جلسه 1398/10/03

بسم الله الرحمن الرحیم



تفسير سوره انفطار/تفسير آيات 6 تا19



موضوع: تفسیر سوره انفطار/تفسیر آیات 6 تا19
﴿یا اَیُّهَا الْاِنْسانُ ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَریمِ (6) الَّذی خَلَقَکَ فَسَوَّاکَ فَعَدَلَکَ (7) فی اَیِّ صُورَةٍ ما شاءَ رَکَّبَکَ (8) کَلاَّ بَلْ تُکَذِّبُونَ بِالدِّینِ (9) وَ اِنَّ عَلَیْکُمْ لَحافِظینَ (10) کِراماً کاتِبینَ (11) یَعْلَمُونَ ما تَفْعَلُونَ (12) اِنَّ الْاَبْرارَ لَفی نَعیمٍ (13) وَ اِنَّ الْفُجَّارَ لَفی جَحیمٍ (14) یَصْلَوْنَها یَوْمَ الدِّینِ (15) وَ ما هُمْ عَنْها بِغائِبینَ (16) وَ ما اَدْراکَ ما یَوْمُ الدِّینِ (17) ثُمَّ ما اَدْراکَ ما یَوْمُ الدِّینِ (18) یَوْمَ لا تَمْلِکُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَیْئاً وَ الْاَمْرُ یَوْمَئِذٍ لِلَّهِ (19) ﴾. درباره آیه مبارکه: ﴿یا اَیُّهَا الْاِنْسانُ ما غَرَّکَ﴾ ممکن نیست که فاعل ﴿غَرَّکَ﴾، ﴿الْکَریمِ﴾ باشد که ذات اقدس الهی باعث غرور کسی باشد؛ زیرا عنوان «غرور، غِرّه و غَرّه» و مانند آن که در قرآن کریم استعمال شد همه به عنوان وصف مذمت استعمال شده است متاع دنیا جز غرور نیست گناه و اینها منشاش غرور است و مانند آن. کلمه «غَرور» هم که وصف است درباره شیطان آمده در چند جای قرآن که یکی از آنها سوره مبارکه «حدید» است که در آیه چهارده این سوره فرمود: ﴿یُنادُونَهُمْ اَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قالُوا بَلی وَ لکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ اَنْفُسَکُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْکُمُ الْاَمانِیُّ حَتَّی جاءَ اَمْرُ اللَّهِ وَ غَرَّکُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ﴾ وسیله غرور اُمنیه ها و آرزوهای باطل است و عامل این فریب و غِرّه و مغرور کردن هم شیطان است که غَرور وصف اوست. بنابراین آنچه در قرآن کریم از «غِرّه و غَرّه و غرور» و مانند آن مخصوصاً «غَرور» که صبغه فاعلی دارد و صفت مشبهه است و فاعل است درباره شیطان اطلاق شده این ممکن نیست که ـ معاذالله ـ کَرم الهی باعث غرور بشود.
یک بیان نورانی از حضرت امیر (سلام الله علیه) است وقتی حضرت این آیه را تلاوت کردند خطبه ای را داشتند[1]
این خطبه تفصیل یک بیان نورانی از پیغمبر (صلی الله علیه و آله وسلّم) است که طبق حدیثی، وجود مبارک پیغمبر وقتی این آیه را تلاوت کردند فرمودند: «غرّه جهله»، این آیه: ﴿یا اَیُّهَا الْاِنْسانُ ما غَرَّکَ﴾ فرمود «الجهل»؛[2]
جهل باعث غرور آنهاست البته قسمت مهم آن جهالت عملی است. یک بیان نورانی از حضرت امیر (سلام الله علیه) است که فرمود: «رُبَّ عَالِمٍ قَدْ قَتَلَهُ جَهْلُهُ وَ عِلْمُهُ مَعَهُ[لَمْ یَنْفَعْهُ ] لَا یَنْفَعُه »[3]
جهادی در درون انسان است بین علم و جهل، بین جنود عقل و جنود جهل. حضرت فرمود خیلی از علما هستند که کشته جهلشان هستند یعنی در جهاد درونی و در جهاد نفس این جهل علمی و جهالت عملی پیروز است. پس آنچه به طور اجمال از پیغمبر (صلی الله علیه و آله وسلّم) نقل شد که هنگام تلاوت این آیه که ﴿ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَریمِ﴾ فرمود «الجهل»؛ آن را وجود مبارک حضرت امیر به صورت مبسوط در خطبه 223 نهج البلاغه وقتی که ﴿یا اَیُّهَا الْاِنْسانُ ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَریمِ﴾ را تلاوت فرمودند این جمله ها را فرمودند، فرمودند: «اَدْحَضُ مَسْئُولٍ حُجَّةً وَ اَقْطَعُ مُغْتَرٍّ مَعْذِرَةً» همین انسان است. «دَحض» یعنی باطل. ﴿حُجَّتُهُمْ داحِضَة﴾؛[4]
