جلسه 1398/09/27

بسم الله الرحمن الرحیم



تفسير سوره تكوير/تفسير آيات 15 تا29



موضوع: تفسیر سوره تکویر/تفسیر آیات 15 تا29
﴿فَلا اُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ (15) الْجَوارِ الْکُنَّسِ (16) وَ اللَّیْلِ اِذا عَسْعَسَ (17) وَ الصُّبْحِ اِذا تَنَفَّسَ (18) اِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَریمٍ (19) ذی قُوَّةٍ عِنْدَ ذِی الْعَرْشِ مَکینٍ (20) مُطاعٍ ثَمَّ اَمینٍ (21) وَ ما صاحِبُکُمْ بِمَجْنُونٍ (22) وَ لَقَدْ رَآهُ بِالْاُفُقِ الْمُبینِ (23) وَ ما هُوَ عَلَی الْغَیْبِ بِضَنینٍ (24) وَ ما هُوَ بِقَوْلِ شَیْطانٍ رَجیمٍ (25) فَاَیْنَ تَذْهَبُونَ (26) اِنْ هُوَ اِلاَّ ذِکْرٌ لِلْعالَمینَ (27) لِمَنْ شاءَ مِنْکُمْ اَنْ یَسْتَقیمَ (28) وَ ما تَشاؤُنَ اِلاَّ اَنْ یَشاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمینَ (29) ﴾. بخشی از سؤالاتی که مانده است عبارت از این است که معرفت انسان نسبت به ذات اقدس الهی تا چه حدود است؟ کجا منطقه ممنوعه است و کجا منطقه مشروعه؟ انسان از نظر علم حصولی و برهان، منطقه ممنوعه ای ندارد راه باز است، منتها استعدادها فرق می کند افراد کم و زیاد می توانند ذات را با برهان های دقیق تر بشناسند و بعضی ها با برهان های متوسط. اصل ذات را، بساطت ذات را، غیر متناهی بودن ذات را، همه اینها را می شود با برهان به خوبی شناخت به مقداری که انسان استطاعت دارد؛ زیرا مفهوم «سهل التناول» است، معنای غیر متناهی به حمل اولی، غیر متناهی است و به حمل شایع در ذهن ما یک صورت ذهنی است؛ مثل اینکه فرد که «فاء و راء و دال» است این فرد به حمل اولی فرد است ولی به حمل شایع کلی است؛ برای اینکه همین فرد بر هزارها مصداق صادق است زید فرد است عمرو فرد است بکر فرد است؛ «الفرد فردٌ بالحمل الاوّلی و کلّی بالحمل الشایع». غیر متناهی، غیر متناهی است به حمل اولی و متناهی است به حمل شایع.
بنابراین ما مادامی که در منطقه علم حصولی و برهان حرکت می کنیم راه باز است برای فصل اول و دوم مثل سوم؛ یعنی ذات و صفات ذات را به خوبی می شود با برهان شناخت قرآن هم استدلال می کند ائمه هم استدلال کردند؛ اینها برای ما فریضه است یعنی بر ما واجب است. اما عرفان یعنی «شهود» نافله است، یک؛ منطقه ذات و منطقه صفات ذات ممنوعه است، دو؛ برای اینکه انسان که می خواهد مشاهده کند. وجود خارجی را باید مشاهده کند؛ وجود خارجی ذات اقدس الهی بسیط است، یک؛ نامتناهی است، دو؛ انسان کجایش را مشاهده کند؟ این نظیر آب دریا نیست آب دریا مرکّب است و هر کسی به اندازه خود در آن شنا می کند یا به اندازه خود می چشد؛ «آب دریا را اگر نتوان کشید»[1]
این درباره علم حصولی است وگرنه در علم حضوری، ذات اقدس الهی بسیط است، جزء ندارد، یک؛ نامتناهی است، دو؛ انسان کجای آن را مشاهده کند؟! بعضی را مشاهده کند او که بعض ندارد، همه را بخواهد مشاهده کند که نامتناهی است؛ لذا آن منطقه برای احدی راه نیست، هم منطقه ذات که فصل اول است، هم منطقه دوم که صفات ذات عین ذات است محال است که کسی راه پیدا کند. تجلیات الهی که او ﴿نُورُ السَّماواتِ وَ الْاَرْض﴾[2]
است انسان می تواند فیض خدا را، جلوه خدا را، نور خدا را، ﴿فَلَمّا تَجَلّی رَبُّهُ لِلْجَبَلِ﴾[3]
اینها را بله می شود مشاهده کرد، این مطلب اول.
مطلب دوم مربوط به این است که این قرآن کریم را ذات اقدس الهی به آورنده هم نسبت داد؛ یکی از سؤال ها این بود که آیا می شود به غیر جبرئیل (سلام الله علیه)، به فرشته های دیگر هم نسبت داد؛ همان طوری که جبرئیل (سلام الله علیه) واسطه است و خدا این قرآن را به واسطه نسبت داد که فرمود: ﴿اِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ﴾ آیا به وسائط دیگر هم می شود نسبت داد؟ نه! برای اینکه وسایط دیگر در حدّ ﴿بِاَیْدِی سَفَرَةٍ ٭ کِرَامٍ بَرَرَةٍ﴾[4]
هستند، خدا اجازه نمی دهد که انسان این قرآن را قول فرشته های عادی قرار بدهد درباره فرشته های عادی فرمود: ﴿بِاَیْدِی سَفَرَةٍ ٭ کِرَامٍ بَرَرَةٍ﴾ اینها همه پاسداران و پاسبانان و حرم دار و حریم دار این کتاب وحی هستند به هر وسیله است در حریم این، دو دستی این را نگه می دارند که به صاحب اصلی آن برسد در حدّ سفیر، در حدّ ﴿بِاَیْدِی سَفَرَةٍ﴾ بله می شود اسناد داد؛ اما در حدّ قول نه؛ برای اینکه آن که مستقیماً از ذات اقدس الهی دریافت می کند وجود مبارک جبرئیل است؛ گرچه ذات مقدس حضرت در بحث های ﴿ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّی ٭ فَکانَ قابَ قَوْسَیْنِ اَوْ اَدْنیٰ﴾[5]
