مدینه نازل شد وقتی وجود مبارک حضرت از مکه به مدینه مهاجرت کردند به یک سلسله کسبه کم فروش پربِخَر برخورد کردند، اینها کالاها را با پیمانه می خریدند وقتی هم که می خواستند به مشتریان شهر بفروشند، گاهی با پیمانه گاهی با وزن. پیمانه های بزرگ در آن کم و زیاد خیلی محسوس نبود، اما پیمانه های کوچک یا ترازوهای کوچک کاملاً کم و زیادش محسوس است. اینها کم فروشی شان از اینجا شروع می شد که پُرخریدن بود و کم فروختن، هنگام خرید کالا از روستاها که از صادراتشان بود از مزرعه شان بود از باغشان بود این را با اکتیال با کیل های بزرگ می خریدند که اگر قدری اضافه باشد محسوس نباشد. در هنگام فروختن با کیل های کوچک و همچنین با تراوز می فروختند و هم در آن اکتیال حقّ فروشنده را رعایت نمی کردند هم در این کیل و وزن حق خریدار را رعایت نمی کردند؛ لذا هم زیاد می گرفتند و هم کم می دادند. فرمود «ویل» به حال اینها که حق مردم را رعایت نمی کنند ﴿وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفینَ﴾.
وجود مبارک حضرت امیر (سلام الله علیه) وقتی به حکومت رسیدند می گفتند: «الْفِقْهَ ثُمَّ الْمَتْجَر»[1]
اول حلال و حرام خدا را یاد بگیرید، بعد تجارت کنید. دستورهای دیگری هم رسید که «مَنِ اتَّجَرَ بِغَیْرِ فِقْهٍ فَقَدِ ارْتَطَمَ فِی الرِّبَا»؛[2]
اگر کسی مسائل شرعی تجارت را یاد نگیرد وارد کسب و کار بشود این خواه و ناخواه به گودال رباخوری آلوده می شود و سقوط می کند «مَنِ اتَّجَرَ بِغَیْرِ فِقْهٍ فَقَدِ ارْتَطَمَ فِی الرِّبَا» این «رطمة» همان گودال است «ارْتَطَمَ» یعنی در گودال افتاد و این گودال هم با ﴿اِنَّ کِتابَ الفُجَّارِ لَفی سِجِّینٍ﴾ هماهنگ است. فرمود وای به حال اینها؛ حالا این ﴿وَیْل﴾ یا جمله مبتداست یا جمله خبریه است یا در حقیقت نفرینی است که ذات اقدس الهی می کند، نفرین الهی یعنی حکم و فرمان الهی به اینکه این عذاب برای کم فروشان است.
«مطفّفین» را آیات بعدی تفسیر می کند ﴿الَّذینَ اِذَا اکْتالُوا عَلَی النَّاسِ﴾ وقتی از این تولیدکننده ها بخواهند بخرند با پیمانه های بزرگ می خرند وقتی می خواهند به خریدارها بفروشند با پیمانه های کوچک یا با ترازو می فروشند که زیاد نباشد ﴿اِذَا اکْتالُوا عَلَی النَّاسِ﴾؛ کاملاً حق خودشان را می گیرند وقتی می خواهند از فروشنده های باغدار و دامدار بخرند تمام حق آنها را می گیرند، اما بخواهند به خریدارهای شهری بفروشند کاملاً دقیق می فروشند که چیزی اضافه نیاید. ﴿اِذَا اکْتالُوا عَلَی النَّاسِ یَسْتَوْفُونَ﴾؛ حق خودشان را کاملاً می گیرند؛ اما ﴿وَ اِذا کالُوهُمْ﴾ با مردم یا ﴿وَزَنُوهُمْ یُخْسِرُونَ﴾؛ البته کم می دهند. «اکتیال» مشتقی است که از جامد درآمده، «اکتیال، اتّزان، اعتداد» اینها باب «افتعال» ی است که مبدا آنها جامد است. «اکتیال» از کیل است مشتق آن حمل حدثی نیست نظیر «اکتسب» که از کسب است اینها از آن قبیل نیست ماده اش کیل است که یک امر جامدی است فعل نیست. از کیل «اکتیال» ساخته می شود، از وزن «اتّزان» ساخته می شود، از عدد «اعتداد» ساخته می شود؛ این بیاناتی است که مرحوم شیخ طوسی در تبیان بیان کردند؛ «اتّزن» یعنی وزن کرد، «اعتدد» یعنی با عدد شماره کرد، «اکتال» یعنی با پیمانه کالا را کیل کرد و گرفت.[3]