یعنی باطل. «ادحض»؛ یعنی «ابطل». آن کسی که حجت او باطل تر از دیگران است و هیچ راهی ندارد و هیچ عذری هم ندارد یک انسان فریب خورده است «لَقَدْ اَبْرَحَ جَهَالَةً بِنَفْسِهِ یَا اَیُّهَا الْاِنْسَانُ مَا جَرَّاَکَ عَلَی ذَنْبِکَ»؛ چه چیزی تو را جرئ کرده که جرات کردی گناه کنی؟ «وَ مَا غَرَّکَ بِرَبِّکَ وَ مَا اَنَّسَکَ بِهَلَکَةِ نَفْسِکَ»؛ مگر نمی دانی که گناه، کشتن نفس است و داری خودت را از بین می بری؟ منتها کشتنی است که انسان خبری از حس ندارد محسوس نیست مثل کشتن ظاهری نیست که بعد از اینکه مُرد دردی را احساس نمی کند؛ اما آن حیات معنوی را که بکشد معنایش این نیست که زنده نیست، کاملاً زنده است آن که باعث نجات او بود آن را از بین بُرد و آنچه باعث عذاب اوست همچنان با او هست. «وَ مَا اَنَّسَکَ بِهَلَکَةِ نَفْسِکَ اَ مَا مِنْ دَائِکَ بُلُولٌ» آیا نباید که از این بیماری نجات پیدا کنی؟ «اَمْ لَیْسَ مِنْ نَوْمَتِکَ[نَوْمِکَ ] یَقَظَةٌ» «یقَظَة» نه «یقْظة»، نوم و یقَظه. فرمود تا چه وقت می خواهی بخوابی؟ «اَمْ لَیْسَ مِنْ نَوْمَتِکَ[نَوْمِکَ ] یَقَظَةٌ اَ مَا تَرْحَمُ مِنْ نَفْسِکَ مَا تَرْحَمُ مِنْ غَیْرِکَ» تو انسانی را که ببینی در آفتاب است چتری ندارد سعی می کنی روپوشی یا چیزی به او بدهی، کسی را ببینی در زمستان یک وسیله سرما یا روپوشی ندارد دل تو می سوزد کمکی به او می کنی؛ اما به همه کمک می کنی ولی به خودت کمک نمی کنی! چون نمی دانی که این بدخیم با تو چه خواهد کرد این گناه با تو چه خواهد کرد «اَ مَا تَرْحَمُ مِنْ نَفْسِکَ مَا تَرْحَمُ مِنْ غَیْرِکَ فَلَرُبَّمَا تَرَی الضَّاحِیَ»، «ضاحی»؛ یعنی کسی که در آفتاب است «مِنْ حَرِّ الشَّمْسِ فَتُظِلُّهُ»؛ او را می بری در سایه یا سایبان برای او درست می کنی «اَوْ تَرَی الْمُبْتَلَی بِاَلَمٍ یُمِضُّ جَسَدَهُ فَتَبْکِی رَحْمَةً لَهُ»؛ گاهی می بینی یک کسی بیمار است به حال او گریه می کنی؛ اما «فَمَا صَبَّرَکَ عَلَی دَائِکَ»؛ خودت به بیماری سنگینی مبتلا هستی چرا به حال خودت گریه نمی کنی؟ «وَ جَلَّدَکَ عَلَی مُصَابِکَ»؛ چه چیزی تو را قوی و نیرومند کرده بر همین مصیبتی که دامنگیر تو شده؟ تو الآن مصاب هستی و مصیبت زده ای چرا به حال خودت گریه نمی کنی؟ «وَ عَزَّاکَ عَنِ الْبُکَاءِ عَلَی نَفْسِکَ»؛ نمی گذاری که به حال خودت گریه کنی! «وَ هِیَ اَعَزُّ الْاَنْفُسِ عَلَیْکَ»؛ بهترین و گرانبهاترین چیز برای خودت همان خودت هستی؛ برای اینکه روز قیامت انسان از همه چیز فرار می کند فقط خودش را می خواهد نجات بدهد. «وَ کَیْفَ لَا یُوقِظُکَ خَوْفُ بَیَاتِ نِقْمَةٍ وَ قَدْ تَوَرَّطْتَ بِمَعَاصِیهِ مَدَارِجَ سَطَوَاتِهِ»؛ این فشارهایی که برای عذاب الهی است چرا ایقاظ نمی کنی، یعنی چرا بیدار نمی کند؟ تا چه وقت می خواهد بخوابد؟ این دعای روز اول ماه مبارک رمضان است که «وَ نَبِّهْنِی فِیهِ عَنْ نَوْمَةِ الْغَافِلِینَ»؛[5]
خدایا ما را از خواب غفلت بیدار کن اینجا هم وجود مبارک حضرت می فرماید: «وَ کَیْفَ لَا یُوقِظُکَ»؛ بیدارت نمی کند آن ترس قیامت و ترس از عذاب. «فَتَدَاوَ مِنْ دَاءِ الْفَتْرَةِ»؛ حالا بیا خودت را درمان کن معالجه کن؛ قرآن نه تنها دوا است بلکه شفا است. فرمود: ﴿وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَة﴾[6]
ممکن است بعضی از داروها اثر نکند اما قرآن دوایی نیست که بی اثر باشد آن اصلاً شفاء است. «فَتَدَاوَ مِنْ دَاءِ الْفَتْرَةِ فِی قَلْبِکَ بِعَزِیمَةٍ»؛ با یک عزم راسخی بیماری دلت را درمان بکن! «وَ مِنْ کَرَی الْغَفْلَةِ فِی نَاظِرِکَ بِیَقَظَةٍ»؛ این خواب غفلتی که در چشمت فرو رفته است این را با بیداری درمان بکن! «وَ کُنْ لِلَّهِ مُطِیعاً وَ بِذِکْرِهِ آنِساً وَ تَمَثَّلْ فِی حَالِ تَوَلِّیکَ عَنْهُ اِقْبَالَهُ عَلَیْکَ»؛ این را خوب در نظر بگیر، آن وقتی که تو پشت کردی داری می روی ـ معاذالله ـ خدا که آن طرف مشخص نیست که تو حالا پشت کردی داری می روی جلویت هم هست ﴿هُوَ مَعَکُمْ اَیْنَ ما کُنْتُمْ﴾[7]
دفعتاً می بینی که با خدا روبه رو هستی کجا می خواهی فرار بکنی؟! یک وقت است که ـ معاذالله ـ خدا محدود است که مثلاً در اینجا است در عرش است، انسان از آنجا فرار می کند به جای دیگر، اما «این تفرّون» کجا فرار می کنید؟! از هر طرف بیایید ﴿هُوَ مَعَکُمْ اَیْنَ ما کُنْتُمْ﴾؛ کجا می خواهید بروید؟! ﴿فَاَیْنَ تَذْهَبُون ﴾[8]