از جبرئیل هم بالاتر است ولی در این تنزّلات فیض الهی که نازل می شود فقط می شود به وجود مبارک جبرئیل اسناد داد ﴿اِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ ٭ ذِی قُوَّةٍ عِندَ ذِی الْعَرْشِ مَکِینٍ﴾ به فرشته های دیگر در حدّ ﴿بِاَیْدِی سَفَرَةٍ﴾ می شود نسبت داد.
مطب بعدی آن است که در جریان ﴿وَ اِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ﴾[6]
آیا حیوان ها محشور می شوند یا نه؟ مستحضرید که دو حشر در قرآن کریم است: یک حشر معروف که معاد است این برای انسان است و جنّ که مکلّف اند شریعتی دارند دینی دارند ﴿وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْاِنسَ اِلاّ لِیَعْبُدُونِ﴾[7]
اینها بهشت و جهنم دارند، اینها مسئول اند اینها اگر جفایی کردند زیر سؤال می روند. حشر دوم که بالاتر از حشر اول است این برای کل ماسواست که ﴿اِلَی اللَّهِ تَصِیرُ الْاُمُورُ﴾[8]
است؛ هر چیزی به طرف خدا برمی گردد. در آن حشر اول فرمود: ﴿وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْاِنسَ اِلاّ لِیَعْبُدُونِ﴾؛ اما در آن حشر اکبر، هر موجودی تسبیح گوی اوست. در سوره «اسراء» فرمود: ﴿اِنْ مِنْ شَیْ ءٍ اِلاَّ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ﴾[9]
هیچ چیزی نیست مگر اینکه هم «سبحان الله» دارد هم «الحمد لله». تسبیح او در صحابت تحمید است و تحمید او مصاحب با تسبیح است. نفرمود «یسبّح و یحمّد»؛ ﴿اِنْ مِنْ شَیْ ءٍ اِلاَّ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ﴾ که برهانش هم در سوره مبارکه «اسراء» گذشت که تسبیح یک مطلب؛ تحمید دو مطلب؛ استدلال تسبیحی به تحمیدی و ارتباط تحمیدی به تسبیحی در سوره «اسراء» گذشت که این دو امر نیست سه امر است و آن امر سوم پیوستگی تسبیح و تحمید است ﴿اِنْ مِنْ شَیْ ءٍ اِلاَّ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ﴾؛ حالا یا «باء» ملابسه است یا «باء» مصاحبه است به هر حال پیوندی برقرار است.
در این حشر اکبر، فرشته ها هم مسئول اند که در سوره مبارکه «انبیاء» دارد که ﴿وَ مَنْ یَقُلْ مِنْهُمْ اِنِّی اِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِکَ نَجْزیهِ جَهَنَّمَ﴾[10]
این مضمون هست تهدید به جهنم برای ملائکه هم هست که شما فرشته ها را «الله» می دانید «اله» می دانید اینها که چنین ادّعایی ندارند اگر ـ معاذالله ـ فرشته ای داعیه داشته باشد جزای او جهنّم است این در حشر اکبر است وگرنه بهشت و جهنم برای انسان و جنّ است آنها مکلّف نیستند تکلیفی ندارند شریعتی نیست فوق این حرف ها هستند؛ اما در آن حشر برین برای آنها هم یک حساب و کتابی هست. هم برای بالاتر از انسان و جنّ، یک چنین مسائلی است هم برای پایین تر از انسان و جنّ، یعنی حیوان ها و سنگ ها. ببینید نه تنها درباره حیوانات دارد اینها عبادت می کنند درباره سنگ ها هم در سوره مبارکه «بقره» گذشت که فرمود بعضی از دل ها از سنگ سخت تر است ﴿قَسَتْ قُلُوبُکُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِکَ فَهِیَ کَالْحِجارَةِ اَوْ اَشَدُّ قَسْوَةً﴾ چرا؟ چون ﴿وَ اِنَّ مِنْها لَما یَهْبِطُ مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ﴾[11]
فرمود بعضی از دل ها مثل سنگ هستند یا از سنگ پست تر هستند برای اینکه بعضی از سنگ ها از ترس خدا ناله دارند، افتادن سنگ از بالا به پایین به جهت تواضع سنگ است اینها را که ما متوجه نیستیم، هبوط دارند پایین می آیند رکوع دارند ﴿وَ اِنَّ مِنْها لَما یَهْبِطُ مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ﴾ خشیت را قرآن وصف علما می داند ﴿اِنَّمَا یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ﴾.[12]
کلیم الهی وقتی به خدا عرض می کند چه کار بکنیم در این بیابان؟ فرمود: ﴿اضْرِبْ بِعَصاکَ الْحَجَرَ﴾[13]
[14]
این عصا را بزن به این سنگ، چندین چشمه از این سنگ می جوشد؛ پس یک حساب و کتاب دیگری است دوازده چشمه از این سنگ جوشید. اینها در آن حشر اکبر هستند که در حساب ما نیست واقعاً ما ادراک نداریم، این یعنی سنگی از بالا می افتد از ترس خدا خضوع کرده از ترس خدا افتاده اینها یعنی چه؟
اگر «توحیدگوی او نه بنی آدم اند و بس»[15]