اینها اختصاصی به مسائل مادی ندارد قرآن کریم آن طوری که در سوره مبارکه «هود» از شعیب (سلام الله علیه) نقل می کند؛ مستحضرید که شعیب تحت تدبیر و پذیرش رهبری وجود مبارک ابراهیم خلیل است که دارد: ﴿فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ﴾[4]
از آن به بعد شعیب هم پیدا شد. در جریان سوره مبارکه «هود» که از شعیب (سلام الله علیه) نقل می کند که او رهبری مردم مدین را به عهده داشت، تعبیر قرآن کریم آیه 84 و 85 سوره مبارکه «هود» این است: ﴿وَ اِلی مَدْیَنَ اَخاهُمْ شُعَیْباً قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَکُمْ مِنْ اِلهٍ غَیْرُهُ﴾ و مشکل رسمی و فساد رسمی آنها کم فروشی بود ﴿وَ لا تَنْقُصُوا الْمِکْیالَ وَ الْمیزانَ اِنِّی اَراکُمْ بِخَیْرٍ وَ اِنِّی اَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ مُحیطٍ ٭ وَ یا قَوْمِ اَوْفُوا الْمِکْیالَ وَ الْمیزانَ بِالْقِسْطِ وَ لا تَبْخَسُوا النَّاسَ اَشْیاءَهُمْ وَ لا تَعْثَوْا فِی الْاَرْضِ مُفْسِدینَ﴾؛ بعد از آنکه آن مشکل اختصاصی را ذکر کرد و مشکلی که در محور کیل و وزن بود را ذکر کرد، آن اصل کلی که به منزله قانون اساسی است را ذکر کرده است؛ آن به منزله قانون فرعی است که مخصوص تجارت و خرید و فروش و مانند آن است اما آن ذیل مربوط به قانون اساسی است. در قانون اساسی یک امر کلی است اگر خدای سبحان فرمود دین من جهانی است منتها اینها رساننده های گروهی اند در مقطع خاص، وگرنه اصل دین که آمده این: ﴿هُدی لِلنَّاسِ﴾[5]
[6]
[7]
است، از یک سو؛ و ﴿لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ﴾، [8]
[9]
[10]
﴿وَ لَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ﴾،[11]
﴿وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ﴾،[12]
﴿وَ کَفَی بِاللَّهِ شَهِیداً﴾[13]
در سه آیه درباره اسلام از سوی دیگر، فرمود این دین، دین جهانی است وقتی دین، دین جهانی شد حرفش باید جهانی باشد حرف جهانی اختصاص به کیل و وزن ندارد؛ لذا گرچه شعیب (سلام الله علیه) گفت ولی این حرف، حرف اساسی اسلام است که ﴿لاَ تَبْخَسُوا النَّاسَ اَشْیَاءَهُمْ﴾[14]
این ناس شامل شرق و غرب عالم «الی یوم القیامة» می شود، یک؛ کلمه ای جامع تر از «شیء» نداریم، دو؛ و این «شیء» به «اشیاء» جمع بسته شد، سه؛ فرمود هیچ مردم را کم نگذارید؛ یعنی اگر کسی خواست سخنرانی بکند به هر حال وقت شنونده را تلف نکند حتماً مطالعه کند. کسی خواست درس بخواند درس بگوید بحث بکند وقت آن جلسه را نباید هدر بدهد. یک استاد به حافظ خود تکیه کند برود برای برادرها رسائل بگوید مکاسب بگوید یا بالاتر یا پایین تر، این درست نیست؛ این وقت مردم را گرفتن است؛ یا مسئولی بخواهد در جایی شرکت بکند گزارش بدهد مکرّرات را بگوید این دیگر وقت مردم را گرفتن است، فرمود چیزی از مردم کم نگذارید. «بَخس»؛ یعنی کم کردن. مردم همه را شامل می شود در هر عصر و مصری اشیاء همه چیز را شامل می شود؛ حالا یک کسی بنا شد گزارش بدهد نباید وقت مردم را تلف بکند، کسی بنا شد سخنرانی بکند نباید وقت مردم را تلف کند کسی بنا شد تدریس بکند نباید وقت شاگردها را تلف بکند. بی مطالعه حرف زدن بی مطالعه درس گفتن بی مطالعه گزارش دادن تکرار مکرّرات کردن وقت مردم را تلف کردن منهی است، فرمود هیچ چیز مردم را کم نگذارید، این قانون اساسی است.