یک وقت انسان به جایی فرار می کند که از دست کسی نجات پیدا کند، اگر ﴿هُوَ مَعَکُمْ اَیْنَ ما کُنْتُمْ﴾، جا برای فرار نیست، از او خجالت کشیدی کجا می خواهی بروی این طرف بروی باز روبه روی او هستی. فرمود این جا برای فرار نیست. فرمود: «وَ تَمَثَّلْ فِی حَالِ تَوَلِّیکَ عَنْهُ اِقْبَالَهُ عَلَیْکَ»؛ او به طرف تو می آید، «یَدْعُوکَ اِلَی عَفْوِهِ»؛ او می آید دعوتت می کند که بگو «یا الله اغفر لی»، لااقل یک توبه بکن، چه وقت توبه کردیم که او نبخشید؟! او در هر حال می بخشد. «وَ یَتَغَمَّدُکَ بِفَضْلِهِ»؛ فرو ببرد تو را به فضل خودش و غرق لطف و رحمت بکند. «وَ اَنْتَ مُتَوَلٍّ عَنْهُ اِلَی غَیْرِهِ»؛ این حال خجالت آور را در نظر بگیر که حرف او را نشنیدی بی ادبی کردی، او منتظر است که تو با یک توبه به او برگردی او تو را غرق رحمت بکند، تو داری از او فرار می کنی او دارد به طرف تو اقبال می کند که تو را غرق رحمت کند «وَ اَنْتَ مُتَوَلٍّ عَنْهُ»؛ او «یَتَغَمَّدُکَ بِفَضْلِهِ وَ اَنْتَ مُتَوَلٍّ عَنْهُ اِلَی غَیْرِهِ، فَتَعَالَی مِنْ قَوِیٍّ مَا اَکْرَمَهُ وَ تَوَاضَعْتَ مِنْ ضَعِیفٍ مَا اَجْرَاَکَ عَلَی مَعْصِیَتِهِ وَ اَنْتَ فِی کَنَفِ سِتْرِه مُقِیمٌ وَ فِی سَعَةِ فَضْلِهِ مُتَقَلِّبٌ فَلَمْ یَمْنَعْکَ فَضْلَهُ وَ لَمْ یَهْتِکْ عَنْکَ سِتْرَهُ»؛ تو در کنار سفره او هستی، نان او را می خوری و معصیت می کنی و او دستت را کوتاه نمی کند همین سفره همچنان باز است و در صدد این است که یک «یا الله» بگویی و ذات اقدس الهی که با کَرم دارد تو را درمان می کند تو با جرات داری معصیت می کنی در حالی که در پناه او هستی «وَ فِی سَعَةِ فَضْلِهِ مُتَقَلِّبٌ فَلَمْ یَمْنَعْکَ فَضْلَهُ وَ لَمْ یَهْتِکْ عَنْکَ سِتْرَهُ»؛ او پرده را نَدَرید همچنان آبرویت را حفظ کرد «بَلْ لَمْ تَخْلُ مِنْ لُطْفِهِ مَطْرَفَ عَیْنٍ فِی نِعْمَةٍ»؛ این «مَطرف» همان «طرفة العینی» ی که ما در تعبیراتمان داریم است، فرمود یک «طرفة العین» او تو را رها نکرده است، در حالی هم که داری گناه می کنی همه قدرت ها را به تو داد. «بَلْ لَمْ تَخْلُ مِنْ لُطْفِهِ مَطْرَفَ عَیْنٍ فِی نِعْمَةٍ یُحْدِثُهَا لَکَ اَوْ سَیِّئَةٍ یَسْتُرُهَا عَلَیْکَ» یا نعمتی می دهد که خوشحال شوی یا اگر لغزشی کردی آبرویت را حفظ می کند می پوشاند به هر حال رابطه ای بین تو و او باشد؛ «اَوْ سَیِّئَةٍ یَسْتُرُهَا عَلَیْکَ اَوْ بَلِیَّةٍ یَصْرِفُهَا عَنْکَ فَمَا ظَنُّکَ بِهِ لَوْ اَطَعْتَهُ»؛ با اینکه شب و روز داری گناه می کنی او شب و روز دارد محبت می کند، اگر شب و روز اطاعت کنی چه می کند با تو؟ خیلی حرف است. فرمود حالا که تو داری گناه می کنی او مرتّب دارد لطف می کند حالا اگر ثواب بکنی اطاعت بکنی چه در می آید؛ همان کسی که وجود مبارک حضرت امیر فرمود من وقتی او را می دیدم یک مرد بزرگی را می دیدم: «کَانَ[یُعَظِّمُهُ ] یُعْظِمُهُ فِی عَیْنِی صِغَرُ الدُّنْیَا فِی عَیْنِهِ»[9]
فرمود تو در حالی که گناه می کنی غرق نعمت او هستی، حالا اگر ثواب بکنی چه در می آید؟ با چه کسی مانوس می شوی؟ چه چیزی را می بینی؟ با کدام فرشته مانوس می شوی؟
فرمود اگر این باشد «فَلَمْ یَمْنَعْکَ فَضْلَهُ وَ لَمْ یَهْتِکْ عَنْکَ سِتْرَهُ بَلْ لَمْ تَخْلُ مِنْ لُطْفِهِ مَطْرَفَ عَیْنٍ فِی نِعْمَةٍ یُحْدِثُهَا لَکَ اَوْ سَیِّئَةٍ یَسْتُرُهَا عَلَیْکَ اَوْ بَلِیَّةٍ یَصْرِفُهَا عَنْکَ فَمَا ظَنُّکَ بِهِ لَوْ اَطَعْتَهُ»؛ اگر فقط مطیع بودی چه بهره ها می بردی «وَ ایْمُ اللَّهِ لَوْ اَنَّ هَذِهِ الصِّفَةَ کَانَتْ فِی مُتَّفِقَیْنِ فِی الْقُوَّةِ مُتَوَازِیَیْنِ فِی الْقُدْرَةِ لَکُنْتَ اَوَّلَ حَاکِمٍ عَلَی نَفْسِکَ بِذَمِیمِ الْاَخْلَاقِ» اگر ـ معاذالله ـ تو و خدا یک حدّ قدرت داشته بودید، تو بد می کردی او نسبت به تو احسان می کرد خجالت می کشیدی اگر توازن قدرت بود تساوی قدرت بود ـ معاذالله ـ تو با خدا یک اندازه قدرت داشتید تو بد می کردی بی ادبی می کردی او لطف می کرد اوضاع تو برمی گشت