هر بلبلی، نه تنها هر بلبلی هر سنگی که جابه جا می شود تسبیح گوی اوست اگر آن بزرگوار گفت: «هر بلبلی که زمزمه بر شاخسار» بلکه می شود گفت هر سنگی که می افتد او تسبیح گوی حق است، پس بالاتر از انسان ها یعنی فرشته ها برابر سوره «انبیاء» اگر دیر بجنبند جهنم است این جهنم کدام جهنم است؟ پایین تر از انسان ها سنگ ها مسئولیتی دارند از ترس خدا سقوط می کنند چون آنچه بالا و پایین کلّ نبش جهان را اداره می کند سوره «اسراء» است که ﴿اِنْ مِنْ شَیْ ءٍ اِلاَّ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ﴾ آن گاه آیاتی دارد که ﴿اَلا اِلَی اللَّهِ تَصیرُ الْاُمُورُ﴾ هست؛ آن وقت اگر بعضی از روایات گرچه مرسل است دارد آن حیوانی که به حیوان دیگر بیجا شاخ زد در قیامت مسئول است.[16]
ما چیزهایی را که متوجه نمی شویم بهترین راهش این است که علمش را به اهلش واگذار کنیم انکار نکنیم چون شواهدی هم هست که اینها هوش دارند اینها مسئولیت دارند وگرنه اینکه فرمود: ﴿اضْرِبْ بِعَصاکَ الْحَجَرَ﴾ در بیابان سینا آنجا که زمین آن آب نداشت چشمه نداشت چه رسد به سنگ روی زمین. فرمود ﴿اضْرِبْ بِعَصاکَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ﴾ دوازده چشمه و مانند آن. پس در آن حشر اکبر که غیر از حشر انسان و جنّ است و قرآن کریم قسمت مهم مسائل اش روی اینهاست یک حساب و کتابی دارد. در آن حشر اکبر اگر برابر روایتی آمده که همه حیوانات محشور می شوند تا حیوان مظلوم از ظالم به اذن خدا انتقام بگیرد یا ماموران الهی انتقام بگیرند قابل قبول است و ما دلیلی بر نفی اینها نداریم.
پرسش: ...
پاسخ: آوردند نه قول آنها باشد، همان ﴿بِاَیْدِی سَفَرَةٍ﴾ همین طور است، ﴿بِاَیْدِی سَفَرَةٍ﴾ آوردند نه اینکه آمدند به پیامبر این حرف ها را زدند این جمله ها را تلاوت کردند پیغمبر شده مستمع، آنها شدند متکلّم، این طور نبود ﴿بِاَیْدِی سَفَرَةٍ﴾ بود ﴿کِرَامٍ بَرَرَةٍ﴾ بود الآن هم هست. غرض این است که اسناد قرآن به جبرئیل به یک نحو است اسناد قرآن به ملائکه ای که مادون جبرئیل اند و جبرئیل (سلام الله علیه) ﴿مُطَاعٍ ثَمَّ اَمِینٍ﴾ است و اینها «مطیعٌ ثَمّ امین» اند فرق می کند آن قول دارد به اذن خدا که کلامش کلام الهی است این دست دارد به اذن خدا دستش دست الهی است ﴿بِاَیْدِی سَفَرَةٍ ٭ کِرَامٍ بَرَرَةٍ﴾ دارند.
به هر تقدیر در حشر معمولی، حیوانات حساب و کتابی ندارند پایین تر از حیوانات حساب و کتابی ندارند، بالاتر از انسان ها یعنی ملائکه حساب و کتابی ندارند، برای اینکه آنچه شریعت است و اسلام آوردن و اسلام و کفر و اینهاست مربوط به انسان و جنّ است.
پرسش: ...
پاسخ: غفلت است بله آنجا دارد که هیچ حیوانی تیر نمی خورد مگر اینکه در آن حال از ذکر خدا غافل است انسان هم همین طور است هیج لحظه ای گناه نمی کند مگر اینکه از یاد الهی غافل باشد.
پرسش: ...
پاسخ: بله آن در حشر اکبر است آن حشری که بزرگ تر از این حشر معمولی است آن ﴿اَلا اِلَی اللَّهِ تَصیرُ الْاُمُورُ﴾ هست ﴿اِنْ مِنْ شَیْ ءٍ اِلاَّ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ﴾ هست، اگر در آن حال غفلتی بکند تیر بخورد این غفلت باعث تیر خوردن است چه اینکه انسان هم همین طور است ولی آن در حشر اکبر است ما چون در این دایره اول و وسط که داریم زندگی می کنیم و بحث می کنیم انسان است و جنّ، تکلیف دارند دین دارند شریعت دارند بهشت و جهنم دارند که محور اصلی بحث اینهاست؛ اما در آن حشر اکبر که بالاتر از انسان ها و پایین تر از انسان ها، فرشته ها از یک سو حیوانات و جمادات و سنگ ها از سوی دیگر، حساب و کتابی دارند آن را ما نمی توانیم نفی کنیم.
بنابراین جز اینکه علمش را به اهلش واگذار کنیم، یک؛ و جز اینکه بعضی از شواهد است که اینها را تایید می کند، دو؛ و جز اینکه محتمل است ﴿وَ اِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ﴾؛ یعنی انسان هایی که به صورت حیوان در می آیند، سه؛ اینها را ممکن است انسان بگوید ولی اگر آیه ای دلالت داشت که حیوانات محشور می شوند یا فرشتگان مسئول قرار می گیرند اینها در آن حشر اکبر است که بالاتر از حشر متوسط که مربوط به انسان و حیوان است.
پرسش: ...
پاسخ: به هر حال دست هر چیزی مناسب با اوست او که چشمی دارد گوشی دارد گوش ملکوتی دارد دست ملکوتی دارد مثل اینکه بگوییم: ﴿یَدُ اللَّهِ فَوْقَ اَیْدِیهِمْ﴾،[17]
«ید کل شیء» به حسب اوست؛ اگر گفتند دست خدا همان قدرت الهی است، دست فرشته ها از آن جهت که جسمی ندارند قدرت ملکوتی است که خدا به اینها داده است اگر فرشته هایی متمثّل شدند به عالم مثال درآمدند آنها دست مثالی دارند بدن مثالی دارند چشم مثالی دارند هیکل مثالی دارند و مانند آن است که درجات آنها محفوظ خواهد بود.