حالا اگر مسئله کیل است مسئله وزن است اینها بیان خصوصیات است؛ اینها این طور نیست که به کیل و وزن اختصاص داشته باشد و اگر وجود مبارک حضرت امیر (سلام الله علیه) می فرمود: «الْفِقْهَ ثُمَّ الْمَتْجَر» این اختصاصی به تجارت ندارد «الْفِقْهَ ثُمَّ» مسئولیت؛ لذا ﴿لاَ تَبْخَسُوا النَّاسَ اَشْیَاءَهُمْ﴾ شامل جمیع اشیا خواهد بود، اختصاصی به کیل و وزن ندارد. ﴿اَوْفُوا الْمِکْیالَ وَ الْمیزانَ بِالْقِسْطِ وَ لا تَبْخَسُوا النَّاسَ اَشْیاءَهُمْ﴾ از این جامع تر که فرضی ندارد کلّی است؛ هیچ چیزی از مردم را کم نگذارید این فساد «فی الارض» است افساد «فی الارض» است جامعه را آلوده می کند و مانند آن. اما اینکه اکتیال در آن روز با پیمانه های بزرگ از کشاورزها و دامدارها کالا می خریدند و در هنگام فروش با اکتیال نبود با کیل و وزن بود امروز تقریباً به عکس است، کیل در کار نیست وزن در کار است این باسکول های مهم که کامیون ها را با این باسکول می سنجند با اتّزان است با اکتیال که نیست با وزن کالاها را که از کشاورزان و دامداران و مانند آن در کامیون است می خرند با این وزن می خرند گاهی هم کشتی را با آن وزن می فروشند و مظروفش را می خرند. غرض این است که این خصیصه ای ندارد که حالا حتماً اکتیال باشد گاهی اتّزان اصل است گاهی اعتداد اصل است گاهی اکتیال اصل است گاهی با عدد ابزار کاری را می خرند می فروشند و مانند آن. «علی ایّ حال» کم دادن حق مردم و زیاد گرفتن از مردم این تطفیف است و ﴿وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ﴾ چاه قیامت و عذاب برای اینها آماده است. خدای سبحان هم در اینجا فرمود: ﴿یَوْمَ یَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمینَ﴾ آن آیاتی که با رحمت شروع می شود با گذشت شروع می شود آن به عنوان خدای رحیم و خدای رحمان و مانند آن ذکر می شود. این را قبلاً هم ملاحظه فرمودید اسمایی که در پایان هر آیه است این ضامن مضمون آن آیه است؛ لذا وقتی آیات «حدّ» و مانند آن گفته می شود ﴿اِنَّ اللَّهَ عَزیزٌ﴾،[15]
[16]
﴿اِنَّا مُنْتَقِمُونَ﴾ اینها ذکر می شود آیاتی که مربوط به توبه و مانند آن است ﴿اِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ﴾[17]
[18]
[19]
ذکر می شود؛ اینجا هم نفرمود: «یوم یقوم الناس للّرحمن»، فرمود: ﴿لِرَبِّ الْعالَمینَ﴾؛ «رب» هم این است که خاصیت هر کسی را به مقتضای اعتقاد و عمل او تربیب می کنند نه تربیت. تربیت مستحضرید که ناقص «یایی» یا «واوی» است «رَبَوَ»؛ اما «ربّ» مضاعف است دو تا «واو» است. گاهی ممکن است لازمه معنای «ربّ» تربیت باشد اما اشتقاق اصلی آن کاملاً جداست. تربیب، غیر از تربیت است «ربّ» مضاعف است آن ناقص؛ اما گاهی لازم معنایش همان تربیت خواهد بود. فرمود شما برای ﴿رَبِّ الْعالَمینَ﴾ قیام می کنید، آماده می شوید برای پاسخگویی به سؤالات او.
﴿وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفینَ ٭ الَّذینَ اِذَا اکْتالُوا عَلَی النَّاسِ﴾؛ با «علی» تعبیر کردند که اینجا به زیان مردم کار می کنند ﴿یَسْتَوْفُونَ﴾.
پرسش: ...