در حالی که قابل قیاس نیست خالق و مخلوق. فرمود: «وَ ایْمُ اللَّهِ»؛ سوگند به خدا «لَوْ اَنَّ هَذِهِ الصِّفَةَ کَانَتْ فِی مُتَّفِقَیْنِ فِی الْقُوَّةِ مُتَوَازِیَیْنِ فِی الْقُدْرَةِ لَکُنْتَ اَوَّلَ حَاکِمٍ عَلَی نَفْسِکَ بِذَمِیمِ الْاَخْلَاقِ وَ مَسَاوِئِ الْاَعْمَالِ»؛ اگر دوستی داشتی به اندازه تو قدرت داشت به اندازه تو قوّت داشت «مُتَّفِقَیْنِ» در قوّت «مُتَوَازِیَیْنِ» در قدرت، توافق در قوّت و توازی در قدرت، اگر رفیقی داشتی همسان تو بود تو بد می کردی او احسان می کرد، برمی گشتی و خجالت می کشیدی و جبران می کردی، چه رسد به ذات اقدس الهی که همه نعمت های تو از اوست.
«وَ حَقّاً اَقُولُ مَا الدُّنْیَا غَرَّتْکَ» ذات اقدس الهی منزّه از آن است هرگز او غَرور نیست هرگز او مغرور نکرد دنیا تو را مغرور کرد حالا می آییم به سراغ تو و دنیا. پس نسبت به ذات اقدس الهی ﴿ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَریمِ﴾ یقیناً خدای کریم مغرور نکرده است آن ﴿ما غَرَّکَ﴾ همچنان جواب خودش را می خواهد که چه کسی مغرور کرده است؟ درباره دنیاست که دنیا متاع غَرور است. پس مقام اول اینکه خدا مغرور کرد یا نه؟ فرمود نه این ممکن نیست. مقام ثانی این است که دنیا تو را مغرور کرد یا نه؟ فرمود این هم نیست، چرا؟ برای اینکه دنیا ابزار بازی است، اینکه حرفی ندارد برای گفتن، تو فریب خوردی، این چه کار کرد؟ دنیا یک زیبایی نشان داد یک میوه نشان داد یک گُل نشان داد یک سبزه نشان داد همین!
فرمود: «وَ حَقّاً اَقُولُ مَا الدُّنْیَا غَرَّتْکَ وَ لَکِنْ بِهَا اغْتَرَرْتَ» این ابزار فریب است اینکه فریبکار نیست. آن غَرور که شیطان است که این غَرور وصف اوست که در آیه چهارده سوره «حدید» آمده است که غَرور شما را مغرور کرده است او کار را انجام می دهد شما می خواستی حرف او را نشنوی! «مَا الدُّنْیَا غَرَّتْکَ وَ لَکِنْ بِهَا اغْتَرَرْتَ وَ لَقَدْ کَاشَفَتْکَ الْعِظَاتِ وَ آذَنَتْکَ عَلَی سَوَاءٍ وَ لَهِیَ بِمَا تَعِدُکَ مِنْ نُزُولِ الْبَلَاءِ بِجِسْمِکَ وَ[النَّقْضِ ] النَّقْصِ فِی قُوَّتِکَ اَصْدَقُ وَ اَوْفَی مِنْ اَنْ تَکْذِبَکَ اَوْ تَغُرَّکَ». پس نسبت به ذات اقدس الهی که حساب روشن شد؛ حالا دنیا را بررسی کنیم دنیا هم بسیار چیز خوبی است چرا؟ برای اینکه راستگوتر از دنیا را شما کجا می خواهی پیدا کنی؟ او اگر یک سلسله لذائذ را به شما نشان داد قبرستان و بیمارستان را هم به شما نشان داد یا نداد؟ هر دو را نشان داد. فرمود این گورستان را چه کسی به شما نشان داد؟ این بلند بگو «لا اله الا الله» را چه کسی به شما نشان داد؟ او نشان داد او هر چه هست علن کرد؛ پس او فریب نداد برای اینکه او هم گورستان را هم بیمارستان را هم مسائل نشاط هر دو را نشان داد. پس دنیا هم ابزار غررو است چه اینکه ابزار عزّت هم است.
فرمود: «وَ حَقّاً اَقُولُ مَا الدُّنْیَا غَرَّتْکَ وَ لَکِنْ بِهَا اغْتَرَرْتَ وَ لَقَدْ کَاشَفَتْکَ الْعِظَاتِ»؛ هر چه وسیله موعظه است به شما داد، «وَ آذَنَتْکَ عَلَی سَوَاءٍ»؛ یکسان اعلام کرد یکسان بیمارستان را گفت، یکسان گورستان را گفت، یکسان تیمارستان را گفت، یکسان مدرسه و مستشفا را هم گفت، همه را گفت. «وَ لَهِیَ بِمَا تَعِدُکَ مِنْ نُزُولِ الْبَلَاءِ بِجِسْمِکَ وَ[النَّقْضِ ] النَّقْصِ فِی قُوَّتِکَ اَصْدَقُ وَ اَوْفَی مِنْ اَنْ تَکْذِبَکَ اَوْ تَغُرَّکَ»؛ او غَرور نیست، یک؛ دروغگو نیست، دو؛ بلکه صادق باشد بهتر است تا کاذب باشد، چرا؟ چون همه وسایل موعظه را به شما گفته است، حتی در درون خودت اینکه روزانه عوض می شوی لاغرتر می شوی ضعیف تر می شوی پیرتر می شوی این را به تو گفته و دارد می گوید چیزی را مخفی نکرده است. هم آنچه بیرون توست مرتّب دارد به تو گزارش می دهد هم آنچه در درون توست مرتّب دارد برایت می خواند؛ پس دنیا هم غَرور نیست آن وقت می ماند مسئله ابلیس. این یک سبر و تقسیمی است.
پرسش: ...