غرض این است که اسناد قرآن به قول فقط درباره جبرئیل (سلام الله علیه) است، درباره ملائکه مادون در حدّ ﴿بِاَیْدِی سَفَرَةٍ ٭ کِرَامٍ بَرَرَةٍ﴾ است.
مطلب دیگر درباره ﴿وَ اِذَا السَّماءُ کُشِطَتْ﴾ است «کَشط» به معنای ازاله آمده، یک؛ به معنای کَندن پوست از جانوری آمده، دو؛ آیا این دومی تفسیر و بیان مصداق همان ازاله است؟ اگر آن باشد در حقیقت ﴿وَ اِذَا السَّماءُ کُشِطَتْ﴾ یعنی آسمان ها از جا کَنده شوند و جای این سؤال نیست که حالا اینها که پوست اند پوستش چیست؟ مغز کدام است؟ که خیلی از لغویین و لغت شناس های اصیل کَشط را به معنی ازاله گرفتند اما اگر کَشط به معنای همان پوست کَندن باشد راهش این است که در قرآن چه در سوره «مُلک» چه در بعضی از سور دیگر فرمود آسمان ها «بعضها» محیط به بعض اند، آسمان ها را «طبقاً عن طبق» خدا خلق کرده است. اگر آسمان ها «طبقاً عن طبق» خلق شده است هر طبقه بالایی حجاب است برای طبقه پایینی. اگر هر طبقه بالایی در آیه سوم سوره مبارکه «ملک» آمده: ﴿الَّذی خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً﴾ اینها بعضی ها محیط به بعضی اند اگر هر کدام محیط به دیگری اند هر کدام را که برداریم پوست این پایینی را کَندیم یعنی حجاب پایین را کَندیم پایینی مکشوف می شود پایینی که سماء دنیاست محیط به زمین و کره ارض است، این را که کَشط کردیم ازاله کردیم کره زمین پیدا می شود. الآن کسانی که در طبقه سوم هستند طبقه اول را نمی بینند چون طبقه اول بینشان حجاب است حجاب است یا نمی توانند بیایند یا نمی توانند ببینند اما وقتی این طباق که در دو سوره قرآن فرمود ما طباق و طبقه طبقه، روی هم قرار دادیم هر بالایی حجاب است برای پایینی، وقتی بالایی گرفته شد کَشط شده است؛ یعنی ازاله شد و مجموع اینها هم حجاب هایی هستند که انسان ملکوت را نمی بیند.
آن روایتی که روزی از امالی مرحوم شیخ مفید خواندیم که وجود مبارک امام (سلام الله علیه) طبق نقل مرحوم شیخ مفید در امالی فرمود که «مَنْ قَالَ لَا اِلَهَ اِلَّا اللَّهُ فَلَنْ یَلِجَ مَلَکُوتَ السَّمَاءِ حَتَّی یُتِمَّ قَوْلَهُ بِعَمَلٍ صَالِح »؛[18]
ما ماموریم که وارد باطن عالم بشویم اصلاً بر ما امر کردند. درباره خلیل الهی فرمود: ﴿وَ کَذلِکَ نُری اِبْراهیمَ مَلَکُوتَ السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ ﴾[19]
باطن عالم را ما نشان ابراهیم خلیل دادیم ما ارائه کردیم او هم دید، ارائه از طرف خدا و رؤیت از طرف خلیل الهی است. این در سوره «انعام» است. در سوره «اعراف» نسبت به ما فرمود: ﴿اَ وَ لَمْ یَنْظُرُوا فی مَلَکُوتِ السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ﴾[20]
چرا نگاه نمی کنید؟ این نظر برای رؤیت است اگر رؤیت میسّر نبود که دعوت به نگاه درست نبود پس ممکن است که عده زیادی از ما نگاه بکنیم بعضی ها ببینند؛ مثل استهلال ماه که برای ثابت شدن اول ماه خیلی ها می روند در یک افق بلندی نگاه می کنند بعضی ها می بینند بعضی ها نمی بینند. آنها که چشمشان قوی است می بینند یا اینکه جای قمر را می دانند می بینند آنهایی که جای قمر را نمی دانند مثلاً نمی بینند. پس نظر یعنی نگاه، رؤیت یعنی دیدن؛ گاهی می گوییم «نظرتُ الی القمر و لم اره»؛ نگاه کردم ولی ندیدم. در سوره «اعراف» می فرماید چرا به طرف ملکوت نگاه نمی کنید؟ نگاه همیشه مستلزم رؤیت نیست ولی رؤیت را «فی الجمله» نه «بالجمله» در بر دارد اگر اصلاً نظر به رؤیت نرسد که دعوت به نظر لغو است، پس خلیل الهی (سلام الله علیه) رؤیت کرد باطن عالم را و ما موظفیم به طرف باطن عالم نظر کنیم بلکه ببینیم، چه اینکه در بین ما انسان ها بعضی ها دیدند، چه موقع می توانیم باطن عالم را ببینیم؟ مادامی که این سماوات و ارض حجاب هستند کَشط بشوند این حجاب ها برطرف بشوند تا ما باطن را ببینیم.
«فتحصّل» که کَشط یا به معنی مطلق ازاله است که آن وقت تشبیه می کنند لغوی ها به منزل کَندن پوست گوسفند. اگر واقعاً معنای کَشط شبیه کَندن پوست گوسفند و امثال این باشد این سماوات چون طباق هستند هر کدام پوست دیگری است روی دیگری است پوشش دیگری است اینها هر کدام که برداشته بشود کَشط سماء صادق است و آن سماء دنیا و حجاب و محیط زمین است برداشتن آن به منزله کَشط است کل مجموعه را هم که بردارند این حجاب از رخ آن ملکوت گرفته می شود گرچه به قول مرحوم فیض کاشانی:
پرده ندارد جمال غیر صفات جلال ٭٭٭ نیست در این رخ نقاب، نیست بر این مغز پوست[21]