پاسخ: یعنی ما ربّ او باشیم؛ یعنی بپرورانیم نه «نُربّی». «نُربّی» که نیست. در نظام ارباب و رعیتی در نظام برده داری همین طور بودند ربّ بودند، «ربّ» یعنی مدبّر نه مربّی. یکی از لوازم آن هم می شود تربیت، وگرنه یکی ناقص است یکی مضاعف. ﴿الَّذینَ اِذَا اکْتالُوا عَلَی النَّاسِ یَسْتَوْفُونَ﴾؛ کاملاً حق خودشان را وفا می کنند و آنجا هم اکتیال تعبیر شده است با «علی». مستحضرید که باب «افتعال» تعمّدی را هم در بر دارد؛ لذا تعبیر قرآن درباره ثواب و گناه، اطاعت و عصیان یکسان نیست فرمود: ﴿لِلرِّجالِ نَصیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَ لِلنِّساءِ نَصیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ﴾[20]
این درباره کسب های مادی؛ اما درباره بخشش الهی و جریان معاد، درباره مسئله میزان «یوم القیامة» فرمود: ﴿لَهَا مَا کَسَبَتْ وَ عَلَیْهَا مَا اکْتَسَبَتْ﴾.[21]
فرمود آنچه انسان کار خیر انجام داد حالا ولو توجه نداشت خیلی هم عمد نبود کسب صادق است ﴿لَهَا مَا کَسَبَتْ﴾ «للنفس»؛ اما درباره گناهان و کیفر، کسب کافی نیست ﴿وَ عَلَیْهَا مَا اکْتَسَبَتْ﴾ آنچه با سوء اختیار و با تعمّد خلاف کرد آن را ذات اقدس الهی میزان کیفر قرار می دهد؛ ولی در ثواب دادن، صِرف کسب کافی است. اگر انسان خیلی هم تعمّد نداشت دفعتاً هم کاری را انجام داد خیلی هم با عنایت نبود ثواب نصیب او می شود. غرض این است که در «کَسَبَ» که ثلاثی مجرد است این تعمّد اخذ نشده است ولی در باب «افتعال» آن تعمّد اخذ شده است؛ لذا فرمود ما آن جایی که بخواهیم ثواب بدهیم کسب معیار است، آن جا که بخواهیم عقاب بکنیم اکتساب معیار است ﴿لَهَا مَا کَسَبَتْ وَ عَلَیْهَا مَا اکْتَسَبَتْ﴾، نه «علیها ما کسبت». اینجا هم اکتیال از همین باب است یعنی با تعمّد «علی» مردم است ﴿عَلَی النَّاسِ یَسْتَوْفُونَ﴾؛ اما ﴿وَ اِذا کالُوهُمْ اَوْ وَزَنُوهُمْ﴾ کم می آورند کم می فروشند؛ البته اگر گران فروشی کردند و مغبون کردند آن هم مشمول همین است.
بعد می فرماید: ﴿اَ لا یَظُنُّ اُولئِکَ اَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ﴾ در اوایل سوره مبارکه «بقره» است که مردان الهی کسانی اند که ﴿الَّذینَ یَظُنُّونَ﴾[22]
با اینکه نسبت به آخرت یقین دارند، یک؛ و یقین معیار است، دو؛ سرّ اینکه آنجا مظنّه را ذکر کرد در هراس از قیامت برای مؤمنین، اینجا مظنّه را ذکر می کند برای ترغیب به ترس نسبت به بداندیشان؛ برای آن است که قیامت به قدری مهم است که مظنّه آن کافی است که انسان به بهشت آن دل ببندد از جهنّم آن فاصله بگیرد. اینکه می گویند اهمیت آن محتمل به احتمال سرایت می کند و احتمال را تقویت می کند و مظنّه را به جای یقین می نشاند همین است. یک وقت است که انسان احتمال می دهد که این ظرف شسته نباشد حالا خیلی باکش نیست که در ظرف نشسته آبی بخورد؛ اما یک وقت احتمال می دهد که این ظرف مسموم باشد به همان اندازه احتمال مثلاً ده درصد یا پنج درصد هرگز این کار را نمی کند برای اینکه قوّه محتمل به احتمال سرایت می کند و این احتمال را تقویت می کند و انسان این احتمال را به منزله مظنّه یا یقین تلقّی می کند. جریان قیامت به قدری مهم است که اگر مظنون هم باشد اثربخش است؛ لذا هم درباره مؤمنین فرمودند که مردان باایمان ﴿الَّذینَ یَظُنُّونَ﴾ با اینکه اینها ﴿یُوقِنُونَ﴾ در آنجا تعبیر به مظنّه دارد اینجا هم ترغیب می کند می گوید شما گمان نمی کنید که قیامتی است یعنی گمان هم داشته باشید باید پرهیز کنید گمان این خطری که قابل تحمل نیست لازمه آن پرهیز است.