پاسخ: و لذا فرمود این کار را نمی کند؛ بعد خودش هم فرمود این دنیا که می گویم این دنیا همان اموی بودن و مروانی بودن و مانند آن است که ما عمروعاصی را قبول نمی کنیم؛ خودش فرمود این «عَفْطَةِ عَنْز»[10]
است؛ اما آب بینی بُز که کسی را مغرور نمی کند، حضرت فرمود این «عَفْطَةِ عَنْز» است برای من حالا کجایش زیباست کجایش قشنگ است که آدم فریب بخورد؟ پس معلوم می شود آن عمرو عاص هاست اینها بله عامل فتنه هستند عامل غرور هستند و مانند آن؛ فرمود این نزد من «عَفْطَةِ عَنْز» است؛ حالا بُز چیست که بینی داشته باشد بینی او آبی داشته باشد این آب وسیله غرور باشد! فرمود برای من همین است. اگر دنیا این است دنیا او را فریب نداد؛ لذا فرمود تو را سه طلاقه کردم بیرون برو! او که قبول نکرد تا فریب آن را بخورد «غُرِّی غَیْرِی»[11]
ما فریب تو را نمی خوریم با دیگری بازی کن.
بنابراین آنهایی که ابزار کار هستند که «یقرّبون» چیزی را، «یبعّدون» چیزی را، فتنه چیزی را، غَرور چیزی را آنها بله مجسّمه دنیا هستند. این ابزار را هم قبلاً فرمود که ابزار مغرور نمی کند تو مغرور شدی آنها را هم ابزار «مَا الدُّنْیَا غَرَّتْکَ وَ لَکِنْ بِهَا اغْتَرَرْتَ» این یک ابزار دو طرفه است این تو را مغرور نمی کند هر دو قسمت را نشان می دهد هم آن بیمارستان و آن گورستان و آن آرامگاه و تیمارستان و آنها را نشان می دهد هم باغ و راغ را هم نشان می دهد هر دو را نشان می دهد؛ پس این مغرور نکرد «لَکِنْ بِهَا اغْتَرَرْتَ»؛ تو فریب خوردی، اینکه می فرماید: «غُرِّی غَیْرِی» یعنی من با این فریب نمی خورم چون این «عَفْطَةِ عَنْز» است.
پرسش: ...
پاسخ: دنیا که کاری با کَرم ندارد دنیا همین است که حضرت تشخیص داده است؛ از یک طرف تیمارستان است و درمانگاه است و آرامستان است و مستشفا است و قبرستان از طرفی هم باغ و راغ و اینهاست. این ابزار کار است این حرفی برای گفتن ندارد، این انسان است که فقط آن باغ و راغش را می بیند و آن گورستانش را نمی بیند همین! اگر انسان فقط گورستان را نبیند و فقط باغ را ببیند و راغ را ببیند همه اینها را ببیند آنها را نبیند خودش فریب خورده است این چیزی است که حضرت نشان داد. اول فرمود این فریب نمی دهد برای اینکه تو فریب خوردی، بعد فرمود که این واعظ باشد و موعظه کننده باشد و به حال تو نافع باشد بیش از آن است که زیان بخش باشد. تعبیر آخری حضرت این است که فرمود: «وَ لَهِیَ بِمَا تَعِدُکَ» این وعید است نه وعده، «مِنْ نُزُولِ الْبَلَاءِ بِجِسْمِکَ» چون هر روز شما دارید می بینید لاغرتر می شوید ضعیف تر می شوید.
یک بیان نورانی حضرت امیر (سلام الله علیه) در بخش های آن کلمات حکیمانه دارد که «نَفَسُ الْمَرْءِ خُطَاهُ اِلَی اَجَلِهِ»؛ [12]
«خطوه» یعنی گام نه قدم؛ ما یک قدم داریم یک گام، این قسمت پاشنه تا آن لبه انگشت ها را می گویند قدم، این یک قدم است این قدم را که آدم اینجا گذاشت، وقتی پای چپ را بلند کرد این پای چپ را گذاشت آنجا، می شود قدم دوم؛ «یک قدم بر خویشتن نِه وان دگر در کوی دوست»؛ فاصله بین این دو قدم را می گویند گام و خطوه که آن را می گویند یک متر است نیم متر است کمتر یا بیشتر. یک قدم بر هوس بنِه، «یک قدم بر خویشتن نِه، وان دگر در کوی دوست»؛ اگر می خواهی راه بروی این پای اول را بگذار روی هوس، پای دوم را بگذار در دالان ورودی خانه حق. آن که فرمود: «نَفَسُ الْمَرْءِ خُطَاهُ » که جمع «خطوه» است و «خطوه» یعنی گام؛ فاصله قدم اول و قدم دوم، پای اول و پای دوم این نیم متر را می گویند گام و خطوه. می فرماید این یک خطوه به همین اندازه، هر نفسی که می کشی نیم متر به قبر نزدیک می شوی همین! این کجایش بد است؟ کجایش غرورآور است؟ فرمود همه شان عامل وعظ و نصیحت اند.
پرسش: ...
پاسخ: نه مغرور نمی کند انسان مغرور می شود، این وظیفه است که آدم خدمتی انجام بدهد اگر انسان عاقل باشد می گوید دو روز من هستم دو روز دیگری این همه که می آیند و می روند چیز ماندنی که نیست چهار روز این آقا بوده پنج روز آن آقا بوده دو روز آن آقا بوده دو روز هم نوبت من است این دو روز که نوبت من است من باید انجام وظیفه کنم.