در پایان می فرماید که ما پوستی نداریم حجابی نداریم ﴿فَاَیْنَ تَذْهَبُونَ﴾ کجا می خواهید فرو بروید؟ من که با شما هستم. اگر بخواهید از این راه فرار کنید راه همین است! خدا هست فرشته است جبرئیل است کلام الهی را دریافت می کند فرشته های دیگر امانت دار هستند تا به قلب مطهر رسول الهی برسد این صراط مستقیم است ﴿فَاَیْنَ تَذْهَبُونَ﴾ از اینجا بروید جای دیگر معنی قرآن و وحی را نمی شناسید. اگر بخواهید از دست ما فرار کنید ما که با شما هستیم کجا فرار می کنید؟ شما راه ندارید، هر جا بروید با ما هستید ﴿فَاَیْنَ تَذْهَبُونَ﴾.
بنابراین اگر از نظر معرفت است راه همین است، خدا هست و سخنی دارد و جبرئیل گرفته و ﴿بِاَیْدِی سَفَرَةٍ﴾ رساند و آنها هم به قلب مطهر حضرت نازل کردند. آن کسی هم که تحویل می دهد باز وجود مبارک جبرئیل است این طور نیست که این قرآن را به دست ﴿بِاَیْدِی سَفَرَةٍ﴾ بدهند بگویند اینها را شما ببرید درِ خانه پیغمبر این طور نیست. این ﴿بِاَیْدِی سَفَرَةٍ ٭ کِرَامٍ بَرَرَةٍ﴾ در صحابت و در خدمت جبرئیل (سلام الله علیه) هستند هستند هستند تا فرودگاه و مهبط وحی که در زیارت ها می گوییم شما مهبط وحی هستید[22]
(«السَّلَامُ عَلَیْکُمْ یَا اَهْلَ بَیْتِ النُّبُوَّةِ وَ مَوْضِعَ الرِّسَالَةِ وَ مُخْتَلَفَ الْمَلَائِکَةِ وَ مَهْبِطَ الْوَحْیِ وَ مَعْدِنَ الرَّحْمَةِ وَ خُزَّانَ الْعِلْمِ وَ مُنْتَهَی الْحِلْمِ وَ اُصُولَ الْکَرَمِ وَ قَادَةَ الْاُمَمِ وَ اَوْلِیَاءَ النِّعَمِ و...» .)یعنی فرودگاه وحی قلب مطهر پیغمبر (صلی الله علیه و آله وسلّم) است آنجا ﴿نَزَلَ بِهِ﴾ که این «باء» باء تعدیه است ﴿نَزَلَ بِهِ﴾؛ یعنی «انزَلَهُ» ﴿نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الامِینُ ٭ عَلَی قَلْبِکَ لِتَکُونَ﴾[23]
آنجا هم سخنگو وجود مبارک جبرئیل است، نه اینکه ﴿بِاَیْدِی سَفَرَةٍ﴾ بگوید شما این را ببرید نزد پیغمبر، اینها می آیند تا آن حرم امن، باز در درون قلب مطهر حضرت سخنگو همان است که قول رسول از اوست همان است که از خدا شنیده و همان خدای سبحان در منطقه قول رسول با جبرئیل است در منطقه ﴿بِاَیْدِی سَفَرَةٍ﴾ با ملائکه است در مهبط وحی با پیغمبر و رسول است در همه حال ﴿هُوَ مَعَکُمْ اَیْنَ ما کُنْتُمْ﴾.[24]
پس این ﴿فَاَیْنَ تَذْهَبُونَ﴾ اگر از نظر معرفت و تفسیر و وحی باشد می گوید راه این است مشخص است کجا می روید؟ اگر از نظر کیفر و امثال آن باشد می گوید فرار کردن ممکن نیست.
در مسئله اول فرار کردن ممکن است، راه راست مشخص است قول مشخص است، وحی چیست از کجا آمده چه کسی گرفته چه کسی می برد چه کسی می برد اینها مشخص است حرفی غیر از این از این جدا شدن است بله ممکن است ولی بیراهه رفتن است و خطر دارد؛ اما از خدا فرار کردن ممکن نیست: ﴿فَاَیْنَ تَذْهَبُونَ﴾ کجا می خواهید بروید؟ منتها قرآن کریم محور اصلی این بحث را نسبت به آن صراط مستقیم و تشخیص وحی و قرآن شناسی و اینها قرار داد، این بله ممکن است که کسی ـ معاذالله ـ بگوید این قول شیطان رجیم است یا قول مجنون است ـ معاذالله ـ این از دین فاصله گرفته از صراط مستقیم فاصله گرفته که فرمود: ﴿عَنِ الصِّراطِ لَناکِبُونَ﴾،[25]
«نَکَب»؛ یعنی افتاد بله بعضی ها افتادند؛ اما اگر کسی بخواهد ـ معاذالله ـ از خدا فرار کند این شدنی نیست.
این ستاره های پنج گانه یعنی عطارد و زهره و شمس و مریخ به استثنای شمس و قمر؛ شمس و قمر این 365 درجه را مرتّب طی می کند در بعضی از فرصت ها باشند بعضی از فرصت ها غایب باشند این طور نیست اما آن پنج ستاره دیگر یک مقدار می روند یک مقدار برمی گردند مثل اینکه پرنده ای می آید به لانه خودش یک خَنس و کَنس دارد، یک وقت است که از لانه بیرون می آیند دوباره به آن لانه برمی گردند اینها هم نظم دقیق ریاضی دارند، چون به حساب ما و چشم ما می آید که این مشتری گاهی می آید تا چند بخشی از آسمان دوباره برمی گردد این پنج تا را می گویند «خمسه متحّیره» در اصطلاحات نجومی ستاره شناسان این متحیر نیست به چشم ما وگرنه آن با نظم ریاضی از حَمَل حرکت می کند تا یک بخش دوباره برمی گردد آن هم طبق نظم ریاضی، بار سوم هم همچنین تا اینکه دور خودش را ادامه بدهد.