پرسش: ...
پاسخ: نه، بهشت و جهنم بعد از نوسازی آسمان و زمین است ﴿یَوْمَ تُبَدَّلُ الْاَرْضُ غَیْرَ الْاَرْضِ وَ السَّماواتُ﴾[23]
که این ﴿سَّماواتُ﴾ هم نائب فاعل است برای ﴿تُبَدَّلُ﴾ یعنی این آسمان و زمین که به هم خورد آن وقت بهشت و جهنم ظهور پیدا می کند ﴿یَوْمَ تُبَدَّلُ الْاَرْضُ غَیْرَ الْاَرْضِ وَ السَّماواتُ﴾ حالا که تبدیل شد آن وقت بساط بهشت و جهنم روشن می شود.
پرسش: ...
پاسخ: چرا معراج که در آسمان ها بود بهشت و جهنم را حضرت مشاهده کردند. در ظرف شاید چند دقیقه حضرت از مکه اسراء داشتند تا بیت المقدس، آنجا یک نماز جماعتی برگزار شد و انبیا به حضرت اقتدا کردند و از آنجا حضرت عروج کردند به آسمان ها و آن مراحل را گذارندند و با جبرئیل و سایر ملائکه دیدار کردند و با ذات اقدس الهی مناجات کردند و برگشتند، حضرت کلیم الهی را در بین راه دیدند و دوباره خواسته کلیم الهی را عملی کردند و دوباره با ذات اقدس الهی، کلّ این جریان ها شاید چهار پنج دقیقه بیشتر طول نکشید؛ این است که مسئله معراج را باید انسان معراج گونه حل کند، نه زمینی فکر بکند و آسمانی حرف بزند، اگر آسمانی حرف می زنیم باید آسمانی فکر بکنیم.
پرسش: ...
پاسخ: شاهد تبدیل می شود، اما تغییر هویت که نمی دهد، عین همین است که به صورت دیگر درآمده است. خدا مرحوم طبرسی صاحب احتجاج را غریق رحمت کند! مرحوم طبرسی صاحب احتجاج، غیر از طبرسی امین الاسلام صاحب مجمع البیان است. طبرسی صاحب احتجاج ایشان از وجود مبارک امام صادق (سلام الله علیه) این حدیث را نقل می کند کسی به حضرت عرض کرد که اگر آسمان و زمین عوض شدند اگر انسان ها عوض شدند خاک دیگر شد، آن وقت چگونه حساب و کتاب و جواب با همین بدن محفوظ می شود؟ حضرت حالا مثالی برایش ذکر کرده یا عملاً یا لساناً فرمود اینها که خِشت را قالب می زنند یک مقدار گِل را به صورت خِشت در این قالب خشت می زنند و این خشک می شود، دوباره اگر این را از قالب در بیاورند به صورت گِل در بیاورند، دوباره قالب بزنند، این همان است منتها تعدّدش فرق کرده است دومی عین اولی است تعبیر روایت این است «فَهِیَ هِیَ، وَ هِیَ غَیْرُهَا» این روایت را مرحوم طبرسی در احتجاج از وجود مبارک امام صادق در پاسخ این سؤال که ﴿یَوْمَ تُبَدَّلُ الْاَرْضُ غَیْرَ الْاَرْضِ﴾ چه می شود؟ فرمود اینکه حقیقت آن عوض نشد منتها صورتش عوض شده، بار دیگر عوض شده؛[24]
عمده روح است که روح از بین نمی رود؛ اگر کسی هشتاد سال سن داشته باشد لااقل هشت بار تمام ذرات بدنش عوض شده است، این طور نیست که ما همان اجزای بدن دوران کودکی را داشته باشیم، مرتّب اینها تحلیل می رود؛ اگر کسی منزلی داشته باشد قنات از خود آن رد بشود وسط حیاتش حوضی داشته باشد مرتّب آب می آید و رد می شود این حوض همیشه پُر است، اما هرگز این آبِ امروز آب دیروز نیست؛ این بدن را ما همیشه داریم اما این بدن امروز یقیناً بدن دیروز نیست، یقیناً بدن فردا نیست.
پرسش: ...
پاسخ: روح هیچ وقت نمی میرد مرگی برای روح نیست، روح اصلاً مردنی نیست؛ لذا در جریان روح که یک امر مجرّد است مرگ پذیر نیست؛ لذا درباره روح می فرماید انسان وفات می کند نه فوت؛ آنها گفتند انسان که می میرد در زمین گم می شود و بعداً که از معاد خبری نیست در ذرات خاک پنهان می شود ﴿ءَاِذَا مِتْنَا وَ کُنَّا تُرَاباً وَ عِظَاماً ءَاِنَّا لَمَبْعُوثُونَ﴾[25]