فرمود: «وَ لَهِیَ بِمَا تَعِدُکَ مِنْ نُزُولِ الْبَلَاءِ بِجِسْمِکَ وَ[النَّقْضِ ] النَّقْصِ فِی قُوَّتِکَ اَصْدَقُ وَ اَوْفَی مِنْ اَنْ تَکْذِبَکَ اَوْ تَغُرَّکَ»؛ شما چگونه می خواهید که کذب و غرور را به دنیا نسبت بدهید؟ او که همه چیز را به شما دارد می گوید؟ گذشته از اینکه گزارش های بیرونی را به شما می دهد گزارش های درونی را که بیمار می شوی هر روز ضعیف تر می شوی، هر روز به قبر نزدیک تر می شوی، این را که دارد به شما می گوید. پس دنیا هم غَرور نیست غَرور همان است که در سوره مبارکه «حدید» و بعضی از سور دیگر است که ﴿وَ غَرَّکُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ﴾ که شیطان است که فرمود من مغرورشان می کنم: ﴿لَاُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الْاَرْضِ﴾[13]
و ﴿لَاُمَنِّیَنَّهُمْ﴾[14]
اینها را با آرزو با زینت دوستی فریبشان می دهم همین می شود غَرور.
پرسش: ...
پاسخ: این «تغُرُّ» یعنی ابزاری که دارد. اگر ما یک متن جامعی داشته باشیم و شرحی، این شرح آن متن را توضیح می دهد. این خطبه مفصّل بعد از تلاوت ﴿یا اَیُّهَا الْاِنْسانُ ما غَرَّکَ﴾ این تفسیر تفصیلی این آیه نورانی است که حاکم بر همه تعبیرات است و خودش در اینجا تصحیح کرده تعبیر کرده اول فرمود که ابزار غرور است او فریب نداد لکن تو «بِهَا اغْتَرَرْتَ» بعد بررسی کرده تفصیل داده که این هر کاری که می خواست بکند کرده است؛ اگر یک آدم خوب عادلی بود چه کار می کرد که حالا نکرده است؟ حالا فرض کنید دنیا بشود سلمان و اباذر، این چه کار باید بکند که نکرده است؟ خلاف گفته؟ نه. خلاف کرده؟ نه. پرده پوشی کرده؟ نه. نهان کاری کرده؟ نه. علناً آن تیمارستان را نشان داد، آن قبرستان را نشان داد، آرامستان را نشان داد، مستشفا را نشان داد، باغ و راغ را هم نشان داد، برتر از همه، در درون تو هر چه کردی را به تو نشان داد. اینکه هر روز داری ضعیف تر می شوی هر روز داری به قبر نزدیک تر می شوی این را که کتمان نکرده است. پس اول حضرت آمده تفصیل داده که این کار بدی نکرده است این غَرور نیست، «بِهَا اغْتَرَرْتَ» بعد آمده به اینکه ما بگوییم این غُرور نیست این فتنه گر نیست این مکذِّب نیست این کاذب نیست، این اُولاست این تحلیل نهایی حضرت است.
فرمود اگر این کار را بکنیم «وَ لَهِیَ بِمَا تَعِدُکَ» این وعید است نه وعده، «بِمَا تَعِدُکَ مِنْ نُزُولِ الْبَلَاءِ بِجِسْمِکَ» یک سرماخوردگی داری مرتّب دارد خبر می دهد این را که کتمان نکرده است. «وَ[النَّقْضِ ] النَّقْصِ فِی قُوَّتِکَ اَصْدَقُ وَ اَوْفَی مِنْ اَنْ تَکْذِبَکَ اَوْ تَغُرَّکَ»؛ اگر گزارش می دهد راست است، اگر زینت آرایی می کند درون و باطن هر دو را به شما نشان می دهد، این طور نیست که یک طرف را نشان بدهد یک طرف را نشان ندهد. اگر تابلویی یک طرف آن را قبرستان باشد یک طرفش پارک، این درست گرفته است اگر فقط پارک را نشان بدهد بله. فرمود این کار را «مِنْ اَنْ تَکْذِبَکَ اَوْ تَغُرَّکَ» نمی شود کذب و غرور و مانند آن را به او نسبت داد.