در این بخش پایانی راجع به یکی دو تا سؤال دیگر هم است که از بحث این سوره خارج است نظیر اینکه تدبّر در قرآن چیست؟ بینید جاهلیت به کجا می رسد که وجود مبارک پیغمبر (علیه و علی آله آلاف التحیة و الثناء) چقدر صابر است چقدر شرح صدر دارد، او که عقل کل است ـ معاذالله ـ متّهم می شود به جنون، آن وقت خدا باید بفرماید که ﴿وَ ما صاحِبُکُمْ بِمَجْنُونٍ ٭ وَ لَقَدْ رَآهُ بِالْاُفُقِ الْمُبینِ﴾ این نه تنها در مکه نشسته است تا از بالا وجود مبارک جبرئیل (سلام الله علیه) به همراهش ﴿بِاَیْدِی سَفَرَةٍ﴾ نازل بشود خیر! خودش هم از دور می بیند که چه کسی دارد می آید ﴿وَ لَقَدْ رَآهُ بِالْاُفُقِ الْمُبینِ﴾ او محیط است؛ منتها مرحله زمین یک حساب دارد مرحله معراج حساب دیگری دارد این طور نیست که او از دور نبیند که چه کسی دارد می آید و افق مبین را از نظر دور داشته باشد.
پرسش: ...
پاسخ: این هم ارتکازات ذهنی است چون اینها بت پرستی را اصل می دانستند. اینها وقتی کعبه را بتکده کرده بودند این بت ها را می گذاشتند بالای کعبه دیوار کعبه درون کعبه که بعد از فتح مکه وجود مبارک حضرت امیر روی دوش مطهر حضرت رسول (علیهما السّلام) پا گذاشت و همه این بت ها را ریخت. وقتی کعبه که مطاف مسلمین و قبله جهانیان است و به دست دو پیغمبر ساخته شد بتکده می شود، این چوب ها را آنجا می گذارند شما چه توقعی دارید که اینها نسبت به پیامبر تهمت جنون و امثال جنون را نزنند اینها درکشان همین است خدا یعنی بت، بت یعنی خدا.
پرسش: ...
پاسخ: نه، آنها که معتقد بودند جن زده است جن را که معتقد بودند افرادی را می گفتند که جن زده است؛ البته در بحث های قبلی هم گذشت که این بی ادبی، گاهی از یک گروه است در چند زمان و زمین، گاهی از چند گروه است که بعضی گفتند این ساحر است بعضی گفتند کاهن است بعضی گفتند شاعر است بعضی گفتند مجنون است بعضی گفتند مفتری است بعضی گفتند دیگران دیکته کردند به او گفتند او هم دارد برای ما می خواند، اینها یا یک گروه اند در چند فرصت این حرف ها را زدند یا چند گروه اند طبق تقسیم کار و قسمت مهم آن است که در بعضی از حالات باهم چون آمدند گفتند که این ساحر است و مجنون! می دانید که سِحر علمش حرام است و باطل است و امثال آن سرجایش محفوظ است؛ اما سحر از دقیق ترین علوم تقریباً نیمه ریاضی است یک مجنون چگونه می تواند ساحر باشد؟! این نظیر علوم دیگر نیست ادبیات و امثال آن نیست که انسان برود درس بخواند یاد بگیرد. سحر کردن ساحر شدن این جزء علوم غریبه است کار بسیار دقیق و پیچیده ای است و فهمش بسیار مشکل است مگر هر کسی آن استعداد را دارد که بشود ساحر؟! سر جمع بکند که بشود علم سحر بگیرد طلسم یاد بگیرد ضدّ طلسم یاد بگیرد این طور که نیست خطّی بکشد و اینها بشود سحر، اینکه نیست. تعجب در این است که اینها هم بین مجنون بودن هم بین ساحر بودند جمع کردند آیا دو نفر این حرف را زدند؟ یا در دو مقطع گفتند؟ وگرنه یک نفر در یک حال مگر اینکه اهل شعور نباشند و بگویند این ساحری است مجنون، مجنون که نمی شود ساحر باشد ساحر که نمی شود مجنون باشد؛ این دقیق ترین علم نفهته است. غرض این است که توجیه این تهمت ها و بی ادبی ها به یکی از انحای یاد شده است.
پرسش: ...
پاسخ: این ﴿بِالْاُفُقِ الْمُبینِ﴾ که در بعضی از روایات دارد که وجود مبارک حضرت جبرئیل را در دو حال دید یعنی به آن صورت اصلی دید.
پرسش: ...
پاسخ: چرا سعه را می پذیرد کثرت نمی پذیرد وحدت بسیط را دارد سعه را که می پذیرد شرح صدر همین است آنجا درباره حضرت مریم (سلام الله علیها) دارد که ﴿فَاَرْسَلْنَا اِلَیْهَا رُوحَنَا فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَراً سَوِیّاً﴾[26]
آیا حضرت جبرئیل را فرستاد یا یک فرشته دیگری؟ مثلاً زندگی هشت ده ساله را در ظرف هفت هشت دقیقه در عالم رؤیا طی می کند در عالم رؤیا که هفت هشت دقیقه مثلاً کسی خوابیده خواب می بیند که دوران جوانی اش این بود دوران سالمندی اش این بود، سفرهایی کرده درس هایی خوانده که اگر بخواهد به خارج بیاید مربوط به هشت ده سال است این جریان هشت ده ساله را او هفت هشت ده دقیقه می بیند؛ عالم مثال حکم خاص خودش را دارد.