[26]
[27]
انسان خاک می شود می پوسد در ذرات خاک است؛ بعد فرمود شما کجا گم می شوید؟ اینکه می گویید ما گم می شویم و از بین می رویم کجا از بین می رویم؟ فرمود: ﴿قُلْ یَتَوَفَّاکُم مَلَکُ الْمَوْتِ الَّذِی وُکِّلَ بِکُمْ ثُمَّ اِلَی رَبِّکُمْ تُرْجَعُونَ﴾ شما که فوت ندارید شما وفات دارید این «تاء» در فوت جزء کلمه است یعنی از بین رفتن «تاء» در وفات، جزء کلمه نیست «وفی، یفی، متوفّی، متوفّا، مستوفی» اینها خانواده های واحدند که استیفای تام را می رسانند. خدا متوفِّی است و ما متوفّا هستیم، عزرائیل (سلام الله علیه) متوفّی است، این است که فرمود تمام حقیقت شما در دست عزرائیل (سلام الله علیه) است کجا گم می شوید؟ ﴿قُلْ یَتَوَفَّاکُم مَلَکُ الْمَوْتِ الَّذِی وُکِّلَ بِکُمْ﴾ بدنتان خاک شد دوباره خلق می کنیم حقیقت شما شما هستید بدن شما که قبلاً هم اشاره شد که وقتی بدن حرف می زند این دست و پا از ما بیگانه است؛ لذا تعبیر قرآن این است که اینها علیه صاحبش شهادت می دهد حالا اگر دستی رومیزی یا زیرمیزی یا گناه کرده این دست اگر در قیامت حرف بزند باید بگوییم اقرار کرده است ولی تعبیر قرآن اقرار نیست ﴿یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ اَلْسِنَتُهُمْ وَ اَیْدیهِمْ وَ اَرْجُلُهُمْ﴾[28]
آن وقت نفس به این دست و پا می گوید: ﴿لِمَ شَهِدتُمْ عَلَیْنَا﴾[29]
اگر این دستی که زیرمیزی یا رومیزی را گرفت این دست گرفت این دست گناه کرد اگر حرف می زند باید بگوییم اقرار کرد؛ در حالی که دست نگرفت دست گناه نکرد، این شخص گناه کرد. چون دست بیگانه از ماست وقتی علیه ما حرف می زند می شود شهادت؛ اما وقتی خودِ ما ـ معاذالله ـ داریم اقرار می کنیم فرمود ﴿فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقاً لِاَصْحابِ السَّعیرِ﴾[30]
خود انسان که به زبان می آید، این البته آنجا هم زبان راه خاص خودش را باید داشته باشد فرمود: ﴿فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقاً لِاَصْحابِ السَّعیرِ﴾ این ابزار عوض می شود دوباره ذات اقدس الهی خلق می کند. غرض این است که ما به هیچ وجه، نه گم می شویم نه نابود می شویم نه از بین می رویم نه کم می شویم، ما در قبضه عزرائیل (سلام الله علیه) و ملائکه دیگر تحت تدبیر ذات اقدس الهی قرار داریم توفّی داریم نه فوت.
پرسش: ...
پاسخ: آنها که نمی میرند در قرآن نداریم که آنها می میرند؛ موت به معنای فنای اینهاست وگرنه در روایات دارد که مرگ را می میرانند مرگ به صورت کبش در می آید، مرگ را اماته می کنند می گویند «لا موت» در روایات مسئله قیامت اینکه تمام تحوّلات که پدید آمد یعنی تغیّری در کار نیست، تبدیلی در کار نیست، وگرنه مرگ را می میرانند یعنی چه؟ اگر کسی وارد برزخ شد باید برزخی فکر کند، وارد صحنه معاد که شد باید معادی فکر بکند وگرنه دنیای فکر کند و برزخی حرف بزند. یک بیان نورانی حضرت امیر (سلام الله علیه) در خطبه نهج البلاغه هست که حضرت اوضاع برزخ را شرح دادند فرمود: «اَیُّ الْجَدِیدَیْنِ ظَعَنُوا فِیهِ کَانَ عَلَیْهِمْ سَرْمَداً»[31]