بعد فرمود: «وَ لَرُبَّ نَاصِحٍ لَهَا عِنْدَکَ مُتَّهَمٌ وَ صَادِقٍ مِنْ خَبَرِهَا مُکَذَّبٌ وَ لَئِنْ تَعَرَّفْتَهَا فِی الدِّیَارِ الْخَاوِیَةِ وَ الرُّبُوعِ الْخَالِیَةِ لَتَجِدَنَّهَا مِنْ حُسْنِ تَذْکِیرِکَ وَ بَلَاغِ مَوْعِظَتِکَ بِمَحَلَّةِ الشَّفِیقِ عَلَیْکَ» یک وقت قبرستانی بروی، خانه سرای خرابی بروی آنجا دنیا را پیدا می کنی؛ این رفیق توست که تو را نشان داده است قدردانی می کند چه کسی آنجا را به تو نشان می دهد؟ همین دنیا دارد نشان می دهد. فرمود آنجا که می بینی آن وقت می فهمی که این رفیق خوبی است «لَتَجِدَنَّهَا مِنْ حُسْنِ تَذْکِیرِکَ وَ بَلَاغِ مَوْعِظَتِکَ بِمَحَلَّةِ»؛ یک دوست خوبی است برای شما یک شفیق خوبی است چون موعظه خوبی کرده علنی هم کرده است و دارد به تو نشان می دهد «وَ الشَّحِیحِ بِکَ» شدیداً علاقه مند است که شما به راه بیایی «وَ لَنِعْمَ دَارُ مَنْ لَمْ یَرْضَ بِهَا دَاراً»؛ چه خانه خوبی است اما به شرطی که کسی سند مالکی نگیرد از اینجا بهتر می گوید جایی نیست چرا؟ چون هر روز دارد می گوید از دنیا بهتر برای مردم زاهد چیزی دیگر نیست چرا؟ چون هر روز دارد می گوید می گوید می گوید می گوید! این است.
پرسش: ...
پاسخ: چون آن آخرت را می بیند فریب نمی خورد یا کمتر فریب می خورد؛ البته یک عده هم هستند که فریبکار هستند آن وقت هم حضرت را هم آنها شهید می کنند. غرض این است که مادامی که دنیا است این اوصاف هست. فرمود: «وَ لَنِعْمَ دَارُ مَنْ لَمْ یَرْضَ بِهَا دَاراً»؛ اگر کسی اینجا نه بخرد نه رهن بکند نه اجاره بکند، همین طور بخواهد بنشیند خانه، خانه خوبی است، چون هر روز دارد می گوید؛ ولی اگر کسی اینجا را بخرد، بله مشکل دارد بدی آن را نمی بیند، آن موعظه هایش را نمی شنود؛ اما وقتی که اینجا بخواهد زندگی کند می بیند خیلی جای خوبی است چون مرتّب دارد بلند بگو «لا اله الا الله» همین! این را دارد مرتب می شنود. اینکه گفتند بروید به زیارت قبور برای همین است مخصوصاً این تابلوی مبارکی که در این قبرستان ها هست. درس خواندن تنها در حوزه و مسجد و مَدرَس نیست در قبرستان هم هست این تابلو، تابلوی پربرکتی است آدم می رود اینجا عرض ادب می کند سلام می کند دعا می کند قرآن می خواند هدیه ای را به پیشگاه مؤمنین تقدیم می کند این کار خوبی است و وظیفه ماست؛ اما این تابلو چه می خواهد بگوید؟ این تابلو یک عرض ادبی است می گوییم: «اَلسَّلَامُ عَلَی اَهْلِ لَا اِلَهَ اِلَّا اللَّهُ مِنْ اَهْلِ لَا اِلَهَ اِلَّا اللَّهُ یَا اَهْلَ لَا اِلَهَ اِلَّا اللَّهُ بِحَقِّ لَا اِلَهَ اِلَّا اللَّهُ کَیْفَ وَجَدْتُمْ قَوْلَ لَا اِلَهَ اِلَّا اللَّهُ مِنْ لَا اِلَهَ اِلَّا اللَّه »؛[15]
( «عَنْ اَصْبَغَ بْنِ نُبَاتَةَ قَالَ کُنْتُ مَعَ عَلِیِّ بْنِ اَبِی طَالِبٍ عَلَیْهِ السَّلَامْ فَمَرَّ بِالْمَقَابِرِ فَقَالَ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامْ السَّلَام ُ عَلَی اَهْلِ لَا اِلَهَ اِلَّا اللَّه ...» .) ای اهل «لَا اِلَهَ اِلَّا اللَّهُ»، شما را به حق «لَا اِلَهَ اِلَّا اللَّهُ» قَسم، بگویید آنجا چه خبر است؟ این قبرستان است قبرستان مدرسه است، پس معلوم می شود راهی هم هست. اگر راه نبود انسان در خواب یا بیداری، حرف اموات را نمی شنید این طور دستور رسمی با قسم به ما نمی گفتند به آنها بگویید شما را به «لَا اِلَهَ اِلَّا اللَّهُ» قَسم بگویید آنجا چه خبر است؟ پس معلوم می شود که آدم می تواند باخبر بشود اینها جزء دنیاست. فرمود اگر کسی اینجا خانه نخرد راضی نشود یعنی به هیچ وجه به این دل نبندد خیلی جای خوبی است برای اینکه مرتّب دارد نصیحت می کند؛ آنهایی که به جایی رسیدند آنها را هم می گوید آنهایی هم که سقوط کردند آنها را هم دارد می گوید. مرتّب دارد می گوید اباذرها بودند سلمان ها بودند شهدا بودند جانبازها بودند دارد می گوید. چه کسی رفته در آسایشگاه این عزیزان جانباز با چه صبری! آدم می گوید؛ ولی بیست سال یک جوان قطع نخاع همین طور خدا را شکر می کند! این حجت خداست این را چه کسی به ما می گوید؟ این همین دنیاست، اینجا دنیاست که آدم را نصیحت می کند. بیش از بیست سال، یک جوان قطع نخاع «بک یا الله» این چه فرشته ای است؟! «فرشته عشق نداند برو و قصه مخوان»[16]