فرمود: ﴿وَ ما هُوَ عَلَی الْغَیْبِ بِضَنینٍ﴾ که در بحث قبل گذشت ﴿وَ ما هُوَ بِقَوْلِ شَیْطانٍ رَجیمٍ﴾ که بعضی گفتند این حرف های خودش است منتها ـ معاذالله ـ مجنون است، بعضی ها گفتند که شیطان جن زده ای به او تلقین می کند او می گوید بعد می فرماید: ﴿فَاَیْنَ تَذْهَبُونَ﴾ به یکی از دو معنای یاد شده تفسیر می پذیرد فرمود: ﴿اِنْ هُوَ اِلاَّ ذِکْرٌ لِلْعالَمینَ﴾ نظیر سوره «مدّثّر»، این حقوق بشر است ﴿لِلْعالَمینَ نَذیراً﴾[27]
در سوره «فرقان»؛ ﴿نَذیراً لِلْبَشَر﴾[28]
در سوره «مدّثّر»؛ ﴿ذِکْری لِلْبَشَرِ﴾[29]
یعنی حقوق بشر است کتاب بشر است. حضرت (سلام الله علیه) که ظهور کرد که ما انتظارش را می کشیم به ما گفت این قرآن را ببر در فلان منطقه غرب یا فلان منطقه شرق، ما هم باید قرآن را خوب بدانیم هم حرف کانت و دکارت و هایدگر و اینها را بدانیم که به زبان آنها حرف بزنیم. ما اگر حداکثر فکر ما حرم تا جمکران باشد که دیگر نمی توانیم شاگرد حضرت باشیم؛ حضرت آمد ما چه انتظاری داریم؟ به ما بگوید همین قم باش و درس و بحث را اداره کن یا دستور می فرمایند که برویم جایی تبلیغ کنیم؟ تبلیغ کنیم رفتیم حالا غرب گفتیم ما حرف های کانت را نمی فهمیم مکتب دکارت را نمی فهمیم حرف های هایدگر را نمی فهمیم برای چه چیزی به آنجا برویم؟ مارکس و انگلس دو نفر ضدّ دین بودند که الآن بیست برابر ما را در چین به بَند کشیدند. این چین با همه سوابق الآن یک میلیارد و هشتصد میلیون جمعیت دارد بیست برابر ما که دارای قرآن و عترت و علی و اولاد علی هستیم، اینها می گویند کمونیستی است. حالا ما چقدر باید ضعیف باشیم کم کار باشیم با داشتن این همه سرمایه ها، دو نفر از غرب برخاستند و بیست برابر ما را به بَند کشیدند؛ این معلوم نمی شود که ما به وظیفه خودمان عمل نمی کنیم. قرآن ما خیال می کنیم که یک کتاب عادی است. می دانید گوشه ای از این حرف ها در کفایه مرحوم آخوند آمده به نام جبر و اختیار فرمود «قلم اینجا رسید و سر بشکست»[30]
از این مطالبی که سر نمی شکند در قرآن فراوان است قرآن کجا کفایه کجا! قرآن کجا مکاسب! کجا آدم خیال می کند قرآن خواندنی نیست! جان کَندن یعنی جان کَندن می خواهد. یک گوشه ای از این مطالب در آنجا آمده و مرحوم آخوند آن فحل! فرمود «قلم اینجا رسید و سر بشکست»؛ یک جان کَندن می خواهد یک فهم بالغ می خواهد یک استعداد راقی می خواهد یک وقت فراوانی می خواهد تا انسان گوشه ای از قرآن را درس بخواند الآن مهجور است. حالا واقعاً ما که آرزوی شبانه روزی ما این است که حضرت را زیارت کنیم حالا ـ ان شاءالله ـ تشریف آوردند و فرمودند برو فلان شهر! اینکه همه ماموریت ها را به ایران نمی دهند فلان کشور برو! ما که دو نفرشان یعنی این مارکس و انگلس توانستند یک میلیارد و هشتصد میلیون نفر را کمونیست کنند ما چه بگوییم، به حضرت چه عرض کنیم؟
پرسش: ...
پاسخ: تایید می کند حرفی در آن نیست؛ اما زمینه باید باشد. همه اش که به علم غیب نیست اگر به علم غیب باشد که یک لحظه کار تمام است ولی به هر حال ما را آشنا می کنند آگاه می کنند آماده می کنند برای فراگیری.
فرمود: ﴿وَ ما تَشاؤُنَ اِلاَّ اَنْ یَشاءَ اللَّهُ﴾ که این آیه هم از آن دقیق ترین آیات است فرمود هر چه شما بخواهید تحت مشیئت اوست. مشیئت شما که دو ضلعی است تحت مشیئت اوست، نه اینکه اگر کسی خواست ـ خدای ناکرده ـ بیراهه برود این بیراهه رفتن او را خدا می خواهد خیر! خدا در نظام تکوین فرمود آزاد هستید ولی تا او نخواهد در نظام تکوین شما نمی خواهید. در جریان سحر با اینکه حرام هم هست، بخشی از آنها اعدام هم می شوند فرمود درست است که حرام است ولی در شریعت حرام است ولی در نظام تکوین از قلمرو قدرت من بیرون نیستند ﴿یُفَرِّقُونَ بِهِ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ زَوْجِهِ﴾ درست است بین زن و شوهر بین دو تا دوست جدایی می اندازند این کارها را می کنند ﴿یُفَرِّقُونَ بِهِ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ زَوْجِهِ﴾[31]
اما ﴿وَ مَا هُمْ بِضَارِّینَ بِهِ مِنْ اَحَدٍ اِلاَّ بِاِذْنِ اللّهِ﴾[32]
این اذن تکوینی است وگرنه تشریعاً که حرام است. در نظام تکوین فرمود هر چه شما بخواهید از کانال مشیئت او می گذرد او می خواهد که شما بخواهید که سر دو راهی انتخاب بکنید، نه اینکه او می خواهد شما گناه کنید؛ او می خواهد شما آزادانه تصمیم بگیرید. تصمیم آزادانه شما در قلمرو اراده اوست نه انتخاب گناه کردن و می خوردن و امثال آن.
 