اینها چه شب بمیرند سرمدی می شوند چه روز بمیرند اینها از نبش زمان و زمین بالا می آیند، همیشه هستند. «ظعن» یعنی کوچ کردن؛ «جدیدین»؛ یعنی شب و روز، «اَیُّ الْجَدِیدَیْنِ ظَعَنُوا فِیهِ کَانَ عَلَیْهِمْ سَرْمَداً» ما یک ابد داریم یک ازل داریم یک سرمد؛ ازل برای گذشته، ابد برای آینده است، جمع ازل و ابد می شود سرمد. فرمود ما ثابت می شویم هستیم که هستیم که هستیم که هستیم و سخن از صد میلیارد و دویست میلیارد سال نیست.
پرسش: ...
پاسخ: بله ابدی بودن سرمدی بودن ازلی بودن بالذات از آنِ ذات اقدس الهی است بالعرض از آن فیض اوست، فیض او این است «دَائِمَ الْفَضْلِ عَلَی الْبَرِیَّة»[32]
است؛ منتها بالذات از آنِ خداست، بالعرض از آنِ فیض اوست. فعل خدا سرمدی است اما بالذات نیست، آن که بالذات سرمد است، خود ذات اقدس الهی است فعل او کار او بهشت او. بهشت او ابدی است این چنین نیست که مثلاً صد میلیارد سال انسان در بهشت بماند. یک ماندن است که خسته نمی شود یعنی انسان ثابت می شود نه ساکن؛ خستگی برای متحرک و ساکن است. یک موجود متحرک مرتّب حرکت کند خسته می شود مرتّب یک جا ساکن بماند خسته می شود، اما اگر امری به مقام تجرد بار یافت و ثابت شد بدن او هم همان حکم را پیدا می کند، انسان ثابت می شود نه ساکن؛ لذا بهشت که موقت و محدود به صد میلیارد و دویست میلیارد سال نیست ما چنین موجودی هستیم.
پرسش: ...
پاسخ: بله، «نُزُل» یعنی اولین چیزی که برای مهمان حاضر می کنند آن را می گویند «نُزُل». منزل است از این جهت که ما وارد می شویم وارد بهشت می شویم. غرض این است که «نُزُل» آن ظرف میوه ای است که برای اولین بار که مهمان آمد به او می دهند؛ این «نُزُل» غیر از منزل است؛ اما انسان وارد بهشت که می شود نسبت به او منزل است ولی چون دار القرار است نه حرکتی در آن است نه محدودیتی. درباره جهنم کم و بیش صحبت هایی هست اما درباره بهشت که کسی ﴿خالِدینَ فیها اَبَداً﴾[33]
[34]
این چنین است.
به هر تقدیر فرمود: ﴿اَ لا یَظُنُّ اُولئِکَ اَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ ٭ لِیَوْمٍ عَظیمٍ﴾ آن روز بسیار بزرگی است، روزی که دالان ابدیت و ازلیت است؛ منتها ابدی بودن او بالعرض، ازلی بودنش بالعرض، غیر از ذات اقدس الهی، هر چه هست ولو ما می گوییم او «دَائِمَ الْفَضْلِ عَلَی الْبَرِیَّة» است، «دائم الفیض علی البریة» است. اما به هر حال فعل خداست و بالعرض دائمی است آنکه دائم است ذات اقدس الهی است. ﴿لِیَوْمٍ عَظیمٍ ٭ یَوْمَ یَقُومُ النَّاسُ﴾ اصلاً قیامت را قیامت می گویند چون همه برمی خیزند، رستاخیر است همه قیام می کنند ﴿لِرَبِّ الْعالَمینَ﴾ تا در پیشگاه او پاسخگو باشند. ﴿اَ لا یَظُنُّ اُولئِکَ اَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ﴾ برای چنین یوم؛ بعد می فرماید: ﴿کَلاَّ﴾ اینها خیال می کنند که خبری نیست نخیر، خبری هست ﴿اِنَّ کِتابَ الفُجَّارِ لَفی سِجِّینٍ ٭ وَ ما اَدْراکَ ما سِجِّینٌ ٭ کِتابٌ مَرْقُومٌ﴾[35]
در قبال کتاب ابرار یعنی ﴿اِنَّ کِتَابَ الابْرَارِ لَفِی عِلِّیِّینَ ٭ وَ مَا اَدْرَاکَ مَا عِلِّیُونَ ٭ کِتَابٌ مَرْقُومٌ ٭ یَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ﴾[36]
در قبال کتاب ابرار کتاب فجّار هم هست، کتاب ابرار را در همین آیات بعدی ذکر می کند کتاب فجّار را آیات قبلی.
 