(«فرشته عشق نداند که چیست ای ساقی ٭٭٭ بخواه جام و گلابی به خاک آدم ریز.) اینها که می گویند درست است که فرشته خوب است اما فرشته این قدر باعظمت نیست همین است، اینها را هم نشان می دهد. فرمود اگر کسی راضی به دنیا نشود دنیا جای خوبی است.
«وَ لَنِعْمَ دَارُ مَنْ لَمْ یَرْضَ بِهَا دَارا وَ مَحَلُّ مَنْ لَمْ یُوَطِّنْهَا مَحَلًّا وَ اِنَّ السُّعَدَاءَ بِالدُّنْیَا غَداً هُمُ الْهَارِبُونَ مِنْهَا الْیَوْمَ»؛ فردا کسانی اهل نجات هستند که امروز مرتّب از آن فرار می کنند همین! «اِذَا رَجَفَتِ الرَّاجِفَةُ وَ حَقَّتْ بِجَلَائِلِهَا الْقِیَامَةُ وَ لَحِقَ بِکُلِّ مَنْسَکٍ اَهْلُهُ وَ بِکُلِّ مَعْبُودٍ عَبَدَتُهُ وَ بِکُلِّ مُطَاعٍ اَهْلُ طَاعَتِهِ فَلَمْ[یَجْرِ] یُجْزَ فِی عَدْلِهِ وَ قِسْطِهِ یَوْمَئِذٍ خَرْقُ بَصَرٍ فِی الْهَوَاءِ وَ لَا هَمْسُ قَدَمٍ فِی الْاَرْضِ اِلَّا بِحَقِّهِ فَکَمْ حُجَّةٍ یَوْمَ ذَاکَ دَاحِضَةٌ وَ عَلَائِقِ عُذْرٍ مُنْقَطِعَة»؛ چقدر از ادله ای که آن روز بطلانش روشن می شود، چقدر از مستمسکاتی که آن روز گسسته می شود «فَتَحَرَّ مِنْ اَمْرِکَ مَا یَقُومُ بِهِ عُذْرُکَ وَ تَثْبُتُ بِهِ حُجَّتُکَ وَ خُذْ مَا یَبْقَی لَکَ مِمَّا لَا تَبْقَی لَهُ وَ تَیَسَّرْ لِسَفَرِکَ وَ شِمْ بَرْقَ»؛ این «شِمْ» امر است، این را بو کن این برق را ببین «وَ شِمْ بَرْقَ النَّجَاةِ وَ ارْحَلْ مَطَایَا التَّشْمِیر»؛[17]
این اسبهای دونده فراوان است چرا سوار نمی شوی؟ «مطیه» مَرکب راهوار است، این بیان نورانی امام حسن عسکری (سلام الله علیه) که «اِنَّ الْوُصُولَ اِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ سَفَرٌ لَا یُدْرَکُ اِلَّا بِامْتِطَاء اللَّیْلِ »، [18]
این «امتطاء» باب افتعال «امتطا الفَرس»؛ یعنی «اخذَ المطیة» یک مَرکب راهواری است درِ خانه شماست، سوار بشوید بروید. «مطایا» هم جمع «مطیّه» است. فرمود آنهایی که اهل مطیه هستند زودتر از دیگران به مقصد می رسند همین دنیاست.
بنابراین هرگز ﴿یا اَیُّهَا الْاِنْسانُ ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَریمِ﴾ منظور این نیست که ـ معاذالله ـ «الله» مغرور کرده، طبق آیات و روایات مخصوصاً این تفسیر نورانی حضرت امیر، آلت غرور چیز دیگری است.
 

[1] نهج البلاغة، الدشتي، محمد، ج1، ص232.

[2] مجمع البيان في تفسير القرآن - ط دار المعرفة، الشيخ الطبرسي، ج10، ص682.

[3] نهج البلاغة، الدشتي، محمد، ج1، ص333.

[4] شوری/سوره42، آیه16.

[5] الإقبال بالأعمال الحسنة - ط الحديثة، السيد بن طاووس، ج1، ص230.

[6] اسراء/سوره17، آیه82.

[7] حدید/سوره57، آیه4.

[8] تکویر/سوره81، آیه26.

[9] نهج البلاغة، الدشتي، محمد، ج1، ص362.

[10] نهج البلاغة، الدشتي، محمد، ج1، ص10.

[11] الغارات - ط الحديثة ، الثقفي الکوفي، ابراهیم، ج2، ص942.

[12] نهج البلاغة، الدشتي، محمد، ج1، ص327.

[13] حجر/سوره15، آیه39.

[14] نساء/سوره4، آیه119.

[15] جامع الأخبار( للشعيري)، الشعيري، محمد، ج1، ص50.

[16] دیوان حافظ، غزل شماره266.

[17] نهج البلاغة، الدشتي، محمد، ج1، ص233.

[18] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج75، ص380.