[1] مثنوی معنوی، دفتر ششم، بخش1.

[2] نور/سوره24، آیه35.

[3] اعراف/سوره7، آیه143.

[4] عبس/سوره80، آیه15- 16.

[5] نجم/سوره53، آیه8 -9.

[6] تکویر/سوره81، آیه5.

[7] ذاریات/سوره51، آیه56.

[8] شوری/سوره42، آیه53.

[9] اسراء/سوره17، آیه44.

[10] انبیاء/سوره21، آیه29.

[11] بقره/سوره2، آیه74.

[12] فاطر/سوره35، آیه28.

[13] بقره/سوره2، آیه60.

[14] اعراف/سوره7، آیه160.

[15] دیوان سعدی، قصیده شماره12.

[16] تفسير نور الثقلين، العروسي، الشيخ عبد علي، ج1، ص715.

[17] فتح/سوره48، آیه10.

[18] الأمالي، الشيخ المفيد، ج1، ص184.

[19] انعام/سوره6، آیه75.

[20] اعراف/سوره7، آیه185.

[21] غزلیات ملا هادی سبزواری، غزل شماره36.

[22] من لا يحضره الفقيه، الشيخ الصدوق، ج2، ص610.

[23] شعراء/سوره26، آیه193 - 194.

[24] حدید/سوره57، آیه4.

[25] مؤمنون/سوره23، آیه74.

[26] مریم/سوره19، آیه17.

[27] فرقان/سوره25، آیه1.

[28] مدثر/سوره74، آیه36.

[29] مدثر/سوره74، آیه31.

[30] كفاية الأصول، الآخوند الخراساني، ج1، ص68.

[31] بقره/سوره2، آیه102.

[32] بقره/سوره2، آیه102.