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج5، ص150.

[2] نهج البلاغة، الدشتي، محمد، ج1، ص383.

[3] التبيان في تفسير القرآن، الشيخ الطوسي، ج10، ص296.

[4] عنکبوت/سوره29، آیه26.

[5] انعام/سوره6، آیه185.

[6] آل عمران/سوره3، آیه4.

[7] انعام/سوره6، آیه91.

[8] توبه/سوره9، آیه33.

[9] فتح/سوره48، آیه28.

[10] صف/سوره61، آیه9.

[11] صف/سوره61، آیه8.

[12] صف/سوره61، آیه9.

[13] فتح/سوره48، آیه28.

[14] اعراف/سوره7، آیه85.

[15] توبه/سوره9، آیه71.

[16] دخان/سوره44، آیه16.

[17] بقره/سوره2، آیه173.

[18] آل عمران/سوره3، آیه89.

[19] مائده/سوره5، آیه34.

[20] نساء/سوره4، آیه32.

[21] بقره/سوره2، آیه286.

[22] بقره/سوره2، آیه46.

[23] ابراهیم/سوره14، آیه48.

[24] الاحتجاج علی اهل اللجاج (للطبرسی)، ج 2، ص354.

[25] مؤمنون/سوره23، آیه82.

[26] صافات/سوره37، آیه16.

[27] واقعه/سوره56، آیه47.

[28] نور/سوره24، آیه24.

[29] فصلت/سوره41، آیه21.

[30] ملک/سوره67، آیه11.

[31] نهج البلاغة، الدشتي، محمد، ج1، ص229.

[32] المصباح- جنة الأمان الواقية و جنة الإيمان الباقية ، الكفعمي العاملي، الشيخ ابراهيم، ج1، ص647.

[33] نساء/سوره4، آیه169.

[34] جن/سوره72، آیه23.

[35] مطففین/سوره83، آیه7-9.

[36] مطففین/سوره83، آیه18ـ21.